کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

دربارهٔ تمام نهج البلاغه۱۷ دقیقه خواندن

مقدمهٔ گردآورنده

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

ستایش از آنِ خداست که در آغاز آفرینش، با آفریدن لطف کرد؛ آدم و فرزندانش را بر همهٔ آفریدگان گرامی داشت؛ و از میان دیگر آفریده‌هایش، آنان را به دمیدن روحی از جانب خود ویژه ساخت. و با فرستادگانی از سوی خود برای هدایت آفریدگان، پیامبرانی برای رهایی بشر، و پیشوایانی نیکوکار برای نجات انسانیت نعمت بخشید. سپس خدای پاک، نعمت خود را با پایان دادن پیامبری به دست محمد، و کامل کردن رسالت به دست احمدِ برگزیده تمام کرد؛ خدای یکتا بر او و خاندانش درود و سلام فرستد. او در گوهر و پیشینه گرامی‌ترین آفریدگان خدا، در تبار شریف‌ترینشان، در کار و دستاورد پاک‌ترینشان، در آفرینش نیکوترینشان، در اخلاق بزرگ‌ترینشان، و در کینه‌توزی کمترینشان بود. خدا به دست او دشمنی‌های شعله‌ور را از سینه‌ها زدود، پس از جنگ‌های پیاپی میان قبیله‌ها برادری برقرار کرد، تعصب‌های خروشان را از میان ملت‌ها و تیره‌ها برداشت، بارهای سنگین و زنجیرها را از دوش تهیدستان و بردگان فرو نهاد، ایمان و تقوا (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) را معیار گرامی‌داشت و برتری قرار داد، عدالت را میان مردم گستراند و بخشش را بر بندگان فراخ ساخت.

الحمد للّه الذی تفضّل بالخلق أول ما بری، و كرّم آدم و نبیه علی كافة الوری، و خصّهم بنفخ روح منه دون سائر ما ذری، و انعم برسل من عنده لهدایة البریّة، و أنبیاء لإنقاذ البشریة، و قادة أبرار لنجاة الإنسانیة، ثم أتمّ سبحانه، منّته بختم النبوة بمحمد، و تكمیل الرسالة بالمجتبی احمد، صلی و سلم علیه و آله اللّه الأحد؛ أكرم خلق اللّه حسبا، و أشرفهم نسبا، و أطهرهم كسبا، و أحسنهم خلقا، و أعظمهم خلقا، و أقلّهم حنقا، أذهب به من الصدور العداوات الواغرة، و آخی به بین القبائل بعد الحروب الدائرة، و أزال به من بین الأمم و الشعوب العصبیات الثائرة، و وضع به عن الفقراء و العبید الآصار و الأغلال، و جعل الإیمان و التقوی میزان الإكرام و الإفضال، و بسط بین الناس العدل و وسّع للعباد فی النّوال.

هنگامی که اجل به مصطفی نزدیک شد، مرگی که بر همهٔ آفریدگان حتمی است به او روی آورد و زمان رفتن به جهان دیگر فرا رسید، خدای بلندمرتبه به او فرمان داد که به کتاب خدا و عترت (خاندان پیامبر) سفارش کند. و به او وحی کرد که واجب است سرپرستانی برای امت بگمارد و امامانی را که پس از او پرچم‌داران هدایت‌اند تعیین کند؛ تا مسلمانان پس از مرگش از راه روشن خود منحرف نشوند، مؤمنان بی‌درنگ پس از دیدار او با پروردگارش به گذشتهٔ خود بازنگردند، و مردم پس از درگذشت او کسی را که بر صراط (راه) استوارشان برپا دارد از دست ندهند.

و لمّا دنا الأجل من المصطفی، و قربت منه المنیّة التی لزمت الوری، و أوشك القدوم علی الحیاة الأخری؛ أمره اللّه تعالی بالوصیة بالكتاب و العترة، و أوحی إلیه وجوب نصب أولیاء للأمّة، و تعیین الأئمة حملة رایة الهدی بعده؛ كی لا ینحرف المسلمون بعد موته عن نیّر منهاجهم، و لا ینقلب المؤمنون فور لقائه ربّه علی أعقابهم، و لا یفقد الناس عقب ارتحاله من یقیمهم علی قویم صراطهم.

نخستینِ آنان، نخستین کسی بود که ایمان آورد، پیش‌گام‌ترین کسی که حق را پذیرفت، خالص‌ترین کسی که به یقین رسید، وفادارترین کسی که پیمان بست، پرکارترین کسی که جهاد کرد، شجاع‌ترین کسی که در میدان نبرد شمشیر زد، داناترین کسی که داوری کرد، دین‌شناس‌ترین کسی که دانست، و راست‌گوترین کسی که روایت کرد. او زادهٔ خانهٔ خدا و دست‌پروردهٔ پیامبر، همسرِ سرورِ زنان فاطمهٔ بتول، و خوراک‌دهنده برای رضای خدا بود که آیهٔ پذیرش دربارهٔ او نازل شد؛ حیدرِ کرّار (شیرِ پیاپی حمله‌ور)، دارندهٔ شمشیر ذوالفقار، و برافرازندهٔ پرچم دین در بیابان‌ها و دشت‌ها. او بزرگ‌ترین وفادار به اسلام بود، چون شیری درنده به جنگ دشمنان اسلام می‌رفت، در برابر بت‌ها می‌ایستاد و بت‌ها را درهم می‌شکست، بزرگ‌ترین یاورِ بااخلاص برای آن پیامبر والاهمت بود، جانش را فدای جانِ سرورِ آفریدگان می‌کرد، آزار مشرکانِ پست را از او دور می‌ساخت، والاترین الگو در بخشش و جوانمردی بود، هر چه خوراک نزد خود داشت به خواهنده می‌خوراند، و پس از ایستادن در نماز، در حال رکوع انگشترش را صدقه داد.

فكان الأوّل أوّل من آمن، و أسبق من أذعن، و أخلص من أیقن، و أوفی من عاهد، و أكثر من جاهد، و أشجع من جالد، و أعلم من قضی، و أفقه من دری، و أصدق من روی؛ ولید بیت اللّه و ربیب الرسول، و زوج سیدة النساء فاطمة البتول، و المطعم لوجه اللّه النازل فیه آیة القبول، حیدر الكرار، و صاحب سیف ذی الفقار، و خفّاق رایة الدین فی البراری و القفار؛ فكان هو الوفّی الأعظم للإسلام، و منازل أعدائه كالأسد الضرغام، و مناهض الأوثان و محطّم الأصنام، و المخلص الأكبر للنبیّ الهمام، و الفادی نفسه عن نفس سید الأنام، و الذابّ عنه أذی المشركین اللئام، و المثل الأعلی للجود و الهشام، و المطعم السائل ما عنده من الطعام، و المتصدّق بخاتمه راكعا بعد قیام.

همان کسی که جاماندگان از او در برافراشتن پرچم هدایت، به او حسد ورزیدند؛ کسانی که اصول ایمان و تقوا را از خود او آموخته بودند بر او تاختند؛ و کسانی که در میدان‌های نبرد پشت کرده و گریخته بودند بر او گستاخ شدند. پس با وجود بیعت (پیمان فرمان‌برداری) غدیر، آشکارا بر ضد او هم‌دست شدند، یکدیگر را فراخواندند تا جامه‌ای را که خدا ویژهٔ او ساخته بود از تنش بیرون بکشند، و پیامبرشان را پیش رویش رها کردند تا به کالای ناچیز و بی‌ارزش دنیا (زندگیِ گذرا و دل‌بستگی به آن) دست یابند.

