کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

سخنانسخن ۳۶ دقیقه خواندن

فخرفروشی به مردگان؛ دربارهٔ آیهٔ تکاثر

سخنی از امام (ع) پس از خواندن آیهٔ «أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ حَتّی زُرْتُمُ الْمَقابِرَ»

بی‌تاریخ

علی پس از خواندن یا شنیدن آیهٔ «ألهاکم التکاثر حتی زرتم المقابر» (فزون‌خواهی شما را سرگرم کرد تا به گورها رسیدید) دربارهٔ فخرفروشی به مردگان و سختی مرگ سخن گفت؛ زمان، مکان و شنوندگان معلوم نیست.

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۲۲۱

سخنی از امام (ع) که پس از خواندن این آیه فرمود: «أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ * حَتّی زُرْتُمُ الْمَقابِرَ» (افزون‌طلبی و فخرفروشی سرگرمتان کرد تا به دیدار گورها رفتید).

كلام له علیه السّلام قاله بعد تلاوته: أَلْهاكُمُ التَّكاثُرُ * حَتّی زُرْتُمُ الْمَقابِرَ [1]

منابع (۱)
  1. التكاثر/ 1 و 2.

شگفتا! چه خواسته‌ای و چقدر دور! چه دیدارکنندگانی و چقدر غافل! چه خطری و چقدر هولناک! و چه مال ناچیز دنیایی و چقدر ترسناک!

یا له مراما ما أبعده، و زورا ما أغفله، و خطرا ما أفظعه، و حطاما ما أفزعه!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۱
منابع (۱)
  1. ورد فی بحار الأنوار ج 74 ص 432 الحدیث 47. مرسلا.

در آن خلوت با مردگان، چه مایهٔ پند شگفتی را به یاد آوردند و از جایی دور دست به سویشان دراز کردند!

لقد استخلوا منهم أیّ مدّكر، و تناوشوهم من مكان بعید!.

منابع (۱)
  1. مذكّر. ورد فی نسخة العام 400 ص 305. و نسخة ابن المؤدب ص 213. و نسخة نصیری ص 141. و نسخة الآملی ص 190. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 218.و نسخة الإسترابادی ص 353.

آیا به گور و خاک‌جای پدرانشان افتخار می‌کنند؟

أ فبمصارع آبائهم یفخرون؟.

یا با شمارِ نابودشدگان به هم فخر می‌فروشند؟

أم بعدید الهلكی یتكاثرون؟.

از آنان پیکرهایی را که تهی و فروریخته‌اند و جنبش‌هایی را که آرام گرفته‌اند بازمی‌جویند.

یرتجعون منهم أجسادا خوت، و حركات سكنت.

اینکه آن مردگان مایهٔ عبرت باشند، سزاوارتر است از اینکه مایهٔ افتخار باشند؛ و اینکه زندگان با دیدنِ آنان به درگاهِ خواری فرود آیند، شایسته‌تر است از اینکه به پشتوانهٔ آنان در جایگاهِ عزت بایستند!

و لأن یكونوا عبرا أحقّ من أن یكونوا مفتخرا، و لأن یهبطوا بهم جناب ذلّة، أحجی من أن یقوموا بهم مقام عزّة!.

با چشمانی کم‌سو و تاریک به آنان نگریستند و دربارهٔ آنان در گردابِ نادانی فرو رفتند.

لقد نظروا إلیهم بأبصار العشوة، و ضربوا منهم فی غمرة جهالة.

اگر دربارهٔ آنان، حیاط‌های آن خانه‌های فروریخته و سراهای خالی را به سخن درمی‌آوردند، می‌گفتند: آنان گمراه در زمین رفتند و شما نادان در پیِ آنان روانه شدید. بر کاسهٔ سرهایشان پا می‌گذارید، در پیکرهایشان کِشت می‌کنید، در آنچه از دست نهاده‌اند می‌چَرید و در آنچه ویران کرده‌اند خانه می‌گزینید؛ و روزهای میانِ شما و آنان، فقط بر شما گریه و نوحه سر می‌دهند.

و لو استنطقوا عنهم عرصات تلك الدّیار الخاویة، و الرّبوع الخالیة، لقالت: ذهبوا فی الأرض ضلاّلا، و ذهبتم فی أعقابهم جهّالا؛ تطؤون فی هامهم، و تستنبتون فی أجسادهم، و ترتعون فیما لفظوا، و تسكنون فیما خرّبوا؛ و إنّما الأیّام فیما بینكم و بینهم بواك و نوائح علیكم.

منابع (۱)
  1. الرّسوم. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 214.

آنان پیشگامانِ مقصدِ شما و پیش‌روندگان به سوی آبشخورهای شمایند؛

أولئك سلف غایتكم، و فرط‌مناهلكم.

منابع (۱)
  1. فرّاط. ورد فی المصدر السابق. و فی نسخة العام 400 ص 306. و نسخة نصیری ص 140. و نسخة الآملی ص 191. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 219. و نسخة الإسترابادی ص 354. و نسخة الجیلانی. و نسخة عبده ص 482. و نسخة الصالح ص 338.

همان کسانی که جایگاه‌های عزت و میدان‌های افتخار از آنِ آنان بود. چه پادشاهان و چه مردمِ عادی، راهی در دلِ برزخ (جهانِ میانِ مرگ و قیامت) پیمودند. زمین در آنجا بر آنان چیره شد؛ پس از گوشت‌هایشان خورد و از خون‌هایشان نوشید. در شکافِ گورهایشان جسم‌هایی بی‌جان شدند که رشد نمی‌کنند و گم‌شدگانی که پیدا نمی‌شوند. فرارسیدنِ هراس‌ها آنان را نمی‌ترساند و دگرگونیِ احوال غمگینشان نمی‌کند؛ به زمین‌لرزه‌های سخت اعتنایی ندارند و به تندبادهای کوبنده گوش نمی‌دهند. غایبانی هستند که کسی چشم‌به‌راهشان نیست و حاضرانی که در جمع حضور ندارند.

الّذین كانت لهم مقاوم العزّ، و حلبات الفخر؛ ملوكا و سوقا؛ سلكوا فی بطون البرزخ سبیلا؛ سلّطت الأرض علیهم فیه، فأكلت من لحومهم، و شربت من دمائهم، فأصبحوا فی فجوات قبورهم جمادا لا ینمون، و ضمارا لا یوجدون؛ لا یفزعهم ورود الأهوال، و لا یحزنهم تنكّر الأحوال، و لا یحفلون بالرّواجف، و لا یأذنون للقواصف؛ غیّبا لا ینتظرون، و شهودا لا یحضرون.

منابع (۲)
  1. جلبات. ورد فی
  2. القبور. ورد فی نسخة نصیری ص 142. و نسخة العام 550 ص 144 أ.

آنان فقط جمعی بودند که پراکنده شدند، و همدمانی که از هم جدا افتادند.

و إنّما كانوا جمیعا فتشتّتوا، و ألاّفا فافترقوا.

نه از درازای زمانشان است و نه از دوریِ مکانشان که خبرهایشان پنهان مانده و خانه‌هایشان خاموش شده است؛ بلکه جامی به آنان نوشانده شد که گویایی‌شان را به لالی، شنوایی‌شان را به ناشنوایی و جنبش‌هایشان را به سکون بدل کرد. اگر بخواهی در یک نگاه وصفشان کنی، گویی به خوابی سنگین فرو افتاده‌اند.

و ما عن طول عهدهم، و لا بعد محلّهم، عمیت أخبارهم، و صمّت دیارهم؛ و لكنّهم سقوا كأسا بدّلتهم بالنّطق خرسا، و بالسّمع صمما، و بالحركات سكونا؛ فكأنّهم فی ارتجال الصّفة صرعی سبات.

منابع (۱)
  1. ارتحال. ورد فی نسخة الجیلانی الموجودة فی مكتبة الإمام الرضا علیه السّلام فی مدینة مشهد.

همسایگانی هستند که با هم انس نمی‌گیرند و دوستانی که به دیدارِ یکدیگر نمی‌روند.

جیران لا یتأنّسون، و أحبّاء لا یتزاورون.

رشته‌های آشنایی در میانشان پوسیده و پیوندهای برادری از آنان گسسته است. پس با اینکه در کنارِ هم‌اند، هر یک تنهای تنهاست؛ و با اینکه دوستانِ صمیمیِ یکدیگرند، در کنجِ جدایی افتاده‌اند.

بلیت بینهم عری التّعارف، و انقطعت منهم أسباب الإخاء؛ فكلّهم وحید و هم جمیع، و بجانب الهجر و هم أخلاّء.

نه برای شبْ صبحی می‌شناسند و نه برای روزْ شامی. در هر یک از شب یا روز که کوچ کرده باشند، همان برایشان همیشگی شده است.

لا یتعارفون للیل صباحا، و لا لنهار مساء؛ أیّ الجدیدین ظعنوا فیه كان علیهم سرمدا.

از خطرهای سرای خود، هولناک‌تر از آنچه می‌ترسیدند مشاهده کردند و از نشانه‌های آنجا، بزرگ‌تر از آنچه گمان می‌کردند دیدند. پس هر دو سرانجام، آنان را به جایگاهی کشانده که از نهایتِ بیم و امید فراتر رفته است. اگر می‌توانستند از آن سخن بگویند، از توصیفِ آنچه دیده و از نزدیک مشاهده کرده‌اند درمانده می‌شدند.

شاهدوا من أخطار دارهم أفظع ممّا خافوا، و رأوا من آیاتها أعظم ممّا قدّروا؛ فكلتا الغایتین مدّت لهم إلی مباءة فاتت مبالغ الخوف و الرّجاء. فلو كانوا ینطقون بها لعیّوا بصفة ما شاهدوا و ما عاینوا.

هرچند نشانه‌هایشان محو شده و خبرهایشان بریده است، چشمانِ عبرت‌بین در آنان نگریسته و گوش‌های خردها از آنان شنیده است. آنان بی‌آنکه لب بگشایند، به زبانِ حال سخن گفتند که: چهره‌های شادابْ عبوس و سیاه شدند، پیکرهای نازپروردهْ تهی و فروپاشیده شدند و جامه‌های کهنهٔ پوسیدگی را بر تن کردیم. تنگیِ خوابگاه ما را به ستوه آورد، تنهایی و وحشت را از یکدیگر به ارث بردیم و سراهای خاموش بر سرمان فرو ریختند. پس زیبایی‌های پیکرمان محو شد، نشانه‌های آشنای چهره‌هایمان ناشناخته ماند، ماندنمان در خانه‌های وحشت به درازا کشید و نه از اندوه و سختیْ گشایشی یافتیم و نه از تنگیْ گشادگی‌ای.

و لئن درست آثارهم، و انقطعت أخبارهم، لقد رجعت فیهم أبصار العبر، و سمعت عنهم آذان العقول، و تكلّموا من غیر جهات النّطق، فقالوا: كلحت الوجوه النّواضر، و خوت الأجساد النّواعم، و لبسنا أهدام البلی، و تكاءدنا ضیق المضجع، و توارثنا الوحشة، و تهكّمت علینا الرّبوع الصّموت؛ فانمحت محاسن أجسادنا، و تنكّرت معارف صورنا، و طالت فی مساكن الوحشة إقامتنا، و لم نجد من كرب فرجا، و لا من ضیق متّسعا.

منابع (۲)
  1. عمیت. ورد فی نسخة العام 400 ص 307. و نسخة ابن المؤدب ص 215. و نسخة نصیری ص 142. و نسخة الآملی ص 192. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 220.و نسخة الإسترابادی ص 355. و نسخة الصالح ص 340. و نسخة العطاردی ص 258.
  2. تهدّمت. ورد فی نسخة نصیری ص 142. و نسخة ابن شذقم ص 475. و هامش نسخة العام 550 ص 144 ب.

اگر آنان را در خِرَدت مجسم کنی، یا پرده از رویشان برایت کنار برود، در حالی که گوش‌هایشان از جانورانِ زیرِ خاک پر و بسته شده، چشمانشان با خاک سرمه کشیده و گود افتاده، زبان‌ها در دهانشان پس از آن روانی و شیواییْ پاره‌پاره شده، دل‌ها در سینه‌هایشان پس از آن بیداریْ خاموش شده، و در هر عضوی از آنان فرسودگیِ تازه‌ای تباهی به بار آورده که زشتش کرده و راه‌های آفت را به سویش هموار ساخته است؛ در حالی که تسلیم و بی‌دفاع‌اند، نه دست‌هایی هست که دفع کند و نه دل‌هایی که بی‌تابی کند؛ آنگاه اندوه‌های دل‌ها و خارهای چشمان را می‌دیدی.

فلو مثّلتهم بعقلك، أو كشف عنهم محجوب الغطاء لك، و قد ارتسخت أسماعهم بالهوامّ فاستكّت، و اكتحلت أبصارهم بالتّراب فخسفت، و تقطّعت الألسنة فی أفواههم بعد ذلاقتها، و همدت القلوب فی صدورهم بعد یقظتها، و عاث فی كلّ جارحة منهم جدید بلی سمّجها، و سهّل طرق الآفة إلیها؛ مستسلمات فلا أید تدفع، و لا قلوب تجزع؛ لرأیت أشجان قلوب، و أقذاء عیون.

آنان در هر هول و هراسی، حالی دارند که دگرگون نمی‌شود و گردابِ اندوهی که برطرف نمی‌شود.

لهم فی كلّ فظاعة صفة حال لا تنتقل، و غمرة لا تنجلی.

منابع (۱)
  1. من. ورد فی نسخة العام 400 ص 308. و نسخة ابن المؤدب ص 215. و نسخة نصیری ص 142. و هامش نسخة ابن النقیب ص 199. و نسخة العام 550 ص 144 ب. و نسخة العطاردی ص 258.

چه بسیار پیکرهای گرامی و چهره‌های خوش‌رنگ را که خاک خورده است! کسی که در دنیا در ناز و نعمت خوراک یافته و در بزرگی و شرف پرورش یافته بود. در ساعتِ اندوهش خود را با شادی سرگرم می‌کرد، و اگر مصیبتی به او می‌رسید به تسلّی و فراموشی پناه می‌برد؛ چون از دست دادنِ شادابیِ زندگی‌اش بر او گران بود و بر سرگرمی و بازی‌اش حرص می‌ورزید. در حالی که در سایهٔ یک زندگیِ پرغفلت، او به دنیا می‌خندید و دنیا به او می‌خندید، ناگهان روزگار او را بر خارهای خود کوبید، روزها نیروهایش را درهم شکست، و مرگ‌ها از نزدیک به او خیره شدند. پس دردی به جانش افتاد که نمی‌شناخت، و اندوهی پنهان به سراغش آمد که پیش از آن حس نکرده بود؛ و سستی‌های بیماری در او پدید آمد، درست در زمانی که بیش از همیشه به تندرستی‌اش دل‌خوش بود. پس به همان چیزی پناه برد که پزشکان به آن عادتش داده بودند: آرام کردنِ گرمی با خنکی، و به کار انداختنِ سردی با گرمی. اما با هیچ خنکی‌ای گرمی را فرو ننشانْد مگر آنکه حرارتی دیگر را برانگیخت، و با هیچ گرمی‌ای سردی را به حرکت درنیاورد مگر آنکه سردی‌ای دیگر را برانگیخت، و با هیچ داروی ترکیبی‌ای به دنبالِ تعادلِ آن طبع‌ها نرفت مگر آنکه به هر طبعِ بیماری‌زایی در بدنش نیرو رساند.

فكم أكلت الأرض من عزیز جسد، و أنیق لون؛ كان فی الدّنیا غذیّ ترف، و ربیب شرف، یتعلّل بالسّرور فی ساعة حزنه، و یفزع إلی السّلوة إن مصیبة نزلت به، ضنّا بغضارة عیشه، و شحاحة بلهوه و لعبه؛ فبینا هو یضحك إلی الدّنیا و تضحك إلیه فی ظلّ عیش غفول، إذ وطئ الدّهر به حسكه، و نقضت الأیّام قواه، و نظرت إلیه الحتوف من كثب؛ فخالطه بثّ لا یعرفه، و نجیّ همّ ما كان یجده؛ و تولّدت فیه فترات علل، آنس ما كان بصحّته؛ ففزع إلی ما كان عوّده الأطباء من تسكین الحارّ بالقارّ، و تحریك البارد بالحارّ؛ فلم یطفئ ببارد إلاّ ثوّر حرارة، و لا حرّك بحارّ إلاّ هیّج برودة، و لا اعتدل بممازج لتلك الطّبائع إلاّ أمدّ منها كلّ ذات داء.

منابع (۱)
  1. حالة. ورد فی نسخة العام 550 ص 145 أ.

تا جایی که پرستارِ دلداری‌دهنده‌اش خسته شد، تیمارگرش سرگردان ماند، خانواده‌اش از شرحِ بیماری او درماندند، و در برابرِ پرسشِ کسانی که جویای حالش بودند لال شدند، و دور از چشم او، خبری گلوگیر را که از او پنهان می‌کردند با هم دست‌به‌دست کردند. پس یکی می‌گوید: «کارش تمام است»، دیگری به بازگشتِ تندرستی‌اش امیدوارشان می‌کند، و یکی دیگر به شکیبایی بر از دست دادنش فرامی‌خواند و اندوهِ درگذشتگانِ پیش از او را به یادشان می‌آورد.

حتّی فتر معلّله، و ذهل ممرّضه، و تعایا أهله بصفة دائه، و خرسوا عن جواب السّائلین عنه، و تنازعوا دونه شجیّ خبر یكتمونه؛ فقائل یقول: هو لما به، و ممنّ لهم إیاب عافیته، و مصبّر لهم علی فقده، یذكّرهم أسی الماضین من قبله.

در حالی که او در چنین وضعی، در آستانهٔ جدایی از دنیا و رها کردنِ عزیزان است، ناگهان یکی از گلوگیرهای مرگ راهِ نفسش را می‌بندد؛ مجراهای آب دهانش از کار می‌افتد و تریِ زبانش می‌خشکد. پس چه بسیار پاسخِ مهمی که آن را می‌دانست اما زبانش به گفتنش نچرخید، و چه بسیار بانگِ دردناکی برای دلش که آن را شنید اما خود را به ناشنوایی زد؛ از بزرگی که او را گرامی می‌داشت، یا کوچکی که به او مهر می‌ورزید.

فبینا هو كذلك علی جناح من فراق الدّنیا، و ترك الأحبّة، إذ عرض له عارض من غصصه، فتحیّرت نوافذ ریقه، و یبست رطوبة لسانه؛ فكم من مهمّ من جوابه عرفه فعیّ عن ردّه، و دعاء مؤلم لقلبه سمعه فتصامّ عنه؛ من كبیر كان یعظّمه، أو صغیر كان یرحمه.

منابع (۱)
  1. ورد فی نسخة العام 550 ص 145 أ. و ورد فطنته فی أكثر نسخ النهج.

مرگ را چنان گرداب‌ها و سختی‌هایی است که هولناک‌تر از آن‌اند که به وصف درآیند، یا در فهمِ عقل‌های اهل دنیا بگنجند.

و إنّ للموت لغمرات هی أفظع من أن تستغرق بصفة، أو تعتدل علی عقول أهل الدّنیا.

منابع (۲)
  1. أعظم. ورد فی نسخة العام 550 ص 145 ب.
  2. قلوب. ورد فی نسخة عبده ص 488.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۲۴. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن