کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

روزگار علی

از تولد در مکه تا شب بیست‌ویکم رمضان سال ۴۰ در کوفه. هر نقطه رخدادی از زندگی اوست و زیرش سخنانی که در همان هنگام گفت یا نوشت.

تولد، حدود ۶۰۰ مشهادت، ۶۶۱ م
تاریخ قطعیتاریخ محتملتاریخ تقریبیتاریخ مورد اختلاف
  1. ۲۳ تا ۱۳ پیش از هجرت (۶۰۰ تا ۶۱۰ م)

    کودکی در دامان پیامبر

    علی در مکه به دنیا آمد و از حدود شش‌سالگی در خانهٔ محمد بزرگ شد. این سال‌ها پیش از آغاز پیامبری است و بیشتر آنچه از آن می‌دانیم از یادآوری‌های خود علی و چند گزارش کوتاه است.

    1. ۱۳ رجب، حدود ۲۳ سال پیش از هجرت (سال سی‌ام عام‌الفیل) (حدود ۶۰۰ م)

      تولد علی در کعبه

      خانهٔ کعبه، مکه

      علی، پسر ابوطالب و فاطمه دختر اسد، در قبیلهٔ قریش و تیرهٔ بنی‌هاشم در مکه به دنیا آمد. ابوطالب عموی محمد بود و پس از مرگ عبدالمطلب سرپرستی او را به عهده داشت. بیشتر منابع شیعه و برخی منابع سنی گزارش می‌کنند که علی درون خانهٔ کعبه زاده شد.

    2. حدود ۱۷ سال پیش از هجرت (حدود ۶۰۵ تا ۶۰۶ م) علی حدود ۶ ساله

      رفتن به خانهٔ محمد در سال قحطی

      مکه

      سالی که قحطی سختی به مکه رسید، ابوطالب با خانوادهٔ پرجمعیتش در تنگنا بود. محمد که هنوز به پیامبری نرسیده بود، علیِ حدوداً شش‌ساله را به خانهٔ خود و خدیجه برد تا باری از دوش عمویش بردارد. علی بعدها گفته است که در دامان او بزرگ شد و هر روز از اخلاق او چیزی می‌آموخت.

    3. سال‌های پیش از بعثت (حدود ۶۰۵ تا ۶۱۰ م) علی حدود ۵ ساله

      همراه محمد در خلوت‌های غار حرا

      غار حرا، کوه نور در کنار مکه

      محمد هر سال مدتی را در غار حرا، روی کوهی نزدیک مکه، به عبادت و تنهایی می‌گذراند. علی می‌گوید در این روزها همراه او بود و او را می‌دید، در حالی که کس دیگری او را نمی‌دید. این همراهی بخشی از پرورش او در کنار پیامبر بود.

  2. ۱۳ پیش از هجرت تا ۱ ق (۶۱۰ تا ۶۲۲ م)

    مکه: سال‌های سخت آغاز اسلام

    از روزی که محمد پیامبر شد تا شبی که مکه را ترک کرد. علی از نخستین مسلمانان بود، در تحریم و فشار قریش کنار پیامبر ماند و در شب هجرت جان خود را سپر او کرد.

    1. ۲۷ رجب، ۱۳ سال پیش از هجرت (بنا بر نظر مشهور شیعه) (حدود ۶۱۰ م) علی حدود ۱۰ ساله

      آغاز پیامبری و ایمان علی

      مکه

      محمد در چهل‌سالگی به پیامبری برانگیخته شد. علی که حدود ده سال داشت، همراه خدیجه از نخستین کسانی بود که به او ایمان آوردند و با او نماز خواندند. شیعیان و بخشی از منابع سنی علی را نخستین مرد مسلمان می‌دانند؛ گزارش‌های دیگری این را دربارهٔ ابوبکر یا زید بن حارثه گفته‌اند.

    2. حدود ۱۰ سال پیش از هجرت (سه سال پس از بعثت) (حدود ۶۱۳ م) علی حدود ۱۳ ساله

      مهمانی خویشاوندان (یوم الانذار)

      مکه

      سه سال پس از آغاز پیامبری، وقتی فرمان آمد که «خویشان نزدیکت را هشدار بده»، پیامبر بزرگان خاندان عبدالمطلب را به غذا دعوت کرد و از آنان خواست در این کار یاری‌اش کنند. به گزارش طبری تنها علیِ نوجوان برخاست و پیامبر او را برادر، وصی و جانشین خود خواند؛ ابن‌هشام این گزارش را در روایت خود از سیرهٔ ابن‌اسحاق نیاورده است. بیشتر حاضران با ریشخند مجلس را ترک کردند.

    3. حدود ۷ تا ۴ سال پیش از هجرت (حدود ۶۱۶ تا ۶۱۹ م) علی حدود ۱۶ ساله

      محاصرهٔ بنی‌هاشم در شعب ابی‌طالب

      شعب ابی‌طالب، درّه‌ای در کنار مسجدالحرام

      سران قریش پیمان بستند که با بنی‌هاشم داد و ستد و ازدواج نکنند تا از پیامبر دست بکشند. بنی‌هاشم حدود سه سال در درّه‌ای کنار مکه به نام شعب ابی‌طالب با گرسنگی و سختی زندگی کردند. ابوطالب برای حفظ جان پیامبر گاهی شب‌ها علی را در بستر او می‌خواباند.

    4. حدود ۳ سال پیش از هجرت (سال دهم بعثت) (حدود ۶۱۹ م) علی حدود ۲۰ ساله

      سال اندوه: درگذشت ابوطالب و خدیجه

      گورستان حجون (جنة المعلی)، مکه

      کمی پس از پایان محاصره، ابوطالب، پدر علی و پشتیبان اصلی پیامبر، درگذشت و در همان سال خدیجه، همسر پیامبر، نیز از دنیا رفت. این سال را «سال اندوه» نامیده‌اند. با رفتن ابوطالب آزار قریش بیشتر شد و زمینهٔ هجرت فراهم آمد.

    5. حدود ۱ ربیع‌الاول سال ۱ ق (حدود ۱۳ سپتامبر ۶۲۲ م) علی حدود ۲۴ ساله

      شب هجرت: خوابیدن در بستر پیامبر

      خانهٔ پیامبر در مکه

      سران قریش نقشه کشیدند که شبانه پیامبر را با شمشیر چند قبیله با هم بکشند. پیامبر مکه را ترک کرد و علی ردای او را پوشید و در بسترش خوابید تا مهاجمان گمان کنند او هنوز در خانه است. صبح که به خانه ریختند، علی را دیدند و نقشه‌شان شکست خورد.

  3. ۱ تا ۱۱ ق (۶۲۲ تا ۶۳۲ م)

    مدینه: ده سال در کنار پیامبر

    در مدینه علی داماد پیامبر شد، در بیشتر جنگ‌ها پرچم‌دار و مدافع او بود و از سوی او به مأموریت‌های مهم رفت. این دوره با حج وداع، غدیر خم و درگذشت پیامبر پایان می‌یابد.

    1. حدود نیمهٔ ربیع‌الاول سال ۱ ق (حدود ۲۷ سپتامبر ۶۲۲ م) علی حدود ۲۴ ساله

      هجرت علی به مدینه همراه زنان خاندان

      قبا، کنار مدینه

      علی سه روز در مکه ماند تا امانت‌هایی را که مردم نزد پیامبر گذاشته بودند به صاحبانشان برگرداند. سپس همراه فاطمه دختر پیامبر، مادرش فاطمه بنت اسد و چند زن دیگر، بیشتر راه را پیاده رفت و در قبا به پیامبر رسید که منتظر او مانده بود.

    2. سال ۱ ق، چند ماه پس از هجرت (حدود ۶۲۲–۶۲۳ م) علی حدود ۲۴ ساله

      پیمان برادری: علی، برادر پیامبر

      مسجد پیامبر، مدینه

      پیامبر در مدینه میان مهاجران مکه و یاران مدنی پیمان برادری بست تا بار زندگی تازه را با هم بکشند. او هر کس را با دیگری برادر کرد و علی را برادر خود خواند. علی بعدها بارها با این عنوان از خود یاد کرده است.

    3. ۱۷ رمضان ۲ ق (حدود ۱۳ مارس ۶۲۴ م) علی ۲۵ ساله

      جنگ بدر

      بدر، میان مکه و مدینه

      نخستین جنگ بزرگ مسلمانان با قریش کنار چاه‌های بدر، میان مکه و مدینه، رخ داد. علیِ حدوداً بیست‌وچهارساله در نبرد تن‌به‌تن آغاز جنگ، ولید بن عتبه را از پا درآورد و در پیروزی سهم بزرگی داشت. بسیاری از بزرگان قریش در این جنگ کشته شدند و کینهٔ آن تا سال‌ها بعد ماند.

    4. ۱ ذی‌الحجه ۲ ق (بنا بر یک روایت) (حدود ۲۵ مه ۶۲۴ م) علی حدود ۲۵ ساله

      ازدواج علی و فاطمه

      مدینه

      پیامبر دخترش فاطمه را به همسری علی درآورد. مهریه از فروش زره علی فراهم شد و زندگی تازه در خانه‌ای با چند وسیلهٔ ساده آغاز شد. نسل پیامبر از همین خانواده و فرزندانشان ادامه یافت.

      صفحهٔ این رخداد
    5. ۱۵ رمضان ۳ ق (حدود ۱ مارس ۶۲۵ م) علی ۲۶ ساله

      تولد حسن، نخستین فرزند

      مدینه

      نخستین فرزند علی و فاطمه به دنیا آمد و پیامبر نامش را حسن گذاشت. پیامبر حسن و برادرش حسین را بسیار دوست داشت و در برابر مردم در آغوش می‌گرفت.

    6. ۷ شوال ۳ ق (حدود ۲۳ مارس ۶۲۵ م) علی ۲۶ ساله

      جنگ احد

      کوه احد، شمال مدینه

      قریش برای انتقام بدر با سپاهی بزرگ به کنار کوه احد، نزدیک مدینه، آمدند. وقتی تیراندازان مسلمان جای خود را ترک کردند ورق برگشت، حمزه عموی پیامبر کشته شد و بسیاری گریختند. علی از کسانی بود که با زخم‌های فراوان کنار پیامبر ماند و از او دفاع کرد.

    7. سال ۴ ق (حدود ۶۲۵–۶۲۶ م) علی ۲۷ ساله

      درگذشت فاطمه بنت اسد، مادر علی

      گورستان بقیع، مدینه

      مادر علی، که در کودکی پیامبر را هم مانند فرزند خود نگه داشته بود، در مدینه درگذشت. گزارش شده است که پیامبر پیراهن خود را کفن او کرد و پیش از خاکسپاری در قبرش دراز کشید تا قدردانی‌اش را نشان دهد.

    8. ۳ شعبان ۴ ق (حدود ۸ ژانویه ۶۲۶ م) علی ۲۷ ساله

      تولد حسین

      مدینه

      دومین پسر علی و فاطمه به دنیا آمد و پیامبر او را حسین نامید. حسین بعدها همراه پدر در جنگ‌های جمل، صفین و نهروان حاضر بود.

    9. شوال ۵ ق (حدود فوریه–مارس ۶۲۷ م) علی حدود ۲۸ ساله

      جنگ خندق (احزاب)

      خندق، شمال غربی مدینه کنار کوه سلع

      قبیله‌های عرب با همدستی یهودیان پیمان‌شکن، با سپاهی بزرگ مدینه را محاصره کردند و مسلمانان دور شهر خندق کندند. پهلوان نامدار عرب، عمرو بن عبدوَدّ، از خندق گذشت و هماورد خواست؛ علی به میدان رفت و او را کشت. پس از چند هفته، با سرما و طوفان و اختلاف میان مهاجمان، محاصره شکست.

    10. ذی‌القعده ۶ ق (حدود مارس–آوریل ۶۲۸ م) علی ۲۹ ساله

      صلح حدیبیه: علی نویسندهٔ پیمان

      حدیبیه، نزدیک مکه

      پیامبر با گروهی برای عمره به سوی مکه رفت، اما قریش راه را بستند و سرانجام پیمان صلحی نوشته شد. علی نویسندهٔ پیمان بود؛ نمایندهٔ قریش با عنوان «رسول خدا» مخالفت کرد و پیامبر خودش آن را پاک کرد. علی سال‌ها بعد، هنگام نوشتن پیمان داوری در صفین، این صحنه را به یاد آورد.

    11. محرم ۷ ق (حدود مه–ژوئن ۶۲۸ م) علی حدود ۳۰ ساله

      فتح خیبر

      خیبر، شمال مدینه

      سپاه مسلمانان قلعه‌های خیبر را در شمال مدینه محاصره کرد و چند روز کاری از پیش نرفت. پیامبر گفت فردا پرچم را به مردی می‌دهم که خدا و پیامبرش را دوست دارد و آنها هم او را دوست دارند، و آن را به علی داد. علی قلعهٔ قموص را گشود و مَرحَب، جنگجوی نامدار خیبر، را از پا درآورد.

    12. جمادی‌الاول ۸ ق (حدود اوت–سپتامبر ۶۲۹ م) علی ۳۱ ساله

      شهادت جعفر، برادر علی، در موته

      موته، جنوب اردن امروزی

      جعفر بن ابی‌طالب، برادر بزرگ‌تر علی، یکی از سه فرمانده سپاهی بود که پیامبر به مرزهای شام فرستاد. او در نبرد با سپاه روم کشته شد و پیامبر او را «جعفر طیّار» (پرواز‌کننده در بهشت) نامید. علی در نامه‌هایش به معاویه با افتخار از او یاد می‌کند.

    13. حدود ۲۰ رمضان ۸ ق (روایت‌ها دربارهٔ روز ورود از ۱۰ تا ۲۰ رمضان است) (حدود ۱۱ ژانویه ۶۳۰ م) علی حدود ۳۱ ساله

      فتح مکه

      خانهٔ کعبه، مکه

      پیامبر با سپاهی ده‌هزارنفره، بی‌جنگ بزرگ، وارد مکه شد و مردم شهر را بخشید. سعد بن عباده، پرچم‌دار انصار، شعار انتقام داد و پیامبر پرچم را از او گرفت. در یک گزارش، پیامبر علی را فرستاد تا پرچم را از او بگیرد و شعار مهربانی بدهد؛ در گزارش‌های دیگر پرچم به پسر سعد، قیس، یا به زبیر سپرده شد. در یک گزارش، علی برای پایین انداختن بتی از بالای کعبه بر دوش پیامبر ایستاد.

    14. شوال ۸ ق (حدود ژانویه–فوریه ۶۳۰ م) علی ۳۱ ساله

      جنگ حنین

      درهٔ حنین، میان مکه و طائف

      چند هفته پس از فتح مکه، قبیله‌های هوازن و ثقیف در درهٔ حنین بر سر سپاه مسلمانان کمین زدند. بیشتر سپاه در آغاز گریخت و تنها گروه کوچکی، از جمله علی و عباس، کنار پیامبر ماندند. سپس سپاه بازگشت و پیروز شد.

    15. رجب ۹ ق (حدود اکتبر–نوامبر ۶۳۰ م) علی ۳۲ ساله

      جانشینی در مدینه هنگام تبوک (حدیث منزلت)

      مدینه

      پیامبر هنگام سفر طولانی به تبوک، علی را برای سرپرستی خانواده و شهر در مدینه گذاشت. منافقان این کار را به طعنه بی‌اعتنایی به علی خواندند و او خود را به پیامبر رساند. پیامبر به او گفت: «آیا خشنود نیستی که نسبت تو با من مانند نسبت هارون با موسی باشد، جز آنکه پس از من پیامبری نیست؟»

    16. حدود ۱۰ ذی‌الحجه ۹ ق (حدود ۲۰ مارس ۶۳۱ م) علی حدود ۳۲ ساله

      خواندن پیام برائت در حج

      منا، کنار مکه

      پس از نزول آغاز سورهٔ توبه (برائت)، پیامبر علی را به مکه فرستاد تا آن را در روزهای حج برای مردم بخواند. پیام این بود که از سال بعد مشرکان حق حج ندارند و کسی نباید برهنه طواف کند. منابع دربارهٔ اینکه ابوبکر سرپرست حج ماند یا بازگشت، روایت‌های متفاوتی دارند.

    17. ۲۴ ذی‌الحجه ۹ ق (حدود ۳ آوریل ۶۳۱ م) علی حدود ۳۲ ساله

      مباهله با مسیحیان نجران

      مدینه

      گروهی از بزرگان مسیحی نجران برای گفت‌وگو دربارهٔ عیسی به مدینه آمدند. پیامبر بر پایهٔ آیهٔ مباهله پیشنهاد کرد هر دو طرف با نزدیک‌ترین کسانشان حاضر شوند و لعنت خدا را بر دروغ‌گو بخواهند، و همراه علی، فاطمه، حسن و حسین بیرون آمد. مسیحیان از مباهله کنار کشیدند و پیمان صلح بستند.

    18. رمضان ۱۰ ق (دسامبر ۶۳۱ م) علی ۳۳ ساله

      مأموریت یمن و مسلمان شدن قبیلهٔ همدان

      یمن، سرزمین قبیلهٔ همدان در شمال صنعا

      پیامبر علی را با گروهی به یمن فرستاد. او نامهٔ پیامبر را برای قبیلهٔ بزرگ همدان خواند و آنان در یک روز مسلمان شدند. علی در یمن میان مردم داوری هم می‌کرد و پیامبر برای درستی داوری‌اش دعا کرده بود.

    19. ۹ ذی‌الحجه ۱۰ ق (روز عرفه) (۷ مارس ۶۳۲ م) علی ۳۳ ساله

      حج وداع: آخرین حج پیامبر

      عرفات، کنار مکه

      پیامبر با ده‌ها هزار مسلمان به حج رفت؛ حجی که بعدها «حج وداع» نام گرفت. علی از یمن خود را به مکه رساند، با همان نیت پیامبر احرام بست و در قربانی با او شریک شد. پیامبر در این سفر دربارهٔ حرمت جان و مال مردم سخن گفت.

    20. ۱۸ ذی‌الحجه ۱۰ ق (۱۶ مارس ۶۳۲ م) علی ۳۳ ساله

      غدیر خم

      غدیر خم، نزدیک جحفه میان مکه و مدینه

      در راه بازگشت از حج، کنار برکهٔ خم نزدیک جحفه، پیامبر کاروان‌ها را نگه داشت، دست علی را بالا برد و گفت: «هر که من مولای اویم، علی مولای اوست.» شیعیان این را اعلام جانشینی علی می‌دانند؛ اهل سنت سخن را می‌پذیرند اما «مولا» را به معنای دوست و یاور می‌فهمند.

    21. ۲۸ صفر ۱۱ ق (مشهور شیعه) (۲۵ مه ۶۳۲ م) علی حدود ۳۴ ساله

      درگذشت پیامبر؛ علی پیکر او را غسل داد و به خاک سپرد

      خانهٔ پیامبر کنار مسجد، مدینه

      پیامبر پس از چند روز بیماری در خانهٔ خود در مدینه درگذشت. علی همراه چند تن از بنی‌هاشم پیکر او را غسل داد، کفن کرد و در همان خانه به خاک سپرد. در همان ساعت‌ها گروهی در سقیفه برای جانشینی او گرد آمده بودند.

      صفحهٔ این رخداد
  4. ۱۱ تا ۳۵ ق (۶۳۲ تا ۶۵۶ م)

    پس از پیامبر: بیست‌وپنج سال صبر

    پس از درگذشت پیامبر، خلافت به ابوبکر، عمر و عثمان رسید. علی بیشتر در مدینه ماند و از حکومت کنار بود، اما در کارهای مهم گاه طرف مشورت قرار می‌گرفت. دیدگاه خودش دربارهٔ این سال‌ها در خطبهٔ «شقشقیه» آمده است؛ دربارهٔ درستی نسبت این خطبه به علی میان عالمان بحث است.

    1. روز درگذشت پیامبر (۲۸ صفر یا ۱۲ ربیع‌الاول ۱۱ ق) (۲۵ مه ۶۳۲ م) علی حدود ۳۴ ساله

      سقیفهٔ بنی‌ساعده

      سقیفهٔ بنی‌ساعده، مدینه

      در حالی که علی و خاندان پیامبر سرگرم کفن و دفن او بودند، انصار در سایبان (سقیفهٔ) بنی‌ساعده گرد آمدند تا رهبر را تعیین کنند. ابوبکر، عمر و ابوعبیده هم رسیدند و پس از بحثی تند، با ابوبکر بیعت شد. علی وقتی استدلال‌های سقیفه را شنید، با سخنی کوتاه به آن پاسخ داد.

      همهٔ ۳ متن این رخداد
    2. روزهای پس از سقیفه، سال ۱۱ ق (حدود مه–ژوئن ۶۳۲ م) علی حدود ۳۴ ساله

      کناره‌گیری از بیعت و ماجرای خانهٔ فاطمه

      خانهٔ فاطمه کنار مسجد پیامبر، مدینه

      علی، بنی‌هاشم و چند تن از یاران نزدیک پیامبر در خانهٔ فاطمه ماندند و بیعت نکردند. گروهی از سوی خلیفهٔ تازه برای گرفتن بیعت به آن خانه رفتند. آنچه آنجا گذشت، از تهدید به آتش زدن خانه تا آسیب به فاطمه، در منابع شیعه و سنی به گونه‌های بسیار متفاوت روایت شده است.

      همهٔ ۲ متن این رخداد
    3. سال ۱۱ ق، پس از خاکسپاری پیامبر (حدود ۶۳۲ م) علی حدود ۳۴ ساله

      گردآوری قرآن در خانهٔ علی (مصحف علی)

      مدینه

      به گزارش منابع شیعه و برخی منابع سنی، علی پس از خاکسپاری پیامبر در خانه ماند و قرآن را گرد آورد و آن را نزد یاران پیامبر برد. گزارش‌ها دربارهٔ مدت این کار یکسان نیستند: از سه روز تا کمتر از شش ماه گفته‌اند. دربارهٔ ویژگی‌های این نسخه و رابطه‌اش با قرآن رایج هم میان عالمان اختلاف نظر هست.

    4. سال ۱۱ ق، در ماه‌های پس از درگذشت پیامبر؛ زمان دقیق روشن نیست (حدود ۶۳۲ م) علی حدود ۳۴ ساله

      ماجرای فدک و سخنرانی فاطمه در مسجد

      مسجد پیامبر، مدینه

      فدک آبادی و نخلستانی در شمال حجاز بود که پس از خیبر به پیامبر رسیده بود. پس از درگذشت پیامبر، فاطمه آن را حق خود خواست (به گفتهٔ شیعه هدیهٔ پیامبر به او، و در هر حال میراث پدرش)، اما خلیفه با استناد به حدیثی که پیامبران ارث نمی‌گذارند، نپذیرفت. به گزارش منابع شیعه و برخی منابع سنی، فاطمه در مسجد مدینه سخنرانی کرد. بنا بر صحیح بخاری او تا پایان عمر از این رفتار رنجیده ماند.

    5. ۳ جمادی‌الثانی ۱۱ ق (بنا بر روایتی، ۹۵ روز پس از پیامبر) (۲۶ اوت ۶۳۲ م) علی حدود ۳۴ ساله

      درگذشت فاطمه و خاکسپاری شبانه

      مدینه

      فاطمه چند ماه پس از پدرش، در حالی که بیمار و اندوهگین بود، درگذشت. به وصیت خودش، علی او را شبانه و پنهانی به خاک سپرد و جای قبرش تا امروز روشن نیست. علی کنار قبر او با پیامبر درد دل کرد و این سخن در نهج‌البلاغه آمده است.

      صفحهٔ این رخداد
    6. سال ۱۱ ق، پس از درگذشت فاطمه (حدود ۶۳۲ م) علی حدود ۳۴ ساله

      بیعت علی با ابوبکر

      مدینه

      بنا بر گزارشی که بخاری از عایشه آورده، علی تا فاطمه زنده بود بیعت نکرد و پس از درگذشت او با ابوبکر بیعت کرد. منابع شیعه این بیعت را از سر ناچاری می‌دانند. علی بعدها در نامه‌ای به مردم مصر گفت دست نگه داشت تا دید گروهی از اسلام برمی‌گردند، و برای حفظ دین به یاری برخاست.

    7. ۲۲ جمادی‌الثانی ۱۳ ق (۲۳ اوت ۶۳۴ م) علی ۳۶ ساله

      درگذشت ابوبکر و آغاز خلافت عمر

      مدینه

      ابوبکر پس از حدود دو سال و سه ماه خلافت درگذشت و پیش از مرگ عمر را جانشین خود کرد. در این سال‌ها جنگ با قبیله‌های برگشته از اسلام و آغاز فتوحات در عراق و شام پیش آمده بود. علی در مدینه ماند و در داوری و مسائل دشوار طرف مشورت بود.

    8. حدود ۱۵ ق (زمان دقیق روشن نیست) (حدود ۶۳۶–۶۳۷ م) علی حدود ۳۸ ساله

      مشورت عمر با علی برای جنگ با روم

      مدینه

      وقتی عمر می‌خواست خودش به جنگ رومیان در شام برود، با علی مشورت کرد. علی به او گفت خودش نرود و فرماندهی باتجربه بفرستد، تا اگر شکستی پیش آمد مسلمانان پشتوانه‌ای داشته باشند. این سخن در نهج‌البلاغه آمده است.

      صفحهٔ این رخداد
    9. سال ۱۶ یا ۱۷ ق (حدود ۶۳۷–۶۳۹ م) علی حدود ۳۹ ساله

      آغاز گاه‌شماری هجری (به روایتی، به پیشنهاد علی)

      مدینه

      در دوران عمر، برای تاریخ‌گذاری نامه‌ها و دفترهای دولتی به یک مبدأ نیاز بود. به گزارش طبری، علی پیشنهاد کرد سال‌ها از روزی شمرده شود که پیامبر از مکه هجرت کرد، و این پیشنهاد پذیرفته شد. روایت‌های دیگر پیشنهاددهندگان دیگری را هم نام می‌برند و آغاز سال از محرم را به عثمان و دیگران نسبت می‌دهند. تاریخ‌های قمری همین خط زمان بر پایهٔ همان مبدأ است.

    10. حدود ۲۱ ق، پیش از جنگ نهاوند (حدود ۶۴۱–۶۴۲ م) علی حدود ۴۴ ساله

      مشورت عمر با علی برای جنگ با ایرانیان

      مدینه

      هنگامی که سپاه بزرگ ساسانی آمادهٔ نبرد شد، عمر با یارانش مشورت کرد که خودش به جنگ برود یا نه. علی به او گفت در مدینه بماند، چون او ستون کار است و اگر خودش برود، ایرانیان او را ریشهٔ عرب می‌بینند و بر او سخت‌تر می‌گیرند. بیشتر شارحان این مشورت را پیش از جنگ نهاوند می‌دانند.

      صفحهٔ این رخداد
    11. ۲۶ ذی‌الحجه ۲۳ تا آغاز محرم ۲۴ ق (۳–۹ نوامبر ۶۴۴ م) علی ۴۶ ساله

      مرگ عمر و شورای شش‌نفره

      مدینه

      عمر به دست غلامی ایرانی به نام ابولؤلؤ زخمی شد و پیش از مرگ، انتخاب خلیفه را به شورایی شش‌نفره سپرد که علی و عثمان در آن بودند. عبدالرحمن بن عوف خلافت را به علی پیشنهاد کرد به شرط پیروی از روش دو خلیفهٔ پیشین؛ علی گفت به کتاب خدا، سنت پیامبر و تشخیص خودش عمل می‌کند. عثمان شرط را پذیرفت و خلیفه شد.

      همهٔ ۱ متن این رخداد
    12. حدود سال ۳۰ ق (حدود ۶۵۰–۶۵۱ م) علی حدود ۵۳ ساله

      بدرقهٔ ابوذر به تبعیدگاه ربذه

      مدینه

      ابوذر، از یاران سرشناس پیامبر، از ثروت‌اندوزی کارگزاران حکومت انتقاد می‌کرد. به روایت شیعه و برخی گزارش‌های تاریخی، عثمان او را به ربذه، بیابانی دور از مدینه، تبعید کرد و بدرقهٔ او را ممنوع ساخت؛ به روایت سنی، ابوذر خودش از عثمان اجازهٔ زندگی در ربذه را خواست. علی با حسن، حسین، عقیل و عمار به بدرقه‌اش رفت و با سخنانی دلگرم‌کننده با او خداحافظی کرد. ابوذر یکی دو سال بعد در همان‌جا درگذشت.

      صفحهٔ این رخداد
    13. سال ۳۴ ق (۶۵۴–۶۵۵ م) علی ۵۷ ساله

      میانجی‌گری میان مردم و عثمان

      مدینه

      شکایت مردم از کارگزاران عثمان بالا گرفت و گروهی نزد علی آمدند و از او خواستند با خلیفه سخن بگوید. علی نزد عثمان رفت، او را به عدالت فراخواند و از سرنوشت پیشوای ستمگر هشدار داد. طبری این دیدار را در سال ۳۴ آورده است.

      صفحهٔ این رخداد
    14. ۱۸ ذی‌الحجه ۳۵ ق (۱۷ ژوئن ۶۵۶ م) علی ۵۸ ساله

      محاصره و کشته شدن عثمان

      خانهٔ عثمان، مدینه

      معترضانی از مصر، کوفه و بصره به مدینه آمدند و خانهٔ عثمان را چند هفته محاصره کردند. علی بارها میانجی شد، برای خانهٔ محاصره‌شده آب فرستاد و حسن و حسین را به نگهبانی در خانه گماشت. سرانجام گروهی به خانه ریختند و عثمان را کشتند.

      صفحهٔ این رخداد

    در همین سال‌ها

    ۱۱ متن که از همین دوره است، اما روز و رخدادِ دقیقش روشن نیست.

    همهٔ متن‌های این دوره
  5. ۳۵ تا ۳۶ ق (۶۵۶ تا ۶۵۷ م)

    آغاز خلافت و جنگ جمل

    پس از کشته شدن عثمان، مردم با اصرار با علی بیعت کردند. او از روزهای اول بیت‌المال را برابر تقسیم کرد و والیان را عوض کرد، و چند ماه بعد طلحه و زبیر و عایشه در بصره در برابرش ایستادند.

    1. چند روز پس از کشته شدن عثمان، ذی‌الحجهٔ ۳۵ ق (۱۷–۲۴ ژوئن ۶۵۶ م) علی ۵۸ ساله

      بیعت مردم با علی

      مسجد پیامبر، مدینه

      پس از کشته شدن عثمان، مردم به خانهٔ علی هجوم آوردند و از او خواستند خلافت را بپذیرد. او ابتدا نپذیرفت و گفت سراغ دیگری بروید، اما با اصرار مردم پذیرفت، به شرط آنکه بیعت آشکار و در مسجد باشد. چند نفر، مانند سعد بن ابی‌وقاص و عبدالله بن عمر، از بیعت کناره گرفتند.

      همهٔ ۷ متن این رخداد
    2. روزهای نخست خلافت (ذی‌الحجه ۳۵ و محرم ۳۶ ق) (حدود ژوئن–ژوئیه ۶۵۶ م) علی حدود ۵۸ ساله

      برابری در بیت‌المال و پس گرفتن زمین‌های بخشیده‌شده

      مدینه

      علی در نخستین روزهای حکومت اعلام کرد سهم همه از بیت‌المال برابر است و پیشینه یا خویشاوندی کسی سهم بیشتری نمی‌آورد. او زمین‌ها و اموالی را که از بیت‌المال به نزدیکان خلیفهٔ پیشین بخشیده شده بود، به بیت‌المال برگرداند. این سخت‌گیری بزرگانی مانند طلحه و زبیر را رنجاند.

      همهٔ ۴ متن این رخداد
    3. محرم ۳۶ ق (ژوئن–ژوئیه ۶۵۶ م) علی ۵۹ ساله

      فرستادن والیان تازه و نامه به معاویه

      مدینه

      علی بیشتر والیان عثمان را برکنار کرد: عثمان بن حنیف را به بصره، قیس بن سعد را به مصر و عبیدالله بن عباس را به یمن فرستاد. فرستادهٔ او به شام در راه بازگردانده شد و معاویه بیعت نکرد. ابوموسی اشعری در کوفه ماند.

      همهٔ ۴ متن این رخداد
    4. ربیع‌الاول و ربیع‌الثانی ۳۶ ق (اوت–اکتبر ۶۵۶ م) علی ۵۹ ساله

      پیمان‌شکنی طلحه و زبیر و حرکت سپاه عایشه به بصره

      مکه

      طلحه و زبیر به بهانهٔ عمره از مدینه به مکه رفتند و با عایشه و گروهی از بنی‌امیه همراه شدند. آنان خون‌خواهی عثمان را شعار کردند و با سپاهی که با پول کارگزاران پیشین فراهم شده بود به سوی بصره راه افتادند. علی این کار را شکستن بیعت دانست.

      همهٔ ۳ متن این رخداد
    5. اواخر ربیع‌الثانی ۳۶ ق (به گزارش طبری، که جمل را نیمهٔ جمادی‌الثانی می‌داند) (حدود سپتامبر–اکتبر ۶۵۶ م) علی حدود ۵۹ ساله

      بیرون رفتن از مدینه به سوی عراق

      مدینه

      علی با چند صد نفر از مدینه بیرون رفت تا جلوی سپاه جمل را بگیرد، اما آنان زودتر به بصره رسیدند. او در ربذه راه را به سوی کوفه گرداند و از مردم کوفه یاری خواست. علی دیگر هرگز به مدینه بازنگشت.

      همهٔ ۵ متن این رخداد
    6. اواخر ربیع‌الثانی ۳۶ ق (حدود سپتامبر–اکتبر ۶۵۶ م) علی حدود ۵۹ ساله

      تسخیر بصره به دست سپاه جمل

      بصره (شهر قدیم، نزدیک زبیر امروزی)

      سپاه طلحه و زبیر و عایشه به بصره رسید و پس از درگیری و یک توافق موقت، شبانه بر شهر چیره شد. عثمان بن حنیف، فرماندار علی، را آزردند و از شهر بیرون کردند. نگهبانان بیت‌المال و گروهی از هواداران علی، از جمله حکیم بن جبله و یارانش، کشته شدند.

      صفحهٔ این رخداد
    7. کمی پیش از جنگ جمل، حدود جمادی‌الاول ۳۶ ق (حدود ۱۵ روز در ذی‌قار) (حدود اکتبر–نوامبر ۶۵۶ م) علی حدود ۵۹ ساله

      اردوگاه ذی‌قار و فراخواندن کوفیان

      ذی‌قار، میان کوفه و بصره

      علی در ذی‌قار، میان کوفه و بصره، اردو زد و حسن، عمار یاسر و مالک اشتر را به کوفه فرستاد تا مردم را به یاری بخوانند، با آنکه ابوموسی، فرماندار کوفه، مردم را از رفتن بازمی‌داشت. هزاران کوفی به او پیوستند. ابن‌عباس می‌گوید در همین‌جا علی را دید که کفش کهنه‌اش را وصله می‌زد و گفت این کفش نزد من از حکومت بر شما محبوب‌تر است، مگر آنکه حقی را برپا کنم یا باطلی را از میان بردارم.

      همهٔ ۷ متن این رخداد
    8. پنجشنبه ۱۰ جمادی‌الاول ۳۶ ق (به گزارش مفید، مسعودی و یعقوبی) یا نیمهٔ جمادی‌الثانی ۳۶ ق (به گزارش طبری) (حدود ۳ یا ۴ نوامبر ۶۵۶ م (یا حدود ۸ دسامبر ۶۵۶ م، به گزارش طبری)) علی حدود ۵۹ ساله

      جنگ جمل

      خُرَیبه، بیرون بصرهٔ قدیم

      دو سپاه بیرون بصره رو‌به‌رو شدند و علی تا آخرین لحظه کوشید با گفت‌وگو جلوی جنگ را بگیرد. زبیر پس از یادآوری سخنی از پیامبر از میدان کنار رفت و در راه کشته شد؛ طلحه به گزارش بسیاری با تیر مروان از سپاه خودش از پا درآمد، و جنگ پیرامون شتر عایشه سخت شد تا شتر را پی کردند. علی پس از پیروزی عایشه را با احترام به مدینه بازگرداند.

      همهٔ ۹ متن این رخداد
    9. جمادی‌الاول و جمادی‌الثانی ۳۶ ق (اکتبر–دسامبر ۶۵۶ م) علی ۵۹ ساله

      ورود به بصره، بخشش شکست‌خوردگان و گماردن ابن‌عباس

      بصره (شهر قدیم، نزدیک زبیر امروزی)

      علی پس از جنگ وارد بصره شد، شکست‌خوردگان را بخشید و اجازه نداد اموالشان غارت شود یا زن و فرزندشان اسیر شوند. او مردم بصره را برای پیمان‌شکنی سرزنش کرد و عبدالله بن عباس را فرماندار شهر گذاشت. سپس خبر پیروزی را با نامه به کوفیان داد.

      همهٔ ۱۰ متن این رخداد
  6. ۳۶ تا ۳۷ ق (۶۵۷ تا ۶۵۷ م)

    کوفه و جنگ صفین

    علی کوفه را مرکز حکومت کرد و از معاویه، فرماندار شام، خواست بیعت کند. معاویه نپذیرفت و دو سپاه در صفین، کنار فرات، رو‌به‌رو شدند؛ نبرد با بالا رفتن قرآن‌ها بر نیزه و پیمان داوری متوقف شد.

    1. دوشنبه ۱۲ رجب ۳۶ ق (حدود ۲ تا ۴ ژانویه ۶۵۷ م) علی ۵۹ ساله

      ورود به کوفه، پایتخت تازه

      کوفه

      علی در رجب سال ۳۶ وارد کوفه شد و این شهر مرکز حکومت او شد. او در کاخ فرمانداری ساکن نشد، آن را «کاخ تباهی» خواند و ساده در میان مردم زندگی کرد. از همین‌جا کار سامان دادن سپاه و نامه‌نگاری با معاویه آغاز شد.

      همهٔ ۳ متن این رخداد
    2. رجب تا شوال ۳۶ ق (دسامبر ۶۵۶ تا آوریل ۶۵۷ م) علی ۵۹ ساله

      فرستادن جریر نزد معاویه و پیوستن عمرو عاص به او

      دمشق

      علی جریر بن عبدالله بجلی را با نامه‌ای به دمشق فرستاد و از معاویه خواست مانند دیگران بیعت کند. معاویه ماه‌ها پاسخ را عقب انداخت، پیراهن خونین عثمان را به مردم نشان داد و شامیان را به خون‌خواهی برانگیخت. عمرو عاص هم در برابر وعدهٔ حکومت مصر به او پیوست.

      همهٔ ۱۰ متن این رخداد
    3. رمضان ۳۶ ق (فوریه–مارس ۶۵۷ م) علی ۵۹ ساله

      فرستادن محمد بن ابی‌بکر به مصر

      فسطاط، مصر

      قیس بن سعد مصر را با احتیاط اداره می‌کرد و با گروهی که بیعت نکرده بودند کنار می‌آمد. نیرنگ‌های معاویه و بدگمانی برخی اطرافیان باعث شد علی او را برکنار کند و محمد بن ابی‌بکر را با فرمان‌نامه‌ای پر از سفارش به مصر بفرستد.

      همهٔ ۲ متن این رخداد
    4. ۵ شوال ۳۶ ق (۲۷ مارس ۶۵۷ م) علی ۵۹ ساله

      حرکت سپاه از نخیله به سوی شام

      اردوگاه نخیله، بیرون کوفه

      علی پس از ناامیدی از پاسخ معاویه، سپاه کوفه را در اردوگاه نخیله گرد آورد و با خطبه‌ای کوتاه راهی شام شد. سپاه از راه مدائن و کنارهٔ فرات رفت و نزدیک رقه از رود گذشت. پیشاهنگان با سفارش‌های روشن دربارهٔ رفتار با مردم سر راه جلو رفتند.

      همهٔ ۱۷ متن این رخداد
    5. ذی‌الحجه ۳۶ ق (مه–ژوئن ۶۵۷ م) علی ۵۹ ساله

      نبرد بر سر آب فرات در صفین

      صفین، کنار فرات نزدیک رقه

      سپاه معاویه زودتر به صفین رسید و راه آب فرات را بر سپاه علی بست. علی با سخنانی کوبنده یارانش را برانگیخت و آنان کنارهٔ رود را پس گرفتند. با این حال علی دستور داد شامیان را از آب بازندارند.

      صفحهٔ این رخداد
    6. محرم ۳۷ ق (ژوئن–ژوئیه ۶۵۷ م) علی ۶۰ ساله

      آتش‌بس ماه محرم و گفت‌وگوها

      صفین، کنار فرات نزدیک رقه

      با رسیدن ماه محرم، که جنگ در آن حرام بود، دو طرف آتش‌بس کردند و فرستادگان بارها رفت‌وآمد کردند. معاویه تحویل قاتلان عثمان یا واگذاری کار به شورا را می‌خواست و علی بر بیعت و پیروی پای می‌فشرد. گفت‌وگوها به جایی نرسید و در پایان ماه، علی اعلام کرد جنگ از سر گرفته می‌شود.

      صفحهٔ این رخداد
    7. آغاز صفر تا ۱۰ صفر ۳۷ ق؛ سخت‌ترین روزها ۸ تا ۱۰ صفر (۱۹–۲۸ ژوئیه ۶۵۷ م) علی ۶۰ ساله

      نبرد بزرگ صفین

      صفین، کنار فرات نزدیک رقه

      جنگ اصلی با آغاز صفر شروع شد و در روزهای پایانی به اوج رسید. علی پیش از نبرد به سپاهش سفارش کرد که آغازگر جنگ نباشند، فراری را نکشند و زخمی را آزار ندهند. هزاران تن از دو سپاه کشته شدند و بنا بر برخی گزارش‌ها سپاه عراق در آستانهٔ پیروزی بود.

      همهٔ ۱۰ متن این رخداد
    8. حدود ۹ صفر ۳۷ ق (حدود ۲۷ ژوئیه ۶۵۷ م) علی حدود ۶۰ ساله

      شهادت عمار یاسر

      صفین، کنار فرات نزدیک رقه

      عمار یاسر، از نخستین مسلمانان، در حالی که حدود نود سال داشت، در سپاه علی جنگید و کشته شد. پیامبر دربارهٔ او گفته بود «گروه ستمکار تو را می‌کشد»، و کشته شدنش به دست شامیان در هر دو سپاه تکان بزرگی پدید آورد.

      صفحهٔ این رخداد
    9. شب و صبح ۱۰ صفر ۳۷ ق (حدود ۲۸ ژوئیه ۶۵۷ م) علی حدود ۶۰ ساله

      لیلة الهریر و بالا رفتن قرآن‌ها بر نیزه

      صفین، کنار فرات نزدیک رقه

      پس از شبی که جنگ تا صبح ادامه یافت (لیلة الهریر)، سپاه علی به پیروزی نزدیک شده بود. به پیشنهاد عمرو عاص، شامیان قرآن‌ها را بر سر نیزه کردند و داوری کتاب خدا را خواستند. علی گفت این نیرنگ است، اما گروه بزرگی از سپاهش، از جمله اشعث بن قیس و گروهی از قاریان، او را به پذیرش آتش‌بس و بازگرداندن مالک اشتر از میدان واداشتند.

      همهٔ ۴ متن این رخداد
    10. حدود ۱۵ صفر ۳۷ ق (حدود ۲ اوت ۶۵۷ م) علی حدود ۶۰ ساله

      نوشتن پیمان داوری

      صفین، کنار فرات نزدیک رقه

      سپاه عراق، برخلاف خواست علی که ابن‌عباس یا مالک اشتر را پیشنهاد می‌کرد، ابوموسی اشعری را داور خود کرد و شامیان عمرو عاص را. هنگام نوشتن پیمان، شامیان با عنوان «امیرالمؤمنین» مخالفت کردند و علی پذیرفت آن را پاک کنند و ماجرای حدیبیه را به یاد آورد. قرار شد داوران تا ماه رمضان بر پایهٔ قرآن و سنت رأی دهند.

      همهٔ ۱ متن این رخداد

    در همین سال‌ها

    ۱۷ متن که از همین دوره است، اما روز و رخدادِ دقیقش روشن نیست.

    همهٔ متن‌های این دوره
  7. ۳۷ تا ۳۸ ق (۶۵۷ تا ۶۵۸ م)

    داوری، خوارج و از دست رفتن مصر

    گروهی از یاران علی پذیرفتن داوری را گناه دانستند و از او جدا شدند (خوارج). داوران دیدار کردند و علی رأی آنان را نپذیرفت؛ روایت مشهور از نیرنگ عمرو عاص در این دیدار سخن می‌گوید. جنگ نهروان پیش آمد و در همین ماه‌ها مالک اشتر در راه مصر درگذشت (بیشتر منابع از زهر سخن می‌گویند) و مصر از دست رفت.

