کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۱۰۷ دقیقه خواندن

قدرت خدا؛ دعوت به تقوا و کار نیک

خطبه‌ای از او (ع) دربارهٔ قدرت خدای بلندمرتبه و تشویق به تقوا (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) و کار شایسته

آغاز خلافت و جنگ جملمیان ۳۵ تا ۳۶ قاحتمالاً مدینه (نامطمئن؛ اگر بخش پایانی ناظر به جمل باشد، بصره)تاریخ تقریبی

سید رضی نقل می‌کند که برخی بخشی از این خطبه را مربوط به آغاز خلافت و پس از کشته شدن عثمان دانسته‌اند. پایان متن مردم را به توبه از جنگ با رهبر مسلمانان (ولی امر) و دودستگی‌انداختن می‌خواند؛ این متن چند خطبهٔ نهج‌البلاغه را به هم پیوند می‌دهد.

خطاب به: مردم؛ بخش پایانی خطاب به کسانی است که با ولی امر جنگیده یا در تفرقه همدست شده بودند

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۹۰، حکمت ۲۰۳، خطبهٔ ۲۳۰، خطبهٔ ۱۷۸، خطبهٔ ۱۷۵

بخش‌های این متن (۹)
  1. قدرت خدای پاک و ستایش او
  2. برتری‌های پیامبر (ص) و تشویق به تقوا
  3. تشویق به کار و هشدار از مرگ
  4. هشدار از ناگهانی آمدنِ مرگ و تشویق به توشه‌اندوزی
  5. هشدار از دنیا و سرانجامِ فریب خوردن از آن
  6. علت‌های از دست رفتن نعمتِ ملت‌ها
  7. توبه از گناه، نعمت‌های از دست رفته را بازمی‌گرداند
  8. نهی از غفلت در دنیا و تشویق به توشه اندوختن از آن
  9. تشویق به رام کردن نفس و پاک ساختن آن

به نام خدای بخشندهٔ مهربان

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

ستایش از آنِ خداست که بی‌دیدن شناخته می‌شود و بی‌اندیشیدن می‌آفریند. او که همیشه برپا و پایدار بوده است؛ آن زمان که نه آسمانی با برج‌ها بود، نه پرده‌هایی با درهای بسته، نه شبی تاریک، نه دریایی آرام، نه کوهی با درّه‌های گشاد، نه راهی پرپیچ‌وخم در کوه، نه زمینی گسترده و نه آفریده‌ای که بر چیزی تکیه کند.

الحمد للّه المعروف من غیر رؤیة، و الخالق من غیر رویّة. الّذی لم یزل قائما دائما، إذ لا سماء ذات أبراج، و لا حجب ذات أرتاج، و لا لیل داج، و لا بحر ساج، و لا جبل ذو فجاج، و لا فجّ ذو اعوجاج، و لا أرض ذات مهاد، و لا خلق ذو اعتماد.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۰
منابع (۱)
  1. منصبة. ورد فی متون النهج فی الخطبة 183. و یبدو من قرائن أن فی الأمر اختلاف روایة.

اوست پدیدآورندهٔ آفریدگان و وارثشان، و معبود آفریدگان و روزی‌دهنده‌شان.

ذلك مبتدع الخلق و وارثه، و إله الخلق و رازقه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۰

خورشید و ماه پیوسته در پیِ خشنودی او در کارند؛ هر تازه‌ای را کهنه می‌کنند و هر دوری را نزدیک می‌سازند.

و الشّمس و القمر دائبان فی مرضاته، یبلیان كلّ جدید، و یقرّبان كلّ بعید.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۰
منابع (۱)
  1. دائبین. ورد فی نسخة العطاری ص 88. عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء لكنهو - الهند. و عن نسخة الكیذری. عن روایة.

