روزگار علی
از تولد در مکه تا شب بیستویکم رمضان سال ۴۰ در کوفه. هر نقطه رخدادی از زندگی اوست و زیرش سخنانی که در همان هنگام گفت یا نوشت.
۲۳ تا ۱۳ پیش از هجرت (۶۰۰ تا ۶۱۰ م) کودکی در دامان پیامبر
علی در مکه به دنیا آمد و از حدود ششسالگی در خانهٔ محمد بزرگ شد. این سالها پیش از آغاز پیامبری است و بیشتر آنچه از آن میدانیم از یادآوریهای خود علی و چند گزارش کوتاه است.
۱۳ رجب، حدود ۲۳ سال پیش از هجرت (سال سیام عامالفیل) (حدود ۶۰۰ م)
تولد علی در کعبه
خانهٔ کعبه، مکه
علی، پسر ابوطالب و فاطمه دختر اسد، در قبیلهٔ قریش و تیرهٔ بنیهاشم در مکه به دنیا آمد. ابوطالب عموی محمد بود و پس از مرگ عبدالمطلب سرپرستی او را به عهده داشت. بیشتر منابع شیعه و برخی منابع سنی گزارش میکنند که علی درون خانهٔ کعبه زاده شد.
حدود ۱۷ سال پیش از هجرت (حدود ۶۰۵ تا ۶۰۶ م) علی حدود ۶ ساله
رفتن به خانهٔ محمد در سال قحطی
مکه
سالی که قحطی سختی به مکه رسید، ابوطالب با خانوادهٔ پرجمعیتش در تنگنا بود. محمد که هنوز به پیامبری نرسیده بود، علیِ حدوداً ششساله را به خانهٔ خود و خدیجه برد تا باری از دوش عمویش بردارد. علی بعدها گفته است که در دامان او بزرگ شد و هر روز از اخلاق او چیزی میآموخت.
سالهای پیش از بعثت (حدود ۶۰۵ تا ۶۱۰ م) علی حدود ۵ ساله
همراه محمد در خلوتهای غار حرا
غار حرا، کوه نور در کنار مکه
محمد هر سال مدتی را در غار حرا، روی کوهی نزدیک مکه، به عبادت و تنهایی میگذراند. علی میگوید در این روزها همراه او بود و او را میدید، در حالی که کس دیگری او را نمیدید. این همراهی بخشی از پرورش او در کنار پیامبر بود.
۱۳ پیش از هجرت تا ۱ ق (۶۱۰ تا ۶۲۲ م) مکه: سالهای سخت آغاز اسلام
از روزی که محمد پیامبر شد تا شبی که مکه را ترک کرد. علی از نخستین مسلمانان بود، در تحریم و فشار قریش کنار پیامبر ماند و در شب هجرت جان خود را سپر او کرد.
۲۷ رجب، ۱۳ سال پیش از هجرت (بنا بر نظر مشهور شیعه) (حدود ۶۱۰ م) علی حدود ۱۰ ساله
آغاز پیامبری و ایمان علی
مکه
محمد در چهلسالگی به پیامبری برانگیخته شد. علی که حدود ده سال داشت، همراه خدیجه از نخستین کسانی بود که به او ایمان آوردند و با او نماز خواندند. شیعیان و بخشی از منابع سنی علی را نخستین مرد مسلمان میدانند؛ گزارشهای دیگری این را دربارهٔ ابوبکر یا زید بن حارثه گفتهاند.
حدود ۱۰ سال پیش از هجرت (سه سال پس از بعثت) (حدود ۶۱۳ م) علی حدود ۱۳ ساله
مهمانی خویشاوندان (یوم الانذار)
مکه
سه سال پس از آغاز پیامبری، وقتی فرمان آمد که «خویشان نزدیکت را هشدار بده»، پیامبر بزرگان خاندان عبدالمطلب را به غذا دعوت کرد و از آنان خواست در این کار یاریاش کنند. به گزارش طبری تنها علیِ نوجوان برخاست و پیامبر او را برادر، وصی و جانشین خود خواند؛ ابنهشام این گزارش را در روایت خود از سیرهٔ ابناسحاق نیاورده است. بیشتر حاضران با ریشخند مجلس را ترک کردند.
حدود ۷ تا ۴ سال پیش از هجرت (حدود ۶۱۶ تا ۶۱۹ م) علی حدود ۱۶ ساله
محاصرهٔ بنیهاشم در شعب ابیطالب
شعب ابیطالب، درّهای در کنار مسجدالحرام
سران قریش پیمان بستند که با بنیهاشم داد و ستد و ازدواج نکنند تا از پیامبر دست بکشند. بنیهاشم حدود سه سال در درّهای کنار مکه به نام شعب ابیطالب با گرسنگی و سختی زندگی کردند. ابوطالب برای حفظ جان پیامبر گاهی شبها علی را در بستر او میخواباند.
حدود ۳ سال پیش از هجرت (سال دهم بعثت) (حدود ۶۱۹ م) علی حدود ۲۰ ساله
سال اندوه: درگذشت ابوطالب و خدیجه
گورستان حجون (جنة المعلی)، مکه
کمی پس از پایان محاصره، ابوطالب، پدر علی و پشتیبان اصلی پیامبر، درگذشت و در همان سال خدیجه، همسر پیامبر، نیز از دنیا رفت. این سال را «سال اندوه» نامیدهاند. با رفتن ابوطالب آزار قریش بیشتر شد و زمینهٔ هجرت فراهم آمد.
حدود ۱ ربیعالاول سال ۱ ق (حدود ۱۳ سپتامبر ۶۲۲ م) علی حدود ۲۴ ساله
شب هجرت: خوابیدن در بستر پیامبر
خانهٔ پیامبر در مکه
سران قریش نقشه کشیدند که شبانه پیامبر را با شمشیر چند قبیله با هم بکشند. پیامبر مکه را ترک کرد و علی ردای او را پوشید و در بسترش خوابید تا مهاجمان گمان کنند او هنوز در خانه است. صبح که به خانه ریختند، علی را دیدند و نقشهشان شکست خورد.
۱ تا ۱۱ ق (۶۲۲ تا ۶۳۲ م) مدینه: ده سال در کنار پیامبر
در مدینه علی داماد پیامبر شد، در بیشتر جنگها پرچمدار و مدافع او بود و از سوی او به مأموریتهای مهم رفت. این دوره با حج وداع، غدیر خم و درگذشت پیامبر پایان مییابد.
حدود نیمهٔ ربیعالاول سال ۱ ق (حدود ۲۷ سپتامبر ۶۲۲ م) علی حدود ۲۴ ساله
هجرت علی به مدینه همراه زنان خاندان
قبا، کنار مدینه
علی سه روز در مکه ماند تا امانتهایی را که مردم نزد پیامبر گذاشته بودند به صاحبانشان برگرداند. سپس همراه فاطمه دختر پیامبر، مادرش فاطمه بنت اسد و چند زن دیگر، بیشتر راه را پیاده رفت و در قبا به پیامبر رسید که منتظر او مانده بود.
سال ۱ ق، چند ماه پس از هجرت (حدود ۶۲۲–۶۲۳ م) علی حدود ۲۴ ساله
پیمان برادری: علی، برادر پیامبر
مسجد پیامبر، مدینه
پیامبر در مدینه میان مهاجران مکه و یاران مدنی پیمان برادری بست تا بار زندگی تازه را با هم بکشند. او هر کس را با دیگری برادر کرد و علی را برادر خود خواند. علی بعدها بارها با این عنوان از خود یاد کرده است.
۱۷ رمضان ۲ ق (حدود ۱۳ مارس ۶۲۴ م) علی ۲۵ ساله
جنگ بدر
بدر، میان مکه و مدینه
نخستین جنگ بزرگ مسلمانان با قریش کنار چاههای بدر، میان مکه و مدینه، رخ داد. علیِ حدوداً بیستوچهارساله در نبرد تنبهتن آغاز جنگ، ولید بن عتبه را از پا درآورد و در پیروزی سهم بزرگی داشت. بسیاری از بزرگان قریش در این جنگ کشته شدند و کینهٔ آن تا سالها بعد ماند.
۱ ذیالحجه ۲ ق (بنا بر یک روایت) (حدود ۲۵ مه ۶۲۴ م) علی حدود ۲۵ ساله
ازدواج علی و فاطمه
مدینه
پیامبر دخترش فاطمه را به همسری علی درآورد. مهریه از فروش زره علی فراهم شد و زندگی تازه در خانهای با چند وسیلهٔ ساده آغاز شد. نسل پیامبر از همین خانواده و فرزندانشان ادامه یافت.
صفحهٔ این رخداد۱۵ رمضان ۳ ق (حدود ۱ مارس ۶۲۵ م) علی ۲۶ ساله
تولد حسن، نخستین فرزند
مدینه
نخستین فرزند علی و فاطمه به دنیا آمد و پیامبر نامش را حسن گذاشت. پیامبر حسن و برادرش حسین را بسیار دوست داشت و در برابر مردم در آغوش میگرفت.
۷ شوال ۳ ق (حدود ۲۳ مارس ۶۲۵ م) علی ۲۶ ساله
جنگ احد
کوه احد، شمال مدینه
قریش برای انتقام بدر با سپاهی بزرگ به کنار کوه احد، نزدیک مدینه، آمدند. وقتی تیراندازان مسلمان جای خود را ترک کردند ورق برگشت، حمزه عموی پیامبر کشته شد و بسیاری گریختند. علی از کسانی بود که با زخمهای فراوان کنار پیامبر ماند و از او دفاع کرد.
سال ۴ ق (حدود ۶۲۵–۶۲۶ م) علی ۲۷ ساله
درگذشت فاطمه بنت اسد، مادر علی
گورستان بقیع، مدینه
مادر علی، که در کودکی پیامبر را هم مانند فرزند خود نگه داشته بود، در مدینه درگذشت. گزارش شده است که پیامبر پیراهن خود را کفن او کرد و پیش از خاکسپاری در قبرش دراز کشید تا قدردانیاش را نشان دهد.
۳ شعبان ۴ ق (حدود ۸ ژانویه ۶۲۶ م) علی ۲۷ ساله
تولد حسین
مدینه
دومین پسر علی و فاطمه به دنیا آمد و پیامبر او را حسین نامید. حسین بعدها همراه پدر در جنگهای جمل، صفین و نهروان حاضر بود.
شوال ۵ ق (حدود فوریه–مارس ۶۲۷ م) علی حدود ۲۸ ساله
جنگ خندق (احزاب)
خندق، شمال غربی مدینه کنار کوه سلع
قبیلههای عرب با همدستی یهودیان پیمانشکن، با سپاهی بزرگ مدینه را محاصره کردند و مسلمانان دور شهر خندق کندند. پهلوان نامدار عرب، عمرو بن عبدوَدّ، از خندق گذشت و هماورد خواست؛ علی به میدان رفت و او را کشت. پس از چند هفته، با سرما و طوفان و اختلاف میان مهاجمان، محاصره شکست.
ذیالقعده ۶ ق (حدود مارس–آوریل ۶۲۸ م) علی ۲۹ ساله
صلح حدیبیه: علی نویسندهٔ پیمان
حدیبیه، نزدیک مکه
پیامبر با گروهی برای عمره به سوی مکه رفت، اما قریش راه را بستند و سرانجام پیمان صلحی نوشته شد. علی نویسندهٔ پیمان بود؛ نمایندهٔ قریش با عنوان «رسول خدا» مخالفت کرد و پیامبر خودش آن را پاک کرد. علی سالها بعد، هنگام نوشتن پیمان داوری در صفین، این صحنه را به یاد آورد.
محرم ۷ ق (حدود مه–ژوئن ۶۲۸ م) علی حدود ۳۰ ساله
فتح خیبر
خیبر، شمال مدینه
سپاه مسلمانان قلعههای خیبر را در شمال مدینه محاصره کرد و چند روز کاری از پیش نرفت. پیامبر گفت فردا پرچم را به مردی میدهم که خدا و پیامبرش را دوست دارد و آنها هم او را دوست دارند، و آن را به علی داد. علی قلعهٔ قموص را گشود و مَرحَب، جنگجوی نامدار خیبر، را از پا درآورد.
جمادیالاول ۸ ق (حدود اوت–سپتامبر ۶۲۹ م) علی ۳۱ ساله
شهادت جعفر، برادر علی، در موته
موته، جنوب اردن امروزی
جعفر بن ابیطالب، برادر بزرگتر علی، یکی از سه فرمانده سپاهی بود که پیامبر به مرزهای شام فرستاد. او در نبرد با سپاه روم کشته شد و پیامبر او را «جعفر طیّار» (پروازکننده در بهشت) نامید. علی در نامههایش به معاویه با افتخار از او یاد میکند.
حدود ۲۰ رمضان ۸ ق (روایتها دربارهٔ روز ورود از ۱۰ تا ۲۰ رمضان است) (حدود ۱۱ ژانویه ۶۳۰ م) علی حدود ۳۱ ساله
فتح مکه
خانهٔ کعبه، مکه
پیامبر با سپاهی دههزارنفره، بیجنگ بزرگ، وارد مکه شد و مردم شهر را بخشید. سعد بن عباده، پرچمدار انصار، شعار انتقام داد و پیامبر پرچم را از او گرفت. در یک گزارش، پیامبر علی را فرستاد تا پرچم را از او بگیرد و شعار مهربانی بدهد؛ در گزارشهای دیگر پرچم به پسر سعد، قیس، یا به زبیر سپرده شد. در یک گزارش، علی برای پایین انداختن بتی از بالای کعبه بر دوش پیامبر ایستاد.
شوال ۸ ق (حدود ژانویه–فوریه ۶۳۰ م) علی ۳۱ ساله
جنگ حنین
درهٔ حنین، میان مکه و طائف
چند هفته پس از فتح مکه، قبیلههای هوازن و ثقیف در درهٔ حنین بر سر سپاه مسلمانان کمین زدند. بیشتر سپاه در آغاز گریخت و تنها گروه کوچکی، از جمله علی و عباس، کنار پیامبر ماندند. سپس سپاه بازگشت و پیروز شد.
رجب ۹ ق (حدود اکتبر–نوامبر ۶۳۰ م) علی ۳۲ ساله
جانشینی در مدینه هنگام تبوک (حدیث منزلت)
مدینه
پیامبر هنگام سفر طولانی به تبوک، علی را برای سرپرستی خانواده و شهر در مدینه گذاشت. منافقان این کار را به طعنه بیاعتنایی به علی خواندند و او خود را به پیامبر رساند. پیامبر به او گفت: «آیا خشنود نیستی که نسبت تو با من مانند نسبت هارون با موسی باشد، جز آنکه پس از من پیامبری نیست؟»
حدود ۱۰ ذیالحجه ۹ ق (حدود ۲۰ مارس ۶۳۱ م) علی حدود ۳۲ ساله
خواندن پیام برائت در حج
منا، کنار مکه
پس از نزول آغاز سورهٔ توبه (برائت)، پیامبر علی را به مکه فرستاد تا آن را در روزهای حج برای مردم بخواند. پیام این بود که از سال بعد مشرکان حق حج ندارند و کسی نباید برهنه طواف کند. منابع دربارهٔ اینکه ابوبکر سرپرست حج ماند یا بازگشت، روایتهای متفاوتی دارند.
۲۴ ذیالحجه ۹ ق (حدود ۳ آوریل ۶۳۱ م) علی حدود ۳۲ ساله
مباهله با مسیحیان نجران
مدینه
گروهی از بزرگان مسیحی نجران برای گفتوگو دربارهٔ عیسی به مدینه آمدند. پیامبر بر پایهٔ آیهٔ مباهله پیشنهاد کرد هر دو طرف با نزدیکترین کسانشان حاضر شوند و لعنت خدا را بر دروغگو بخواهند، و همراه علی، فاطمه، حسن و حسین بیرون آمد. مسیحیان از مباهله کنار کشیدند و پیمان صلح بستند.
رمضان ۱۰ ق (دسامبر ۶۳۱ م) علی ۳۳ ساله
مأموریت یمن و مسلمان شدن قبیلهٔ همدان
یمن، سرزمین قبیلهٔ همدان در شمال صنعا
پیامبر علی را با گروهی به یمن فرستاد. او نامهٔ پیامبر را برای قبیلهٔ بزرگ همدان خواند و آنان در یک روز مسلمان شدند. علی در یمن میان مردم داوری هم میکرد و پیامبر برای درستی داوریاش دعا کرده بود.
۹ ذیالحجه ۱۰ ق (روز عرفه) (۷ مارس ۶۳۲ م) علی ۳۳ ساله
حج وداع: آخرین حج پیامبر
عرفات، کنار مکه
پیامبر با دهها هزار مسلمان به حج رفت؛ حجی که بعدها «حج وداع» نام گرفت. علی از یمن خود را به مکه رساند، با همان نیت پیامبر احرام بست و در قربانی با او شریک شد. پیامبر در این سفر دربارهٔ حرمت جان و مال مردم سخن گفت.
۱۸ ذیالحجه ۱۰ ق (۱۶ مارس ۶۳۲ م) علی ۳۳ ساله
غدیر خم
غدیر خم، نزدیک جحفه میان مکه و مدینه
در راه بازگشت از حج، کنار برکهٔ خم نزدیک جحفه، پیامبر کاروانها را نگه داشت، دست علی را بالا برد و گفت: «هر که من مولای اویم، علی مولای اوست.» شیعیان این را اعلام جانشینی علی میدانند؛ اهل سنت سخن را میپذیرند اما «مولا» را به معنای دوست و یاور میفهمند.
۲۸ صفر ۱۱ ق (مشهور شیعه) (۲۵ مه ۶۳۲ م) علی حدود ۳۴ ساله
درگذشت پیامبر؛ علی پیکر او را غسل داد و به خاک سپرد
خانهٔ پیامبر کنار مسجد، مدینه
پیامبر پس از چند روز بیماری در خانهٔ خود در مدینه درگذشت. علی همراه چند تن از بنیهاشم پیکر او را غسل داد، کفن کرد و در همان خانه به خاک سپرد. در همان ساعتها گروهی در سقیفه برای جانشینی او گرد آمده بودند.
- سخن ۶۹هنگام غسل دادن پیکر پیامبر (ص)سخنی از امام (ع) هنگام غسل و کفن کردن رسول خدا (ص): پدر و مادرم فدایت ای رسول خدا! در زندگی پاک و خوشبو بودی و در مرگ هم پاک و خوشبو هستی.
- سخن ۷۰نیایش دربارهٔ نور پیامبر (ص) کنار قبرشخدایا! این نخستینِ هر شمار و همراهِ جاودانگی است؛ نور توست که با آن بر تاریکیهای شبگون و بلندیهای نیستی چیره شدی، و او را به یاری خودت، از سوی خودت، به سوی خودت و برای شناخت خودت راهنما و راهبر قرار دادی. جانش نمونهٔ یکتایی در لاهوت (جهان الهی) است، و…
- سخن ۷۱اشک و سوگ بر مزار پیامبر (ص)پدر و مادرم فدایت، ای رسول خدا! به خدا سوگند، شکیبایی زیباست مگر در دوری از تو، و بیتابی زشت است مگر در غم تو. سوگ از دست دادن تو بسیار بزرگ است، و هر سوگی پیش از تو و پس از تو ناچیز است.
در همین سالها
۱ متن که از همین دوره است، اما روز و رخدادِ دقیقش روشن نیست.
۱۱ تا ۳۵ ق (۶۳۲ تا ۶۵۶ م) پس از پیامبر: بیستوپنج سال صبر
پس از درگذشت پیامبر، خلافت به ابوبکر، عمر و عثمان رسید. علی بیشتر در مدینه ماند و از حکومت کنار بود، اما در کارهای مهم گاه طرف مشورت قرار میگرفت. دیدگاه خودش دربارهٔ این سالها در خطبهٔ «شقشقیه» آمده است؛ دربارهٔ درستی نسبت این خطبه به علی میان عالمان بحث است.
روز درگذشت پیامبر (۲۸ صفر یا ۱۲ ربیعالاول ۱۱ ق) (۲۵ مه ۶۳۲ م) علی حدود ۳۴ ساله
سقیفهٔ بنیساعده
سقیفهٔ بنیساعده، مدینه
در حالی که علی و خاندان پیامبر سرگرم کفن و دفن او بودند، انصار در سایبان (سقیفهٔ) بنیساعده گرد آمدند تا رهبر را تعیین کنند. ابوبکر، عمر و ابوعبیده هم رسیدند و پس از بحثی تند، با ابوبکر بیعت شد. علی وقتی استدلالهای سقیفه را شنید، با سخنی کوتاه به آن پاسخ داد.
همهٔ ۳ متن این رخدادروزهای پس از سقیفه، سال ۱۱ ق (حدود مه–ژوئن ۶۳۲ م) علی حدود ۳۴ ساله
کنارهگیری از بیعت و ماجرای خانهٔ فاطمه
خانهٔ فاطمه کنار مسجد پیامبر، مدینه
علی، بنیهاشم و چند تن از یاران نزدیک پیامبر در خانهٔ فاطمه ماندند و بیعت نکردند. گروهی از سوی خلیفهٔ تازه برای گرفتن بیعت به آن خانه رفتند. آنچه آنجا گذشت، از تهدید به آتش زدن خانه تا آسیب به فاطمه، در منابع شیعه و سنی به گونههای بسیار متفاوت روایت شده است.
همهٔ ۲ متن این رخدادسال ۱۱ ق، پس از خاکسپاری پیامبر (حدود ۶۳۲ م) علی حدود ۳۴ ساله
گردآوری قرآن در خانهٔ علی (مصحف علی)
مدینه
به گزارش منابع شیعه و برخی منابع سنی، علی پس از خاکسپاری پیامبر در خانه ماند و قرآن را گرد آورد و آن را نزد یاران پیامبر برد. گزارشها دربارهٔ مدت این کار یکسان نیستند: از سه روز تا کمتر از شش ماه گفتهاند. دربارهٔ ویژگیهای این نسخه و رابطهاش با قرآن رایج هم میان عالمان اختلاف نظر هست.
سال ۱۱ ق، در ماههای پس از درگذشت پیامبر؛ زمان دقیق روشن نیست (حدود ۶۳۲ م) علی حدود ۳۴ ساله
ماجرای فدک و سخنرانی فاطمه در مسجد
مسجد پیامبر، مدینه
فدک آبادی و نخلستانی در شمال حجاز بود که پس از خیبر به پیامبر رسیده بود. پس از درگذشت پیامبر، فاطمه آن را حق خود خواست (به گفتهٔ شیعه هدیهٔ پیامبر به او، و در هر حال میراث پدرش)، اما خلیفه با استناد به حدیثی که پیامبران ارث نمیگذارند، نپذیرفت. به گزارش منابع شیعه و برخی منابع سنی، فاطمه در مسجد مدینه سخنرانی کرد. بنا بر صحیح بخاری او تا پایان عمر از این رفتار رنجیده ماند.
۳ جمادیالثانی ۱۱ ق (بنا بر روایتی، ۹۵ روز پس از پیامبر) (۲۶ اوت ۶۳۲ م) علی حدود ۳۴ ساله
درگذشت فاطمه و خاکسپاری شبانه
مدینه
فاطمه چند ماه پس از پدرش، در حالی که بیمار و اندوهگین بود، درگذشت. به وصیت خودش، علی او را شبانه و پنهانی به خاک سپرد و جای قبرش تا امروز روشن نیست. علی کنار قبر او با پیامبر درد دل کرد و این سخن در نهجالبلاغه آمده است.
- سخن ۷۵به عمویش عباس دربارهٔ وصیت فاطمه (ع)فاطمه، دختر رسول خدا (ص)، همواره ستمدیده بود، از حقش بازداشته شد و از میراثش رانده شد. سفارش رسول خدا (ص) دربارهٔ او نگه داشته نشد و نه حق پیامبر دربارهٔ او رعایت شد و نه حق خدای ارجمند و بزرگ.
- سخن ۷۶با پیامبر (ص) هنگام خاکسپاری فاطمه (ع)ای فرستادهٔ خدا! سلام بر تو، از سوی من و از سوی دخترت، محبوبت و نور چشمت؛ هماو که در همسایگی تو فرود آمده، به دیدارت آمده، امشب در خاکِ آرامگاه تو خفته و چه زود به تو پیوسته است.
سال ۱۱ ق، پس از درگذشت فاطمه (حدود ۶۳۲ م) علی حدود ۳۴ ساله
بیعت علی با ابوبکر
مدینه
بنا بر گزارشی که بخاری از عایشه آورده، علی تا فاطمه زنده بود بیعت نکرد و پس از درگذشت او با ابوبکر بیعت کرد. منابع شیعه این بیعت را از سر ناچاری میدانند. علی بعدها در نامهای به مردم مصر گفت دست نگه داشت تا دید گروهی از اسلام برمیگردند، و برای حفظ دین به یاری برخاست.
۲۲ جمادیالثانی ۱۳ ق (۲۳ اوت ۶۳۴ م) علی ۳۶ ساله
درگذشت ابوبکر و آغاز خلافت عمر
مدینه
ابوبکر پس از حدود دو سال و سه ماه خلافت درگذشت و پیش از مرگ عمر را جانشین خود کرد. در این سالها جنگ با قبیلههای برگشته از اسلام و آغاز فتوحات در عراق و شام پیش آمده بود. علی در مدینه ماند و در داوری و مسائل دشوار طرف مشورت بود.
حدود ۱۵ ق (زمان دقیق روشن نیست) (حدود ۶۳۶–۶۳۷ م) علی حدود ۳۸ ساله
مشورت عمر با علی برای جنگ با روم
مدینه
وقتی عمر میخواست خودش به جنگ رومیان در شام برود، با علی مشورت کرد. علی به او گفت خودش نرود و فرماندهی باتجربه بفرستد، تا اگر شکستی پیش آمد مسلمانان پشتوانهای داشته باشند. این سخن در نهجالبلاغه آمده است.
صفحهٔ این رخدادسال ۱۶ یا ۱۷ ق (حدود ۶۳۷–۶۳۹ م) علی حدود ۳۹ ساله
آغاز گاهشماری هجری (به روایتی، به پیشنهاد علی)
مدینه
در دوران عمر، برای تاریخگذاری نامهها و دفترهای دولتی به یک مبدأ نیاز بود. به گزارش طبری، علی پیشنهاد کرد سالها از روزی شمرده شود که پیامبر از مکه هجرت کرد، و این پیشنهاد پذیرفته شد. روایتهای دیگر پیشنهاددهندگان دیگری را هم نام میبرند و آغاز سال از محرم را به عثمان و دیگران نسبت میدهند. تاریخهای قمری همین خط زمان بر پایهٔ همان مبدأ است.
حدود ۲۱ ق، پیش از جنگ نهاوند (حدود ۶۴۱–۶۴۲ م) علی حدود ۴۴ ساله
مشورت عمر با علی برای جنگ با ایرانیان
مدینه
هنگامی که سپاه بزرگ ساسانی آمادهٔ نبرد شد، عمر با یارانش مشورت کرد که خودش به جنگ برود یا نه. علی به او گفت در مدینه بماند، چون او ستون کار است و اگر خودش برود، ایرانیان او را ریشهٔ عرب میبینند و بر او سختتر میگیرند. بیشتر شارحان این مشورت را پیش از جنگ نهاوند میدانند.
صفحهٔ این رخداد۲۶ ذیالحجه ۲۳ تا آغاز محرم ۲۴ ق (۳–۹ نوامبر ۶۴۴ م) علی ۴۶ ساله
مرگ عمر و شورای ششنفره
مدینه
عمر به دست غلامی ایرانی به نام ابولؤلؤ زخمی شد و پیش از مرگ، انتخاب خلیفه را به شورایی ششنفره سپرد که علی و عثمان در آن بودند. عبدالرحمن بن عوف خلافت را به علی پیشنهاد کرد به شرط پیروی از روش دو خلیفهٔ پیشین؛ علی گفت به کتاب خدا، سنت پیامبر و تشخیص خودش عمل میکند. عثمان شرط را پذیرفت و خلیفه شد.
همهٔ ۱ متن این رخدادحدود سال ۳۰ ق (حدود ۶۵۰–۶۵۱ م) علی حدود ۵۳ ساله
بدرقهٔ ابوذر به تبعیدگاه ربذه
مدینه
ابوذر، از یاران سرشناس پیامبر، از ثروتاندوزی کارگزاران حکومت انتقاد میکرد. به روایت شیعه و برخی گزارشهای تاریخی، عثمان او را به ربذه، بیابانی دور از مدینه، تبعید کرد و بدرقهٔ او را ممنوع ساخت؛ به روایت سنی، ابوذر خودش از عثمان اجازهٔ زندگی در ربذه را خواست. علی با حسن، حسین، عقیل و عمار به بدرقهاش رفت و با سخنانی دلگرمکننده با او خداحافظی کرد. ابوذر یکی دو سال بعد در همانجا درگذشت.
صفحهٔ این رخدادسال ۳۴ ق (۶۵۴–۶۵۵ م) علی ۵۷ ساله
میانجیگری میان مردم و عثمان
مدینه
شکایت مردم از کارگزاران عثمان بالا گرفت و گروهی نزد علی آمدند و از او خواستند با خلیفه سخن بگوید. علی نزد عثمان رفت، او را به عدالت فراخواند و از سرنوشت پیشوای ستمگر هشدار داد. طبری این دیدار را در سال ۳۴ آورده است.
صفحهٔ این رخداد۱۸ ذیالحجه ۳۵ ق (۱۷ ژوئن ۶۵۶ م) علی ۵۸ ساله
محاصره و کشته شدن عثمان
خانهٔ عثمان، مدینه
معترضانی از مصر، کوفه و بصره به مدینه آمدند و خانهٔ عثمان را چند هفته محاصره کردند. علی بارها میانجی شد، برای خانهٔ محاصرهشده آب فرستاد و حسن و حسین را به نگهبانی در خانه گماشت. سرانجام گروهی به خانه ریختند و عثمان را کشتند.
صفحهٔ این رخداد
در همین سالها
۱۱ متن که از همین دوره است، اما روز و رخدادِ دقیقش روشن نیست.
- سخن ۷۷، میان ۱۳ تا ۲۳ قزیورهای کعبه، در پاسخ به عمرقرآن زمانی بر پیامبر، محمد (ص)، نازل شد که داراییها چهار دسته بود: داراییهای مسلمانان، که خدا آن را در سهمهای معینِ ارث میان وارثان تقسیم کرد؛
- سخن ۸۴، میان ۲۴ تا ۳۰ قبه ابوذر: درونت را درست کنای ابوذر! هر کس درون خود را درست کند،
- سخن ۸۶، میان ۳۲ تا ۳۳ قبه عثمان: عمار را تبعید نکنای عثمان! از خدا پروا کن و دست از سرِ عمار و دیگر صحابه (یاران پیامبر) بردار؛
- سخن ۸۹، میان ۳۴ تا ۳۵ قدعوت عثمان به توبه در برابر شکایت مردمای عثمان! حق، سنگین و گواراست، و باطل، سبک و بیمارکننده است.
- سخن ۹۰، میان ۳۰ تا ۳۱ قبه عیبجویان عثمان که به خود زیان میزدندشما و این عیبجوییهایی که از عثمان میکنید، فقط مانند کسی هستید که به تنِ خودش نیزه میزند تا کسی را که پشت سرش سوار است بکشد.
- سخن ۹۲، ۳۵ قآخرین سرزنش عثمان دربارهٔ مروانتو از مروان راضی نشدی و او هم از تو راضی نشد، مگر با بیرون بردن تو از دینت و فریب دادن عقلت.
۳۵ تا ۳۶ ق (۶۵۶ تا ۶۵۷ م) آغاز خلافت و جنگ جمل
پس از کشته شدن عثمان، مردم با اصرار با علی بیعت کردند. او از روزهای اول بیتالمال را برابر تقسیم کرد و والیان را عوض کرد، و چند ماه بعد طلحه و زبیر و عایشه در بصره در برابرش ایستادند.
چند روز پس از کشته شدن عثمان، ذیالحجهٔ ۳۵ ق (۱۷–۲۴ ژوئن ۶۵۶ م) علی ۵۸ ساله
بیعت مردم با علی
مسجد پیامبر، مدینه
پس از کشته شدن عثمان، مردم به خانهٔ علی هجوم آوردند و از او خواستند خلافت را بپذیرد. او ابتدا نپذیرفت و گفت سراغ دیگری بروید، اما با اصرار مردم پذیرفت، به شرط آنکه بیعت آشکار و در مسجد باشد. چند نفر، مانند سعد بن ابیوقاص و عبدالله بن عمر، از بیعت کناره گرفتند.
- خطبه ۲۴کسی که بیشایستگی میان مردم داوری میکندستایش از آنِ خداست، و درود بر پیامبرش (ص) و خاندان او.
- سخن ۹۴پس از قتل عثمان: دیگری را بجوییدمرا به کار شما نیازی نیست.
- سخن ۹۵پاسخ به خواست کیفر شورشیان علیه عثمانای برادران من! من از آنچه شما میدانید بیخبر نیستم؛ اما چگونه توانی داشته باشم، در حالی که این شورشیان در اوج قدرت و شوکت خود هستند؟ آنان بر ما مسلطاند و ما بر آنان مسلط نیستیم!
محرم ۳۶ ق (ژوئن–ژوئیه ۶۵۶ م) علی ۵۹ ساله
فرستادن والیان تازه و نامه به معاویه
مدینه
علی بیشتر والیان عثمان را برکنار کرد: عثمان بن حنیف را به بصره، قیس بن سعد را به مصر و عبیدالله بن عباس را به یمن فرستاد. فرستادهٔ او به شام در راه بازگردانده شد و معاویه بیعت نکرد. ابوموسی اشعری در کوفه ماند.
- سخن ۹۶به ابنعباس: معاویه را بر شام نمیگمارمای پسر عباس! به خدا سوگند شک ندارم که این نظر برای سامان دادن به کار همین دنیای نقد (دنیای زودگذر) بهتر است.
- نامه ۷به معاویه در نخستین روزهای خلافتاز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به معاویة بن ابیسفیان. اما بعد، تو میدانی که من دربارهٔ شما حجت را تمام کردم و از شما روی برگرداندم، تا آنکه کاری پیش آمد که نه گریزی از آن بود و نه راهی برای جلوگیریاش.
- نامه ۸به فرماندهان سپاه: حق مردم را کم نگذاریداما بعد، آنچه پیشینیان شما را نابود کرد، فقط این بود که حقِ مردم را از آنان دریغ کردند و مردم ناچار آن را خریدند؛ و مردم را به باطل واداشتند و آنان هم پیروی کردند. شما را دربارهٔ کشاورزانِ زمین به خدا سوگند میدهم که مبادا نزد شما به آنان ستم شود.
ربیعالاول و ربیعالثانی ۳۶ ق (اوت–اکتبر ۶۵۶ م) علی ۵۹ ساله
پیمانشکنی طلحه و زبیر و حرکت سپاه عایشه به بصره
مکه
طلحه و زبیر به بهانهٔ عمره از مدینه به مکه رفتند و با عایشه و گروهی از بنیامیه همراه شدند. آنان خونخواهی عثمان را شعار کردند و با سپاهی که با پول کارگزاران پیشین فراهم شده بود به سوی بصره راه افتادند. علی این کار را شکستن بیعت دانست.
- سخن ۱۰۱رفتن طلحه و زبیر به بهانهٔ عمرهآن دو برای عمره از من اجازه خواستند؛ من هم با سوگندهای محکم از آنان پیمان گرفتم که خیانت نکنند، پیمانشکنی نکنند و تباهی به بار نیاورند، و سپس به آنان اجازه دادم.
- سخن ۱۰۴پاسخ به زبیر: بیعت با دست، نه دلسخنی از امام (ع) در پاسخ به ادعای زبیر که بیعت (پیمانِ وفاداری با رهبر) خود را توریه خوانده بود: ادعا میکند با دستش بیعت کرده و با دلش بیعت نکرده است! پس به بیعت اعتراف کرده و ادعای پنهانکاری در دل دارد.
اواخر ربیعالثانی ۳۶ ق (به گزارش طبری، که جمل را نیمهٔ جمادیالثانی میداند) (حدود سپتامبر–اکتبر ۶۵۶ م) علی حدود ۵۹ ساله
بیرون رفتن از مدینه به سوی عراق
مدینه
علی با چند صد نفر از مدینه بیرون رفت تا جلوی سپاه جمل را بگیرد، اما آنان زودتر به بصره رسیدند. او در ربذه راه را به سوی کوفه گرداند و از مردم کوفه یاری خواست. علی دیگر هرگز به مدینه بازنگشت.
- خطبه ۴۳به مردم مدینه، پیش از جنگ جملستایش از آنِ خداست؛ خدای یکتای بیهمتا، یگانهٔ بینیاز؛ همان که نه از چیزی پدید آمد و نه آنچه را هست از چیزی آفرید.
- سخن ۱۰۳کنارهگیری سعد، اسامه و ابنعمر از جنگ جملاز شما خبرهای ناخوشایندی به من رسیده که برایتان نمیپسندم.
- سخن ۱۰۵به عمار: مغیره بن شعبه را رها کنای عمار! رهایش کن. به خدا سوگند، او از دین جز آنچه به دنیا نزدیکش کند، چیزی برنداشته است؛ و از روی عمد کار را بر خودش مبهم کرده تا تردیدها را بهانهای برای لغزشهایش قرار دهد.
اواخر ربیعالثانی ۳۶ ق (حدود سپتامبر–اکتبر ۶۵۶ م) علی حدود ۵۹ ساله
تسخیر بصره به دست سپاه جمل
بصره (شهر قدیم، نزدیک زبیر امروزی)
سپاه طلحه و زبیر و عایشه به بصره رسید و پس از درگیری و یک توافق موقت، شبانه بر شهر چیره شد. عثمان بن حنیف، فرماندار علی، را آزردند و از شهر بیرون کردند. نگهبانان بیتالمال و گروهی از هواداران علی، از جمله حکیم بن جبله و یارانش، کشته شدند.
صفحهٔ این رخدادکمی پیش از جنگ جمل، حدود جمادیالاول ۳۶ ق (حدود ۱۵ روز در ذیقار) (حدود اکتبر–نوامبر ۶۵۶ م) علی حدود ۵۹ ساله
اردوگاه ذیقار و فراخواندن کوفیان
ذیقار، میان کوفه و بصره
علی در ذیقار، میان کوفه و بصره، اردو زد و حسن، عمار یاسر و مالک اشتر را به کوفه فرستاد تا مردم را به یاری بخوانند، با آنکه ابوموسی، فرماندار کوفه، مردم را از رفتن بازمیداشت. هزاران کوفی به او پیوستند. ابنعباس میگوید در همینجا علی را دید که کفش کهنهاش را وصله میزد و گفت این کفش نزد من از حکومت بر شما محبوبتر است، مگر آنکه حقی را برپا کنم یا باطلی را از میان بردارم.
- خطبه ۴۴پیمانشکنی طلحه و زبیر و رفتن به بصرهستایشِ بسیار از آنِ خداست، در هر کار و هر حالی، در بامداد و شامگاه. گواهی میدهم که جز خدا خدایی نیست؛ یگانه است و شریکی ندارد، و محمد بنده و فرستادهٔ اوست. خدا او را برای رحمت به بندگان و زندگیِ سرزمینها برانگیخت؛ زمانی که زمین پر از فتنه و گمراهی شده بود و…
- نامه ۱۷ستمگر یا ستمدیده؛ فراخوان کوفیان از ذیقاراز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به مؤمنان و مسلمانانی که در کوفهاند.
- نامه ۱۸به ابوموسی: مردم را همراه هاشم بفرستاز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به عبدالله بن قیس.
پنجشنبه ۱۰ جمادیالاول ۳۶ ق (به گزارش مفید، مسعودی و یعقوبی) یا نیمهٔ جمادیالثانی ۳۶ ق (به گزارش طبری) (حدود ۳ یا ۴ نوامبر ۶۵۶ م (یا حدود ۸ دسامبر ۶۵۶ م، به گزارش طبری)) علی حدود ۵۹ ساله
جنگ جمل
خُرَیبه، بیرون بصرهٔ قدیم
دو سپاه بیرون بصره روبهرو شدند و علی تا آخرین لحظه کوشید با گفتوگو جلوی جنگ را بگیرد. زبیر پس از یادآوری سخنی از پیامبر از میدان کنار رفت و در راه کشته شد؛ طلحه به گزارش بسیاری با تیر مروان از سپاه خودش از پا درآمد، و جنگ پیرامون شتر عایشه سخت شد تا شتر را پی کردند. علی پس از پیروزی عایشه را با احترام به مدینه بازگرداند.
- خطبه ۴۷پس از کشته شدن طلحه در جنگ جملستایش از آنِ خداست که پیش از هر آغازی آغاز است و پس از هر پایانی پایان. آغاز بودنش ایجاب میکند که آغازی نداشته باشد، و پایان بودنش ایجاب میکند که پایانی نداشته باشد.
- سخن ۱۰۷به ابنعباس: با زبیر دیدار کن، نه طلحههرگز با طلحه دیدار نکن؛ چون اگر با او روبهرو شوی، او را همچون گاوِ نری مییابی که شاخش به عقب پیچیده است؛ بر مَرکب سرکش سوار میشود و میگوید: رام است! اما با زبیر دیدار کن؛ چون او نرمخوتر است. پس به او سلام برسان و به او بگو:
- سخن ۱۰۸با کلیب جرمی، فرستادهٔ مردم بصرهبا من بیعت کن (پیمان فرمانبرداری ببند).
جمادیالاول و جمادیالثانی ۳۶ ق (اکتبر–دسامبر ۶۵۶ م) علی ۵۹ ساله
ورود به بصره، بخشش شکستخوردگان و گماردن ابنعباس
بصره (شهر قدیم، نزدیک زبیر امروزی)
علی پس از جنگ وارد بصره شد، شکستخوردگان را بخشید و اجازه نداد اموالشان غارت شود یا زن و فرزندشان اسیر شوند. او مردم بصره را برای پیمانشکنی سرزنش کرد و عبدالله بن عباس را فرماندار شهر گذاشت. سپس خبر پیروزی را با نامه به کوفیان داد.
- خطبه ۱۳ایمان و اسلام، در پاسخ عباد بن قیسپس امام (ع) فرمود: فردا که شد پیش من بیا تا در برابر گوشهای مردم به تو خبر دهم؛ تا اگر سخنم را فراموش کردی، دیگری آن را برایت نگه دارد؛ چون سخن مانند شتر رمیده است؛ یکی آن را میگیرد و دیگری از دستش میدهد.
- سخن ۶۸به پدر فرزدق: به پسرت قرآن بیاموزتو کیستی؟
- سخن ۱۱۶خانهٔ بزرگ علاء و دنیاگریزی برادرش عاصمدر دنیا با این خانهٔ بزرگ چه میخواهی بکنی، در حالی که در آخرت به آن نیازمندتری؟ آری، اگر بخواهی با همین خانه به آخرت میرسی: در آن از مهمان پذیرایی میکنی، پیوند خویشاوندی را به جا میآوری، و حقها را از آن به صاحبان و جاهای خودش میرسانی؛ آن وقت است که با…
در همین سالها
۳ متن که از همین دوره است، اما روز و رخدادِ دقیقش روشن نیست.
- خطبه ۱۰، میان ۳۵ تا ۳۶ ققدرت خدا؛ دعوت به تقوا و کار نیکستایش از آنِ خداست که بیدیدن شناخته میشود و بیاندیشیدن میآفریند. او که همیشه برپا و پایدار بوده است؛ آن زمان که نه آسمانی با برجها بود، نه پردههایی با درهای بسته، نه شبی تاریک، نه دریایی آرام، نه کوهی با درّههای گشاد، نه راهی پرپیچوخم در کوه، نه زمینی…
- سخن ۱۰۲، میان ۳۶ تا ۳۷ قپاسخ به تهمت بنیامیه دربارهٔ خون عثماندروغ گفتند! آنان فقط فرمانروایی را میخواهند.
۳۶ تا ۳۷ ق (۶۵۷ تا ۶۵۷ م) کوفه و جنگ صفین
علی کوفه را مرکز حکومت کرد و از معاویه، فرماندار شام، خواست بیعت کند. معاویه نپذیرفت و دو سپاه در صفین، کنار فرات، روبهرو شدند؛ نبرد با بالا رفتن قرآنها بر نیزه و پیمان داوری متوقف شد.
دوشنبه ۱۲ رجب ۳۶ ق (حدود ۲ تا ۴ ژانویه ۶۵۷ م) علی ۵۹ ساله
ورود به کوفه، پایتخت تازه
کوفه
علی در رجب سال ۳۶ وارد کوفه شد و این شهر مرکز حکومت او شد. او در کاخ فرمانداری ساکن نشد، آن را «کاخ تباهی» خواند و ساده در میان مردم زندگی کرد. از همینجا کار سامان دادن سپاه و نامهنگاری با معاویه آغاز شد.
- خطبه ۴۹خطبهٔ بالغه؛ بازگشت از بصره به کوفهستایش از آنِ خداست که دوستش را یاری کرد و دشمنش را بییاور گذاشت؛ راستگویِ برحق را سرافراز ساخت و پیمانشکنِ باطلگرا را خوار کرد.
- نامه ۳۱فرمانداری امانت است؛ به اشعث در آذربایجاناز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به اشعث بن قیس.
رجب تا شوال ۳۶ ق (دسامبر ۶۵۶ تا آوریل ۶۵۷ م) علی ۵۹ ساله
فرستادن جریر نزد معاویه و پیوستن عمرو عاص به او
دمشق
علی جریر بن عبدالله بجلی را با نامهای به دمشق فرستاد و از معاویه خواست مانند دیگران بیعت کند. معاویه ماهها پاسخ را عقب انداخت، پیراهن خونین عثمان را به مردم نشان داد و شامیان را به خونخواهی برانگیخت. عمرو عاص هم در برابر وعدهٔ حکومت مصر به او پیوست.
- سخن ۱۱۹درنگ در جنگ با شام تا مهلت جریرآماده شدن من برای جنگ با شامیان در حالی که جریر نزد آنان است، بستنِ راه شام است و بازداشتن مردمش از خیر، اگر خیر بخواهند.
- نامه ۳۳دعوت معاویه به بیعت، به دست جریر بجلیاز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به معاویه پسر ابوسفیان.
- نامه ۳۴به جریر: از معاویه پاسخ قطعی بگیراز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به جریر بن عبدالله.
رمضان ۳۶ ق (فوریه–مارس ۶۵۷ م) علی ۵۹ ساله
فرستادن محمد بن ابیبکر به مصر
فسطاط، مصر
قیس بن سعد مصر را با احتیاط اداره میکرد و با گروهی که بیعت نکرده بودند کنار میآمد. نیرنگهای معاویه و بدگمانی برخی اطرافیان باعث شد علی او را برکنار کند و محمد بن ابیبکر را با فرماننامهای پر از سفارش به مصر بفرستد.
همهٔ ۲ متن این رخداد۵ شوال ۳۶ ق (۲۷ مارس ۶۵۷ م) علی ۵۹ ساله
حرکت سپاه از نخیله به سوی شام
اردوگاه نخیله، بیرون کوفه
علی پس از ناامیدی از پاسخ معاویه، سپاه کوفه را در اردوگاه نخیله گرد آورد و با خطبهای کوتاه راهی شام شد. سپاه از راه مدائن و کنارهٔ فرات رفت و نزدیک رقه از رود گذشت. پیشاهنگان با سفارشهای روشن دربارهٔ رفتار با مردم سر راه جلو رفتند.
- خطبه ۵۰حرکت به سوی شام، پس از نماز مغربستایش از آنِ خداست هر بار که شبی فرا رسد و تاریک شود؛ و ستایش از آنِ خداست هر بار که ستارهای سر بزند و غروب کند.
- خطبه ۵۱در راه صفین؛ حقیقت معاویه و یارانشستایش از آنِ خدایی است که یگانگی تنها از آنِ اوست؛ خدایی که پیشاپیش بیم و هشدار داده، و هرچه بخواهد همان را انجام میدهد. با نور، از دیدِ آفریدگانش در پرده است. کرانههای قلمرواش بسیار بلند است، عزتش سر به فلک کشیده و فرمانرواییاش باشکوه است. به پاسِ…
- سخن ۱۲۰نپذیرفتن تعظیم و هدیهٔ بزرگان انباراما این کاری که پنداشتید خوی و عادتی در میان شما برای بزرگداشت امیران است؛ به خدا سوگند، امیرانتان از این کار سودی نمیبرند. شما با این کار در دنیایتان خود را به سختی میاندازید و در آخرتتان بدبخت میشوید.
ذیالحجه ۳۶ ق (مه–ژوئن ۶۵۷ م) علی ۵۹ ساله
نبرد بر سر آب فرات در صفین
صفین، کنار فرات نزدیک رقه
سپاه معاویه زودتر به صفین رسید و راه آب فرات را بر سپاه علی بست. علی با سخنانی کوبنده یارانش را برانگیخت و آنان کنارهٔ رود را پس گرفتند. با این حال علی دستور داد شامیان را از آب بازندارند.
صفحهٔ این رخدادمحرم ۳۷ ق (ژوئن–ژوئیه ۶۵۷ م) علی ۶۰ ساله
آتشبس ماه محرم و گفتوگوها
صفین، کنار فرات نزدیک رقه
با رسیدن ماه محرم، که جنگ در آن حرام بود، دو طرف آتشبس کردند و فرستادگان بارها رفتوآمد کردند. معاویه تحویل قاتلان عثمان یا واگذاری کار به شورا را میخواست و علی بر بیعت و پیروی پای میفشرد. گفتوگوها به جایی نرسید و در پایان ماه، علی اعلام کرد جنگ از سر گرفته میشود.
صفحهٔ این رخدادآغاز صفر تا ۱۰ صفر ۳۷ ق؛ سختترین روزها ۸ تا ۱۰ صفر (۱۹–۲۸ ژوئیه ۶۵۷ م) علی ۶۰ ساله
نبرد بزرگ صفین
صفین، کنار فرات نزدیک رقه
جنگ اصلی با آغاز صفر شروع شد و در روزهای پایانی به اوج رسید. علی پیش از نبرد به سپاهش سفارش کرد که آغازگر جنگ نباشند، فراری را نکشند و زخمی را آزار ندهند. هزاران تن از دو سپاه کشته شدند و بنا بر برخی گزارشها سپاه عراق در آستانهٔ پیروزی بود.
- خطبه ۵۲در نبرد صفین؛ برانگیختن یاران به جنگستایش از آنِ خداست، بر نعمتهای فراوانش بر همهٔ آفریدگان، چه نیکوکار و چه بدکار؛ و بر حجتهای (دلایل روشن و تمام) رسایش بر آفریدگان، چه آنان که فرمانش را بردند و چه آنان که نافرمانیاش کردند.
- سخن ۱۲۲اجل نگهبان است؛ پاسخ به درخواست محافظتسخنی از امام (ع) در جنگ صفین، هنگامی که از او خواستند از خود محافظت کند: همین بس که اجل (پایانِ مهلتِ عمر) نگهبان است.
- سخن ۱۲۶بازداشتن حسن از میدان برای حفظ نسل پیامبرمردم! به خاطر من جلوِ این جوان را بگیرید، تا از دست دادنش کمرم را نشکند.
حدود ۹ صفر ۳۷ ق (حدود ۲۷ ژوئیه ۶۵۷ م) علی حدود ۶۰ ساله
شهادت عمار یاسر
صفین، کنار فرات نزدیک رقه
عمار یاسر، از نخستین مسلمانان، در حالی که حدود نود سال داشت، در سپاه علی جنگید و کشته شد. پیامبر دربارهٔ او گفته بود «گروه ستمکار تو را میکشد»، و کشته شدنش به دست شامیان در هر دو سپاه تکان بزرگی پدید آورد.
صفحهٔ این رخدادشب و صبح ۱۰ صفر ۳۷ ق (حدود ۲۸ ژوئیه ۶۵۷ م) علی حدود ۶۰ ساله
لیلة الهریر و بالا رفتن قرآنها بر نیزه
صفین، کنار فرات نزدیک رقه
پس از شبی که جنگ تا صبح ادامه یافت (لیلة الهریر)، سپاه علی به پیروزی نزدیک شده بود. به پیشنهاد عمرو عاص، شامیان قرآنها را بر سر نیزه کردند و داوری کتاب خدا را خواستند. علی گفت این نیرنگ است، اما گروه بزرگی از سپاهش، از جمله اشعث بن قیس و گروهی از قاریان، او را به پذیرش آتشبس و بازگرداندن مالک اشتر از میدان واداشتند.
- خطبه ۵۵شب هریر در صفین؛ نبرد یکسره تا پیروزیمردم! کارِ شما و کارِ دشمنتان به جایی رسیده است که میبینید؛ دیگر از آنان جز آخرین نفس چیزی نمانده است.
- سخن ۱۲۹دیروز فرمانده، امروز فرمانبر؛ پس از ماجرای داوریسخنی از او (ع) خطاب به مردم، پس از آنکه دربارهٔ داوری به آشفتگی افتادند و از کنار او پراکنده شدند: مردم! کار من با شما همواره همانطور بود که دوست داشتم، تا اینکه جنگ شما را فرسود و از پا درآورد.
- نامه ۴۹به عمرو عاص: از گذشته عبرت بگیراز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به عمرو عاص.
حدود ۱۵ صفر ۳۷ ق (حدود ۲ اوت ۶۵۷ م) علی حدود ۶۰ ساله
نوشتن پیمان داوری
صفین، کنار فرات نزدیک رقه
سپاه عراق، برخلاف خواست علی که ابنعباس یا مالک اشتر را پیشنهاد میکرد، ابوموسی اشعری را داور خود کرد و شامیان عمرو عاص را. هنگام نوشتن پیمان، شامیان با عنوان «امیرالمؤمنین» مخالفت کردند و علی پذیرفت آن را پاک کنند و ماجرای حدیبیه را به یاد آورد. قرار شد داوران تا ماه رمضان بر پایهٔ قرآن و سنت رأی دهند.
همهٔ ۱ متن این رخداد
در همین سالها
۱۷ متن که از همین دوره است، اما روز و رخدادِ دقیقش روشن نیست.
- خطبه ۲، میان ۳۶ تا ۴۰ قخطبهٔ اشباح؛ وصف خدا و فرشتگانستایش از آنِ خداست؛ خدایی که دریغ کردن و نبخشیدن، داراییاش را افزون نمیکند و عطا و بخشش، او را تهیدست نمیسازد؛ چرا که هر بخشندهای جز او، از داراییاش کم میشود و هر دریغکنندهای جز او، نکوهیده است.
- خطبه ۷، میان ۳۶ تا ۴۰ قخطبهٔ «زهرا»؛ قدرت خدا و رستاخیزستایش از آنِ خداست، پروردگار جهانیان، و درود بر محمد، سرور فرستادگان، و بر خاندان پاکش.
- سخن ۵۷، میان ۳۶ تا ۳۷ قبه یاری که او را بسیار ستودسخنی از امام (ع) به مردی از یارانش که فراوان او را ستوده و از گوشبهفرمانی و پیروی خود به او گفته بود: کسی که شکوهِ خدای پاک در جانش بزرگ شده و جایگاهِ او در دلش والا است، سزاوار است که به خاطر همین بزرگی، هرچه جز خداست در چشمش کوچک باشد.
- سخن ۱۲۵، میان ۳۶ تا ۳۷ قبه شامیان دشنام ندهید؛ برای آشتی دعا کنیدچرا.
- سخن ۱۲۷، میان ۳۶ تا ۳۷ قشایعهٔ مرگ معاویه در صفینهرگز! سوگند به کسی که جانم در دست اوست، او هرگز هلاک نخواهد شد تا زمانی که این از این رنگین شود (و به ریش و سرش اشاره کرد)، و بر همین جایی که زیر پای من است فرمانروا شود، و این امت بر او گرد آیند، و پسرِ زنِ جگرخوار این امت را به بازی بگیرد.
- سخن ۱۵۴، میان ۳۶ تا ۴۰ قپاسخ به پیشنهاد اصلاح عراق با شمشیراگر آنان را چیزی جز تباهیِ من به راه نیاورد، خدا به راهشان نیاورد.
۳۷ تا ۳۸ ق (۶۵۷ تا ۶۵۸ م) داوری، خوارج و از دست رفتن مصر
گروهی از یاران علی پذیرفتن داوری را گناه دانستند و از او جدا شدند (خوارج). داوران دیدار کردند و علی رأی آنان را نپذیرفت؛ روایت مشهور از نیرنگ عمرو عاص در این دیدار سخن میگوید. جنگ نهروان پیش آمد و در همین ماهها مالک اشتر در راه مصر درگذشت (بیشتر منابع از زهر سخن میگویند) و مصر از دست رفت.
حدود ربیعالاول ۳۷ ق (حدود اوت–سپتامبر ۶۵۷ م) علی حدود ۶۰ ساله
بازگشت به کوفه و جدا شدن خوارج در حروراء
حروراء، روستایی نزدیک کوفه
در راه بازگشت از صفین، علی در «حاضرین» نامهای پرمهر و پندآموز برای فرزندش حسن نوشت. وقتی به کوفه رسید، حدود دوازده هزار نفر از سپاهش با شعار «داوری تنها از آن خداست» پذیرش داوری را گناه دانستند و به روستای حروراء رفتند. علی و ابنعباس با آنان گفتوگو کردند و بسیاری بازگشتند.