    1. حدود ربیع‌الاول ۳۷ ق (حدود اوت–سپتامبر ۶۵۷ م) علی حدود ۶۰ ساله

      بازگشت به کوفه و جدا شدن خوارج در حروراء

      حروراء، روستایی نزدیک کوفه

      در راه بازگشت از صفین، علی در «حاضرین» نامه‌ای پرمهر و پندآموز برای فرزندش حسن نوشت. وقتی به کوفه رسید، حدود دوازده هزار نفر از سپاهش با شعار «داوری تنها از آن خداست» پذیرش داوری را گناه دانستند و به روستای حروراء رفتند. علی و ابن‌عباس با آنان گفت‌وگو کردند و بسیاری بازگشتند.

      همهٔ ۱۱ متن این رخداد
    2. رمضان ۳۷ ق (یا شعبان ۳۸ ق) (فوریه–مارس ۶۵۸ م) علی حدود ۶۰ ساله

      دیدار داوران و رأی آنان

      دومة الجندل، میان عراق و شام

      داوران در دومة الجندل، میان عراق و شام، دیدار کردند. به روایت مشهور، ابوموسی پذیرفت هر دو، علی و معاویه، کنار گذاشته شوند و این را اعلام کرد، اما عمرو عاص پس از او معاویه را بر سر کار نگه داشت. علی اعلام کرد این رأی بر پایهٔ قرآن نیست و از آن پیروی نمی‌کند.

      همهٔ ۴ متن این رخداد
    3. از شوال ۳۷ تا آغاز ۳۸ ق (حدود مارس–ژوئیه ۶۵۸ م) علی حدود ۶۰ ساله

      گردآمدن خوارج در نهروان و کشتن عبدالله بن خباب

      نهروان، کنار نهر نهروان در جنوب شرقی بغداد امروزی

      خوارج پنهانی و دسته‌دسته کوفه و بصره را ترک کردند، کنار نهر نهروان گرد آمدند و عبدالله بن وهب راسبی را رهبر خود کردند. آنان عبدالله بن خباب، پسر یکی از یاران پیامبر، و همسر باردارش را تنها به خاطر اختلاف عقیده کشتند. علی که سپاهی برای رفتن به شام آماده کرده بود، راه خود را به سوی آنان گرداند.

    4. اواخر ۳۷ یا اوایل ۳۸ ق (پیش از سقوط مصر) (حدود ۶۵۸ م) علی حدود ۶۱ ساله

      فرمان حکومت مصر برای مالک اشتر و شهادت او در راه

      قلزم (نزدیک سوئز امروزی)

      وقتی کار مصر بر محمد بن ابی‌بکر سخت شد، علی مالک اشتر، یار دلاور و مورد اعتمادش، را با فرمان‌نامه‌ای مفصل دربارهٔ حکومت عادلانه به مصر فرستاد. اشتر پیش از رسیدن، در قلزم با عسلی زهرآلود کشته شد و معاویه از این خبر شادمان شد. علی در سوگ او گفت: «مالک، و چه مالکی!»

      همهٔ ۶ متن این رخداد
    5. صفر ۳۸ ق (به محاسبهٔ جدولی حدود ۹ صفر) (حدود ژوئیه ۶۵۸ م (ویکی‌پدیا: ۱۷ ژوئیه)) علی حدود ۶۱ ساله

      جنگ نهروان

      نهروان، کنار نهر نهروان در جنوب شرقی بغداد امروزی

      علی از خوارج خواست قاتلان را تحویل دهند و به هر کس که از صف آنان بیرون بیاید امان داد؛ بسیاری رفتند. با باقی‌ماندگان جنگ شد و تقریباً همه کشته شدند، در حالی که از سپاه علی شمار اندکی کشته شد، همان‌گونه که بنا بر برخی گزارش‌ها خودش پیش از نبرد گفته بود. او پس از جنگ گفت این گروه از میان نمی‌روند و در نسل‌های بعد هم خواهند بود.

      همهٔ ۶ متن این رخداد
    6. صفر ۳۸ ق (ژوئیه–اوت ۶۵۸ م) علی ۶۱ ساله

      از دست رفتن مصر و شهادت محمد بن ابی‌بکر

      فسطاط، مصر

      عمرو عاص با سپاهی از شام و یاری هواداران عثمان در مصر به آنجا حمله کرد. سپاه کوچک محمد بن ابی‌بکر شکست خورد، او را کشتند و پیکرش را در پوست الاغی سوزاندند. علی که نتوانسته بود به‌موقع برایش نیرو بفرستد، بسیار اندوهگین شد و در نامه‌ای به ابن‌عباس از سستی یارانش گلایه کرد.

      همهٔ ۴ متن این رخداد
  8. ۳۸ تا ۴۰ ق (۶۵۸ تا ۶۶۱ م)

    سال‌های پایانی و شهادت

    سپاه معاویه با یورش‌های پیاپی شهرهای قلمرو علی را ناامن کرد و یاران خسته در کوفه دیر به یاری برمی‌خاستند. علی سپاهی تازه برای شام آماده می‌کرد که در رمضان سال ۴۰ در مسجد کوفه ضربت خورد و دو روز بعد درگذشت.

    1. حدود سال ۳۸ ق (حدود ۶۵۸–۶۵۹ م) علی حدود ۶۱ ساله

      فتنهٔ ابن‌حضرمی در بصره

      بصره (شهر قدیم، نزدیک زبیر امروزی)

      معاویه عبدالله بن حضرمی را به بصره فرستاد تا هواداران عثمان را بشوراند، در زمانی که ابن‌عباس، فرماندار شهر، در کوفه بود. علی جاریة بن قدامه را فرستاد و او ابن‌حضرمی را که به خانه‌ای پناه برده بود محاصره کرد و خانه را به آتش کشید.

      صفحهٔ این رخداد
    2. حدود سال ۳۸ ق (حدود ۶۵۸–۶۵۹ م) علی حدود ۶۱ ساله

      شورش خریت بن راشد و فرار مصقله

      اهواز و کرانه‌های فارس

      خریت بن راشد از قبیلهٔ بنی‌ناجیه پس از داوری از علی جدا شد، با گروهی به سوی اهواز و کرانه‌های فارس رفت و قبیله‌ها را به شورش و ندادن مالیات خواند. سپاه معقل بن قیس او را شکست داد و کشت. مصقلة بن هبیره، فرماندار اردشیرخُره، اسیران را خرید و آزاد کرد، اما بهایشان را نپرداخت و به معاویه پناه برد.

      همهٔ ۴ متن این رخداد
    3. حدود ۳۸ تا ۳۹ ق (حدود ۶۵۸ تا ۶۶۰ م) علی حدود ۶۱ ساله

      یورش ضحاک بن قیس به راه حاجیان

      آبادی‌های غرب کوفه و راه حج (ثعلبیه، قطقطانه)

      ضحاک بن قیس با چند هزار سوار به آبادی‌های غرب کوفه و راه حج یورش برد، به کاروان حاجیان حمله کرد و اموالشان را گرفت. حجر بن عدی به فرمان علی او را تا تدمر در شام دنبال کرد. علی پس از این یورش در خطبه‌ای از پراکندگی یارانش شکایت کرد.

      همهٔ ۱ متن این رخداد
    4. حدود سال ۳۹ ق (حدود ۶۵۹–۶۶۰ م) علی حدود ۶۲ ساله

      یورش نعمان بن بشیر به عین‌التمر

      عین‌التمر، غرب کوفه

      نعمان بن بشیر از سوی معاویه با گروهی به عین‌التمر، در غرب کوفه، یورش برد. فرمانده آنجا با یارانی اندک ایستادگی کرد تا کمک رسید. علی که مردم کوفه را برای یاری فراخوانده بود و پاسخ کمی شنیده بود، در خطبه‌ای از این سستی گلایه کرد.

    5. حدود ۳۹ یا ۴۰ ق (حدود ۶۵۹–۶۶۰ م) علی حدود ۶۲ ساله

      یورش سفیان بن عوف به انبار

      انبار، کنار فرات

      سفیان بن عوف غامدی با سپاهی از شام به شهر هیت و سپس انبار، کنار فرات، یورش برد. فرمانده پادگان انبار و گروهی از یارانش کشته شدند و مهاجمان اموال مردم را بردند. علی با خطبهٔ معروف جهاد، کوفیان را برای کوتاهی‌شان سخت سرزنش کرد.

      صفحهٔ این رخداد
    6. اواخر ۳۹ یا اوایل ۴۰ ق (حدود ۶۶۰ م) علی حدود ۶۳ ساله

      پیمان سه خارجی در مکه برای کشتن علی، معاویه و عمرو عاص

      مکه

      سه تن از خوارج، از جمله عبدالرحمن بن ملجم مرادی، در مکه هم‌پیمان شدند که در یک شب علی، معاویه و عمرو عاص را بکشند. ابن‌ملجم به کوفه آمد و با زنی به نام قطام آشنا شد که پدر و برادرش در نهروان کشته شده بودند و کشتن علی را شرط ازدواج گذاشت. دو تن دیگر در شام و مصر به هدف نرسیدند.

    7. حدود سال ۴۰ ق (حدود ۶۶۰ م) علی حدود ۶۳ ساله

      یورش بسر بن ابی‌ارطاة به حجاز و یمن

      یمن (صنعا)

      بسر بن ابی‌ارطاة با سه هزار نفر از شام به مدینه و مکه رفت و مردم را با تهدید به بیعت با معاویه واداشت. در یمن، عبیدالله بن عباس، فرماندار علی، گریخت و بسر دو پسر خردسال او را کشت. علی جاریة بن قدامه را به دنبال او فرستاد و در خطبه‌ای از سستی کوفیان در برابر این یورش‌ها گلایه کرد.

      همهٔ ۲ متن این رخداد
    8. حدود سال ۴۰ ق (حدود ۶۶۰ م) علی حدود ۶۳ ساله

      کناره‌گیری ابن‌عباس از بصره (گزارشی مورد اختلاف)

      بصره (شهر قدیم، نزدیک زبیر امروزی)

      طبری و برخی دیگر گزارش می‌کنند که در سال ۴۰، عبدالله بن عباس پس از گلایهٔ علی دربارهٔ بیت‌المال، بصره را ترک کرد و با مالی به مکه رفت. بسیاری از عالمان شیعه و برخی پژوهشگران این گزارش را نمی‌پذیرند. نامه‌ای در نهج‌البلاغه که علی در آن کارگزاری را برای برداشتن بیت‌المال سرزنش می‌کند، گاه به این ماجرا نسبت داده می‌شود.

      همهٔ ۲ متن این رخداد
    9. شعبان و آغاز رمضان ۴۰ ق (حدود دسامبر ۶۶۰ تا فوریه ۶۶۱ م) علی حدود ۶۳ ساله

      آخرین خطبه‌ها و آماده کردن سپاهی تازه برای شام

      مسجد جامع کوفه

      نوف بکالی گزارش می‌کند که علی بر سنگی که جعده بن هبیره برایش گذاشته بود ایستاد و خطبه‌ای خواند و از یاران رفته‌اش، مانند عمار، با حسرت یاد کرد. او برای حسین، قیس بن سعد و ابوایوب انصاری پرچم بست تا هر یک با ده هزار نفر به سوی شام بروند. اما پیش از آنکه جمعهٔ بعد برسد، ضربت خورد و سپاه پراکنده شد.

      همهٔ ۲ متن این رخداد
    10. سحرگاه ۱۹ رمضان ۴۰ ق (۲۶ ژانویه ۶۶۱ م) علی ۶۳ ساله

      ضربت خوردن در مسجد کوفه

      مسجد جامع کوفه

      سحرگاه نوزدهم رمضان، هنگامی که علی برای نماز صبح به مسجد کوفه آمده بود، ابن‌ملجم با شمشیری زهرآلود بر سر او زد. گزارش شده که علی گفت: «به خدای کعبه رستگار شدم.» ابن‌ملجم دستگیر شد.

      صفحهٔ این رخداد
    11. ۱۹ تا ۲۱ رمضان ۴۰ ق (۲۶–۲۸ ژانویه ۶۶۱ م) علی ۶۳ ساله

      وصیت به حسن و حسین

      کوفه

      علی در دو روز پایانی زندگی، وصیت‌نامه‌ای برای حسن و حسین و همهٔ خانواده و پیروانش گفت: پرهیزگاری، نظم در کارها، آشتی دادن میان مردم، و یاد یتیمان، همسایگان، قرآن و نماز. دربارهٔ ضاربش سفارش کرد که اگر زنده ماند خودش تصمیم می‌گیرد، و اگر نه، تنها یک ضربه در برابر یک ضربه زده شود و او را مثله نکنند.

      همهٔ ۳ متن این رخداد
    12. شب ۲۱ رمضان ۴۰ ق (۲۸ ژانویه ۶۶۱ م) علی ۶۳ ساله

      شهادت امیرالمؤمنین

      کوفه

      علی دو روز پس از ضربت، در شب بیست‌ویکم رمضان سال ۴۰ درگذشت. او حدود ۶۳ سال داشت و نزدیک به پنج سال خلافت کرده بود. مردم کوفه پس از او با فرزندش حسن بیعت کردند.

    13. شب ۲۱ رمضان ۴۰ ق، پس از درگذشت (۲۸ ژانویه ۶۶۱ م) علی حدود ۶۳ ساله

      خاکسپاری پنهانی در نجف

      نجف (غریین)، بیرون کوفه

      به وصیت خودش، حسن و حسین و چند تن از نزدیکان او را شبانه و پنهانی در زمینی بیرون کوفه، جایی که امروز نجف است، به خاک سپردند تا خوارج و دشمنان به قبر دست نیابند. بنا بر روایت شیعه، جای قبر پنهان ماند تا امام صادق آن را به چند تن از یاران خود نشان داد؛ زمان آشکار شدن قبر را به دوران سفاح یا منصور عباسی نسبت داده‌اند. آنجا بعدها زیارتگاه شد. منابع کهن دیگر جاهای دیگری، مانند مسجد یا کاخ فرمانداری کوفه، را هم گفته‌اند. ابن‌ملجم پس از درگذشت علی قصاص شد.

  9. ۳۵ تا ۴۰ ق (۶۵۶ تا ۶۶۱ م)

    در سال‌های خلافت

    این متن‌ها در سال‌های خلافت علی گفته یا نوشته شده‌اند، اما روشن نیست در کدام بخش از این سال‌ها؛ تاریخ هر کدام همان اندازه‌ای است که منابع می‌گویند.

    خطبه‌ها

    سخنان

    همه در فهرست کتاب

    سفارش‌های گفتاری

    نامه‌ها

    عهدنامه‌ها

    پیمان‌نامه

  10. زمانِ گفتن روشن نیست

    سخنان بی‌تاریخ

    بسیاری از خطبه‌ها و سخنانِ علی دربارهٔ خدا، آفرینش، مرگ و اخلاق است و هیچ منبعی نگفته کِی گفته شده. آن‌ها را به‌جای حدس زدن، اینجا آورده‌ایم.

    خطبه‌ها

    سخنان

    همه در فهرست کتاب

    دعاها

    نامه‌ها