قدرت خدای پاک و ستایش او

آفریدگان را با قدرتش آفرید، سروران را با عزتش بندهٔ خود ساخت و با بخشش خود بر بزرگان سروری یافت. روزی‌هایشان را تقسیم کرد. اثرها و کارهایشان، شمارِ نفس‌هایشان، نگاه‌های دزدانهٔ چشمانشان و رازهایی را که سینه‌هایشان پنهان می‌دارد، همه را به شمار آورد؛ و نیز قرارگاه و امانتگاهشان را در رَحِمِ مادران و پشتِ پدران، تا زمانی که به پایان کارشان برسند. او را به درگاه خودش می‌ستایم، همان‌گونه که از آفریدگانش خواسته است او را بستایند. و گواهی می‌دهم که جز خدا خدایی نیست؛ چیزی همتای او شمرده نمی‌شود، در او تردیدی نیست، دینش کفر و انکار نمی‌شود و آفرینشش نفی نمی‌گردد. گواهیِ کسی که نیتش راست، درونش پاک، یقینش خالص و ترازوهای کارش سنگین است.

خلق الخلائق بقدرته، و استعبد الأرباب بعزّته، و ساد العظماء بجوده. قسم أرزاقهم، و أحصی آثارهم و أعمالهم، و عدد أنفاسهم، و خائنة أعینهم، و ما تخفی صدورهم من الضّمیر، و مستقرّهم و مستودعهم من الأرحام و الظّهور، إلی أن تتناهی بهم الغایات. أحمده إلی نفسه كما استحمد إلی خلقه؛ و أشهد أن لا إله إلاّ اللّه غیر معدول به، و لا مشكوك فیه، و لا مكفور دینه، و لا مجحود تكوینه؛ شهادة من صدقت نیّته، وصفت دخلته، و خلص یقینه، و ثقلت موازینه.

منابع (۴)
  1. () من: خلق. إلی: بجوده. و: أحمده إلی نفسه كما استحمد إلی خلقه. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 183.
  2. () من: قسم أرزاقهم. إلی: الغایات. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 90.
  3. (1) عدّد أنفسهم. ورد فی نسخة العام 400 ص 85. و متن شرح ابن أبی الحدید (طبعة دار الأندلس) ج 6 ص 394. و ورد عدد أنفسهم فی نسخة الصالح ص 123.
  4. () من: و أشهد. إلی: العمی. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 178.

برتری‌های پیامبر (ص) و تشویق به تقوا

و گواهی می‌دهم که محمد (ص) بنده و فرستادهٔ اوست؛ برگزیده از میان آفریدگانش، انتخاب‌شده برای روشن کردن حقیقت‌هایش، ویژه شده به برترین کرامت‌هایش و برگزیده برای گرامی‌ترین پیام‌هایش؛ کسی که به دست او نشانه‌های هدایت آشکار شد و سیاهیِ یکدستِ کوری زدوده شد.

و أشهد أنّ محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عبده و رسوله، المجتبی من خلائقه، و المعتام لشرح حقائقه، و المختصّ بعقائل كراماته، و المصطفی لكرائم رسالاته، و الموضح به أشراط الهدی، و المجلوّ به غربیب العمی.

منابع (۱)
  1. لمكارم. ورد فی نسخة العام 400 ص 223. و نسخة ابن المؤدب ص 158.و هامش نسخة الإسترابادی ص 253.

مردم! از خدا پروا کنید؛ خدایی که اگر سخن بگویید می‌شنود و اگر در دل پنهان کنید می‌داند. و پیش از مرگ بشتابید؛ مرگی که اگر بگریزید به شما می‌رسد، اگر بمانید شما را می‌گیرد و اگر فراموشش کنید شما را به یاد می‌آورد.

أیّها النّاس؛ اتّقوا اللّه الّذی إن قلتم سمع، و إن أضمرتم علم. و بادروا الموت الّذی إن هربتم أدرككم، و إن أقمتم أخذكم، و إن نسیتموه ذكركم.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۰۳
منابع (۱)
  1. و احذروا. ورد فی نثر الدرّ ج 1 ص 277. مرسلا. و فی جواهر المطالب ص 155.مرسلا.