الذی حسده المتخلفون عنه فی رفع رایة الهدی، و وثب علیه المتعلمون منه أصول الإیمان و التّقی، و شجع علیه المولّون أدبارهم فی سوح الوغی، فتواطئوا علیه، رغم بیعة الغدیر، جهارا، و تنادوا لیسلبوه ثوبا اختصه اللّه له دثارا، و أهملوا نبیّهم بین یدیه لینالوا من الدنیا حطاما قتارا.

پس کسانی فرمانروایی را دست‌به‌دست کردند که نه برترین بودند، نه داناترین و نه پرهیزگارترین؛ و کسانی قدرت را به ارث بردند که نه دادگرترین بودند، نه دین‌شناس‌ترین و نه شایسته‌ترین. آنان مال خدا و مسلمانان را میان خود دست‌به‌دست کردند، بندگان مؤمن خدا را برده و خدمتکار خود گرفتند، و کتاب ارجمند خدا را دستاویزی برای فریب و فساد قرار دادند؛ با صالحان در جنگ، برای فاسقان یار و هم‌حزب، و بر ضد دادگران هم‌پیمان بودند.

فتداول الإمرة من لیسوا بالأفضلین و لا الأعلمین و لا الأورعین، و توارث السلطان من لیسوا بالأعدلین و لا الأفقهین و لا الأجدرین؛ فاتخذوا مال اللّه و المسلمین دولا، و عباده المؤمنین خولا، و كتاب اللّه المجید دخلا؛ و كانوا علی الصالحین حربا، و للفاسقین حزبا، و علی العادلین إلبا.

زمین‌های بخششی را میان خود تقسیم کردند، همچون شترانِ تشنهٔ به آب رسیده حریصانه بر پستی‌ها هجوم بردند، و در حق اسلام کارهای زشت و هولناک مرتکب شدند: محبوب پیامبر را راندند، رانده‌شدهٔ پیامبر را بازگرداندند، و پارهٔ تن او، زهرای بتول را آزار دادند.

فتوزّعوا فیما بینهم القطائع، و تهافتوا علی الدنّیة كما الإبل الروابع، و ارتكبوا فی حق الإسلام الفظائع؛ طردوا حبیب الرسول، و أعادوا طرید الرسول، و آذوا بضعته الزهراء البتول.

منابع (۱)
  1. الإبل الروابع التی تحبس عن الماء ثلاثة أیام و ترد فی الیوم الرابع.

هنگامی که امت گمراهی خود را دریافت، عقل و درستی‌اش به او بازگشت و تلخی ستم را از حاکمانش چشید، همگی بر خشنودی به بیعت با کسی که پیش‌تر بر ضد او هم‌دست شده بودند، و بر پذیرش فرمانروایی کسی که بر ضدش پشت‌به‌پشت هم داده بودند، هم‌نظر شدند؛ و مردم همچون یال کفتار (انبوه و فشرده) برای بیعت به سوی او سرازیر شدند. پس او آنان را به سوی نجاتشان راند، به راه زندگی‌شان هدایت کرد، و رستگاری‌شان را در آخرت تضمین کرد.

و لما أدركت الأمة ضلالها، و عاد إلیها صوابها، و ذاقت مرّ الجور من ولاتها، أجمعت علی الرضا ببیعة من تواطأت علیه و اتفقت علی قبول إمرة من تظاهرت علیه، و انثال الناس للبیعة كعرف الضّبع إلیه؛ فساقهم إلی منجاهم، و هداهم إلی محیاهم، و ضمن فوزهم فی أخراهم.

تا آنکه نادانان و منافقان شانه به شانهٔ هم دادند، کودن‌ها و زیان‌دیدگان یار یکدیگر شدند، و ناکثان (پیمان‌شکنان؛ سپاهِ جنگِ جمل که بیعت را شکستند) و مارقان (از دین بیرون‌جهیدگان؛ خوارجِ نهروان) و قاسطان (ستم‌پیشگان؛ سپاهِ شام در صفین) با هم همکاری کردند. در نتیجه، صف او سست شد، سپاهش سستی کرد و کارش پراکنده شد؛ پس زورگویان قدر و منزلت آنان را نادیده گرفتند، ستمگران نیکوکارانشان را به زانو درآوردند، و اشرار بر نیکانشان سوار شدند.

حتی تكاتف الجهّال و المنافقون، و تعاضد الأغبیاء و المتضررّون، و تعاون الناكثون و المارقون و القاسطون، فوّهن صفّه، و توانی جنده، و تشتّت أمره؛ فغمط المتسلّطون أقدارهم، و قهر الجائرون أبرارهم، و امتطی الأشرار أخیارهم.

سپس کار به از هم پاشیدن مسلمانان، دشمنی مؤمنان با هم و کشتار فرزندان این دینِ روشن به دست یکدیگر کشید. در نتیجه، مسلمانانِ خالص ناتوان شدند، سرکشانِ گناه‌کار و بی‌پروا بر آنان گستاخ شدند و دشمنانِ کافرِ خدا به آنان طمع بستند؛ پس به سرزمین‌هایی که از پلیدی‌شان پاک شده بود یورش بردند، کسانی را که از کمندشان رها شده بودند به بردگی کشیدند و کسانی را که زنجیر از گردنشان برداشته شده بود بندهٔ خود ساختند.

ثم انتهی الأمر إلی تمزّق المسلمین؛ و تعادی المؤمنین، و تذابح أبناء الدین المبین؛ فضعف المسلمون المخلصون، و تجرّأ علیهم الطّغاة الفاسقون، و طمع فیهم أعداء اللّه الكافرون؛ فأغاروا علی ما تطهّر من رجسهم، و استرقّوا من تحرّروا من ربقهم، و استعبدوا من وضع عنهم غلّهم.

پس نخستین گناهی که حسودان مرتکب شدند، علتِ کمرشکن شدنِ مسلمانان در روزگارِ پس از آن شد.

فكان أول ما ارتكبه الحاسدون من الإثم علّة ما أصاب ظهر المسلمین بعدئذ من القصم.

و اما بعد؛ از آثارِ سرورِ سخنوران، و آنچه از پیشوایِ خوش‌بیانان روایت شده، و آنچه از امیرِ گویندگان و خطیبان، سرور و مولای ما علی (ع) نقل شده، مرواریدهای سخنانِ رسایی که راویان بازگفته‌اند و عقیق‌های معانیِ بزرگی که تاریخ‌نگاران ثبت کرده‌اند به جا ماند و در گذر سال‌ها و روزها از نابودی در امان ماند. تا جایی که این سخنان در بخش‌های گوناگونِ کتاب‌ها پراکنده شد؛ هر نویسنده‌ای که دست به قلم برد از آن برچید، و هر که سخن گفت و خطبه خواند گفتار خود را با آن زرنگار کرد. تا اینکه روزگارِ مردِ برجستهٔ میدان دانش و ادب، و استادِ بزرگِ بلاغت و شعر و خطبه، سید رضیِ پاک‌نژاد فرا رسید؛ او از باغِ سخنِ امیر مؤمنان گل‌هایی را که بوی خوششان را پسندید برگزید، و از گلزارِ خطبه‌های پیشوای پرهیزگاران بخش‌هایی را که رسایی‌شان را نیکو شمرد جدا کرد، و از میان آنچه دستش به آن می‌رسید فصل‌هایی را که شیوایی‌شان او را خیره کرده بود انتخاب کرد؛ و همهٔ این‌ها بر پایهٔ ذوقِ بلند او در ادب و دانشِ فراوانش از شریعتِ پروردگار بود.

و بعد؛ فقد بقی من أثر سید البلغاء، و ما روی عن زعیم الفصحاء، و ما نقل عن أمیر المتكلمین و الخطباء، سیدنا و مولانا علی علیه السّلام، ما حدّث به الرواة من درر بلیغ الكلام، و ثبّته المؤرّخون من عقائق المعانی العظام، و حفظوها من الاندثار علی مرّ السنین و الأیام؛ حتی توزعت فی مختلف أبواب الكتب، و اقتطف منها كلّ كاتب كتب. و ذهّب بها مقاله كلّ من تكلم و خطب، إلی أن كان عصر المبرّز فی میدان العلم و الأدب، و الفطحل فی البلاغة و الشّعر و الخطب، السید الرضیّ الشریف النّسب، فاختار من جنّة كلام أمیر المؤمنین زهرات استطاب ریحها، و اقتطع من روضة خطب إمام المتقین مقاطع استحسن بلاغتها، و انتخب من بین ما طالت یده فصولا بهرته فصاحتها؛ كل ذلك حسب ذوقه الرفیع فی الأدب، و علمه الغزیر بأمر شرع الربّ.

برای اثبات اینکه همگان به پیشتازیِ سید رضی گردن نهاده‌اند، به برتریِ بزرگش اقرار کرده‌اند و به جایگاه بلندش اعتراف کرده‌اند، همین بس که آنچه را رضی در «نهج‌البلاغه» روایت کرده سروده و ساختهٔ خودِ او خواندند؛ از سرِ حسادتی که پس از مرگِ علی (ع) به او ورزیدند، همان‌گونه که حسودان در سراسر زندگی‌اش به او حسادت کردند.

و یكفی للتدلیل علی إذعان الجمیع بسبقه، و إقرارهم بعظیم فضله، و اعترافهم بعلوّ منزله، أن نسبوا ما رواه الرضی فی "نهج البلاغة" إلیه، حسدا منهم لعلی علیه السّلام فی مماته، كما حسده الحاسدون طوال حیاته.

پس گزیده‌های نفیسِ او مرواریدی شد که سخنِ هر ادیبی را می‌آراید، و گلچین‌های ارزشمندش مایهٔ زندگیِ هر انسانِ زیرک و خردمندی شد، و هر پژوهشگر و کاوشگری از ژرف‌نگری در معنای واژگانِ آن لذت برد. خدا به او بهترین پاداش را بدهد، به پاسِ خدمتِ بسیار بزرگی که به اسلام کرد و پس از قرآن بهترین اندوخته را برای مسلمانان به جا گذاشت؛ و به خاطر آن، بهشت‌های جاویدان و همسایگیِ محمد و خاندانش را که بهترین همسایگان‌اند، پاداشِ او قرار دهد.

فأصبحت مختاراته النفیسة لؤلؤة تزیّن كلام كل أدیب، و أضحت مقتطفاته القیّمة حیاة لكل أریب و لبیب، و تلذّذ بالتبحّر فی معانی كلماتها كل محقق و نقیب؛ فجزاه اللّه خیر الجزاء بما خدم الإسلام خدمة جدّ جلیلة، و أبقی للمسلمین بعد القرآن خیر ذخیرة، و أثابه بها جنات عدن و جوار محمد و عترته أفضل جیرة.

پس از آنکه لشکرهای انبوهِ مغول و تاتار، سپاهیانِ اهلِ نادانی و دشمنانِ روشنایی، و سربازانِ حکومت‌های سرکش و دولت‌های ویرانگر، کتابخانه‌های بغداد و الموت و قاهره، و تبریز و بخارا و بصره، و طرابلسِ شام و جبل عامل را سوزاندند، صدها هزار کتابِ گران‌بها را از بین بردند، گنجینه‌های ارزشمندِ دانش و ادب را به آتش کشیدند، و روایت‌هایی را که دانشمندان و پیران نوشته بودند نابود ساختند؛ دیگر برای آیندگانِ شیفتهٔ مرواریدهای سخنِ علی، دسترسی به همهٔ منابعِ روایت‌های یادشده در «نهج‌البلاغه» ناممکن شد، و دستِ تشنگانِ گوهرهای دانشِ او از رسیدن به همهٔ مأخذهای آن حدیث‌های روایت‌شده کوتاه ماند. از این رو، هر پژوهشگرِ دلسوز و پیگیری، برای نزدیک شدن به سندهای «نهج‌البلاغه» و گردآوریِ خطبه‌ها و سخنانِ روایت‌شده‌ای که سید شریف رضی — که خشنودی خدا بر او باد — نیاورده بود، تلاشی طاقت‌فرسا کرد.

و بعد أن أحرقت جحافل المغول و التتار، و عساكر أرباب الجهل و أضداد الأنوار، و جنود حكومات الطغیان و دول البوار، مكتبات بغداد و ألموت و القاهرة، و تبریز و بخارا و البصرة، و طرابلس الشام و جبل عاملة، و أتلف مئات الألوف من ثمینات الكتب، و أحرقت قیّمات كنوز العلم و الأدب، و أبادت ما دوّن من الروایات العلماء و الشّیب؛ فقد تعذّر علی اللاّحقین من عشّاق درر كلام علیّ الوصول إلی كل منابع الروایات المذكورة فی "نهج البلاغة" ،و عجزت أیدی اللاهثین لنیل جواهر علومه عن تناوش كل مراجع تلك الأحادیث المرویّة؛ و قام كل باحث مخلص مثابر بجهد جهید فی سبیل الاقتراب من أسانید "نهج البلاغة" ،و تجمیع ما حذفه السید الشریف الرضی رضوان اللّه علیه من الخطب و الكلمات المأثورة.

منابع (۱)
  1. لقد أحرق ال "قادر باللّه" العباسی فی مدینة بغداد العام 420 ه خمسین حملا من الكتب، ما خلا كتب "المعتزلة" و "الباطنیة" و "الشیعة".و أحرق طغرل بك أمیر السلاجقة العام 449 ه مكتبة الشیعة فی محلة "الكرخ" و التی أنشأها العام 381 ه أبو نصر سابور وزیر بهاء الدولة البویهی؛ و التی كانت تضمّ أكثر من عشرة آلاف كتاب كلها بخطوط الأئمة المعتبرة، و من جملتها مائة مصحف بخط ابن مقلة.هذا إضافة إلی حرق مكتبة شیخ الطائفة أبی جعفر محمد بن الحسن الطوسی و كرسیه الذی كان یجلس علیه للتدریس.كل ذلك لأنهم ترددوا فی إضافة قول: «الصلاة خیر من النوم» فی أذان أسحارهم!!!.و قد أكد التاریخ أن غزو هولاكو الوثنی لبلاد المسلمین فی العراق و قسم كبیر من ایران جاء بتحریض من قاضی قضاة المسلمین (!) فی حینه شمس الدین القزوینی للقضاء علی الإسماعیلیین الشیعة!!!.لقد جعل هولاكو المغولی هذا من الكتب الموجودة یومئذ فی خزائن بغداد جسرا علی نهر دجلة یعبر علیه جنوده للفتك بالمسلمین؛ و أمر بإحراق ما تبقّی منها.و قد بلغ ما استطاع الشیخ نصیر الدین الطوسی رضوان اللّه علیه جمعه من فلول تلك الكتب أربعمائة ألف مجلد استودعها فی مكتبة مراغة. و أحرق المغول بقیادة جنكیز خان أثناء غزوهم المصاحف و مزّقوها فی مدینة بخارا و غیرها من المدن حتی صنعوا من أغلفتها الثمینة مذاود لخیلهم.و كذلك أصدر جنكیز خان أمرا إلی جنوده بردم الخندق المحیط بحصن فی "بخارا" بربعات القرآن الكریم و بالمنابر. و أیضا أمر المغول بحرق المكتبة الكبری فی قلعة "ألموت" و التی تعب الإسماعیلیون كثیرا فی جمع نفائسها، مضافا إلی ما كان فیها من آلات الرصد و أنواع من الأسطرلابات التامة و المنصّفة و ذات الشعاع؛ و قد استطاع علاء الدین الجوینی إنقاذ قلیل منها.و كذلك أحرق السلطان أبو سعید المغولی مكتبة رشید الدین فی مدینة تبریز و التی كانت تضمّ ما لا یقلّ عن خمسین ألف كتاب. -

به راستی آن کتاب‌های مستدرک (تکمیل‌کنندهٔ نهج‌البلاغه)، به برکتِ رنجِ طاقت‌فرسای نویسندگانشان، نقشی را که از آن‌ها انتظار می‌رفت به کامل‌ترین شکل ایفا کردند و زحمت و رنجِ بسیاری را از دوش پژوهشگران برداشتند؛ خدا به نویسندگانشان بهترین پاداش را بدهد.

و لقد قامت تلك المستدركات بفعل العناء المضنی لمؤلفیها علی أكمل وجه بالدور المبتغی منها، و وفّرت علی المحققین كثیرا من الجهد و العناء؛ فجزی اللّه أصحابها خیر الجزاء.

اما من، که کمترین خدمتگزارِ شریعتِ خدای حسابرس هستم، دیدم شایسته است تا جایی که ممکن است برای به دست آوردنِ متن‌های کامل تلاش شود؛ با کمک گرفتن از منابع و مأخذهای موجود نزدِ بزرگانِ مورد اعتماد در دانش حدیث، و راهنمایی گرفتن از دستاوردهای شرح‌نویسان و مستدرک‌نویسان، بی‌آنکه از آنچه سرورمان رضی آورده بیرون رویم و از سیاقِ آنچه با انتخابِ هوشمندانه‌اش برچیده دور شویم. تا خواننده، تا حد توان، به سخنِ مولایمان علی نزدیک شود و خود را از نشستگانِ پای منبرِ او ببیند که به سخنِ فراتر از توانِ بشریِ او گوش می‌دهد؛ و این‌گونه در فضای روزگارِ امیر مؤمنان (ع) زندگی کند و خود را مخاطبِ آنچه در خطبه‌های باشکوه و سخنانِ بزرگش بر زبان رانده ببیند.

لكنی، و أنا أقلّ خدّام شرع اللّه الدیّان، رأیت أنه ینبغی محاولة استخراج النصوص الكاملة، قدر الإمكان، عبر الاستعانة بالمصادر و المراجع عند أرباب علم الحدیث الموثوقین، و الاسترشاد بما توصّل إلیه الشرّاح و المستدركون، دون الخروج عمّا أورده سیدنا الرضی، و الابتعاد عن سیاق ما اقتطفه باختیاره الذكیّ‌؛ حتی یقترب القارئ، قدر المستطاع، من خطاب مولانا علیّ، و یتصور نفسه من الجالسین تحت منبره مستمعا كلامه فوق البشری؛ و هكذا یعیش أجواء عهد أمیر المؤمنین علیه السّلام، و یری نفسه مخاطبا بما نطق فی خطبه الجلیلة و كلماته العظام.

منابع (۱)
  1. لقد التزمت بهذه القاعدة إلاّ فی حالات نادرة جدا یدرك القارئ أهمیتها حین مشاهدتها.

بسیار چشم‌به‌راه ماندم تا کسی به بهترین شکل و با کامل‌ترین متن‌ها، دست به این کار بزرگ و ویژه بزند؛ اما با گذشت سال‌ها و پرس‌وجو از همهٔ دست‌اندرکاران و علاقه‌مندان، دیدم هیچ‌کس این کار را آغاز نکرده و به این میدانِ بسیار بزرگ پا نگذاشته است. پس بر خدای توفیق‌دهنده و یاری‌رسان توکل کردم، از جایگاه مولایمان امیر مؤمنان مدد خواستم و به این دریای بی‌پایان پا گذاشتم؛ در حالی که به یاری خدا دل بسته بودم تا ناتوانی‌ام را از فرورفتن در ژرفای دریای او جبران کند، و به یاری آسمان امید داشتم تا خدمتی را به بهترین آفریده در نزد خدا پس از محمد، خاتم پیامبری، به سرانجام برسانم.

و لقد انتظرت كثیرا من یبادر إلی هذا العمل الجلیل المخصوص، بأفضل الوجوه و أكمل النصوص؛ لكن رغم مضی السّنین، و السؤال من جمیع المعتنین، وجدت أن أحدا لم یبدأ بهذا العمل، و لم یشرع بولوج هذا الباب الأجلّ؛ فتوكلت علی اللّه الموفّق المعین، و استمددت من مقام مولانا أمیر المؤمنین، فدخلت فی هذا البحر الذی لا یدرك قعره، طامعا بالعون الربّانی لتدارك عجزی عن خوض غمار بحره، و آملا مدد السماء لإنجاز خدمة نحو خیر الخلیقة بعد خاتم النبوّة محمد عنده.

از جلوه‌های لطف خدای برتر، گشوده شدن درها به رویم بود، و از نشانه‌های یاری او، سرازیر شدن پی‌درپیِ راهنمایی‌های دلسوزانِ یکرنگم که هرچه مرا در کامل کردن کارم یاری می‌کرد، پیشکشم کردند. به‌ویژه از پیشگامانِ روزگار ما در این میدان یاد می‌کنم؛ همان دانشورانِ فرورفته در دریای خروشانِ نهج‌البلاغه، استادانِ چیره‌دست در کاوش و ثبت منابع نهج‌البلاغه، و متخصصانِ اعتبارسنجی و تصحیح متن‌های آن؛ منظورم علامه شیخ محمدباقر محمودی نویسندهٔ کتاب «نهج السعادة فی مستدرک نهج البلاغة» و علامه سید عبدالزهراء حسینی خطیب نویسندهٔ کتاب «مصادر نهج البلاغة و أسانیده» است که خدای باشکوه و بزرگ حفظشان کند. آن دو، چکیدهٔ تجربه و خلاصهٔ مهارتشان را سخاوتمندانه در اختیارم گذاشتند و بهترین راهنمایی‌هایشان را به من بخشیدند. همچنین آیت‌الله خزعلی عضو مجلس خبرگان و شورای نگهبان قانون اساسی در ایران، جناب علامه شیخ حسن سعید بنیان‌گذار کتابخانهٔ مسجد جامع تهران، و دکتر اسعد علی استاد دانشگاه دمشق، که نسخه‌های خطی ارزشمندی به من امانت دادند و این نسخه‌ها در زدودن خطاهای راه‌یافته و کاستی‌های موجود در نسخه‌های رایج، بسیار به من یاری رساند. برای آنان و دیگر خیرخواهان، از خدا پاداش و ثواب می‌خواهم، و از امیر مؤمنان، ساقی حوض، برای آنان و خودم در روز حساب، امید شفاعت دارم.

و كان من مظاهر لطفه تعالی تفتّح الأبواب أمامی، و من تجلّیات عونه تهافت وصول النّصح من المخلصین لی، و تقدیمهم كل ما یعیننی علی إكمال عملی؛ و أخصّ بالذكر السابقین المعاصرین فی هذا المضمار، و المتبحّرین فی بحر نهج البلاغة الزخّار، و الضلیعین فی التنقیب عن مصادر النهج و تثبیتها، و المتخصصین فی توثیق نصوصه و تصحیحها، أعنی العلاّمة الشیخ محمد باقر المحمودی صاحب كتاب "نهج السعادة فی مستدرك نهج البلاغة" ،و العلاّمة السید عبد الزهراء الحسینی الخطیب مؤلف كتاب "مصادر نهج البلاغة و أسانیده" حفظهما اللّه جلّ جلاله؛ فقد جادا علیّ بعصارة تجربتهما، و سخیا علیّ بخلاصة خبرتهما، و أفاضا علیّ بأفضل نصیحتهما، و كذلك آیة اللّه خزعلی عضو مجلس الخبراء و مجلس صیانة الدستور فی إیران، و سماحة العلامة الشیخ حسن سعید مؤسس مكتبة مسجد جامع طهران، و الدكتور أسعد علی الأستاذ فی جامعة دمشق، الذین أعارونی نسخا خطیة قیّمة أفادتنی كثیرا فی إزالة الأخطاء الواردة و النواقص الموجودة فی النسخ المتداولة؛ فلهم و لغیرهم من الناصحین أسأل اللّه الأجر و الثواب، و من أمیر المؤمنین ساقی الحوض أرجو لهم ولی الشفاعة یوم الحساب.

منابع (۲)
  1. لقد سأل اللّه تعالی العلامة الخطیب أن یطیل عمره حتی یری الكتاب مطبوعا، و ذلك فی رسالة إلی المحقق؛ لكن توفّاه اللّه بعد طبع الكتاب و قبل أن أتوفق لإیصال نسخة منه إلیه. فرحمه اللّه و أسكنه فسیح جناته.
  2. لقد زاد عدد النسخ الخطیة و المطبوعة التی استفدنا منها فی النسخة المسندة التی بین یدیك عن النسخة المشروحة و الموثقة.

در جریان پژوهش دقیق برای یافتن بخش‌های تکمیلیِ خطبه‌ها و سخنان «نهج‌البلاغه»، به اختلاف‌هایی در متن‌های آن پی بردم که از خطای رونویسان در روزگاران گذشته و اشتباه‌های چاپی در زمان حاضر پدید آمده بود. از این رو، نسخه‌های چاپیِ روزگارمان را با نسخه‌های خطیِ در دسترس سنجیدم و با هم روبه‌رو کردم؛ آنچه را از یکی افتاده بود ثبت کردم و خطای راه‌یافته در آن‌ها را درست کردم. هرگاه از درستیِ یکی از واژه‌ها اطمینان نمی‌یافتم، آنچه را در بیشتر منابع آمده بود در متن آوردم و موارد دیگر را در پاورقی‌ها گذاشتم تا کار برای خوانندهٔ پژوهشگر و مطالعه کنندهٔ بهره‌مند آسان شود و آنان را از جست‌وجو در میان نسخه‌ها و سرگردانی در گزینش واژهٔ درست بی‌نیاز کند.

و لقد اكتشفت أثناء البحث الدقیق عن تكملات خطب و كلمات "نهج البلاغة" اختلافا فی نصوصه ناتجا عن خطأ النّسّاخ فی العصر الغابر، و بسبب أخطاء الطبعات فی الزمن الحاضر، فقمت بمقابلة النّسخ المطبوعة فی زماننا، و المخطوطة الموجودة بین أیدینا، و ثبّتّ ما سقط من إحداها، و صحّحت الخطأ الوارد فیها؛ و عند عدم التیقّن من صحّة إحدی الكلمات، دوّنت ما ورد بأكثر النصوص فی المتون و جعلت الأخری فی الهامشات، تسهیلا للمطالع المحقّق و القارئ المستفید و مغنیا لهم عن التفتیش بین النّسخات، و الحیرة فی اختیار الصحیح من الكلمات.

نسخه‌هایی که با هم سنجیده و مقابله شدند، این‌ها هستند:

و النّسخ التی تمّت مقابلتها هی:

۱- نسخهٔ خطیِ سال ۴۰۰ هجری (نام نویسندهٔ آن را نیافتیم) که با شمارهٔ ۶۷۷۸ در کتابخانهٔ ظاهریه در دمشق موجود است. این نسخه به‌تازگی به کتابخانهٔ اسد منتقل شده است.

1 - نسخة مخطوطة عام 400 هجری (لم نجد إسم كاتبها) موجودة فی المكتبة الظاهریة فی دمشق تحت الرقم 6778. و قد نقلت النسخة مؤخرا إلی مكتبة الأسد.

۲- نسخهٔ خطیِ سال ۴۲۱ هجری که در کتابخانهٔ آیت‌الله حسن‌زاده آملی در شهر مقدس قم موجود است.

2 - نسخة مخطوطة عام 421 هجری موجودة فی مكتبة آیة اللّه حسن زاده آملی فی مدینة قم المقدسة.

۳- نسخهٔ خطیِ ابن مؤدب در سال ۴۶۹ هجری که با شمارهٔ ۳۸۲۷ در کتابخانهٔ آیت‌الله‌العظمی مرعشی نجفی (ره) در شهر مقدس قم موجود است.

3 - نسخة ابن المؤدب المخطوطة عام 469 هجری و الموجودة فی مكتبة آیة اللّه العظمی المرعشی النجفی (قده) فی مدینة قم المقدسة تحت الرقم 3827.

۴- نسخهٔ خطی به دستخط فضل بن مطهر حسینی در سال ۴۹۴ هجری که در کتابخانهٔ دکتر فخرالدین نصیری در تهران موجود است.

4 - نسخة مخطوطة بید فضل بن مطهّر الحسینی عام 494 هجری و هی موجودة فی مكتبة الدكتور فخر الدین نصیری فی طهران.

۵- نسخهٔ خطی به دستخط محمد بن محمد بن احمد نقیب در سال ۵۴۴ هجری که در کتابخانهٔ مدرسهٔ نواب در شهر مشهد در ایران موجود بود؛ اما من از تصویری از آن بهره بردم که دکتر سید محمدمهدی جعفری به من امانت داد.

5 - نسخة مخطوطة بید محمد بن محمد بن احمد النقیب عام 544 هجری و هی كانت موجودة فی مكتبة مدرسة نواب فی مدینة مشهد فی ایران، لكنّی استفدت من صورة عنها أعارنیها الدكتور سید محمد مهدی جعفری.

۶- نسخهٔ خطی مربوط به حدود سال ۵۵۰ هجری که با شمارهٔ ۱۱۷۳۶ در کتابخانهٔ امام رضا (ع) در مشهد مقدس موجود است و از روی نسخهٔ شریف رضی در زمان زندگی او رونویسی شده است.

6 - نسخة مخطوطة تعود إلی حوالی العام 550 هجری، موجودة فی مكتبة الإمام الرضا علیه السّلام فی مشهد المقدسة تحت الرقم 11736، و هی منسوخة عن نسخة الشریف الرضی فی حیاته.

۷- نسخهٔ خطی به دستخط محمود بن ابی‌المحاسن بن محمود در سال ۷۰۸ هجری که با شمارهٔ ۹۰۸۹ در کتابخانهٔ ظاهریه در دمشق موجود است. این نسخه به‌تازگی به کتابخانهٔ اسد منتقل شده است.

7 - نسخة مخطوطة بید محمود بن أبی المحاسن بن محمود عام 708 هجری و هی موجودة فی المكتبة الظاهریة بدمشق تحت الرقم 9089. و قد نقلت النسخة مؤخرا إلی مكتبة الأسد.

۸ - نسخهٔ خطی به خط ابن‌شذقم در سال ۹۶۹ قمری که در کتابخانهٔ دانشگاه تهران موجود است. دکتر سید محمدمهدی جعفری تصویری از این نسخه را به من امانت داد.

8 - نسخة مخطوطة بید ابن شذقم عام 969 هجری و هی موجودة فی مكتبة جامعة طهران. و قد أعارنی صورة عنها الدكتور سید محمد مهدی جعفری.

۹ - نسخهٔ خطی نظام‌الدین احمد لاهیجی گیلانی در سال ۱۰۳۶ قمری که با شمارهٔ ۹۴۸۶ در کتابخانهٔ امام رضا (ع) موجود است.

9 - نسخة نظام الدین احمد لاهیجی جیلانی المخطوطة عام 1036 هجری و الموجودة فی مكتبة الإمام الرضا علیه السّلام تحت الرقم 9486.

۱۰ - نسخهٔ خطی استرآبادی در سال ۱۱۳۰ قمری که با شمارهٔ ۶۱۶۶ در کتابخانهٔ ظاهریهٔ دمشق موجود است. این نسخه به‌تازگی به کتابخانهٔ اسد منتقل شده است.

10 - نسخة الإسترابادی المخطوطة عام 1130 هجری و الموجودة فی المكتبة الظاهریة فی دمشق تحت الرقم 6166. و قد نقلت النسخة مؤخرا إلی مكتبة الأسد.

۱۱ - نسخهٔ ابن‌ابی‌الحدید با پژوهش محمد ابوالفضل ابراهیم، انتشارات دار احیاء الکتب العربیه در بیروت، چاپ دوم، ۱۳۸۵ قمری.

11 - نسخة ابن أبی الحدید تحقیق محمد أبو الفضل إبراهیم منشورات دار إحیاء الكتب العربیة فی بیروت - الطبعة الثانیة - 1385 هجری.

همچنین از همین منبع، چاپ دارالاندلس در بیروت، بهره بردیم و میان این دو چاپ تفاوت‌هایی یافتیم.

و استفدنا أیضا من المصدر عینه - طبعة دار الأندلس فی بیروت - و قد وجدنا بین الطبعتین بعض الاختلاف.

۱۲ - نسخهٔ ابن‌میثم بحرانی، انتشارات مؤسسهٔ النصر، ۱۳۷۸ قمری، و چاپ انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی وابسته به حوزهٔ علمیهٔ شهر قم، ۱۴۰۳ قمری.

12 - نسخة ابن میثم البحرانی منشورات مؤسسة النصر 1378 هجری، و إصدار دار نشر مكتب الإعلام الإسلامی التابع للحوزة العلمیة فی مدینة قم 1403 هجری.

۱۳ - نسخهٔ فیض‌الاسلام، انتشارات بنگاه گراورسازی آذربادگان، تهران، سال ۱۳۲۶ هجری شمسی.

13 - نسخة فیض الإسلام منشورات بنگاه گراور سازی آذربادگان - طهران - عام 1326 هجری شمسی.

پسرِ صاحب این نسخه به‌تازگی به من اطمینان داد که پدرش نسخهٔ خود را با تمام جزئیات از روی نسخه‌ای نوشته است که در زمان زندگی سید شریف رضی — خشنودی خدا بر او باد — نوشته شده بود؛ اما پسر نتوانست آن نسخه را در میراث پدرش — که خدا رحمتش کند — پیدا کند.

و لقد أكد لی ولد صاحب النسخة مؤخرا أن والده قد نسخ نسخته بالتفصیل عن نسخة كتبت فی حیاة السید الشریف الرضی رضوان اللّه علیه؛ و لكن لم یتمكن الولد من العثور علی تلك النسخة فی تركة والده رحمه اللّه.

۱۴ - نسخهٔ شیخ محمد عبده، انتشارات دارالبلاغه در بیروت، چاپ دوم، ۱۴۰۷ قمری.

14 - نسخة الشیخ محمد عبده منشورات دار البلاغة فی بیروت - الطبعة الثانیة - 1407 هجری.

۱۵ - نسخهٔ شیخ صبحی صالح، انتشارات دارالکتاب اللبنانی در بیروت، چاپ دوم، ۱۹۸۲ میلادی.

15 - نسخة الشیخ صبحی الصالح منشورات دار الكتاب اللبنانی فی بیروت - الطبعة الثانیة - 1982 میلادی.

۱۶ - نسخهٔ شیخ عطاردی، چاپ‌شده از سوی مؤسسهٔ نهج‌البلاغه در تهران، چاپ اول، ۱۴۱۳ قمری.

16 - نسخة الشیخ العطاردی المطبوعة من قبل مؤسسة نهج البلاغة فی طهران - الطبعة الأولی - 1413 هجری.

و در زمینهٔ شرح، صلاح دیدم که شماری از شرح‌های کوتاه را گردآوری و با هم ترکیب کنم تا بهرهٔ خواننده از معانی سخنان امیر مؤمنان، حیدر، بیشتر شود؛ و نیز تا حق کسانی را که تلاش‌های بسیاری در راه گشودن پیچیدگی‌های سخنان او کردند نگه داریم، و یاد کسانی را که عمری برای روشن کردن معانی پندهایش گذراندند جاودانه کنیم. در این بخش، شرح بیهقی با نام «معارج نهج‌البلاغه» که دربردارندهٔ شرح وبری است، با شرح شیخ محمد عبده و معانی واژگانِ شیخ صبحی صالح در هم آمیخته شد؛ در نتیجه، شرحی یکپارچه و پربار پدید آمد که تشنگی خوانندگان را به‌خوبی فرو می‌نشاند و کفایت می‌کند.

و علی صعید الشرح؛ فقد رأیت أن أجمع و أدمج عددا من الشروح المختصرة، لتزید فائدة القارئ من معانی كلمات أمیر المؤمنین حیدرة، و لنحفظ أیضا حقوق من صرفوا جهودا كثیرة فی سبیل كشف غوامض كلماته، و نخلّد ذكر من قضوا عمرا لیفسّروا معانی عظاته. و فی هذا الباب تمّ دمج شرح البیهقی الحاوی لشرح الوبری المسمّی "معارج نهج البلاغة" ،مع شرح الشیخ محمد عبده، و معانی الكلمات للشیخ صبحی الصالح، فصار شرحا واحدا غنیا، و لغلیل القراء شافیا كفیّا.

روش سرورمان شریف رضی — خشنودی خدا بر او باد — برای تألیف نهج‌البلاغه این بود که بخش‌هایی از سخنان زیبای روایت‌شده از امیر مؤمنان را که به دستش رسیده بود برگزیند، همراه با دسته‌بندی اولیه‌ای در سه فصل که عبارت‌اند از:

و لقد كان دیدن مولانا الشریف الرضی رضوان اللّه علیه لتألیف نهج البلاغة اختیار مقاطع وقعت تحت یده مما روی عن أمیر المؤمنین من كلمات بدیعة، مع تبویب أوّلی علی فصول ثلاثة، و هی:

خطبه‌ها، نامه‌ها، و سخنان حکمت‌آمیز کوتاه. اما هنگام پژوهش، به‌روشنی می‌بینیم که برخی از متن‌های هر فصل، وارد متن‌های فصل پیش یا پس از خود شده است؛ و برخی دیگر، با فاصلهٔ بسیار میان دو متنِ تکراری، دوباره آمده‌اند. این کار یا به سبب فراموشی و خطای مؤلف بوده است — و بزرگ است آن که خطا نمی‌کند — و این‌که مؤلف (خشنودی خدا بر او باد) تنها پس از نوشتن فصل‌های میانی به متن بعدی دست یافته و پیوست کردنش ممکن نبوده است؛ و یا به سبب تفاوت روایت‌ها بوده، چنان‌که سید رضی در بیشتر جاهایی که آن‌ها را آورده بر این موضوع تأکید می‌کند. از این رو، لازم دیدم برای آسانی کارِ خوانندهٔ شیفته، بخش‌های بعدی را به بخش‌های پیشین پیوست کنم و آنچه را که برای شریف رضی ممکن نشده بود در بخش ویژهٔ خودش قرار دهد، اصلاح کنم.

الخطب، و الكتب، و الحكم القصیرة؛ لكننا نجد جلیا، حین التحقیق، تداخل بعض نصوص كل فصل فی متون فصل سبقه أو تلاه، و تكرار بعض آخر مع بون شاسع بین المكرّرین بسبب سهو المؤلف، و جلّ من لیس بساه، و عدم عثور المؤلف رضوان اللّه علیه علی النص التالی إلاّ بعد كتابة الفصول الفاصلة بینهما و تعذّر إلحاقه، أو بسبب اختلاف الروایة كما یؤكده السید الرضی فی أكثر أماكن إیراده؛ و قد وجدت ضرورة إلحاق اللاّحق بالسابق تسهیلا للقارئ الواله، و تصحیحا لما لم یتیسّر للشریف الرضی وضعه فی الباب المخصص له.

منابع (۱)
  1. الذی یراجع كتاب "خصائص الأئمة" للسید الرضی رضوان اللّه علیه یجد اختلافا كبیرا فی بعض الأحیان بینه و بین "نهج البلاغة" فی نصوص الروایات و أیضا فی تبویبها و تقطیعها، علما بأن "نهج البلاغة" قد خرج من رحم "الخصائص" كما یصرّح بذلك فی مقدمته علی النهج، و أن كثیرا مما ورد فی "نهج البلاغة" مكرر عما فی "خصائص أمیر المؤمنین علیه السّلام" .

به همین سبب، دسته‌بندی و ترتیب در اینجا نسبت به نسخه‌های رایج نهج‌البلاغه تغییر کرد. بخش نخست این کتاب، دربردارندهٔ سخنانی شد که بر لب و زبان او (ع) جاری شده است؛ و بخش دوم، نوشته‌هایی را در بر گرفت که او (ع) با قلم و سرانگشتانش نوشته است. بخش سخنان حکمت‌آمیز نیز برداشته شد؛ زیرا بر پایهٔ بسیاری از منابع و کتاب‌ها، این سخنانْ بخش‌هایی از برخی سفارش‌ها و خطبه‌ها بوده‌اند.

و لهذا السبب فقد تغیّر التبویب و الترتیب هنا عمّا هو فی نسخ النهج المتداولة، و صار الباب الأول من هذا الكتاب یشتمل علی ما صدر عنه علیه السّلام بالشّفة و اللسان، و الباب الثانی یتضمّن ما كتبه علیه السّلام بالقلم و البنان، و ألغی باب الحكم لكونها أجزاء من بعض الوصایا و الخطب، حسب كثیر من المصادر و الكتب.

منابع (۱)
  1. یضمّ الباب الأول فصول الخطب، الكلمات، الوصایا (الشفهیة) و الأدعیة.و یحتوی الباب الثانی علی فصول الكتب، العهود، الأحلاف، الوصایا (المكتوبة) و التوقیعات.

و آنچه را که سامان دادم «تمام نهج‌البلاغه» نامیدم؛ زیرا دربردارندهٔ تمامِ متن‌هایی است که سرورمان رضی بیشترِ آن‌ها را آورده بود، از آنچه یافتنش با تکیه بر منابع، نشانه‌ها و دلایل ممکن شد.

و سمّیت ما رتّبت "تمام نهج البلاغة" لاحتوائه علی تمام ما أورد مولانا الرضیّ جلّه، ممّا أمكن العثور علیه استنادا إلی المصادر و القرائن و الأدلّة.

و برای این‌که شناختنِ متنِ خودِ «نهج‌البلاغه» از بخش‌هایی که از مراجع و منابعش به آن افزوده شده برای خواننده آسان باشد، متن نهج‌البلاغه را با حروف سیاهِ برجسته نوشتم و بخش‌های تکمیلی را با حروفی دیگر که روشن و متمایز است سامان دادم.

و لكی یسهل علی المطالع معرفة ما هو من "نهج البلاغة" مما أضیف إلیه من مراجعه و مصادره، فقد كتبت نصّ النهج بالحرف الأسود البارز، و رتّبت التكملات بحرف آخر جلیّ نافر.

در متن و پاورقی هم شماره‌هایی گذاشتم تا اختلاف نسخه‌ها را نشان دهم و پژوهشگر بی‌زحمت آن‌ها را بیابد.

و وضعت أرقاما فی المتن و الهامش للتدلیل علی نسخ البدل لیجدها الباحث دون شقاء.

گاهی هم لازم دیدم حرف یا واژه‌ای را که در هیچ‌یک از منابع نیافته بودم اضافه کنم؛ پس آن‌ها را میان دو نشانهٔ [] گذاشتم تا برای پژوهشگرِ تیزبین روشن باشد.

و قد حدث أن وجدت من الضروری إضافة حرف أو كلمة لم أجدهما فی أیّ من المصادر، فوضعتهما بین علامتی [] لیبدو ذلك للمحقق المبادر.

و هرگاه جای متنی نسبت به ترتیب نهج‌البلاغه تغییر کرده، به شمارهٔ ترتیب آن اشاره کرده‌ام تا جوینده به هیچ سختی و دشواری نیفتد.

و عند ما یتغیر مكان نص عما هو مرتّب فی النهج، فإنی أشیر إلی رقم ترتیبه كی لا یجد المنقّب أی صعوبة و حرج.

برای خوانندهٔ نسخهٔ رایج نهج‌البلاغه نیز در پایان کتاب راهنمایی گذاشتم تا به آسانی پیش و پسِ آنچه را می‌خواهد در «تمام نهج‌البلاغه» پیدا کند.

و لقارئ نسخة النهج المتداولة وضعت فی آخر الكتاب دلیلا لیعرف بكل سهولة قبل و بعد ما یرید فی "تمام نهج البلاغة".

در عمل ناممکن دیدم که سندهای مطالب این کتاب را به متن‌ها پیوست کنم و مدارک بخش‌های افزوده بر متن «نهج‌البلاغه» را بیاورم؛ زیرا منابعی که بررسی کردم بسیار زیاد بود و بیشتر خوانندگان به آن‌ها نیازی ندارند. با این حال، به یاری خدای بلندمرتبه و توانا به اهل بررسی و تحقیق و صاحبان پژوهش و دقت وعده می‌دهم که در نزدیک‌ترین زمان ممکن، نسخه‌ای دربردارندهٔ مدارکِ بخش‌های تکمیلی، و چاپی دربردارندهٔ منابعِ تصحیح‌های یادشده به این کتاب پیوست شود؛ تا دل مؤمن آرام گیرد و دل کسی که یقین ندارد ایمان بیاورد.

و قد وجدت من غیر الممكن عملیا إلحاق أسانید ما ورد فی هذا الكتاب بالنصوص، و توثیق ما زاد عن "نهج البلاغة" المنصوص؛ لكثرة المصادر التی راجعتها، و عدم حاجة أكثر القرّاء إلیها؛ لكنّی بعون اللّه العلیّ القدیر أعد أرباب التمحیص و التحقیق، و أصحاب البحث و التدقیق، أن یلحق الكتاب، فی أقرب وقت ممكن نسخة فیها توثیق ما أضیف من التكمیلات، و طبعة فیها مراجع ما ذكر من التصحیحات؛ لیطمئن قلب المؤمن، و یؤمن قلب غیر الموقن.

هرچند برای زدودن هر خطا و غفلتی هر کاری که می‌شد انجام دادم، و برادرانی چیره‌دست در این رشته مرا در این کار یاری کردند، و جدیدترین ابزارهای در دسترس و تازه‌ترین فناوری‌های موجود را برای آن به کار گرفتم؛ اما ادعا نمی‌کنم که به طور کامل به خواستهٔ خود رسیده‌ام و گمان نمی‌برم که به تمامی به مقصودم دست یافته‌ام. از هر کس که کاستی‌ها و خطاهایی را که می‌یابد به من هدیه کند سپاسگزارم، و ممنون هر کسی می‌مانم که لغزش‌های نوشتاری و املایی را که به آن‌ها برمی‌خورد به من ارمغان دهد، تا آن‌ها را در چاپ‌های بعدی برطرف کنیم و مردم به توفیق آفریدگار متعال نسخه‌ای درست و ماندگار را در دست داشته باشند؛ پس در استنادهای خود بر آن تکیه کنند و در اجتهادهایشان به آن بازگردند.

و رغم أنّی قمت بما یمكن عمله لأجل إزالة كل خطأ و غفل، و أعاننی علی ذلك إخوة متضلّعون فی هذا الحقل، و استخدمت لذلك أحدث الوسائل المتاحة، و أجدّ التقنیّات فی الساحة؛ لكننی لا أدّعی الوصول إلی مبتغای كاملا، و لا أزعم نیل مقصودی تماما؛ و أكون شاكرا لكل من یهدی إلیّ ما یكتشف من النقائص و الأخطاء، و أبقی ممتنّا لكل من یتحفنی بما یعثر علیه من زلّة الكتابة و الإملاء، كی نزیلها فی الطبعات التالیة، فیتداول الناس بتوفیق الباری تعالی نسخة صحیحة باقیة؛ فیعتمدون علیها فی استناداتهم، و یرجعون إلیها فی اجتهاداتهم.

و پیش از پایان دادن به مقدمه‌ام، بر خود واجب می‌دانم از کسی یاد کنم که حقِ بودن و پرورشم بر گردن من است، و از کسی سپاسگزاری کنم که ریشهٔ هستی و رشدم از اوست، و کسی را بستایم که تولد و تغذیه‌ام به واسطهٔ او بوده است: آیت‌الله، دانشمند بزرگ در دانش فقه و شریعت پیامبر، پدرم سید محمدباقر موسوی شیرازی ـ که آفریدگار سایهٔ پدری او را بر سرم پایدار بدارد ـ مقیم مشهد رضا که کامل‌ترین درود و برترین سلام بر او و بر پدرانش باد.

و قبل ختم مقدّمتی أری من الواجب ذكر من له علیّ حق الوجود و التربیة، و شكر من منه منشأ كیانی و التنمیة، و ثناء من به كان تولّدی و التغذیة، آیة اللّه العلامة فی علم الفقه و الشریعة النبویّة، والدی السید محمد باقر الموسوی الشیرازی أدام الباری علیّ ظلاله الأبویة، نزیل مشهد الرضا علیه و علی آبائه أتم الصلاة و أفضل التحیة.

و باید سپاسگزاری کنم از کسی که در به ثمر رساندن کارم سهیم بود: دوست دیرین و همدم وفادارم، حجت‌الاسلام شیخ محمدحسن اختری، سفیر دولت قرآن و جمهوری اسلام، که خدا روح بنیان‌گذارش روح‌الله، نایبِ امام مهدی را پاک و مقدس بدارد.

و لا بدّ من شكر من ساهم فی إخراج عملی صدیقی القدیم و ندیمی الوفیّ، الشیخ محمد حسن أختری حجة الإسلام، سفیر دولة القرآن و جمهوریة الإسلام، قدّس اللّه نفس مؤسسها روح اللّه و نائب المهدی الإمام.

و از خدای بسیار بخشنده و مهربان می‌خواهم که لغزشم را بیامرزد، و مرا به بدیِ کردارم بازخواست نکند، و این کتابم را در روز جزا شفیع من نزد علی قرار دهد؛ چرا که شفاعت او خواستهٔ من و نهایت آرزوی من است، و با آن، دست یافتن به بهشت‌ها و جایگاه بلند را برای خود حتمی می‌دانم.

و أسأل اللّه العفوّ الرحیم أن یغفر زللی، و لا یؤاخذنی بسوء عملی، و یجعل كتابی هذا شفیعی یوم الدین عند علیّ؛ فان شفاعته بغیتی و غایة أملی، و بها أضمن الفوز بالجنان و المقام العلی.

سرافراز به انتساب به سرور عرب و عجم و آرزومند دیدار او در روز رستاخیز بزرگ

المتشرف بالانتساب إلی سید العرب و العجم و الطامع فی لقیاه یوم الحشر الأعظم

سید صادق موسوی

السید صادق الموسوی

بیروت، ۱۳ رجب ۱۴۱۳ هجری، سالروز میلاد امیر مؤمنان امام علی (ع)

بیروت فی 13 /رجب/ 1413 ه ذكری مولد أمیر المؤمنین الإمام علی علیه السّلام