- سخن ۴۰بیماری و آمرزش گناه؛ در بازگشت از صفینچرا تو را رنگپریده و تکیده میبینم؟ این از چیست؟ آیا از بیماری است؟
- سخن ۱۳۱یاد خباب و سلام بر اهل گورهای کوفهخدا خَبّاب را رحمت کند! از سرِ شوق اسلام آورد، به فرمانبرداری هجرت کرد، جهادگرانه زیست، در پایان به بلایی در تنش آزموده شد، به اندازهٔ نیاز قناعت کرد و از خدا خشنود بود. سپس امام (ع) پیش رفت تا به گورها نزدیک شد و فرمود:
- سخن ۱۴۱به خوارج: قرآن را داور کردیم، نه مردانپس امام (ع) فرمود: ما مردان را داور قرار ندادیم؛ ما تنها قرآن را داور قرار دادیم.
رمضان ۳۷ ق (یا شعبان ۳۸ ق) (فوریه–مارس ۶۵۸ م) علی حدود ۶۰ ساله
دیدار داوران و رأی آنان
دومة الجندل، میان عراق و شام
داوران در دومة الجندل، میان عراق و شام، دیدار کردند. به روایت مشهور، ابوموسی پذیرفت هر دو، علی و معاویه، کنار گذاشته شوند و این را اعلام کرد، اما عمرو عاص پس از او معاویه را بر سر کار نگه داشت. علی اعلام کرد این رأی بر پایهٔ قرآن نیست و از آن پیروی نمیکند.
- خطبه ۵۹فراخواندن کوفیان به جهاد با شامیانستایش از آنِ خداست که با آفریدههایش بر آفریدگان خود آشکار شده و با برهانش بر دلهایشان نمایان است. آفریدگان را بیآنکه از پیش بیندیشد و بسنجد آفرید؛ زیرا فکر کردن تنها درخور کسانی است که درون و اندیشه دارند، و او در ذات خود درون و اندیشهای ندارد.
- سخن ۱۱۸پند به عمرو عاص دربارهٔ پیروی از حقسخنی از امام (ع) در پند دادن به عمرو عاص: برترینِ مردم نزد خدای توانا و بزرگ کسی است که عمل کردن به حق را بیشتر دوست داشته باشد، هرچند به او کاستی برساند و او را به اندوه و سختی بیندازد.
- نامه ۶۹هشدار به ابوموسی اشعری هنگام داوریاز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به عبدالله بن قیس.
از شوال ۳۷ تا آغاز ۳۸ ق (حدود مارس–ژوئیه ۶۵۸ م) علی حدود ۶۰ ساله
گردآمدن خوارج در نهروان و کشتن عبدالله بن خباب
نهروان، کنار نهر نهروان در جنوب شرقی بغداد امروزی
خوارج پنهانی و دستهدسته کوفه و بصره را ترک کردند، کنار نهر نهروان گرد آمدند و عبدالله بن وهب راسبی را رهبر خود کردند. آنان عبدالله بن خباب، پسر یکی از یاران پیامبر، و همسر باردارش را تنها به خاطر اختلاف عقیده کشتند. علی که سپاهی برای رفتن به شام آماده کرده بود، راه خود را به سوی آنان گرداند.
اواخر ۳۷ یا اوایل ۳۸ ق (پیش از سقوط مصر) (حدود ۶۵۸ م) علی حدود ۶۱ ساله
فرمان حکومت مصر برای مالک اشتر و شهادت او در راه
قلزم (نزدیک سوئز امروزی)
وقتی کار مصر بر محمد بن ابیبکر سخت شد، علی مالک اشتر، یار دلاور و مورد اعتمادش، را با فرماننامهای مفصل دربارهٔ حکومت عادلانه به مصر فرستاد. اشتر پیش از رسیدن، در قلزم با عسلی زهرآلود کشته شد و معاویه از این خبر شادمان شد. علی در سوگ او گفت: «مالک، و چه مالکی!»
- سخن ۱۵۵در سوگ مالک اشترآفرینِ خدا بر مالک!
- سفارش ۱۱به مالک اشتر: سختگیری را با نرمی بیامیزبرای آن کار کسی جز تو نیست؛ پس به سوی آن برو، خدا رحمتت کند.
- نامه ۷۲فراخواندن مالک اشتر از نصیبین برای مصراز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به مالک بن حارث اشتر.
صفر ۳۸ ق (به محاسبهٔ جدولی حدود ۹ صفر) (حدود ژوئیه ۶۵۸ م (ویکیپدیا: ۱۷ ژوئیه)) علی حدود ۶۱ ساله
جنگ نهروان
نهروان، کنار نهر نهروان در جنوب شرقی بغداد امروزی
علی از خوارج خواست قاتلان را تحویل دهند و به هر کس که از صف آنان بیرون بیاید امان داد؛ بسیاری رفتند. با باقیماندگان جنگ شد و تقریباً همه کشته شدند، در حالی که از سپاه علی شمار اندکی کشته شد، همانگونه که بنا بر برخی گزارشها خودش پیش از نبرد گفته بود. او پس از جنگ گفت این گروه از میان نمیروند و در نسلهای بعد هم خواهند بود.
- سخن ۱۴۵گفتوگو با خوارج در اردوگاه نهروانآیا همهٔ شما با ما در صفین حاضر بودید؟
- سخن ۱۵۰پس از نهروان: خوارج هنوز تمام نشدهاندباد شکمِ الاغ (سخنی بیپایه و یاوه است)! باد شکمِ الاغ!
- سخن ۱۵۲بر کشتگان نهروان: شیطان و نفس فریبشان دادبدبختی بر شما باد! کسی که فریبتان داد، سخت به شما زیان رساند.
صفر ۳۸ ق (ژوئیه–اوت ۶۵۸ م) علی ۶۱ ساله
از دست رفتن مصر و شهادت محمد بن ابیبکر
فسطاط، مصر
عمرو عاص با سپاهی از شام و یاری هواداران عثمان در مصر به آنجا حمله کرد. سپاه کوچک محمد بن ابیبکر شکست خورد، او را کشتند و پیکرش را در پوست الاغی سوزاندند. علی که نتوانسته بود بهموقع برایش نیرو بفرستد، بسیار اندوهگین شد و در نامهای به ابنعباس از سستی یارانش گلایه کرد.
- سخن ۱۴۰بیتابی بر کشته شدن محمد بن ابیبکربدانید که اندوه ما بر او به اندازهٔ شادی آنان از این کار است؛ جز اینکه از دشمنان آنان یکی کم شد و از دوستان ما یکی کاسته شد.
- نامه ۷۶سوگ محمد بن ابیبکر و سقوط مصراز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به عبدالله بن عباس.
در همین سالها
۷ متن که از همین دوره است، اما روز و رخدادِ دقیقش روشن نیست.
- سخن ۱۳۳، میان ۳۷ تا ۳۸ قسوگ سهل بن حنیف: اگر کوهی دوستم بدارداگر کوهی مرا دوست بدارد، فرو میریزد.
- سخن ۱۴۷، میان ۳۷ تا ۳۸ قخواب با یقین بهتر از نماز با شکخوابیدن با یقین، بهتر از نماز خواندن با شک است. ما خاندان محمد، مایهٔ نجات هر مؤمنی هستیم.
- نامه ۱۳، میان ۳۷ تا ۳۸ قبه فرماندار مکه: حج و رسیدگی به مردماز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به قُثَم بن عباس.
- نامه ۳۹، میان ۳۷ تا ۴۰ قبه منذر بن جارود: درستکاری پدرت مرا فریفتاز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به منذر بن جارود عبدی.
۳۸ تا ۴۰ ق (۶۵۸ تا ۶۶۱ م) سالهای پایانی و شهادت
سپاه معاویه با یورشهای پیاپی شهرهای قلمرو علی را ناامن کرد و یاران خسته در کوفه دیر به یاری برمیخاستند. علی سپاهی تازه برای شام آماده میکرد که در رمضان سال ۴۰ در مسجد کوفه ضربت خورد و دو روز بعد درگذشت.
حدود سال ۳۸ ق (حدود ۶۵۸–۶۵۹ م) علی حدود ۶۱ ساله
فتنهٔ ابنحضرمی در بصره
بصره (شهر قدیم، نزدیک زبیر امروزی)
معاویه عبدالله بن حضرمی را به بصره فرستاد تا هواداران عثمان را بشوراند، در زمانی که ابنعباس، فرماندار شهر، در کوفه بود. علی جاریة بن قدامه را فرستاد و او ابنحضرمی را که به خانهای پناه برده بود محاصره کرد و خانه را به آتش کشید.
صفحهٔ این رخدادحدود سال ۳۸ ق (حدود ۶۵۸–۶۵۹ م) علی حدود ۶۱ ساله
شورش خریت بن راشد و فرار مصقله
اهواز و کرانههای فارس
خریت بن راشد از قبیلهٔ بنیناجیه پس از داوری از علی جدا شد، با گروهی به سوی اهواز و کرانههای فارس رفت و قبیلهها را به شورش و ندادن مالیات خواند. سپاه معقل بن قیس او را شکست داد و کشت. مصقلة بن هبیره، فرماندار اردشیرخُره، اسیران را خرید و آزاد کرد، اما بهایشان را نپرداخت و به معاویه پناه برد.
- سخن ۱۳۷گریز مصقله بن هبیره به نزد معاویهخدا مصقله را رسوا و اندوهگین کند! کار بزرگان را کرد و خیانتِ بدکاران را مرتکب شد و چون بردگان گریخت.
- سخن ۱۴۶خبر کوچ بنیناجیه و خریت بن راشدآیا خاطرجمع شدند و ماندند، یا ترسیدند و کوچ کردند؟
- نامه ۴۱مطالبهٔ پانصد هزار درهم از مصقلهاز بندهٔ خدا، امیر مؤمنان، علی بن ابیطالب، به مصقله بن هبیرهٔ شیبانی.
حدود ۳۸ تا ۳۹ ق (حدود ۶۵۸ تا ۶۶۰ م) علی حدود ۶۱ ساله
یورش ضحاک بن قیس به راه حاجیان
آبادیهای غرب کوفه و راه حج (ثعلبیه، قطقطانه)
ضحاک بن قیس با چند هزار سوار به آبادیهای غرب کوفه و راه حج یورش برد، به کاروان حاجیان حمله کرد و اموالشان را گرفت. حجر بن عدی به فرمان علی او را تا تدمر در شام دنبال کرد. علی پس از این یورش در خطبهای از پراکندگی یارانش شکایت کرد.
همهٔ ۱ متن این رخدادحدود سال ۳۹ ق (حدود ۶۵۹–۶۶۰ م) علی حدود ۶۲ ساله
یورش نعمان بن بشیر به عینالتمر
عینالتمر، غرب کوفه
نعمان بن بشیر از سوی معاویه با گروهی به عینالتمر، در غرب کوفه، یورش برد. فرمانده آنجا با یارانی اندک ایستادگی کرد تا کمک رسید. علی که مردم کوفه را برای یاری فراخوانده بود و پاسخ کمی شنیده بود، در خطبهای از این سستی گلایه کرد.
حدود ۳۹ یا ۴۰ ق (حدود ۶۵۹–۶۶۰ م) علی حدود ۶۲ ساله
یورش سفیان بن عوف به انبار
انبار، کنار فرات
سفیان بن عوف غامدی با سپاهی از شام به شهر هیت و سپس انبار، کنار فرات، یورش برد. فرمانده پادگان انبار و گروهی از یارانش کشته شدند و مهاجمان اموال مردم را بردند. علی با خطبهٔ معروف جهاد، کوفیان را برای کوتاهیشان سخت سرزنش کرد.
- سخن ۱۵۷غارت انبار و گلایه از ستم مردم خودبه خدا سوگند، شما شرّ خودتان را هم از سر من کم نمیکنید؛ پس چگونه شرّ دیگران را از سرم کم میکنید؟! اگر مردمِ پیش از من از ستمِ حاکمانشان شکایت میکردند، من امروز از ستمِ مردمم شکایت میکنم!
- نامه ۴۶سرزنش کمیل برای رها کردن مرز هیتاز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به کمیل بن زیاد نخعی.
اواخر ۳۹ یا اوایل ۴۰ ق (حدود ۶۶۰ م) علی حدود ۶۳ ساله
پیمان سه خارجی در مکه برای کشتن علی، معاویه و عمرو عاص
مکه
سه تن از خوارج، از جمله عبدالرحمن بن ملجم مرادی، در مکه همپیمان شدند که در یک شب علی، معاویه و عمرو عاص را بکشند. ابنملجم به کوفه آمد و با زنی به نام قطام آشنا شد که پدر و برادرش در نهروان کشته شده بودند و کشتن علی را شرط ازدواج گذاشت. دو تن دیگر در شام و مصر به هدف نرسیدند.
حدود سال ۴۰ ق (حدود ۶۶۰ م) علی حدود ۶۳ ساله
یورش بسر بن ابیارطاة به حجاز و یمن
یمن (صنعا)
بسر بن ابیارطاة با سه هزار نفر از شام به مدینه و مکه رفت و مردم را با تهدید به بیعت با معاویه واداشت. در یمن، عبیدالله بن عباس، فرماندار علی، گریخت و بسر دو پسر خردسال او را کشت. علی جاریة بن قدامه را به دنبال او فرستاد و در خطبهای از سستی کوفیان در برابر این یورشها گلایه کرد.
همهٔ ۲ متن این رخدادحدود سال ۴۰ ق (حدود ۶۶۰ م) علی حدود ۶۳ ساله
کنارهگیری ابنعباس از بصره (گزارشی مورد اختلاف)
بصره (شهر قدیم، نزدیک زبیر امروزی)
طبری و برخی دیگر گزارش میکنند که در سال ۴۰، عبدالله بن عباس پس از گلایهٔ علی دربارهٔ بیتالمال، بصره را ترک کرد و با مالی به مکه رفت. بسیاری از عالمان شیعه و برخی پژوهشگران این گزارش را نمیپذیرند. نامهای در نهجالبلاغه که علی در آن کارگزاری را برای برداشتن بیتالمال سرزنش میکند، گاه به این ماجرا نسبت داده میشود.
همهٔ ۲ متن این رخدادشعبان و آغاز رمضان ۴۰ ق (حدود دسامبر ۶۶۰ تا فوریه ۶۶۱ م) علی حدود ۶۳ ساله
آخرین خطبهها و آماده کردن سپاهی تازه برای شام
مسجد جامع کوفه
نوف بکالی گزارش میکند که علی بر سنگی که جعده بن هبیره برایش گذاشته بود ایستاد و خطبهای خواند و از یاران رفتهاش، مانند عمار، با حسرت یاد کرد. او برای حسین، قیس بن سعد و ابوایوب انصاری پرچم بست تا هر یک با ده هزار نفر به سوی شام بروند. اما پیش از آنکه جمعهٔ بعد برسد، ضربت خورد و سپاه پراکنده شد.
همهٔ ۲ متن این رخدادسحرگاه ۱۹ رمضان ۴۰ ق (۲۶ ژانویه ۶۶۱ م) علی ۶۳ ساله
ضربت خوردن در مسجد کوفه
مسجد جامع کوفه
سحرگاه نوزدهم رمضان، هنگامی که علی برای نماز صبح به مسجد کوفه آمده بود، ابنملجم با شمشیری زهرآلود بر سر او زد. گزارش شده که علی گفت: «به خدای کعبه رستگار شدم.» ابنملجم دستگیر شد.
صفحهٔ این رخداد۱۹ تا ۲۱ رمضان ۴۰ ق (۲۶–۲۸ ژانویه ۶۶۱ م) علی ۶۳ ساله
وصیت به حسن و حسین
کوفه
علی در دو روز پایانی زندگی، وصیتنامهای برای حسن و حسین و همهٔ خانواده و پیروانش گفت: پرهیزگاری، نظم در کارها، آشتی دادن میان مردم، و یاد یتیمان، همسایگان، قرآن و نماز. دربارهٔ ضاربش سفارش کرد که اگر زنده ماند خودش تصمیم میگیرد، و اگر نه، تنها یک ضربه در برابر یک ضربه زده شود و او را مثله نکنند.
- خطبه ۶۱خداحافظی با مردم پس از ضربت ابنملجمستایش از آنِ خداست، آنگونه که سزاوار جایگاه اوست، در حالی که پیرو فرمان اوییم. او را میستایم همانگونه که دوست دارد؛ و جز خدا خدایی نیست، خدای یگانه و یکتای بینیاز، همانگونه که خود را وصف کرده است. و گواهی میدهم که محمد (ص) بنده و فرستادهٔ اوست.
- سخن ۱۵۹به دوستدارانی که پس از ضربت گرد آمدندچه چیزی شما را اینجا نشانده است؟
شب ۲۱ رمضان ۴۰ ق (۲۸ ژانویه ۶۶۱ م) علی ۶۳ ساله
شهادت امیرالمؤمنین
کوفه
علی دو روز پس از ضربت، در شب بیستویکم رمضان سال ۴۰ درگذشت. او حدود ۶۳ سال داشت و نزدیک به پنج سال خلافت کرده بود. مردم کوفه پس از او با فرزندش حسن بیعت کردند.
شب ۲۱ رمضان ۴۰ ق، پس از درگذشت (۲۸ ژانویه ۶۶۱ م) علی حدود ۶۳ ساله
خاکسپاری پنهانی در نجف
نجف (غریین)، بیرون کوفه
به وصیت خودش، حسن و حسین و چند تن از نزدیکان او را شبانه و پنهانی در زمینی بیرون کوفه، جایی که امروز نجف است، به خاک سپردند تا خوارج و دشمنان به قبر دست نیابند. بنا بر روایت شیعه، جای قبر پنهان ماند تا امام صادق آن را به چند تن از یاران خود نشان داد؛ زمان آشکار شدن قبر را به دوران سفاح یا منصور عباسی نسبت دادهاند. آنجا بعدها زیارتگاه شد. منابع کهن دیگر جاهای دیگری، مانند مسجد یا کاخ فرمانداری کوفه، را هم گفتهاند. ابنملجم پس از درگذشت علی قصاص شد.
در همین سالها
۷ متن که از همین دوره است، اما روز و رخدادِ دقیقش روشن نیست.
- سخن ۲۵، میان ۴۰ تا ۶۰ قوصف امام علی از زبان ضرار نزد معاویهای دنیا، ای دنیا! از من دور شو. خودت را به من نشان دادهای؟!
- سخن ۱۵۱، میان ۳۸ تا ۴۰ قپس از من با خوارج نجنگیدسخنی از او (ع) دربارهٔ بازداشتن یارانش از جنگ با خوارج پس از او: پس از من با خوارج نجنگید.
- سفارش ۶، میان ۳۸ تا ۳۹ قبه زیاد بن ابیه: دادگر باشبه عدالت رفتار کن و از زورگویی و بیدادگری بپرهیز؛ چرا که زورگویی به آوارگی میانجامد و به کیفر و انتقام شتاب میبخشد.
- نامه ۶۸، میان ۳۸ تا ۴۰ قهشدار به زیاد بن ابیه دربارهٔ فریب معاویهاز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به زیاد بن ابیه.
۳۵ تا ۴۰ ق (۶۵۶ تا ۶۶۱ م) در سالهای خلافت
این متنها در سالهای خلافت علی گفته یا نوشته شدهاند، اما روشن نیست در کدام بخش از این سالها؛ تاریخ هر کدام همان اندازهای است که منابع میگویند.
خطبهها
- خطبه ۳۲، میان ۳۶ تا ۴۰ قروز جمعه؛ جامع بودن قرآن و بیارزشی دنیاستایش از آنِ خداست که شایستهٔ ستایش و صاحب آن، و نهایتِ ستایش و جایگاه آن است.
- خطبه ۳۶، میان ۳۶ تا ۴۰ قدعای باران در خشکسالیستایش از آنِ خداست که نعمتها را کامل میکند، اندوه را میزداید و جانها را میآفریند. همان که آسمانها را ستونِ کرسی (تخت فرمانروایی) خود، کوهها را میخهای زمین، و زمین را بستری برای بندگان قرار داد. با عزت خود پایههای عرش را برپا کرد، با روشناییِ نورش…
سخنان
- سخن ۱۱، میان ۳۶ تا ۴۰ قهر روزِ بیگناه برای ما عید استاین چیست که به نمایش گذاشتهاند؟
- سخن ۱۲، میان ۳۶ تا ۴۰ قشیرینی نوروز و حرام نکردن نعمتهای پاکپس هر روز برایمان اینگونه نوروز بگیرید!
- سخن ۱۳، میان ۳۶ تا ۴۰ قپالودهٔ مهرگان و دوری از عادتهای تازههر روز برایمان چنین مهرگانی بگیرید.
- سخن ۱۴، میان ۳۶ تا ۳۹ قعید فطر، عید چه کسی است؟و این روز تنها برای کسی عید است که خدای پاک روزهاش را پذیرفته، شبزندهداریاش را ارج نهاده، از تلاشش خشنود شده و گناهش را بر او آمرزیده است.
- سخن ۱۸، میان ۳۶ تا ۴۰ قجامهٔ وصلهدار و دوری از تکبرشما را با لباس چه کار؟
- سخن ۲۰، میان ۳۶ تا ۴۰ ققطع رابطه با خویشان مرگ را زود میرساندآری، وای بر تو! بریدن از خویشاوندان.
- سخن ۲۶، میان ۳۵ تا ۴۰ قحالت چطور است؟ پاسخ به عبدالله بن جعفرپسرکم! چگونه است حال کسی که با ماندنش نابود میشود، و با تندرستیاش بیمار میگردد، و از همان جا که در امان است به سراغش میآیند؟!
- سخن ۲۷، میان ۳۵ تا ۴۰ قچگونه صبح کردی؟ پاسخ به امام حسینچگونه صبح میکند کسی که از سوی خدا دو نگهبان (دو فرشتهٔ ثبت اعمال) بر او گماشته شده است، و میداند که خطاهایش در دیوان (کارنامهٔ اعمال) نوشته شده است؛ پس اگر پروردگارش به او رحم نکند، بازگشتگاهش آتشهاست؟
- سخن ۳۴، میان ۳۶ تا ۴۰ قسادگی خوراک و پوشاک به پیروی از پیامبرای ابوالجنوب! رسول خدا (ص) را دیدم که خشکتر از این میخورد و زبرتر از این میپوشید - و به جامهاش اشاره کرد -.
سفارشهای گفتاری
- سفارش ۳، میان ۳۶ تا ۴۰ قبه جابر انصاری دربارهٔ دانش و بخششدانشمندی که دانشش را به کار میبندد،
- سفارش ۴، میان ۳۵ تا ۳۸ قبه مالک اشتر دربارهٔ حرص، رازداری و بزرگواریای مالک! این سخن را از من به یاد بسپار و آن را خوب بفهم.
- سفارش ۹، میان ۳۶ تا ۴۰ قآیین گردآوری زکات و رفتار با مردمای بندهٔ خدا! به راه بیفت و از خدای یگانهای پروا کن که هیچ شریکی ندارد. هرگز دنیایت را بر آخرتت ترجیح نده؛ نگهدارِ چیزی باش که تو را در آن امین شمردم، و حقِ خدای عزوجل را در آن رعایت کن.
- سفارش ۱۰، میان ۳۶ تا ۴۰ قمالیات، نه از خوراک و پوشاک مردموقتی به سراغشان رفتی، که هیچ نیرویی جز از سوی خدا نیست، با آنان همانگونه رفتار کن که به تو فرمان میدهم؛ اگر از فرمانم سرپیچی کنی، خدا به جای من تو را بابت آن بازخواست میکند؛ و اگر خبر برسد که برخلاف فرمانم رفتار کردهای، برکنارت میکنم.
نامهها
- نامه ۵، میان ۳۶ تا ۴۰ قروزگار دو روز است؛ به ابن عباساز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به عبدالله بن عباس.
- نامه ۶، میان ۳۶ تا ۴۰ قاندرزهای زندگی به حارث همدانیاز بندهٔ خدا، علی بن ابیطالب، امیر مؤمنان، به حارث هَمدانی.
- نامه ۱۱، میان ۳۶ تا ۴۰ قوقت نمازهای روزانه، برای فرمانداراناز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به فرمانداران سرزمینها.
- نامه ۲۵، میان ۳۶ تا ۴۰ قبه یک کارگزار: حسابت را بفرستاز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به (؟).
- نامه ۴۵، میان ۳۶ تا ۴۰ قپاسخ به غلام آزادشدهای که مال خواستاما بعد، این مالِ دنیا که در دست توست، پیش از تو صاحبان دیگری داشت و پس از تو نیز به صاحبان دیگری میرسد؛ و از این مال، تنها چیزی از آنِ توست که برای خودت از پیش فرستادهای.
- نامه ۵۶، میان ۳۶ تا ۴۰ قپند به معاویه: دنیا سرای تجارت استاز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به معاویه پسر ابوسفیان.
- نامه ۵۸، میان ۳۶ تا ۳۹ قمبادلهٔ اسیران با معاویهاز بندهٔ خدا، علی بن ابیطالب، امیر مؤمنان، به معاویة بن ابیسفیان.
- نامه ۶۰، میان ۳۶ تا ۳۸ قرد ادعای معاویه برای حکومت بر مسلماناناز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به معاویه پسر ابوسفیان.
عهدنامهها
پیماننامه
زمانِ گفتن روشن نیست سخنان بیتاریخ
بسیاری از خطبهها و سخنانِ علی دربارهٔ خدا، آفرینش، مرگ و اخلاق است و هیچ منبعی نگفته کِی گفته شده. آنها را بهجای حدس زدن، اینجا آوردهایم.
خطبهها
- خطبه ۴یگانگی خدا و معنای درست صفتهای اوستایش از آنِ خداست که از نهانِ کارها آگاه است، و نشانههای آشکار بر او گواهی میدهند، و چشمِ بینا را به او راهی نیست؛ پس نه چشمِ کسی که او را ندیده انکارش میکند، و نه دلِ کسی که او را باور کرده او را میبیند. در بلندی پیشی گرفته، پس چیزی بالاتر از او نیست؛ و…
- خطبه ۵یگانگی خدا و دل نبستن به دنیاستایش از آنِ خداست که ستایش را به نعمتها میپیوندد و نعمتها را به شکرگزاری. او را بر نعمتهایش میستاییم، همانگونه که بر بلاهایش میستاییم.
- خطبه ۸شگفتی آفرینش طاووس و پشهٔ ریزستایش از آنِ خداست؛ آفرینندهٔ بندگان، گسترندهٔ بستر زمین، روانکنندهٔ آب در درهها و سرسبزکنندهٔ بلندیها. آغازین بودنِ او را سرآغازی نیست و ازلی بودنِ (بیآغاز بودنِ) او را پایانی نیست.
- خطبه ۱۵دل کندن از دنیا و عبرت از گذشتگانستایش از آنِ خداست؛ خدایی که پایین میآورد و بالا میبرد، زیان میرساند و سود میبخشد، و بخشنده و گشادهدست است. ستایشش باشکوه است و نامهایش راست و درست. بر نهانها و بر هرچه از دلها میگذرد آگاه و مسلط است.
- خطبه ۱۶آماده شدن برای مرگ و روز حسابستایش از آنِ خداست؛ خدایی که ستایش را کلیدِ یادِ خود، سببِ فزونیِ بخششِ خود، و نشانهای بر نعمتها و بزرگیِ خود قرار داد. سپاهش شکستناپذیر است و شکوهش بزرگ. به شکرانهٔ نعمتبخشیاش او را میستایم، و به پاسِ بزرگواری و شکوهش ثنایش میگویم.
- خطبه ۱۷خطبهٔ غرّاء، در تشییع یک جنازهاز چه میگریند؟
- خطبه ۲۶خطبهٔ بینقطه؛ ستایش خدا و پیامبرستایش از آنِ خداست که سزاوار ستایش و جایگاه آن است؛ استوارترین و شیرینترین ستایش، شتابندهترین و والاترین ستایش، پاکترین و بلندترین ستایش، و گرامیترین و سزاوارترین ستایش از آنِ اوست.
- خطبه ۲۷خطبهٔ بینقطهٔ عقد ازدواجستایش از آنِ خداست؛ پادشاهِ ستوده، مالکِ پرمهر، صورتبخشِ هر نوزاد، و پناهگاهِ هر راندهشده.
- خطبه ۲۸خطبهٔ بیالف؛ مرگ، گور و قیامتستودم کسی را که بخشش او بزرگ است، و نعمتش فراوان و کامل است، و سخنش تمام است، و خواستش اجرا میشود، و برهانش رساست، و داوریاش عادلانه است، و رحمتش بر خشمش پیشی گرفته است.
سخنان
- سخن ۱ارزش زنده ماندن برای شناختن خدامرا خوشحال نمیکرد که خدای برتر، در کودکی جانم را میگرفت و به بالاترین درجههای بهشت میبرد.
- سخن ۳فخرفروشی به مردگان؛ دربارهٔ آیهٔ تکاثرشگفتا! چه خواستهای و چقدر دور! چه دیدارکنندگانی و چقدر غافل! چه خطری و چقدر هولناک! و چه مال ناچیز دنیایی و چقدر ترسناک!
- سخن ۴ارزش یاد خدا و وصف اهل آنخدای پاک و برتر، یادِ خود را جلای دلها قرار داد؛ دلها با آن پس از سنگینیِ گوش میشنوند، پس از کمبینایی میبینند، و پس از سرکشی رام میشوند.
- سخن ۵ای انسان، چه چیز تو را فریب داد؟در میانِ بازخواستشدگان، سستدلیلتر از همه است؛ و در میانِ فریبخوردگان، بیبهانهتر از همه.
- سخن ۶راه دوری از خشم خدا؛ پاسخ به سلماناینکه خشمگین نشوی.
- سخن ۷روزیِ کودک در شکم مادر؛ پاسخ به سلمانخدای بزرگ و برتر، خونِ عادتِ ماهانه را برای نوزاد نگه میدارد و آن را روزیِ او در شکم مادرش قرار میدهد.
- سخن ۸حسابرسی همهٔ مردم در قیامت؛ پاسخ به سلمانهمانگونه که با همهٔ فراوانیشان، در یک لحظه به آنان روزی میدهد.
- سخن ۹بردباری و درنگ؛ گفتوگو با یک بزرگ ایرانیستودهترین خصلتهای پادشاهان شما چه بود؟
- سخن ۱۰پاسخ به امام حسن: مردم فرزندان دنیایندمردم فرزندان دنیایند، و کسی را برای دوست داشتنِ مادرش سرزنش نمیکنند.
دعاها
- دعا ۱درخواست برترین درود برای پیامبرخدایا! ای گسترانندهٔ زمینهای گسترده، و سازندهٔ بناها، و استوارکنندهٔ کوههای پابرجا، و آفرینندهٔ آسمانهای برافراشته، و سرشتهکنندهٔ دلها بر فطرتهایشان (سرشتهای آغازین)؛ چه بدبختِ آنها و چه خوشبختِ آنها، و چه گمراهِ آنها و چه راهیافتهٔ آنها، و ای…
- دعا ۲پناه به خدا برای راه درست و آمرزشخدایا! تو برای دوستدارانت، مونسترینِ مونسانی، و برای آنان که به تو توکل میکنند، از همه برای کارگشایی آمادهتری. آنان را در نهانشان میبینی، از درونشان باخبری و اندازهٔ بینششان را میدانی؛ پس رازهایشان برایت آشکار است و دلهایشان بیقرار و مشتاق توست.
- دعا ۳آمرزش وعدههای شکسته و لغزشهای زبانخدایا! برای من بیامرز آنچه را تو از من به آن داناتری؛ پس اگر به آن بازگشتم، تو هم با آمرزش به سویم بازگرد. خدایا! برای من بیامرز آنچه را از سوی خودم وعده دادم و نزد من وفایی به آن نیافتی.
- دعا ۴پناه از یکی نبودن درون و بیرونخدایا! به تو پناه میبرم از اینکه در نگاهِ تیزِ چشمها ظاهرم نیکو شود، و در آنچه برای تو در دل پنهان میدارم باطنم زشت شود؛ و با همهٔ آنچه تو از من آگاهی، در پیِ خودنماییِ خودم برای مردم بمانم؛ پس خوبیِ ظاهرم را به مردم نشان دهم و با بدیِ کارم به سوی تو…
- دعا ۵سپاس سلامت و درخواست بینیازی از خداستایش از آنِ خداست که صبح کردم و مرده نبودم و نه بیمار؛ نه رگهایم به دردی و بلایی زده شده و نه به بدترین کارم بازخواست شدهام؛ نه نسلم بریده و نه از دینم برگشتهام؛ نه منکر پروردگارم شدهام و نه از ایمانم رمیده و بیگانهام؛ نه عقلم آشفته شده و نه به عذاب…
- دعا ۶سحرگاه: پیری، مرگ و امید به رحمت خداخدای من! بر محمد و خاندان محمد درود فرست و به من رحم کن؛ روزی که نشانم از دنیا بریده شود، یادم از میان آفریدگان پاک شود، و همچون کسی که فراموش شده، در شمار فراموششدگان درآیم.
- دعا ۷آمرزشخواهی پس از دو رکعت نماز صبحخدایا، به یاریِ خودت تو را ستایش میکنم بر نعمتهایی که به سببِ آنها توانِ ستایشت را یافتم؛ و در برابرت، به زیانِ خود، به آنچه تو شایسته و سزاوارِ آنی و به اندازهٔ تباهیِ نیتم و ناتوانیِ جانم اعتراف میکنم.
- دعا ۸دعای صباحخدایا! ای کسی که زبانِ صبح را با سخنِ سپیدهدمش بیرون کشیدی، و پارههای شبِ تاریک را با تیرگیهای سرگردانش رها کردی و پراکندی، و ساختِ چرخِ گردون را در اندازههای آراستگیاش استوار ساختی، و پرتوِ خورشید را با نورِ شعلهورش تاباندی؛
- دعا ۱۱پیش از نبرد: درخواست شهادت در راه خداخدایا! تو راهی از راههایت را نشانهگذاری و نمایان کردی که خشنودیات را در آن نهادی، و دوستانت را به آن فراخواندی، و آن را نزد خودت پرپاداشترین و باارزشترین راهت، و خوشسرانجامترین و گرامیترین راه در پیشگاهت، و دوستداشتنیترین روش به سویت قرار دادی. سپس…
نامهها