تقوای خدا کلیدِ درستی، اندوختهٔ روز بازگشت، آزادی از هر بندگی و رهایی از هر نابودی است. با تقوا، جوینده کامروا می‌شود، گریزنده رهایی می‌یابد و خواسته‌های ارزشمند به دست می‌آید. پس کار کنید، تا زمانی که کار بالا برده می‌شود، توبه سود می‌رساند، دعا شنیده می‌شود، اوضاع آرام است و قلم‌ها در حرکت‌اند.

فإنّ تقوی اللّه مفتاح سداد، و ذخیرة معاد، و عتق من كلّ ملكة، و نجاة من كلّ هلكة؛ بها ینجح الطّالب، و ینجو الهارب، و تنال الرّغائب. فاعملوا و العمل یرفع، و التّوبة تنفع، و الدّعاء یسمع، و الحال هادئة، و الأقلام جاریة.

منابع (۱)
  1. (**) من: فإنّ. إلی: فی منزل الزّاد. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 230.

تشویق به کار و هشدار از مرگ

با انجام کارها، بر عمری که رو به کاستی می‌رود، یا بیماری‌ای که زمین‌گیر می‌کند، یا مرگی که ناگهان می‌رباید، پیشی بگیرید.

و بادروا بالأعمال عمرا ناكسا، أو مرضا حابسا، أو موتا خالسا.

چرا که مرگ، ویرانگرِ خوشی‌های شما، تیره‌کنندهٔ خواهش‌های شما، دورکنندهٔ مقصدهای شما و پراکنده‌کنندهٔ جمع‌های شماست.

فإنّ الموت هادم لذّاتكم، و مكدّر شهواتكم، و مباعد طیّاتكم، و مفرّق جماعاتكم.

منابع (۲)
  1. طیّباتكم. ورد فی نسخة العام 400 ص 319. و نسخة الإسترابادی ص 370.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 246 الحدیث 233. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 158. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 92. مرسلا.

دیدارکننده‌ای نادوست‌داشتنی، حریفی شکست‌ناپذیر و خون‌ریزی است که نمی‌توان از او خون‌خواهی کرد. دام‌هایش شما را گرفتار کرده، گزندهایش شما را در میان گرفته و پیکان‌های پهنش به شما خورده است. چیرگی‌اش در میان شما بزرگ شده، یورشش بر شما پیاپی گشته و خطا رفتنِ ضربه‌اش از شما کم شده است.

زائر غیر محبوب، و قرن غیر مغلوب، و واتر غیر مطلوب؛ قد أعلقتكم حبائله، و تكنّفتكم غوائله، و أقصدتكم معابله، و عظمت فیكم سطوته، و تتابعت علیكم عدوته، و قلّت عنكم نبوته.

نزدیک است که سایه‌های تاریکش، سوزشِ بیماری‌هایش، تاریکی‌های سختی‌اش، بیهوشی‌های جان‌کندنش، فشارِ دردناکش، تاریکیِ لایه‌به‌لایهٔ او و طعمِ ناگوارش شما را فرو بگیرد.

فیوشك أن تغشاكم دواجی ظلله، و احتدام علله، و حنادس غمراته، و غواشی سكراته، و ألیم إرهاقه، و دجوّ أطباقه، و جشوبة مذاقه.

منابع (۲)
  1. إزهاقه. ورد فی نسخة العام 400 ص 319. و نسخة عبده ص 500. و نسخة العطاردی ص 269.
  2. دحوّ. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 231. و نسخة العطاردی ص 269.من شرح الكیذری و من شرح الراوندی.

گویی همین الان ناگهان به سراغتان آمده، هم‌رازتان را خاموش کرده، انجمنتان را پراکنده ساخته، اثرهایتان را محو کرده، خانه‌هایتان را خالی و بی‌رونق گذاشته و وارثانتان را برانگیخته است تا میراثتان را تقسیم کنند: میانِ دوستی صمیمی و ویژه که سودی نمی‌رساند، خویشاوندی اندوهگین که جلوی مرگ را نمی‌گیرد و دیگری که از مرگ شما شادمان است و بی‌تابی نمی‌کند.

فكأن قد أتاكم بغتة فأسكت نجیّكم، و فرّق ندیّكم، و عفّی آثاركم، و عطّل دیاركم، و بعث ورّاثكم یقتسمون تراثكم: بین حمیم خاصّ لم ینفع، و قریب محزون لم یمنع، و آخر شامت لم یجزع.

پس بر شماست که تلاش و کوشش کنید، آماده و مهیا شوید و در سرای توشه‌اندوزی توشه بردارید؛ برای روزی که بر آنچه پیش فرستاده‌اید وارد می‌شوید، از آنچه پشت سر گذاشته‌اید پشیمان می‌شوید و به آنچه از پیش فرستاده بودید جزا داده می‌شوید.

فعلیكم بالجدّ و الاجتهاد، و التّأهّب و الاستعداد، و التّزوّد فی منزل الزّاد، لیوم تقدمون علیه علی ما تقدّمون، و تندمون علی ما تخلّفون، و تجزون بما كنتم تسلفون.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 284 الحدیث 13. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 169. مرسلا.

هشدار از ناگهانی آمدنِ مرگ و تشویق به توشه‌اندوزی

مبادا دنیا شما را بفریبد، همان‌گونه که پیشینیانِ شما از ملت‌های گذشته و نسل‌های پیشین را فریفت؛ کسانی که شیرِ دنیا را دوشیدند، به برترینِ آن دست یافتند، شمارِ روزگارانش را به پایان رساندند و تازگی‌اش را کهنه کردند. خانه‌هایشان گور شد و مال‌هایشان میراث.

و لا تغرّنّكم الدّنیا كما غرّت من كان قبلكم، من الأمم الماضیة، و القرون الخالیة؛ الّذین احتلبوا درّتها، و أصابوا غرّتها، و أفنوا عدّتها، و أخلقوا جدّتها. أصبحت مساكنهم أجداثا، و أموالهم میراثا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳۰
منابع (۱)
  1. الحیاة الدّنیا. ورد فی متن شرح ابن أبی الحدید ج 13 ص 5. و منهاج البراعة ج 14 ص 410. و نسخة الصالح ص 352. و نسخة فیض الإسلام ج 4 ص 715.

نه کسی را که به سراغشان می‌آید می‌شناسند، نه به کسی که برایشان می‌گرید اعتنا می‌کنند و نه به کسی که صدایشان می‌زند پاسخ می‌دهند.

لا یعرفون من أتاهم، و لا یحفلون من بكاهم، و لا یجیبون من دعاهم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳۰

هشدار از دنیا و سرانجامِ فریب خوردن از آن

پس از دنیا بپرهیزید؛ دنیا بسیار فریبکار و نیرنگ‌باز است، بخشنده‌ای بازدارنده است و پوشاننده‌ای برهنه‌کننده. نه آسایشش پایدار می‌ماند، نه رنجش پایان می‌یابد و نه گرفتاری‌اش آرام می‌گیرد.

فاحذروا الدّنیا فإنّها غرّارة خدوع، معطیة منوع، ملبسة نزوع؛ لا یدوم رخاؤها، و لا ینقضی عناؤها، و لا یركد بلاؤها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳۰
منابع (۱)
  1. غدّارة. ورد فی متن منهاج البراعة ج 14 ص 410. و نسخة عبده ص 501. و متن بهج الصباغة ج 8 ص 134. و متن مصادر نهج البلاغة ج 3 ص 172. و نسخة الصالح ص 352. و نسخة العطاردی ص 269.

مردم! دنیا کسی را که به آن امید بسته و به آن دل سپرده، فریب می‌دهد؛ به کسی که برایش رقابت کرده، رحم نمی‌کند و او را عزیز نمی‌دارد؛ و بر کسی که بر آن چیره شده، چیره می‌شود. به خدا سوگند، دنیا فردا برای گروه‌هایی پشیمانی و حسرت به ارث می‌گذارد؛ به خاطر اینکه به آن رو آوردند، در آن با هم مسابقه گذاشتند، و در آن از سرِ ستم و دشمنی و زورگویی و سرمستی و ناسپاسی، به اهل دین و فضیلت حسادت ورزیدند و بر آنان ستم کردند.

أیّها النّاس؛ إنّ الدّنیا تغرّ المؤمّل لها، و المخلد إلیها، و لا تنفس بمن نافس فیها، و تغلب من غلب علیها. و أیم اللّه إنّها ستورث غدا أقواما النّدامة و الحسرة، بإقبالهم علیها، و تنافسهم فیها، و حسدهم و بغیهم علی أهل الدّین و الفضل فیها ظلما و عدوانا و بغیا و أشرا و بطرا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۸
منابع (۳)
  1. تغرّ من أملها، و تخلف من رجاها. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 213 الحدیث 368. عن محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن الحسن بن محبوب، عن محمد بن نعمان (أبی جعفر الأحول)، عن سلام بن المستنیر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.
  2. بل. ورد فی
  3. ورد فی الكافی. بالسند السابق.

علت‌های از دست رفتن نعمتِ ملت‌ها

و به خدا سوگند، هرگز مردمی در نعمتِ تازه و گوارای زندگی نبودند که آن نعمت از دستشان برود، مگر به خاطر گناهانی که مرتکب شدند؛ پس از آنکه خودشان را تغییر دادند، از فرمان‌برداری خدا رو گرداندند، کم‌دقتی کردند، پروای خدای بزرگ و توانا را کنار گذاشتند و شکر نعمت‌های خدا را سبک شمردند. زیرا خدای توانا و بزرگ در کتاب استوارش می‌فرماید: «إِنَّ اللّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَ إِذا أَرادَ اللّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ وَ ما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ والٍ»؛ خدا حال هیچ قومی را تغییر نمی‌دهد تا وقتی که آنان حال خودشان را تغییر دهند؛ و هرگاه خدا برای قومی بدی بخواهد، هیچ بازگشتی برای آن نیست و جز او هیچ سرپرستی ندارند.

و أیم اللّه، إنّه ما كان قوم قطّ فی غضّ‌نعمة من عیش فزال عنهم إلاّ بذنوب اجترحوها، من بعد تغییر من أنفسهم، و تحویل عن طاعة اللّه، و قلّة محافظة، و ترك مراقبة اللّه - جل و عزّ -، و تهاون بشكر نعم اللّه. لأنّ اللّه - عزّ و جلّ - یقول فی محكم كتابه: إِنَّ اللّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَ إِذا أَرادَ اللّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ وَ ما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ والٍ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۸
منابع (۵)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 213 الحدیث 368. عن محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن الحسن بن محبوب، عن محمد بن نعمان (أبی جعفر الأحول)، عن سلام بن المستنیر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.
  2. عاش. ورد فی المصدر السابق.
  3. غضارة. ورد فی المصدر السابق. و فی كنز الفوائد ص 271. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 746 الحدیث 176. مرسلا. و ورد خفض فی المستطرف ج 2 ص 69. مرسلا. و فی ربیع الأبرار ج 1 ص 463 الحدیث 79. مرسلا.
  4. كرامة نعم اللّه فی معاش دنیا، و لا دائم تقوی فی طاعة اللّه، و الشّكر لنعمه، فأزال ذلك. ورد فی الكافی. بالسند السابق.
  5. الرعد/ 11. و وردت الفقرة فی المصدر السابق.

زیرا خدای برتر «لَیْسَ بِظَلاّمٍ لِلْعَبِیدِ»؛ هرگز به بندگان ستم نمی‌کند.

لأنّ اللّه - تعالی - لَیْسَ بِظَلاّمٍ لِلْعَبِیدِ .

توبه از گناه، نعمت‌های از دست رفته را بازمی‌گرداند

و اگر مردم هنگامی که کیفرها بر آنان فرود می‌آید و نعمت‌ها از دستشان می‌رود، یقین می‌کردند که این از سوی خدای بلندآوازه و به خاطر دستاورد خودشان است، و از گناه دست می‌کشیدند و توبه می‌کردند، و با نیت‌های صادقانه و دل‌های بی‌قرار و باطن‌های خالص و اعتراف به گناهان و بدی‌هایشان به پروردگارشان خدا پناه می‌بردند، خدا از همهٔ گناهانشان درمی‌گذشت؛ و در آن صورت، از هر لغزششان می‌گذشت، هر نعمتِ رمیده‌ای را به آنان بازمی‌گرداند و هر کارِ تباه‌شده‌ای را برایشان سامان می‌داد.

و لو أنّ النّاس حین تنزل بهم النّقم، و تزول عنهم النّعم، أیقنوا أنّ ذلك من اللّه - جلّ ذكره - بما كسبت أیدیهم، فأقلعوا و تابوا، و فزعوا إلی اللّه ربّهم بصدق من نیّاتهم، و وله من قلوبهم، و إخلاص من سرائرهم، و إقرار منهم بذنوبهم و إساءتهم؛ لصفح لهم عن كلّ ذنب؛ و إذا لأقالهم كلّ عثرة، و لردّ علیهم كلّ شارد، و أصلح لهم كلّ فاسد.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۸
منابع (۵)
  1. أهل المعاصی و كسبة الذّنوب. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 213 الحدیث 368. عن محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن الحسن بن محبوب، عن محمد بن نعمان (أبی جعفر الأحول)، عن سلام بن المستنیر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.
  2. إذا هم حذّروا زوال نعم اللّه، و حلول نقمته، و تحویل عافیته. ورد فی المصدر السابق. و ورد ینزل بهم الفقر و یزول عنهم الغنی فی المستطرف ج ص 69. مرسلا.
  3. ورد فی الكافی. بالسند السابق.
  4. ورد فی إرشاد القلوب للدیلمی ج 1 ص 149. باختلاف.
  5. كرامة نعمة، ثمّ أعاد لهم من صلاح أمرهم، و ممّا كان أنعم به علیهم، كلّ ما زال عنهم، و أفسد علیهم. ورد فی الكافی بالسند السابق.

نهی از غفلت در دنیا و تشویق به توشه اندوختن از آن

ای غافلانی که از شما غفلت نمی‌شود! و ای رهاکنندگانی که از شما گرفته می‌شود! چه شده که می‌بینم از خدا رو گردانده‌اید و به غیر او رو آورده‌اید؟! گویی شما چهارپایانی هستید که چراننده‌ای آن‌ها را به چراگاهی بیمارخیز و آبشخوری ناگوار بازگردانده است.

أیّها الغافلون غیر المغفول عنهم، و التّاركون المأخوذ منهم؛ ما لی أراكم عن اللّه ذاهبین، و إلی غیره راغبین؟!. كأنّكم نعم أراح بها سائم إلی مرعی و بیء، و مشرب ردیء.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۵
منابع (۳)
  1. أیّها النّاس. ورد فی متن شرح ابن أبی الحدید ج 10 ص 10. و نسخة الصالح ص 250.
  2. راح. ورد فی نسخة العام 400 ص 216.
  3. رویّ. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 158.

آن چهارپایان تنها مانند حیوانی هستند که برای کاردِ قصابی پروار می‌شود؛ وقتی به او نیکی می‌کنند، نمی‌داند با او چه می‌خواهند بکنند؛ امروزش را همهٔ روزگارش می‌پندارد و سیری‌اش را تمام کارش می‌داند.

و إنّما هی كالمعلوفة للمدی، لا تعرف ما ذا یراد بها إذا أحسن إلیها؛ تحسب یومها دهرها، و شبعها أمرها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۵

بندگان خدا! پیش از آنکه شما را بسنجند، خودتان را بسنجید؛ پیش از آنکه به حسابتان برسند، به حساب خودتان برسید؛ پیش از آنکه مقهور شوید، برای خودتان زمینه‌سازی کنید؛ پیش از آنکه شما را از جا بکنند، برای کوچ توشه بردارید؛ پیش از تنگ شدن گلوگاه (فرارسیدن مرگ)، نفس بکشید؛ و پیش از آنکه به تندی رانده شوید، رام و فرمان‌بردار شوید. چرا که آن روز، تنها جایگاه عدل و داوری حق است؛ و آن کس که پیشاپیش هشدار داده، جای هیچ بهانه‌ای نگذاشته است.

عباد اللّه؛ زنوا أنفسكم من قبل أن توزنوا، و حاسبوها من قبل أن تحاسبوا، و مهّدوا لها قبل أن تغلبوا، و تزوّدوا للرّحیل قبل أن تزعجوا، و تنفّسوا قبل ضیق الخناق، و انقادوا قبل عنف السّیاق؛ فإنّما هو موقف عدل، و قضاء حقّ. و لقد أبلغ فی الإعذار من تقدّم فی الإنذار.

منابع (۳)
  1. (**) من: عباد. إلی: تحاسبوا. و من: و تنفّسوا. إلی: قضاء حقّ. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 90.
  2. ورد فی الكشكول للبهائی ج 1 ص 146. مرسلا.
  3. ورد فی المصدر السابق.

تشویق به رام کردن نفس و پاک ساختن آن

و بدانید کسی که در برابر نفس خود یاری نشود تا از درون خودش پنددهنده و بازدارنده‌ای داشته باشد، از بیرون خود نیز بازدارنده و پنددهنده‌ای نخواهد داشت؛ و کسی که از دگرگونی‌ها و پیشامدهای دنیا عبرت نگیرد، پندها در او کارگر نمی‌افتد؛ و کسی که از درون خود بازدارنده‌ای داشته باشد، از سوی خدای پاک نگهبانی بر او خواهد بود. پس ای مردم، آن‌گونه که سزاوار خداست از او پروا کنید، ترس از خدای بلندآوازه را در دل‌هایتان زنده نگه دارید، جانتان را خالص کنید، و به سوی او توبه کنید از کارهای زشتی که شیطان شما را به آن برانگیخت: از جنگیدن با سرپرست کار و اهل دانش پس از رسول خدا (ص)، و از همکاری‌تان در برهم زدن همبستگی، پریشان ساختن کار، و تباه کردن آشتی میان مردم. چرا که خدا «یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَ یَعْفُوا عَنِ السَّیِّئاتِ وَ یَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ»؛ توبه را از بندگانش می‌پذیرد و از بدی‌ها درمی‌گذرد و آنچه را انجام می‌دهید می‌داند. او نزدیک و اجابت‌کننده است.

و اعلموا أنّ‌من لم یعن علی نفسه حتّی یكون له منها واعظ و زاجر، لم یكن له من غیرها زاجر و لا واعظ، و من لم یعتبر بغیر الدّنیا و صروفها لم تنجع فیه المواعظ، و من كان له من نفسه زاجر كان علیه من اللّه - سبحانه - حافظ. فاتّقوا اللّه، أیّها النّاس، حقّ تقاته، و استشعروا خوف اللّه - جلّ ذكره -، و أخلصوا النّفس، و توبوا إلیه من قبیح ما استفزّكم الشّیطان من قتال ولیّ الأمر و أهل العلم بعد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، و ما تعاونتم علیه من تفریق الجماعة، و تشتیت الأمر، و فساد صلاح ذات البین، إنّ اللّه یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَ یَعْفُوا عَنِ السَّیِّئاتِ وَ یَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ ، إنّه قریب مجیب.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۰
منابع (۴)
  1. أنّه. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 61. و نسخة نصیری ص 36. و نسخة الآملی ص 60. و نسخة الإسترابادی ص 95. و نسخة ابن أبی الحدید ج 6 ص 395.و نسخة عبده ص 211. و نسخة الصالح ص 123. و نسخة العطاردی ص 89.
  2. یعنه اللّه - سبحانه -. ورد فی
  3. الشوری/ 25.
  4. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 213 الحدیث 368. عن محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن الحسن بن محبوب، عن محمد بن نعمان (أبی جعفر الأحول)، عن سلام بن المستنیر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی غرر الحكم ج 2 ص 698 الحدیث 1282. مرسلا. باختلاف.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۲، صفحهٔ ۳۶. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن