کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۱۷۳۶ دقیقه خواندن

خطبهٔ غرّاء، در تشییع یک جنازه

خطبه‌ای از امام (ع) که «غرّاء» نامیده می‌شود و از خطبه‌های شگفت است

بی‌تاریخ

خطبهٔ «غرّا». به گزارش ابونعیم در حلیةالاولیاء، علی (ع) همراه جنازه‌ای رفت. وقتی پیکر را در قبر گذاشتند و خانواده‌اش گریه و زاری کردند، بلند شد و برای مردم سخن گفت. زمان و جای تشییع در منابع نیامده. بخشی از متن (روایت نوف بکالی) در کوفه خوانده شده و چون از عمار و ابن‌تیهان یاد شده، نشان می‌دهد پس از جنگ صفین بوده است.

خطاب به: مردمی که در تشییع جنازه بودند؛ در بخش نوف بکالی، مردم کوفه

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۸۳، خطبهٔ ۸۵، خطبهٔ ۶۴، خطبهٔ ۱۸۲، خطبهٔ ۳۲، خطبهٔ ۱۸۳، خطبهٔ ۱۱۷، خطبهٔ ۲۲۶، …

بخش‌های این متن (۴۰)
  1. صفات خدای پاک و برتر
  2. مسئولیت‌های واگذارشده به پیامبر (ص)
  3. یادآوری نعمت‌های خدا و تشویق به تقوا
  4. تشویق به روی گرداندن از دنیا و آماده شدن برای مرگ
  5. تأکید امام (ع) بر اینکه نعمت‌های خدا برای آزمایش انسان است
  6. تأکید بر محال بودن جاودانگی در دنیا برای هر کسی
  7. تشویق به خوار شمردن دنیا و پند گرفتن از پیشینیان
  8. یادآوری سرگذشت عمالقه، فرعون‌ها و سرکشان زورگو
  9. حال انسان هنگام فرا رسیدن مرگ
  10. تشویق به تقوای راستین
  11. عیب‌های دنیا
  12. ویژگی‌های دنیا
  13. تأکید بر اینکه هیچ‌کس را گریزی از مرگ نیست
  14. حالِ مردم در رستاخیز و حالِ دوزخیان
  15. درجات بهشت و حالِ بهشتیان در آن
  16. فراخوان به تقوای راستین و توشه اندوختن برای آخرت
  17. ناتوانی انسان و هولناکی عذاب روز قیامت
  18. فراخوان به غنیمت شمردن سلامتی و تندرستی برای توبه
  19. تشویق به بخشش و کار نیک برای رسیدن به بهشت
  20. مراحل ناگزیری که انسان از آن‌ها می‌گذرد
  21. دعوت به پرهیز از هراسِ روز بازپسین
  22. مراحل جان‌کندن و مرگ
  23. حالِ خفتگان در گور
  24. غربتِ خفتگان در گور
  25. تنهاییِ مردگان در گورها
  26. هشدار دربارهٔ زندگی در گورها
  27. شگفتی‌های آفرینش انسان
  28. نعمت‌های خدا بر انسان و ناسپاسی بنده در برابر نعمت‌ها
  29. حال انسان در هنگام جان دادن و پس از مرگ
  30. هشدار از هراس‌های روز رستاخیز و خطرهای صراط (گذرگاهی که در قیامت باید از آن گذشت)
  31. برانگیختن خردمندان به تقوا
  32. هشدار از فریب خوردن به عمر دراز و دانش بسیار
  33. فراخوان به آمادگی برای مرگ با کردار نیک
  34. فراخوان به کارهای شایسته پیش از رسیدن مرگ
  35. فراخوان به پیشی گرفتن در کار نیک پیش از پشیمانی
  36. فراخوان به پاک‌سازیِ نفس و ترس از خدای والا
  37. آنچه در گورها بر سر بدن‌ها می‌آید
  38. محبوب‌ترین بندگان خدا
  39. ویژگی‌های منفورترین مردمان نزد خدای برتر
  40. یاری خواستن از خدای پاک در برابر نفس

امام این خطبه را زمانی خواند که جنازه‌ای را تشییع می‌کرد. وقتی جنازه را در لحد (شکافِ قبر) گذاشتند، خانواده‌اش فریاد کشیدند و گریستند.

ألقاها لمّا شیّع جنازة، فلمّا وضعت فی لحدها عجّ أهلها و بكوا.

پس امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

از چه می‌گریند؟

ممّ یبكون؟.

بدانید! به خدا سوگند، اگر آنچه را مرده‌شان به چشم دید می‌دیدند، همین دیدن آنان را از یاد مرده‌شان غافل می‌کرد.

أما و اللّه لو عاینوا ما عاین میّتهم لأذهلتهم معاینتهم عن میّتهم.

بدانید! به خدا سوگند، مرگ دوباره و دوباره به سراغشان بازمی‌گردد تا هیچ‌کس از آنان نماند.

أما و اللّه إنّ له فیهم لعودة ثمّ عودة حتّی لا یبقی منهم أحد.

سپس امام (ع) در میان آنان برخاست و فرمود:

ثم قام علیه السّلام فیهم فقال:

منابع (۱)
  1. ورد فی كفایة الطالب ص 391. عن الخطیب علی بن الواثق باللّه بكرخ بغداد، و ابی طالب الجوهری بنهر معلّی، و إبراهیم بن محمود المقری ببابل الأزج، و عبد الملك بن قیبا بحریم الطاهر، عن محمد بن عبد الباقی، عن حمد بن احمد، عن احمد بن عبد اللّه الحافظ، عن أبیه، عن إبراهیم بن محمد بن الحسن، عن احمد -

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

صفات خدای پاک و برتر

ستایش از آنِ خداست که هیچ مکانی او را در بر نمی‌گیرد و هیچ زمانی او را محدود نمی‌کند. با نیروی خود برتر است و با بخشش خود نزدیک؛ بخشندهٔ هر بهره و احسان، و برطرف‌کنندهٔ هر مصیبت بزرگ و تنگناست. او را بر مهرِ بزرگوارانه و نعمت‌های سرشارش می‌ستایم. به او که نخستین و پدیدآورنده است ایمان می‌آورم؛ و از او که نزدیک و هدایتگر است راهِ درست می‌جویم؛ و از سرِ ایمان، از او که چیره و تواناست یاری می‌خواهم؛ و از سرِ یقین (باوری که شک در آن نیست)، بر او که بسنده و یاور است توکل می‌کنم.

الحمد للّه الّذی لا یحویه مكان، و لا یحدّه زمان. علا بحوله، و دنا بطوله؛ مانح كلّ غنیمة و فضل، و كاشف كلّ عظیمة و أزل. أحمده علی عواطف كرمه، و سوابغ نعمه؛ و أؤمن به أوّلا بادیا؛ و أستهدیه قریبا هادیا؛ و أستعینه قاهرا قادرا إیمانا، و أتوكّل علیه كافیا ناصرا إیقانا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳
منابع (۶)
  1. ورد فی أمالی الطوسی ص 694. عن الطوسی، عن أبی الحسن (محمد بن احمد ابن شاذان)، عن علی بن الحسین بن علی بن الحسن أبی الحسن النحوی الرازی، عن الحسن بن علی الرمزنی، عن العباس بن بكار الضبّی، عن أبی بكر الهذلی، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام.
  2. علی جوده. ورد فی المصدر السابق.
  3. سبوغ. ورد فی المصدر السابق.
  4. قادرا قاهرا. ورد فی نسخة عبده ص 185.
  5. ورد فی أمالی الطوسی ص 694. عن الطوسی، عن أبی الحسن (محمد بن احمد ابن شاذان)، عن علی بن الحسین بن علی بن الحسن أبی الحسن النحوی الرازی، عن الحسن بن علی الرمزنی، عن العباس بن بكار الضبّی، عن أبی بكر الهذلی، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام.
  6. ورد فی المصدر السابق.

و گواهی می‌دهم که جز خدا خدایی نیست؛ یگانه است و شریکی ندارد. او نخستینی است که پیش از او چیزی نیست، و آخرینی است که پایانی ندارد.

و أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریك له. الأوّل لا شیء قبله، و الآخر لا غایة له.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۵

گمان‌ها به صفتی از او راه نمی‌یابند و دل‌ها به چگونگیِ او پی نمی‌برند؛ تجزیه و بخش‌پذیری به او راه ندارد و دیده‌ها و دل‌ها بر او احاطه نمی‌یابند.

لا تقع الأوهام له علی صفة، و لا تعقد القلوب منه علی كیفیّة، و لا تناله التّجزئة و التّبعیض، و لا تحیط به الأبصار و القلوب.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۵
منابع (۱)
  1. تقعد. ورد فی نسخة العام 400 ص 77. و نسخة عبده ص 201.

آسمان را برافراشت و آن را ساخت، و زمین را هموار کرد و آن را گستراند، و «أَخْرَجَ مِنْها ماءَها وَ مَرْعاها * وَ الْجِبالَ أَرْساها» آب و چراگاهِ زمین را از آن بیرون آورد و کوه‌ها را استوار ساخت.

رفع السّماء فبناها، و سطح الأرض فطحاها، و أَخْرَجَ مِنْها ماءَها وَ مَرْعاها * وَ الْجِبالَ أَرْساها .

منابع (۱)
  1. النازعات/ 31 و 32.

هیچ آفرینشی او را خسته و گران‌بار نمی‌کند و او بلندمرتبه و بزرگ است.

لا یؤوده خلق و هو العلیّ العظیم.

منابع (۱)
  1. ورد فی أمالی الطوسی. بالسند السابق.

مسئولیت‌های واگذارشده به پیامبر (ص)

و گواهی می‌دهم که محمد (ص) بنده و فرستادهٔ اوست. خدا او را با هدایتِ آشکار، کتابِ نگاشته و دینِ ریشه‌دار فرستاد تا فرمانِ خدا را اجرا کند، حجتش را تمام سازد و هشدارهایش را پیشاپیش برساند. او هم پیام را رساند، از گمراهی رهانید و هدایت کرد، و پروردگارش را پرستید تا مرگ به سراغش آمد.

و أشهد أنّ محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عبده و رسوله. أرسله بالهدی المشهور، و الكتاب المسطور، و الدّین المأثور، لإنفاذ أمره، و إنهاء عذره، و تقدیم نذره؛ فبلّغ الرّسالة، و هدی من الضّلالة، و عبد ربّه، حتّی أتاه الیقین.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳
منابع (۱)
  1. ورد فی أمالی الطوسی ص 694. عن الطوسی، عن أبی الحسن (محمد بن احمد ابن شاذان)، عن علی بن الحسین بن علی بن الحسن أبی الحسن النحوی الرازی، عن الحسن بن علی الرمزنی، عن العباس بن بكار الضبّی، عن أبی بكر الهذلی، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام.

پس درود و سلام فراوان خدا بر او و خاندانش باد.

فصلّی اللّه علیه و آله و سلّم كثیرا.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

بندگان خدا! شما را به تقوای الهی (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) سفارش می‌کنم؛ خدایی که برایتان مَثَل‌ها زد و زمان مرگ‌هایتان را معین کرد. برایتان گوش‌هایی گذاشت تا آنچه را به کارشان می‌آید به خاطر بسپارند، و چشم‌هایی تا از کم‌سویی و کوری درآیند و روشن ببینند، و دل‌هایی تا آنچه را بر سرشان می‌آید بفهمند، و پیکرهایی که اندام‌ها را گرد هم آورده‌اند و در ترکیبِ شکل‌ها و امتدادِ عمرشان با خمیدگی‌ها و دنده‌هایشان سازگارند.

أوصیكم، عباد اللّه، بتقوی اللّه الّذی ضرب لكم الأمثال، و وقّت لكم الآجال؛ و جعل لكم أسماعا لتعی ما عناها، و أبصارا لتجلو عن عشاها، و أفئدة لتفهم ما دهاها، و أشلاء جامعة لأعضائها، ملائمة لأحنائها، فی تركیب صورها، و مدد عمرها.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی كفایة الطالب ص 391. عن الخطیب علی بن الواثق باللّه بكرخ بغداد، و ابی طالب الجوهری بنهر معلّی، و إبراهیم بن محمود المقری ببابل الأزج، و عبد الملك بن قیبا بحریم الطاهر، عن محمد بن عبد الباقی، عن حمد بن احمد، عن احمد بن عبد اللّه الحافظ، عن أبیه، عن إبراهیم ابن محمد ابن الحسن، عن احمد بن إبراهیم بن هشام الدمشقی، عن ابی صفوان بن القاسم ابن یزید بن عوانة، عن ابن حرث، عن ابن عجلان، عن جعفر الصادق، عن ابیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 78. عن أبی نعیم، عن أبیه، عن إبراهیم بن محمد بن الحسن، عن احمد بن إبراهیم بن هشام الدمشقی، -

و جامه‌های نیکو به شما پوشاند، و زندگی را برایتان فراخ و گوارا ساخت، و با شمارش دقیق بر شما احاطه یافت، و پاداش و کیفر را در انتظارتان گذاشت.

و ألبسكم الرّیاش، و أرفغ لكم المعاش، و أحاط بكم الإحصاء، و أرصد لكم الجزاء.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳
منابع (۳)
  1. أسبغ علیكم. ورد فی الخطبة 182.
  2. و أحاطكم بالإحصاء ورد فی نسخة عبده ص 186.
  3. أعدّ ورد فی نسخة الإسترابادی ص 75.

یادآوری نعمت‌های خدا و تشویق به تقوا

بندگان خدا! از خدا پروا کنید، و با کردارهای خود بر سررسیدِ مرگ‌هایتان پیشی بگیرید، و با آنچه از دستتان می‌رود، آنچه را برایتان می‌ماند بخرید.

فاتّقوا اللّه، عباد اللّه، و بادروا آجالكم بأعمالكم، و ابتاعوا ما یبقی لكم بما یزول عنكم.

و با مبارزهٔ پیوسته با نَفْس‌های خود، مهارشان را به دست گیرید، و به استوارترین رشته‌های پیمان‌ها چنگ بزنید.

[و] املكوا أنفسكم بدوام جهادها، و اعتصموا بالذّمم فی أوتادها.

منابع (۲)
  1. (**) من: املكوا. إلی: أوتادها. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 155. - عن أبی صفوان القاسم بن یزید بن عوانة، عن ابن حرث، عن ابن عجلان، عن جعفر الصادق، عن ابیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 95. عن أبی عبد اللّه محمد بن منصور التستری، عن الحسن بن محمد بن سعید، عن محمد بن إبراهیم بن قریش الحكیمی، عن عبد العزیز بن أبان، عن سهم بن شعیب النهمی، عن عبد الأعلی، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 26. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 149. عن السید أبی طالب، عن أبیه، عن عبد اللّه بن احمد بن سلام، عن أبیه، عن جعفر بن عبد اللّه المحمدی، عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام.
  2. استعصموا. ورد فی متن شرح ابن أبی الحدید (طبعة دار الأندلس) ج 4 ص 318. و هامش شرح ابن میثم ج 5 ص 333. و نسخة الإسترابادی ص 555.

تشویق به روی گرداندن از دنیا و آماده شدن برای مرگ

و از دنیا کوچ کنید که با شتاب شما را می‌بَرند، و برای مرگ آماده شوید که بر سرتان سایه افکنده است. مردمی باشید که بر سرشان فریاد کشیدند و بیدار شدند، و دانستند که دنیا سرای ماندنشان نیست، پس آن را با سرای دیگر عوض کردند.

و ترحّلوا عن الدّنیا فقد جدّ بكم، و استعدّوا للموت فقد أظلّكم. و كونوا قوما صیح بهم فانتبهوا، و علموا أنّ الدّنیا لیست لهم بدار قرار فاستبدلوا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۶۴
منابع (۱)
  1. ورد فی تاریخ مدینة دمشق ج 33 ص 300. عن أبی القاسم علی بن إبراهیم، عن رشا ابن نظیف، عن الحسن بن إسماعیل، عن احمد بن مروان، عن الحسن بن علی الربعی، عن یحیی بن أكثم، عن المأمون. و فی العقد الفرید ج 4 ص 192. مرسلا.

چرا که خدای پاک شما را بیهوده نیافریده، به حال خود رهایتان نکرده، و پند و یادآوری را از شما دریغ نداشته است؛ بلکه شما را با نعمت‌های سرشار و بخشش‌های گوارا برتری داده، با عطاهای فراوان و گسترده یاریتان کرده، و با حجت‌های رسا به شما هشدار داده است.

فإنّ اللّه - سبحانه - لم یخلقكم عبثا، و لم یترككم سدی، و لم یضرب عنكم الذّكر صفحا؛ بل آثركم بالنّعم السّوابغ، و الآلاء السّوائغ، و أرفدكم ب الرّفد الرّوافغ، و أنذركم بالحجج البوالغ.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۶۴
منابع (۴)
  1. لم یمهلكم. ورد فی دستور معالم الحكم ص 95. عن أبی عبد اللّه محمد بن منصور التستری، عن الحسن بن محمد بن سعید، عن محمد بن إبراهیم بن قریش الحكیمی، عن عبد العزیز بن أبان، عن سهم بن شعیب النهمی، عن عبد الأعلی، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 149.عن السید أبی طالب، عن أبیه، عن عبد اللّه بن احمد بن سلام، عن أبیه، عن جعفر بن عبد اللّه المحمدی، عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام.
  2. ورد فی دستور معالم الحكم. و تیسیر المطالب. بالسندین السابقین. و فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 78. عن أبی نعیم، عن أبیه، عن إبراهیم بن محمد بن الحسن، عن احمد بن إبراهیم بن هشام الدمشقی، عن أبی صفوان القاسم بن یزید بن عوانة، عن ابن حرث، عن ابن عجلان، عن جعفر الصادق، عن ابیه، عن جده، -
  3. (**) من: آثركم. إلی: محاسبون علیها. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 83.
  4. ورد فی كفایة الطالب. و جواهر المطالب. بالسندین السابقین. و فی دستور معالم الحكم ص 65. مرسلا. و فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 78. عن أبی نعیم، عن أبیه، عن إبراهیم بن محمد بن الحسن، عن احمد بن إبراهیم بن هشام الدمشقی، عن أبی صفوان القاسم بن یزید بن عوانة، عن ابن حرث، عن ابن عجلان، عن جعفر الصادق، عن ابیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 149. عن السید أبی طالب، عن أبیه، عن عبد اللّه بن احمد بن سلام، عن أبیه، عن جعفر بن عبد اللّه المحمدی، عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام.

تأکید امام (ع) بر اینکه نعمت‌های خدا برای آزمایش انسان است

و شمار شما را به دقت شمرده و مدت‌هایی برایتان معین کرده است؛ در جایگاه آزمایش و سرای عبرت، که در آن آزموده می‌شوید و بر کارهایتان در آن حسابرسی خواهید شد.

و أحصاكم عددا، و وظّف لكم مددا؛ فی قرار خبرة، و دار عبرة، أنتم مختبرون فیها، و محاسبون علیها.

منابع (۱)
  1. فأحصاكم. ورد فی نسخة العام 400 ص 71. و نسخة الآملی ص 49. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 73. و نسخة الإسترابادی ص 75. و نسخة الصالح ص 108.

و میان هیچ‌یک از شما و بهشت یا دوزخ، فاصله‌ای نیست جز مرگی که بر او فرود آید.

و ما بین أحدكم و بین الجنّة أو النّار إلاّ الموت أن ینزل به.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۶۴

پایانی که هر لحظه از آن می‌کاهد و هر ساعت ویرانش می‌کند، سزاوار است که مدتش کوتاه باشد.

و إنّ غایة تنقصها اللّحظة، و تهدمها السّاعة، لجدیرة بقصر المدّة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۶۴
منابع (۱)
  1. لحریّة. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 227 الحدیث 123. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 152. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 79. مرسلا.

و غایبی که دو پدیدهٔ نو به نو شونده، یعنی شب و روز، او را می‌رانند، سزاوار است که به شتاب بازگردد.

و إنّ غائبا یحدوه الجدیدان، اللّیل و النّهار، لحریّ بسرعة الأوبة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۶۴

و کسی که با رستگاری یا بدبختی از راه می‌رسد، شایستهٔ بهترین توشه و آمادگی است.

و إنّ قادما یقدم بالفوز أو الشّقوة، لمستحقّ لأفضل العدّة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۶۴

پس در دنیا، از دنیا توشه‌ای بردارید که فردا جانتان را با آن حفظ کنید، و از سرای نابودی برای سرای ماندگاری برگیرید.

فتزوّدوا فی الدّنیا من الدّنیا ما تحرزون به أنفسكم غدا، و خذوا من الفناء للبقاء.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۶۴
منابع (۲)
  1. تنقذون. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 138. مرسلا.
  2. نفوسكم. ورد فی نسخة العام 400 ص 59. و نسخة ابن المؤدب ص 41. و نسخة نصیری ص 22. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 61.

مردم! بدانید که شما کاروانی در راهید که ساربان با آوازش شما را به حرکت درآورده، و آوازخوانی برای ویرانی دنیا آواز سر داده، و فراخواننده‌ای شما را به سوی مرگ صدا زده است؛ «فَلا تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا وَ لا یَغُرَّنَّکُمْ بِاللّهِ الْغَرُورُ» پس مبادا زندگی دنیا شما را بفریبد و مبادا آن فریبکار شما را دربارهٔ خدا فریب دهد.

و اعلموا، أیّها النّاس، أنّكم سیّارة قد حدا بكم الحادی، و حدا لخراب الدّنیا حاد، و ناداكم للموت مناد؛ فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا وَ لا یَغُرَّنَّكُمْ بِاللّهِ الْغَرُورُ .

منابع (۱)
  1. لقمان/ 33. و وردت الفقرة فی ناسخ التواریخ. و فی أمالی الطوسی ص 695. عن الطوسی، عن أبی الحسن (محمد بن احمد بن شاذان)، عن علی بن الحسین بن علی بن الحسن أبی الحسن النحوی الرازی، عن الحسن بن علی الرمزنی، عن العباس بن بكار الضبّی، عن أبی بكر الهذلی، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی غرر الحكم ج 1 ص 352 الحدیث 73. مرسلا. و فی تنبیه الخواطر ج 2 ص 88. مرسلا عن علی بن الحسین بن علی علیهم السّلام. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 200. مرسلا.

تأکید بر محال بودن جاودانگی در دنیا برای هر کسی

اگر کسی به سوی ماندن نردبانی می‌یافت یا برای دور کردن مرگ راهی پیدا می‌کرد، او سلیمان بن داوود (ع) بود؛ همان که فرمانروایی جن و انس، همراه با پیامبری و جایگاه نزدیک و بزرگ نزد خدا، رام او شده بود. اما زمانی که روزی‌اش را کامل گرفت و مدتش را به پایان رساند، کمان‌های نابودی با تیرهای مرگ او را زدند؛ پس سرزمین‌ها از او خالی شد، خانه‌ها بی‌صاحب ماند و گروهی دیگر آن‌ها را به ارث بردند.

فلو أنّ أحدا یجد إلی البقاء سلّما، أو لدفع الموت سبیلا، لكان ذلك سلیمان بن داوود علیهما السّلام، الّذی سخّر له ملك الجنّ و الإنس مع النّبوّة و عظیم الزّلفة. فلمّا استوفی طعمته، و استكمل مدّته، رمته قسیّ الفناء بنبال الموت، فأصبحت الدّیار منه خالیة، و المساكن معطّلة، و ورثها قوم آخرون.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۲

بدانید که دنیا سرایی بسیار فریبنده و نیرنگ‌باز است؛ هر روز به همسریِ شوهری درمی‌آید، هر شب خانواده‌ای را می‌کُشد و هر ساعت جمعی را پراکنده می‌کند.

ألا و إنّ الدّنیا دار غرّارة خدّاعة، تنكح فی كلّ یوم بعلا، و تقتل فی كلّ لیلة أهلا، و تفرّق فی كلّ ساعة شملا.

چه بسیار کسانی از امت‌های گذشته که به دنیا اعتماد کردند و به آن تکیه زدند، اما دنیا بندهایش را بر آنان سنگین کرد، ریسمان‌هایش را به گردنشان آویخت، طناب خفه‌کننده‌اش را به کامشان چشاند و زنجیرش را بر آنان بست؛ سپس آنان را در هاویه (پرتگاه دوزخ) افکند، به کلی نابودشان ساخت، یکسره درهم شکستشان و به آتشی سوزان درآوردشان!

فكم من واثق بها و راكن إلیها من الأمم السّالفة قد أرهقته [م] إیثاقها، و أعلقته [م] أرباقها، و أشربته [م] خناقها، و ألزمته [م] وثاقها، [ثمّ] قذفتهم فی الهاویة، و دمّرتهم تدمیرا، و تبّرتهم تتبیرا، و أصلتهم سعیرا؟.

منابع (۱)
  1. ورد فی أمالی الطوسی ص 695. عن الطوسی، عن أبی الحسن (محمد بن احمد ابن شاذان)، عن علی بن الحسین بن علی بن الحسن أبی الحسن النحوی الرازی، عن الحسن بن علی الرمزنی، عن العباس بن بكار الضبّی، عن أبی بكر الهذلی، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 34. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 147. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 72. مرسلا. باختلاف.

تشویق به خوار شمردن دنیا و پند گرفتن از پیشینیان

پس باید دنیا در چشم شما از تفالهٔ برگ قَرَظ (گیاهی برای دباغی) و خرده‌پشمِ دَمِ قیچی هم کوچک‌تر باشد. از کسانی که پیش از شما بودند پند بگیرید، پیش از آنکه آیندگان از شما پند بگیرند.

فلتكن الدّنیا فی أعینكم أصغر من حثالة القرظ، و قراضة الجلم. و اتّعظوا بمن كان قبلكم قبل أن یتّعظ بكم من كان بعدكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۳۲
منابع (۱)
  1. أصغر فی أعینكم. ورد فی نسخة العام 400 ص 41. و نسخة الآملی ص 29.و نسخة ابن أبی المحاسن ص 43. و نسخة الإسترابادی ص 42. و نسخة العطاردی ص 41.

دنیا را خوار و نکوهیده رها کنید؛ چرا که دنیا کسانی را که از شما شیفته‌ترِ آن بودند، رها کرده است.

و ارفضوها ذمیمة، فإنّها قد رفضت من كان أشغف بها منكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۳۲

یادآوری سرگذشت عمالقه، فرعون‌ها و سرکشان زورگو

در سرگذشت نسل‌های گذشته برای شما پندی است. کجاست آن که شب و روز رنج می‌کشید و به دلِ امواج دریاها و بیابان‌های بی‌آب‌وعلف می‌زد؛ از پشت کوه‌ها و شنزارهای انبوه می‌گذشت و در پیِ سودهای ناچیز، صبح را به عصر و شامگاه را به بامداد پیوند می‌زد؟

و إنّ لكم فی القرون السّالفة لعبرة. أین التّعب باللّیل و النّهار، المقتحم لجج البحار و مفاوز القفار؛ یسیر من وراء الجبال، و عالج الرّمال، یصل الغدوّ بالرّواح، و المساء بالصّباح، فی طلب محقّرات الأرباح؟.

منابع (۲)
  1. (**) من: و إنّ لكم. إلی: لعبرة. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 182.
  2. السّابقة. ورد فی

کجاست آن که مال گرد آورد و در ظرف‌ها انباشت، سرِ کیسه‌ها را محکم بست و از بخشش دریغ کرد و بخل ورزید؟!

أین من جمع فأوعی، و شدّ فأوكی، و منع فأكدی؟!.

کجاست آن که کوشید و تلاش کرد، بستر گسترد و آماده ساخت، و سازوبرگ فراهم کرد و گرد آورد؟

أین من سعی و اجتهد، و فرش و مهّد، و أعدّ و احتشد؟.

کجاست آن که خانه‌ها ساخت، کاخ‌ها برافراشت و هزاران نفر را گردِ هم آورد؟

أین من بنی الدّور، و شرّف القصور، و جمهر الألوف؟.

منابع (۱)
  1. جهّز. ورد فی تنبیه الخواطر ج 2 ص 88. مرسلا عن علی بن الحسین بن علی علیهم السّلام. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 130. مرسلا.

کجایند پادشاهان دنیا و صاحبانش؟ همان‌ها که ویرانه‌هایش را آباد کردند، نهرهایش را کندند و درختانش را کاشتند؟

أین ملوك الدّنیا و أربابها، الّذین عمروا خرابها، و حفروا أنهارها، و غرسوا أشجارها؟.

منابع (۱)
  1. ورد فی تنبیه الخواطر ج 2 ص 88. مرسلا عن علی بن الحسین بن علی علیهم السّلام. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 130. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 695. عن الطوسی، عن أبی الحسن (محمد بن احمد بن شاذان)، عن علی بن الحسین بن علی بن الحسن أبی الحسن النحوی الرازی، عن الحسن بن علی الرمزنی، عن العباس بن بكار الضبّی، عن أبی بكر الهذلی، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی غرر الحكم ج 1 ص 170 الحدیث 9 و 10.مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 343. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 38. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 210. مرسلا. باختلاف.

کجایند عمالقه (قوم نیرومند باستان) و فرزندان عمالقه؟ کجایند فرعون‌ها و فرزندان فرعون‌ها؟

أین العمالقة و أبناء العمالقة؟. أین الفراعنة و أبناء الفراعنة؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۲

کجایند زورگویان سرکش و فرزندانِ زورگویان سرکش؟

أین الجبابرة و أبناء الجبابرة؟.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 168 الحدیث 2. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 129. مرسلا.

کجایند مردمِ شهرهای «رَسّ»؟ همان کسانی که پیامبران را کشتند، سنت‌های فرستادگان خدا را خاموش کردند و روش‌های سرکشان زورگو را زنده ساختند؟

أین أصحاب مدائن الرّسّ، الّذین قتلوا النّبیّین، و أطفؤوا سنن المرسلین، و أحیوا سیر الجبّارین؟.

منابع (۱)
  1. أنوار. ورد فی ناسخ التواریخ. و عیون الحكم و المواعظ. و فی غرر الحكم ج 1 ص 168 الحدیث 3. مرسلا. باختلاف یسیر.

کجایند کسانی که لشکرها به راه انداختند، هزاران نفر را شکست دادند، سپاهیان آراستند، کاخ‌ها و آبادی‌ها ساختند و بر منبرها بالا رفتند؟

أین الّذین ساروا بالجیوش، و هزموا الألوف، و عسكروا العساكر، و دسكر [وا] الدّساكر، و ركب [وا] المنابر.

کجایند کسانی که کشورها را استوار ساختند، راه‌ها را هموار کردند، به فریادِ دلسوختهٔ درمانده رسیدند و از مهمانان پذیرایی کردند؟

أین الّذین شیّدوا الممالك، و مهّدوا المسالك، و أغاثوا الملهوف، و قروا الضّیوف.

منابع (۱)
  1. و مدّنوا المدائن. ورد فی نسخ النهج.

کجایند کسانی که گفتند: «مَنْ أَشَدُّ مِنّا قُوَّةً» (چه کسی از ما نیرومندتر است) و جمعیتی بیشتر دارد؟

أین الّذین قالوا: مَنْ أَشَدُّ مِنّا قُوَّةً و أكثر جمعا؟.

منابع (۱)
  1. فصّلت/ 15.

کجایند کسانی که آثارشان نیکوتر، رفتارشان عادلانه‌تر و حکومتشان پناه‌دهنده‌تر بود؟

أین الّذین كانوا أحسن آثارا، و أعدل أفعالا، و أكنف ملكا؟.

منابع (۱)
  1. أعظم. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 38. مرسلا.

کجایند کسانی که دورترین نقاط دنیا را به فرمانروایی خود درآوردند؟

أین الّذین ملكوا من الدّنیا أقاصیها؟.

کجایند کسانی که دشمنان را خوار کردند و موی پیشانیِ آنان را به دست گرفتند (بر آنان چیره شدند)؟

أین الّذین استذلّوا الأعداء، و ملكوا نواصیها؟.

کجایند کسانی که ملت‌ها در برابرشان رام و فرمان‌بردار شدند؟

أین الّذین دانت لهم الأمم؟.

کجایند کسانی که در دنیا به بالاترین خواسته‌ها و آرزوها رسیدند؟

أین الّذین بلغوا من الدّنیا أقاصی الهمم؟.

دنیا روزهایی آنان را دست‌به‌دست کرد و سال‌هایی در کام خود فرو برد؛ پس مردگانی شدند و در گورها استخوان‌هایی پوسیده گشتند.

قد تداولتهم أیّاما، و ابتلعتهم أعواما، فصاروا أمواتا، و فی القبور رفاتا.

از آنچه پشت سر گذاشتند ناامید شدند و در برابر آنچه از پیش فرستاده بودند قرار گرفتند؛ «ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَ هُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ» (سپس به سوی خدا، سرورِ راستینِ خود، بازگردانده شدند؛ بدانید که فرمان و داوری تنها از آنِ اوست و او سریع‌ترینِ حساب‌رسان است).

قد یئسوا عمّا خلّفوا، و وقفوا علی ما أسلفوا، ثُمَّ رُدُّوا إِلَی اللّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَ هُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِینَ .

منابع (۱)
  1. الأنعام/ 62.

گویی مرگ را می‌بینم که با پیش‌قراولانش سر رسیده و با هراس‌ها و سختی‌هایش لشکر زده است. پس انسان پس از تندرستی‌اش بیمار، و پس از سلامتش کم‌توان و شکسته می‌شود؛ با اندوهی جانکاه دست‌وپنجه نرم می‌کند و رنجی سخت می‌کشد؛ در میانِ خس‌خسِ سینه در حال جان‌کندن، نفس‌بریدن‌های پی‌درپی، ناله‌های پیاپی، و بی‌خبری از دختران و پسران.

و كأنّی بها و قد أشرفت بطلائعها، و عسكرت بفظائعها؛ فأصبح المرء بعد صحّته مریضا، و بعد سلامته نقیصا؛ یعالج كربا، و یقاسی تعبا، فی حشرجة السّیاق، و تتابع الفواق، و تردّد الأنین، و الذّهول عن البنات و البنین.

منابع (۱)
  1. السّباق. ورد فی أمالی الطوسی ص 695. عن الطوسی، عن أبی الحسن (محمد ابن احمد بن شاذان)، عن علی بن الحسین بن علی بن الحسن أبی الحسن النحوی الرازی، عن الحسن بن علی الرمزنی، عن العباس بن بكار الضبّی، عن أبی بكر الهذلی، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام.

حال انسان هنگام فرا رسیدن مرگ

گرفتاریِ سنگین و ترسی هولناک، انسان را فرا گرفته است.

و المرء قد اشتمل علیه شغل شاغل، و هول هائل.

زبانش بند آمده و سرِ انگشتانش به لرزه افتاده است؛ پس اندوهگین و گرفتار، پاسخ می‌دهد و دست‌خالی از دنیا جدا می‌شود.

قد اعتقل منه اللّسان، و تردّد منه البنان، فأجاب مكروبا، و فارق الدّنیا مسلوبا.

اطرافیان نه می‌توانند سودی به او برسانند و نه آنچه را بر سرش آمده دفع کنند. خدای عزوجل در کتابش می‌فرماید: «فَلَوْ لا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ * تَرْجِعُونَها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ» (پس اگر شما بازخواست و جزا داده نمی‌شوید، چرا آن جان را بازنمی‌گردانید، اگر راست می‌گویید؟).

لا یملكون له نفعا، و لا لما حلّ به دفعا، یقول اللّه - عزّ و جلّ - فی كتابه: فَلَوْ لا إِنْ كُنْتُمْ غَیْرَ مَدِینِینَ * تَرْجِعُونَها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِینَ .

منابع (۱)
  1. الواقعة/ 86 و 87. و وردت الفقرات فی أمالی الطوسی. بالسند السابق. و فی غرر الحكم ج 1 ص 169 الحدیث 4 و 5 و 6 و 7 و 8. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 130. مرسلا. و فی تنبیه الخواطر ج 2 ص 88. مرسلا عن علی بن الحسین بن علی علیهم السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 38 و 39. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

تشویق به تقوای راستین

بندگان خدا! از خدا پروا کنید و تقوا پیشه سازید؛ مانند تقوای کسی که دل از همه‌چیز بریده و دامن همت به کمر زده است، با آمادگی کامل تلاش کرده، در مهلتِ زندگی شتافته، از سرِ ترس پیش‌دستی کرده، و به پناهگاهِ بازگشت، سرانجامِ راه و عاقبتِ بازگشتگاه نگریسته است.

ف اتّقوا اللّه، عباد اللّه، تقیّة من شمّر تجریدا، وجدّ تشمیرا، و أكمش فی مهل، و بادر عن و جل، و نظر فی كرّة الموئل، و عاقبة المصدر، و مغبّة المرجع.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۲
منابع (۳)
  1. ورد فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 78. عن أبی نعیم، عن أبیه، عن إبراهیم بن محمد ابن الحسن، عن احمد بن إبراهیم بن هشام الدمشقی، عن أبی صفوان القاسم بن یزید بن عوانة، عن ابن حرث، عن ابن عجلان، عن جعفر الصادق، عن ابیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی كفایة الطالب ص 392. عن الخطیب علی بن الواثق باللّه، و ابی طالب الجوهری، و إبراهیم بن محمود المقری، و عبد الملك بن قیبا، عن محمد بن عبد الباقی، عن حمد بن احمد، عن احمد بن عبد اللّه الحافظ، عن أبیه، عن إبراهیم بن محمد بن الحسن، عن احمد بن إبراهیم بن هشام الدمشقی، عن ابی صفوان بن القاسم بن یزید بن عوانة، عن ابن حرث، عن ابن عجلان، عن جعفر الصادق، عن ابیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السلام. و فی تیسیر المطالب ص 149. عن السید أبی طالب، عن أبیه، عن عبد اللّه بن احمد بن سلام، عن أبیه، عن جعفر بن عبد اللّه المحمدی، عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 260. مرسلا. و فی تحف العقول ص 170. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 26. مرسلا.
  2. كمش. ورد فی نسخة عبده ص 704. و نسخة الصالح ص 506.
  3. المصیر. ورد فی المجتنی ص 21. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 555. مرسلا.

در طلب و گریختن برای نجات، جدی باشید؛ و پیش از بریده شدنِ آرزوها و فرا رسیدنِ ویرانگرِ لذت‌ها و پراکنده‌کنندهٔ جمع‌ها، به کار بشتابید.

و جدّوا فی الطّلب، و نجاة المهرب؛ و بادروا فی العمل قبل مقطع النّهمات، و قدوم هادم اللّذّات، و مفرّق الجماعات.

منابع (۱)
  1. ورد فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 78. عن أبی نعیم، عن أبیه، عن إبراهیم بن محمد ابن الحسن، عن احمد بن إبراهیم بن هشام الدمشقی، عن أبی صفوان القاسم بن یزید بن عوانة، عن ابن حرث، عن ابن عجلان، عن جعفر الصادق، عن ابیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی كفایة الطالب ص 392. عن الخطیب علی بن الواثق باللّه، و ابی طالب الجوهری، و إبراهیم بن محمود المقری، و عبد الملك بن قیبا، عن محمد بن عبد الباقی، عن حمد بن احمد، عن احمد بن عبد اللّه الحافظ، عن أبیه، عن إبراهیم بن محمد بن الحسن، عن احمد بن إبراهیم بن هشام الدمشقی، عن ابی صفوان بن القاسم بن یزید بن عوانة، عن ابن حرث، عن ابن عجلان، عن جعفر الصادق، عن ابیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 149. عن السید أبی طالب، عن أبیه، عن عبد اللّه بن احمد بن سلام، عن أبیه، عن جعفر بن عبد اللّه المحمدی، عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السلام. و فی تحف العقول ص 70. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 95. عن أبی عبد اللّه محمد بن منصور التستری، عن الحسن بن محمد بن سعید، عن محمد بن إبراهیم بن قریش الحكیمی، عن عبد العزیز بن أبان، عن سهم بن شعیب النهمی، عن عبد الأعلی، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام.و فی بحار الأنوار ج 75 ص 110 الحدیث 20. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 301. مرسلا عن الحسن بن علی علیهما السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 26. مرسلا. باختلاف یسیر.

عیب‌های دنیا

چرا که دنیا نزدیک‌ترین سرا به خشم خدا و دورترین سرا از خشنودی خداست؛ نعمتش پایدار نمی‌ماند، از بلاهای ناگهانی‌اش در امان نمی‌توان بود، و از بدی‌هایش نمی‌توان پرهیز کرد.

فإنّ الدّنیا أقرب دار من سخط اللّه، و أبعدها من رضوان اللّه؛ لا یدوم نعیمها، و لا یؤمن فجعاتها، و لا یتوقّی سوآتها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳
منابع (۲)
  1. (**) من: أقرب دار. إلی: رضوان اللّه. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 161.
  2. ورد فی حلیة الأولیاء. و كفایة الطالب. و تیسیر المطالب. و دستور معالم الحكم.و جواهر المطالب. بالأسانید السابقة. و تحف العقول. و المستدرك لكاشف الغطاء.و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 62. مرسلا.

آبش گل‌آلود است و جویبارش لجن‌زار؛ ظاهرش دل‌فریب است و باطنش نابودکننده.

رنق مشربها، ردغ مشرعها؛ یونق منظرها، و یوبق مخبرها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳
منابع (۲)
  1. مونق. ورد فی كتاب الطراز ج 3 ص 31. مرسلا.
  2. موبق. ورد فی المصدر السابق.

ویژگی‌های دنیا

دنیا فریبی دگرگون‌شونده است، زیوری رنگ‌باخته، کالبدی سست، نوری رو به خاموشی، سایه‌ای رفتنی، و تکیه‌گاهی کج‌شونده.

إنّ الدّنیا غرور حائل، و زخرف ناصل، و شبح فائل، و ضوء آفل، و ظلّ زائل، و سناد مائل.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳
منابع (۲)
  1. ورد فی المجتنی ص 20. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 72. مرسلا. باختلاف یسیر.
  2. ورد فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 78. عن أبی نعیم، عن أبیه، عن إبراهیم بن محمد ابن الحسن، عن احمد بن إبراهیم بن هشام الدمشقی، عن أبی صفوان القاسم بن یزید بن عوانة، عن ابن حرث، عن ابن عجلان، عن جعفر الصادق، عن ابیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی كفایة الطالب ص 392. عن الخطیب علی بن الواثق، و ابی طالب الجوهری، و إبراهیم بن محمود المقری، و عبد الملك بن قیبا، عن محمد بن عبد الباقی، عن حمد بن احمد، عن احمد بن عبد اللّه الحافظ، عن أبیه، عن إبراهیم بن محمد بن الحسن، عن احمد بن إبراهیم بن هشام الدمشقی، عن ابی صفوان بن القاسم بن یزید بن عوانة، عن ابن حرث، عن ابن عجلان، عن جعفر الصادق، عن ابیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 34. مرسلا. باختلاف. و ورد شجی قاتل فی تیسیر المطالب ص 149. عن السید أبی طالب، عن أبیه، عن عبد اللّه ابن احمد بن سلام، عن أبیه، عن جعفر بن عبد اللّه المحمدی، عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام.

بخشش را به مصیبت پیوند می‌زند، و آرزو را به مرگ.

تصل العطیّة بالرّزیّة، و الأمنیّة بالمنیّة.

هر که تازه به آن دل ببندد، رنجور و بیمارش می‌کند؛ هر که بیشترش را بخواهد، نابودش می‌کند؛ به هر که از آن بهره ببرد، زیان می‌رساند؛ قربانگاهش را پر از کشته می‌سازد و ریسمان‌هایش را پاره می‌کند.

تضنی مستطرفها، و تردی مستزیدها، و تضرّ مستفیدها، و تحفّل مصرعها، و تصرّم حبالها.

منابع (۱)
  1. ورد فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 78. عن أبی نعیم، عن أبیه، عن إبراهیم بن محمد ابن الحسن، عن احمد بن إبراهیم بن هشام الدمشقی، عن أبی صفوان القاسم بن یزید بن عوانة، عن ابن حرث، عن ابن عجلان، عن جعفر الصادق، عن ابیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی المجتنی ص 20. مرسلا. و فی كفایة الطالب ص 392. عن الخطیب علی بن الواثق باللّه بكرخ بغداد، و ابی طالب الجوهری، و إبراهیم بن محمود المقری، و عبد الملك بن قیبا، عن محمد بن عبد الباقی، عن حمد بن احمد، عن احمد بن عبد اللّه الحافظ، عن أبیه، عن إبراهیم بن محمد بن الحسن، عن احمد بن إبراهیم بن هشام الدمشقی، عن ابی صفوان بن القاسم بن یزید بن عوانة، عن ابن حرث، عن ابن عجلان، عن جعفر الصادق، عن ابیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 34. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 260 الحدیث 293. مرسلا.و فی عیون الحكم و المواعظ ص 145. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 149. عن السید أبی طالب، عن أبیه، عن عبد اللّه بن احمد بن سلام، عن أبیه، عن جعفر ابن عبد اللّه المحمدی، عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 72. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

تا وقتی که گریزانِ از دنیا با آن خو گرفت و ناآشنایش به آن دلگرم شد، دنیا با پاهایش جفتک می‌اندازد، با دام‌هایش شکار می‌کند، تیرهایش را به هدف می‌زند، و کمندهای مرگ را به گردن انسان می‌افکند؛ و او را به سوی خوابگاهِ تنگ، بازگشتگاهِ ترسناک، دیدنِ جایگاهِ خویش و پاداشِ کردارش می‌کشاند.

حتّی إذا أنس نافرها، و اطمأنّ ناكرها، قمصت بأرجلها، و قنصت بأحبلها، و أقصدت بأسهمها، و أعلقت المرء أوهاق المنیّة، قائدة له إلی ضنك المضجع، و وحشة المرجع، و معاینة المحلّ، و ثواب العمل.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳
منابع (۱)
  1. بأرحلها. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 247. عن روایة.

و این‌گونه آیندگان از پیِ گذشتگان می‌آیند.

و كذلك الخلف یعقب السّلف.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳
منابع (۱)
  1. بعقب. ورد فی نسخة الآملی ص 49. و نسخة نصیری ص 22. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 73. و نسخة ابن أبی الحدید ج 6 ص 246. و نسخة الصالح ص 108.

تأکید بر اینکه هیچ‌کس را گریزی از مرگ نیست

نه مرگ دست از ریشه‌کن کردنِ مردم برمی‌دارد و نه بازماندگان از گناه کردن بازمی‌ایستند؛ پا جای پای یکدیگر می‌گذارند و دسته‌دسته به سوی پایانِ راه و سرانجامِ نابودی می‌روند.

لا تقلع المنیّة اختراما، و لا یرعوی الباقون اجتراما؛ یحتذون مثالا، و یمضون أرسالا، إلی غایة الانتهاء، و صیّور الفناء.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳

تا هنگامی که کارها به پایان رسد، روزگاران سپری شود و زمانِ برانگیخته شدن نزدیک گردد، خدا آنان را از شکافِ گورها، آشیانهٔ پرندگان، لانهٔ درندگان و جاهایی که در آن هلاک شده بودند بیرون می‌آورد. شتابان به سوی فرمانِ او می‌روند و گردن‌کشیده به سوی وعده‌گاهِ بازگشتِ او می‌شتابند؛ دسته‌دسته و خاموش، صف‌به‌صف و ایستاده. نگاه همهٔ آنان را در بر می‌گیرد و صدای فراخواننده به گوش همه‌شان می‌رسد؛ جامهٔ درماندگی بر تن دارند و زاریِ تسلیم و خواری در وجودشان است.

حتّی إذا تصرّمت الأمور، و تقضّت الدّهور، و أزف النّشور، أخرجهم اللّه من ضرائح القبور، و أوكار الطّیور، و أوجرة السّباع، و مطارح الهلاك؛ سراعا إلی أمره، مهطعین إلی معاده، رعیلا صموتا، قیاما صفوفا، ینفذهم البصر، و یسمعهم الدّاعی؛ علیهم لبوس الاستكانة، و ضرع الاستسلام و الذّلة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳

چاره‌ها از دست رفته و امید بریده شده است. دل‌ها پر از اندوهِ فروخورده از جا کنده شده، و صداها آهسته و زیر لب فروکش کرده است. عرق بر دهان‌ها لجام زده، ترس بزرگ شده، و گوش‌ها از بانگِ تندِ فراخواننده به لرزه افتاده است؛ فراخواننده‌ای که به سوی داوریِ قاطع، دریافتِ جزا، شکنجهٔ کیفر و رسیدن به پاداش می‌خواند: «وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها وَ وُضِعَ الْکِتابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَداءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ» و زمین به نور پروردگارش روشن شد، کارنامهٔ اعمال نهاده شد، پیامبران و گواهان را آوردند، و میانشان به حق داوری شد و به آنان ستم نمی‌شود.

قد ضلّت الحیل، و انقطع الأمل، و هوت الأفئدة كاظمة، و خشعت الأصوات مهینمة، و ألجم العرق، و عظم الشّفق، و أرعدت الأسماع لزبرة الدّاعی إلی فصل الخطاب، و مقابضة الجزاء، و نكال العقاب، و نوال الثّواب، وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها وَ وُضِعَ الْكِتابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَداءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳
منابع (۴)
  1. مهمسة. ورد فی نسخة العام 550 ص 29 ب.
  2. الفرق. ورد فی
  3. مقایضة. ورد فی نسخة العام 400 ص 72. و نسخة نصیری ص 28. و نسخة الآملی ص 49. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 74. و نسخة الصالح ص 109.
  4. الزّمر/ 69.

حالِ مردم در رستاخیز و حالِ دوزخیان

و منادی از جایی نزدیک ندا داد؛ پس زمین از ندای او به لرزه درآمد، ساق برهنه شد (سختی و هولِ قیامت آشکار گشت)، و روزِ دیدار فرا رسید.

و نادی المنادی من مكان قریب، فارتجّت الأرض لنداء المناد، و كشف عن ساق، و كان یوم التّلاق.

خورشید درهم پیچیده شد، جانورانِ وحشی گرد آورده شدند، جان‌ها با هم جفت شدند، رازها آشکار گشت و دل‌ها به لرزه افتاد. از سوی خدا بر دوزخیان یورشی ریشه‌کن‌کننده و کیفری کمرشکن فرود آمد؛ پس گرداگردِ دوزخ به زانو درآمدند، در حالی که دوزخ را دیوانگی و خروش، خشم و تهدید، و نالهٔ آتشین و غرش است. آتشِ سوزانش شعله‌ور شده، آبِ جوشانش به قل‌قل افتاده، بادِ سوزانش برافروخته، و زَقّومش (خوراکِ تلخ و کشندهٔ دوزخ) داغ و گداخته شده است.

و كوّرت الشّمس، و حشرت الوحوش، و زوّجت النّفوس، و بدت الأسرار، و ارتجّت الأفئدة؛ و نزل بأهل النّار من اللّه سطوة مجیحة و عقوبة منیحة؛ فجثوا حول جهنّم و لها كلب و لجب، و تغیّظ و وعید و زفیر و رعید؛ قد تأجّج جحیمها، و غلا حمیمها، و توقّد سمومها، و حمی زقّومها.

شعله‌اش فرو نمی‌نشیند و نالهٔ آتشینش بریده نمی‌شود؛ کسی که جاودانه در آن است پیر نمی‌شود و کسی که در آن ماندگار است از آن کوچ نمی‌کند؛ از ساکنش گشایشی نمی‌شود (عذابش کم نمی‌گردد)، حسرت‌های دوزخ از آنان پایان نمی‌گیرد، و غل و زنجیرهایش نمی‌شکند.

لا یخبو سعیرها، و لا ینقطع زفیرها، و لا یهرم خالدها، و لا یظعن مقیمها، و لا ینفّس عن ساكنها، و لا تنقطع عنهم حسراتها، و لا تفصم كبولها.

فرشتگانِ تندخو همراه آنانند؛ آنان را به پذیرایی با آبِ جوشان، سوختن در آتشِ سوزان، و خوراکی از زقوم مژده می‌دهند.

معهم ملائكة الزّجر، یبشّرونهم بنزل من حمیم، و تصلیة من جحیم، و طعام من زقّوم.

آنان از خدا محروم و در پرده‌اند، از رحمتش ناامیدند، از دوستانِ او جدایند و به سوی آتش روان‌اند.

و هم عن اللّه محجوبون، و من رحمته آیسون، و لأولیائه مفارقون، و إلی النّار منطلقون.

تا هنگامی که به دوزخ رسیدند، گفتند: «فَما لَنا مِنْ شافِعِینَ * وَ لا صَدِیقٍ حَمِیمٍ * فَلَوْ أَنَّ لَنا کَرَّةً فَنَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ» پس ما را هیچ شفاعت‌کننده‌ای نیست و نه هیچ دوستِ دلسوزی؛ ای کاش راهِ بازگشتی می‌داشتیم تا از مؤمنان می‌شدیم.

حتّی إذا أتوا جهنّم قالوا: فَما لَنا مِنْ شافِعِینَ * وَ لا صَدِیقٍ حَمِیمٍ * فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ .

منابع (۱)
  1. الشعراء/ 100 و 101.

پس دربارهٔ آنان گفته شد: «وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ» و نگه‌شان دارید، که آنان بازخواست می‌شوند.

فقیل لهم: وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ .

منابع (۱)
  1. الصافات/ 24.

و دوزخ در حالی که بر آنان مشرف است، فریاد می‌زند: «اهلم را نزد من بیاورید! به عزتِ پروردگارم سوگند، امروز از دشمنانش انتقام خواهم گرفت.»

و جهنّم تنادیهم، و هی مشرفة علیهم: إلیّ بأهلی؛ و عزّة ربّی، لأنتقمنّ الیوم من أعدائه.

سپس فرشته‌ای از نگهبانانِ دوزخ صدایشان می‌زند، آنگاه آنان را روی زمین می‌کشد تا با صورت در آتش می‌اندازدشان، و به آنان می‌گوید: «ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِیقِ» بچشید عذابِ سوزان را!

ثمّ ینادیهم ملك من الزّبانیة، ثمّ یسحبهم حتّی یلقیهم فی النّار علی وجوههم، ثمّ یقول لهم: ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِیقِ .

منابع (۱)
  1. الأنفال/ 50.

درجات بهشت و حالِ بهشتیان در آن

سپس بهشت را برای پرهیزگاران نزدیک آوردند، در حالی که در چشمِ بینندگان سرسبز و خرم است.

ثمّ أزلفت الجنّة للمتّقین، مخضرّة للنّاظرین.

منابع (۱)
  1. محضرة. ورد فی تیسیر المطالب ص 149. عن السید أبی طالب، عن أبیه، عن عبد اللّه بن احمد بن سلام، عن أبیه، عن جعفر بن عبد اللّه المحمدی، عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام.

در آن درجه‌هایی برتر از یکدیگر و اقامتگاه‌هایی متفاوت است؛ نعمتش نابود نمی‌شود، شادمانی‌اش از میان نمی‌رود، خوشحالی‌اش بریده نمی‌شود، ماندگارش کوچ نمی‌کند، جاودانه‌اش پیر نمی‌شود، و ساکنش به سختی و تنگدستی نمی‌افتد.

فیها 1درجات متفاضلات، و منازل متفاوتات، لا یبید نعیمها، و لا یضمحلّ حبورها، و لا ینقطع سرورها، و لا یظعن مقیمها، و لا یهرم خالدها، و لا یبؤس ساكنها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۵
منابع (۳)
  1. ورد فی مطالب السؤول ص 197. مرسلا.
  2. ورد فی المصدر السابق. و ورد لا ینقطع نعیمها فی نسخ النهج.
  3. یأسی. ورد فی نهج السعادة ج 3 ص 303. من كتاب تیسیر المطالب. بالسند السابق.

از مرگ در امان مانده‌اند، پس از دست رفتنِ نعمت نمی‌ترسند؛ زندگی برایشان زلال و گوارا شده، و نعمت و ارجمندی برایشان پایدار مانده است.

قد أمنوا الموت فلا یخافون الفوت؛ فصفا لهم العیش، و دامت لهم النّعمة و الكرامة.

«فِیها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَیْرِ آسِنٍ وَ أَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ یَتَغَیَّرْ طَعْمُهُ وَ أَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشّارِبِینَ وَ أَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّی» در آن جویبارهایی است از آبی که بو و رنگش برنگشته، و جویبارهایی از شیری که طعمش تغییر نکرده، و جویبارهایی از شرابی که برای نوشندگان لذت‌بخش است، و جویبارهایی از عسلِ صاف و خالص.

فِیها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَیْرِ آسِنٍ وَ أَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ یَتَغَیَّرْ طَعْمُهُ وَ أَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشّارِبِینَ وَ أَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّی .

منابع (۱)
  1. سورة محمد/ 15.

بر بسترهای چیده بر روی هم، همراه با همسران پاکیزه و حوریان درشت‌چشم؛ «کَأَنَّهُنَّ بَیْضٌ مَکْنُونٌ» گویی تخم‌های پوشیده و دست‌نخورده‌اند، و «کَأَنَّهُنَّ الْیاقُوتُ وَ الْمَرْجانُ» گویی یاقوت و مرجان‌اند.

علی فرش منضّدة، مع أزواج مطهّرة، و حور عین كَأَنَّهُنَّ بَیْضٌ مَكْنُونٌ و كَأَنَّهُنَّ الْیاقُوتُ وَ الْمَرْجانُ .

منابع (۲)
  1. الصافات/ 49.
  2. الرحمن/ 58.

و نوجوانانی با زیور و ظرف‌های نقره و جامه‌های ابریشمِ نازکِ سبز پیرامونشان می‌گردند، «وَ فاکِهَةٍ کَثِیرَةٍ * لا مَقْطُوعَةٍ وَ لا مَمْنُوعَةٍ» و میوه‌های فراوان که نه تمام می‌شود و نه از کسی دریغ می‌گردد.

و یطوف علیهم ولدان بحلیة و آنیة من فضّة و لباس السّندس الأخضر، وَ فاكِهَةٍ كَثِیرَةٍ * لا مَقْطُوعَةٍ وَ لا مَمْنُوعَةٍ .

منابع (۱)
  1. الواقعة/ 32 و 33.

«وَ الْمَلائِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَیْکُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدّارِ» و فرشتگان از هر دری بر آنان وارد می‌شوند: سلام بر شما به پاس صبری که کردید؛ چه نیکوست سرانجامِ آن سرای!

وَ الْمَلائِكَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَیْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدّارِ .

منابع (۱)
  1. الرعد/ 24.

پس از آن دم که بر آفریدگارشان وارد شدند و در سرای او نشستند، همواره گرامی داشته می‌شوند، و «سَلامٌ قَوْلاً مِنْ رَبٍّ رَحِیمٍ» سخنی که «سلام» است از سوی پروردگاری مهربان، به آنان می‌رسد.

فلا تزال الكرامة لهم حین و فدوا إلی خالقهم، و قعدوا فی داره، و نالهم سَلامٌ قَوْلاً مِنْ رَبٍّ رَحِیمٍ .

منابع (۱)
  1. سورة یس/ 58.

پس از خدا می‌خواهم ما و شما را از بهشتیان قرار دهد؛ همان کسانی که برای بهشت آفریده شده‌اند و بهشت برای آنان آفریده شده است.

فأسأل اللّه أن یجعلنا و إیّاكم من أهل الجنّة الّذین خلقوا لها و خلقت لهم.

فراخوان به تقوای راستین و توشه اندوختن برای آخرت

بندگان خدا! تقوا پیشه کنید؛ تقوای کسی که شنید و فروتن شد، خود را جمع کرد و سر فرود آورد، گناه کرد و اعتراف کرد، ترسید و به کار پرداخت، بیمناک شد و شتافت، یقین یافت و نیکی کرد، پند داده شد و عبرت گرفت، هشدار داده شد و از گناه بازایستاد، دعوت حق را پاسخ داد و به سوی خدا برگشت، به خود آمد و توبه کرد، پیروی کرد و پا جای پای پیشوایان گذاشت، و حقیقت به او نشان داده شد و آن را دید.

عباد اللّه؛ اتّقوا اللّه تقیّة من سمع فخشع، و كنع فخنع، و اقترف فاعترف، و وجل فعمل، و حاذر فبادر، و أیقن فأحسن، و عبّر فاعتبر، و حذّر فازدجر، و أجاب فأناب، و راجع فتاب، و اقتدی فاحتذی، و أری فرأی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳
منابع (۲)
  1. ورد فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 78. عن أبی نعیم، عن أبیه، عن إبراهیم بن محمد ابن الحسن، عن احمد بن إبراهیم بن هشام الدمشقی، عن أبی صفوان القاسم بن یزید بن عوانة، عن ابن حرث، عن ابن عجلان، عن جعفر الصادق، عن ابیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی كفایة الطالب ص 392. عن الخطیب علی بن الواثق باللّه، و ابی طالب الجوهری، و إبراهیم بن محمود المقری، و عبد الملك بن قیبا، عن محمد بن عبد الباقی، عن حمد بن احمد، عن احمد بن عبد اللّه الحافظ، عن أبیه، عن إبراهیم بن محمد بن الحسن، عن احمد بن إبراهیم بن هشام الدمشقی، عن ابی صفوان بن القاسم بن یزید بن عوانة، عن ابن حرث، عن ابن عجلان، عن جعفر الصادق، عن ابیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 149. عن السید أبی طالب، عن أبیه، عن عبد اللّه بن احمد بن سلام، عن أبیه، عن جعفر بن عبد اللّه المحمدی، عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی مطالب السؤول ص 197. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 26. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. ورد فی المصادر السابقة.

پس شتابان به جست‌وجو برخاست، و گریزان نجات یافت.

فأسرع طالبا، و نجا هاربا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳

پس اندوخته‌ای به دست آورد، باطنش را پاک کرد، سرای بازگشتش را آباد ساخت، و توشه‌ای محکم از پیش آماده کرد؛ برای روز کوچیدنش، و مسیر راهش، و هنگام نیازش، و جایگاه تنگدستی‌اش، و پیشاپیش خود، برای سرای ماندگارش فرستاد.

فأفاد ذخیرة، و أطاب سریرة، و عمر معادا، و استظهر زادا، لیوم رحیله، و وجه سبیله، و حال حاجته، و موطن فاقته، و قدّم أمامه، لدار مقامه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳

ناتوانی انسان و هولناکی عذاب روز قیامت

بدانید که این پوست نازک، طاقت آتش را ندارد. پس به جان خود رحم کنید؛ شما جانتان را در گرفتاری‌های دنیا آزموده‌اید و بی‌تابی یکی از خودتان را دیده‌اید: از خاری که به پایش می‌خلد، زمین خوردنی که خونینش می‌کند، و ریگ داغی که او را می‌سوزاند. پس چگونه خواهد بود روزی که میان دو طبقه از آتش باشد، هم‌بستر سنگ و همدم شیطان؟!

و اعلموا أنّه لیس لهذا الجلد الرّقیق صبر علی النّار؛ فارحموا نفوسكم، فإنّكم قد جرّبتموها فی مصائب الدّنیا، فرأیتم جزع أحدكم من الشّوكة تصیبه، و العثرة تدمیه، و الرّمضاء تحرقه. فكیف إذا كان بین طابقین من نار، ضجیع حجر، و قرین شیطان!!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۳

مگر نمی‌دانید هرگاه «مالک» (فرشتهٔ نگهبان دوزخ) بر آتش خشم بگیرد، از خشم او بخش‌های آتش یکدیگر را درهم می‌شکنند، و هرگاه بر آن نهیب بزند، از وحشتِ نهیب او میان درهای خود می‌جهد؟!

أما علمتم أنّ مالكا إذا غضب علی النّار حطم بعضها بعضا لغضبه، و إذا زجرها توثّبت بین أبوابها جزعا من زجرته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۳
منابع (۱)
  1. ورد فی الدروع الواقیة 271. مرسلا.

ای پیرِ فرتوتِ سالخورده که سپیدی مو به او تاخته است! حالِ تو چگونه خواهد بود هنگامی که طوق‌های آتش با استخوان‌های گردن یکی شوند، و غل و زنجیرها چنان در تن فرو روند که گوشتِ ساعدها را بخورند؟!

أیّها الیفن الكبیر، الّذی قد لهزه القتیر؛ كیف أنت إذا التحمت أطواق النّار بعظام الأعناق، و نشبت الجوامع حتّی أكلت لحوم السّواعد.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۳
منابع (۱)
  1. تشبّثت. ورد فی ربیع الأبرار ج 1 ص 164 الحدیث 65. مرسلا.

بندگان خدا! از خدا پروا کنید و او را در نظر داشته باشید؛ و برای روزی کار کنید که کوه‌ها در آن روان می‌شوند، و آسمان با ابرها می‌شکافد، و نامه‌های اعمال از راست و چپ به پرواز درمی‌آیند.

فاتّقوا اللّه، عباد اللّه، و راقبوه؛ و اعملوا لیوم تسیر فیه الجبال، و تنشقّ السّماء بالغمام، و تطایر الكتب عن الیمین و الشّمال.

در آن روز خودت را چگونه مردی می‌بینی؟

فأیّ رجل یومئذ تراك؟.

آیا کسی که می‌گوید: «هاؤُمُ اقْرَؤُا کِتابِیَهْ» بیایید نامه‌ام را بخوانید؟

أقائل: هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِیَهْ ؟.

منابع (۱)
  1. الحاقة/ 19.

یا کسی که می‌گوید: «یا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتابِیَهْ» ای کاش نامه‌ام به من داده نمی‌شد؟

أم قائل: یا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ كِتابِیَهْ؟ .

منابع (۱)
  1. الحاقة/ 25. و وردت الفقرة فی جواهر المطالب ج 1 ص 344. مرسلا.

فراخوان به غنیمت شمردن سلامتی و تندرستی برای توبه

پس خدا را، خدا را در نظر بگیرید ای بندگان خدا! تا سالم هستید، روزهای تندرستی را پیش از بیماری، روزهای جوانی را پیش از پیری، و گشایش را پیش از تنگنا غنیمت بشمارید؛ و پیش از پشیمانی، به توبه بشتابید. مبادا مهلتِ زندگی، شما را به غفلتِ طولانی بکشاند؛ که اجل (پایانِ مهلتِ عمر)، آرزوی دراز را ویران می‌کند، و روزگار مأمورِ کاستنِ عمر و جدایی افکندن میان دوستان است.

فاللّه اللّه، معاشر العباد؛ اغتنموا و أنتم سالمون، أیّام الصّحّة قبل السّقم، و أیّام الشّبیبة قبل الهرم، و فی الفسحة قبل الضّیق؛ و بادروا بالتّوبة قبل النّدم. و لا تحملنّكم المهلة علی طول الغفلة؛ فإنّ الأجل یهدم الأمل، و الأیّام موكلة بتنقیص المدّة، و تفریق الأحبّة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۳
منابع (۳)
  1. ورد فی دستور معالم الحكم ص 34. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 74 ص 440 الحدیث 42. مرسلا.
  2. فی. ورد فی نسخ النهج. و ورد أیّام فی المصدرین السابقین.
  3. ورد فی المصدرین السابقین.

پس، خدا رحمتتان کند، به توبه بشتابید پیش از فرارسیدن نوبتِ مرگ، و آشکار شدن آن بلای شکننده که با آمدنش دیگر امیدی به بازگشت نیست؛ و برای راهِ دورِ پیشِ رو، از ترسِ پیوسته از خدا یاری بجویید.

فبادروا، رحمكم اللّه، بالتوبة قبل حضور النّوبة، و بروز اللّعبة، الّتی لا ینتظر معه الأوبة؛ و استعینوا علی بعد المسافة بطول المخافة.

چه بسیار غافلی که به غفلتش تکیه کرد و به مهلتش دل خوش داشت؛ پس آرزوی دور و دراز پروراند و بنایی استوار و بلند ساخت؛ اما با نزدیک شدنِ اجلش، آرزوی درازش ناتمام ماند، و با بریده شدنِ آرزویش، مرگ ناگهان غافلگیرش کرد؛ پس بعد از عزت و قدرت، و شرف و بلندیِ جایگاه، در گروِ کارهای نابودکننده‌اش گرفتار شد.

فكم من غافل وثق لغفلته، و تعلّل بمهلته؛ فأمّل بعیدا، و بنی مشیدا؛ فنقص بقرب أجله بعد أمله؛ و فاجأته منیّته بانقطاع أمنیّته، فصار بعد العزّة و المنعة، و الشّرف و الرّفعة، مرتهنا بموبقات عمله.

رفت و دیگر بازنگشت، و پشیمان شد و سودی نبرد؛ به خاطر آنچه در امروزش گرد آورده بود بدبخت شد و دیگری در فردایش با آن خوشبخت شد، و خودش در گروِ دستاوردِ خویش گرفتار ماند، بی‌خبر و غافل از خانواده و فرزندش.

قد غاب فما رجع، و ندم فما انتفع؛ و شقی بما جمع فی یومه، و سعد به غیره فی غده، و بقی مرتهنا بكسب یده، ذاهلا عن أهله و ولده.

آنچه به جا گذاشته به اندازهٔ نخِ هستهٔ خرمایی هم به کارش نمی‌آید، و به هیچ گریزگاهی راه نمی‌یابد.

لا یغنی عنه ما ترك فتیلا، و لا یجد إلی مناص سبیلا.

منابع (۱)
  1. فی دستور معالم الحكم ص 34. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 74 ص 440 الحدیث 42. مرسلا.

پس پیش از آنکه گروگانِ جان‌هایتان برای همیشه بسته شود و راه رهایی نماند، برای آزاد کردنِ خود بکوشید. چشمانتان را شب‌ها بیدار نگه دارید، شکم‌هایتان را کم‌خوراک کنید، پاهایتان را به کار گیرید، اموالتان را انفاق کنید، و از بدن‌هایتان مایه بگذارید و آن‌ها را به سودِ جان‌هایتان ببخشید و از جانتان دریغشان نکنید؛ که خدای پاک فرموده است: «إِنْ تَنْصُرُوا اللّهَ یَنْصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدامَکُمْ» اگر خدا را یاری کنید، شما را یاری می‌کند و گام‌هایتان را استوار می‌دارد.

فاسعوا فی فكاك رقابكم من قبل أن تغلق رهائنها. أسهروا عیونكم، و أضمروا بطونكم، و استعملوا أقدامكم، و أنفقوا أموالكم، و خذوا من أجسادكم فجودوا بها علی أنفسكم، و لا تبخلوا بها عنها؛ فقد قال اللّه - سبحانه -: إِنْ تَنْصُرُوا اللّهَ یَنْصُرْكُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدامَكُمْ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۵
منابع (۲)
  1. ما تجودون. ورد فی نسخة نصیری ص 108. و متن منهاج البراعة ج 10 ص 373.
  2. سورة محمد/ 7.

و خدای برتر فرموده است: «مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ کَرِیمٌ» کیست آن که به خدا وامی نیکو دهد تا خدا آن را برایش چند برابر کند و برای او پاداشی ارجمند باشد؟

و قال - تعالی -: مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ كَرِیمٌ .

منابع (۱)
  1. الحدید/ 11.

پس خدا نه از سرِ ناتوانی و خواری از شما یاری خواسته، و نه از سرِ کمبود و نداری از شما وام خواسته است.

فلم یستنصركم من ذلّ، و لم یستقرضكم من قلّ.

از شما یاری خواست در حالی که لشکریان آسمان‌ها و زمین از آنِ اوست و او شکست‌ناپذیر و حکیم است؛ و از شما وام خواست در حالی که گنجینه‌های آسمان‌ها و زمین از آنِ اوست و او بی‌نیاز و ستوده است.

إستنصركم و له جنود السّماوات و الأرض و هو العزیز الحكیم، و استقرضكم و له خزائن السّماوات و الأرض و هو الغنیّ الحمید.

و او فقط خواسته است شما را بیازماید که «أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً»؛ کدام‌یک از شما نیکوکارترید.

و إنّما أراد أن یبلوكم أَیُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً .

منابع (۱)
  1. الملك/ 2.

پس با کارهای خود بشتابید تا با همسایگان خدا در سرای او باشید.

فبادروا بأعمالكم تكونوا مع جیران اللّه فی داره.

خدا پیامبرانش را همدم آنان ساخته، فرشتگانش را به دیدارشان فرستاده، گوش‌هایشان را گرامی داشته که هرگز صدای آتش را نشنوند، و بدن‌هایشان را حفظ کرده که درماندگی و خستگی نبینند. «ذلِکَ فَضْلُ اللّهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ»؛ این بخشش خداست که به هر که بخواهد می‌دهد، و خدا دارای بخشش بزرگ است.

رافق بهم رسله، و أزارهم ملائكته، و أكرم أسماعهم عن أن تسمع حسیس نار أبدا، و صان أجسادهم أن تلقی لغوبا و نصبا، ذلِكَ فَضْلُ اللّهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ .

منابع (۱)
  1. الجمعة/ 4.

تشویق به بخشش و کار نیک برای رسیدن به بهشت

بندگان خدا! از عبرت‌های سودمند پند بگیرید، از نشانه‌های درخشان درس بیاموزید، با هشدارهای رسا از گناه بازایستید، و از یاد خدا و پندها بهره ببرید. چراکه شما بندگانی هستید که با قدرتِ او آفریده شده‌اید، به ناچار تحت تدبیر و پرورش او هستید، هنگام جان‌کندن جان‌هایتان گرفته می‌شود، در گورها جای می‌گیرید، استخوان‌های پوسیده و خاک‌شده می‌شوید، تک‌تک برانگیخته می‌شوید، در برابر کارهایتان جزا می‌بینید، و در حسابرسی از هم جدا می‌شوید.

فاتّعظوا، عباد اللّه، بالعبر النّوافع، و اعتبروا بالآی السّواطع، و ازدجروا بالنّذر البوالغ، و انتفعوا بالذّكر و المواعظ؛ [ف] إنّكم عباد مخلوقون اقتدارا، و مربوبون اقتسارا، و مقبوضون احتضارا، و مضمّنون أجداثا، و كائنون رفاتا، و مبعوثون أفرادا، و مدینون جزاء، و ممیّزون حسابا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۵نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳
منابع (۱)
  1. ورد فی دستور معالم الحكم ص 34. مرسلا. و فی تحف العقول ص 149. مرسلا.و فی المجتنی ص 20. مرسلا. و فی شرح ابن أبی الحدید ج 20 ص 257 الحدیث 15. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 74 ص 437 الحدیث 42. و فی ج 75 ص 48 الحدیث 67. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 557. مرسلا.

مراحل ناگزیری که انسان از آن‌ها می‌گذرد

به آنان برای یافتنِ راه نجات مهلت داده شده، به راهِ روشن هدایت شده‌اند، به اندازهٔ کسی که بخواهد رضایت خدا را بجوید و بازگردد عمر یافته‌اند، و تاریکی‌های شک و تردید از برابرشان کنار رفته است. در طولِ عمر و در میدانِ تلاشِ این مهلت، برای میدانِ مسابقهٔ اسب‌های تیزرو، اندیشیدن در جست‌وجوی حق، و درنگِ جویندهٔ دانش و حقیقت آزاد گذاشته شده‌اند.

قد أمهلوا فی طلب المخرج، و هدوا سبیل المنهج، و عمّروا مهل المستعتب، و كشف عنهم سدف الرّیب؛ و خلّوا لمضمار الجیاد، و رویّة الارتیاد، و أناة المقتبس المرتاد؛ فی مدّة الأجل، و مضطرب المهل.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳
منابع (۱)
  1. كشفت. ورد فی نسخة العام 400 ص 72. و نسخة نصیری ص 28. و نسخة الآملی ص 50. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 74. و نسخة عبده ص 190. و نسخة الصالح ص 109. و نسخة العطاردی ص 75.

چه مَثَل‌های درست و پندهای شفابخشی است، اگر به دل‌های پاک، گوش‌های شنوا، تصمیم‌های استوار و خردهای دوراندیش برخورد کند!

فیا لها أمثالا صائبة، و مواعظ شافیة، لو صادفت قلوبا زاكیة، و أسماعا واعیة، و آراء عازمة، و ألبابا حازمة!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳

بندگان خدا! در راه آنچه خدا شما را برایش آفریده است، تقوای الهی (خودنگهداری از گناه) پیشه کنید؛ و به اندازهٔ حقیقتِ هشداری که از خودش به شما داده است از او بپرهیزید؛ و چنان از او بترسید که شما را از آنچه خشمگینش می‌کند بازدارد.

فاتّقوا اللّه، عباد اللّه، جهة ما خلقكم له؛ و احذروا منه كنه ما حذّركم من نفسه، و اخشوه خشیة تحجزكم عمّا یسخطه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 145 الحدیث 45. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 104. مرسلا.

دعوت به پرهیز از هراسِ روز بازپسین

با آماده شدن برای تحقق وعدهٔ راستِ او و پرهیز از هراسِ روز بازپسینش، شایستهٔ پاداشی شوید که برایتان آماده کرده است؛ در حالی که بدن‌هایتان با بهره‌مندی‌های خود برپاست، و دل‌هایتان در میان نعمت‌های بزرگ، بخشش‌های لازم و تندرستیِ فراگیرِ او در پی روزیِ خویش است.

و استحقّوا منه ما أعدّ لكم بالتّنجّز لصدق میعاده، و الحذر من هول معاده، بأبدان قائمة بأرفاقها، و قلوب رائدة لأرزاقها، فی مجلّلات نعمه، و موجبات مننه، و حوائز عافیته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳
منابع (۱)
  1. بأرماقها. ورد فی نسخة العام 550 ص 30 أ.

خدا برای شما عمرهایی اندازه گرفته که از شما پنهان داشته است، و از آثار گذشتگانِ پیش از شما عبرت‌هایی برایتان به جا گذاشته است؛ از بهره‌مندیِ فراوان آنان از نصیبشان، و گشادگیِ میدانِ زندگی‌شان.

و قدّر لكم أعمارا سترها عنكم، و خلّف لكم عبرا من آثار الماضین قبلكم، من مستمتع خلاقهم، و مستفسح خناقهم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳

مرگ‌ها پیش از رسیدن به آرزوها آنان را فروگرفت، و بریده شدنِ رشتهٔ عمرها دستشان را از آرزوها کوتاه کرد.

أرهقتهم المنایا دون الآمال، و شذّبهم عنها تخرّم الآجال.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳
منابع (۱)
  1. شذّبهم. ورد فی نسخة الآملی ص 51. و نسخة عبده ص 192. و نسخة الصالح ص 110.

در روزگار تندرستیِ بدن‌ها توشه‌ای آماده نکردند، و در آغازِ وقت عبرت نگرفتند!

لم یمهدوا فی سلامة الأبدان، و لم یعتبروا فی أنف الأوان!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳

مراحل جان‌کندن و مرگ

مگر صاحبانِ شادابیِ جوانی جز خمیدگی‌های پیری را انتظار می‌کشند، و صاحبانِ خرمیِ تندرستی جز فرود آمدنِ بیماری‌ها را، و صاحبانِ دورانِ ماندگاری جز زمانِ نابودی را، و نزدیک شدنِ از دست رفتنِ فرصت، و فرا رسیدنِ مرگ را، همراه با نزدیکیِ جدایی، رسیدنِ زمان کوچ، نزدیک شدن به نابودی، فشارِ ناله‌های پیاپی، عرقِ پیشانی، کشیده شدنِ تیغهٔ بینی، بی‌تابیِ اضطراب، گرفته شدنِ آخرین رمق، دردِ سوزشِ جان‌کندن، گلوگیر شدنِ آب دهان، و نگاه کردن به این‌سو و آن‌سو برای یاری خواستن از نوادگان و خویشاوندان، و عزیزان و همنشینان؟!

فهل ینتظر أهل بضاضة الشّباب إلاّ حوانی الهرم، و أهل غضارة الصّحّة إلاّ نوازل السّقم، و أهل مدّة البقاء إلاّ آونة الفناء، و اقتراب الفوت، و دنوّ الموت، مع قرب الزّیال، و أزوف الانتقال، و إشفاء الزّوال، و حفز الأنین، و رشح الجبین، و امتداد العرنین، و علز القلق، و قبض الرّمق، و ألم المضض، و غصص الجرض، و تلفّت الاستغاثة بنصرة الحفدة و الأقرباء، و الأعزّة و القرناء!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳
منابع (۵)
  1. جوانی. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 52. و نسخة العطاردی ص 76. عن شرح الكیذری. و ورد جوافی فی
  2. مفاجأة. ورد فی دستور معالم الحكم ص 60. مرسلا. و فی المجتنی ص 21.مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 75 ص 48 الحدیث 67. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 557. مرسلا.
  3. ورد فی المصادر السابقة. و فی شرح ابن أبی الحدید ج 20 ص 257 الحدیث 15. مرسلا.
  4. ورد فی المصادر السابقة. و فی بحار الأنوار ج 74 ص 438 الحدیث 48. مرسلا.
  5. ورد فی المصادر السابقة. باختلاف.

پس آیا خویشاوندان مرگ را دفع کردند، یا گریه‌کنندگان سودی رساندند؟

فهل دفعت الأقارب، أو نفعت النّواحب؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳

بدانید که دنیا با دگرگونی‌هایش بر سر شما چرخیده، و تیرهای مرگش را به سوی شما رها کرده است؛ پس جان‌هایتان را به سختی بیرون می‌کشد، و شما با حرص برای آن مال جمع می‌کنید.

ألا و إنّ الدّنیا [قد] دارت علیكم بصروفها، و رمتكم بسهام حتوفها، فهی تنزع أرواحكم نزعا، و أنتم تجمعون لها جمعا.

برای مرگ زاده می‌شوید، به گورها برده می‌شوید، بر خاک خوابانده می‌شوید، به کرم‌ها سپرده می‌شوید، و برای روز حساب برانگیخته می‌شوید.

للموت تولدون، و إلی القبور تنقلون، و علی التّراب تنوّمون، و إلی الدّود تسلّمون، و إلی الحساب تبعثون.

منابع (۱)
  1. ورد فی أمالی الطوسی ص 664. عن الطوسی، عن الحسین بن عبید اللّه، عن علی بن محمد بن محمد العلوی، عن محمد بن موسی الرقی، عن علی بن محمد ابن أبی القاسم، عن أحمد بن أبی عبد اللّه البرقی، عن عبد العظیم بن عبد اللّه الحسنی، عن أبیه، عن أبان مولی زید بن علی، عن عاصم بن بهدلة، عن شریح القاضی، عن علی علیه السّلام.

پس از فرود آمدنتان در منزلگاه‌های کسانی که پیش از شما بودند، و بریده شدنتان از صمیمی‌ترین و نزدیک‌ترین برادرانتان عبرت بگیرید.

فاعتبروا بنزولكم منازل من كان قبلكم، و انقطاعكم عن أوصل إخوانكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۷

حالِ خفتگان در گور

بندگان خدا! بدانید شما و آنچه از این دنیا در آن هستید، در همان راهِ کسانی هستید که پیش از شما گذشتند؛ همان کسانی که عمرشان از شما درازتر، قدرت و حمله‌شان سخت‌تر، خانه‌ها و شهرهایشان آبادتر، و آثارشان ماندگارتر بود.

و اعلموا، عباد اللّه، أنّكم و ما أنتم فیه من هذه الدّنیا علی سبیل من قد مضی قبلكم، ممّن كان أطول منكم أعمارا، و أشدّ بطشا، و أعمر دیارا، و أبعد آثارا.

منابع (۳)
  1. (**) من: و اعلموا. إلی: و الثّری. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 226.
  2. محجّة. ورد فی بحار الأنوار ج 74 ص 295 الحدیث 4. عن ابن أبی ذئب، عن أبی صالح العجلی، عن علی علیه السّلام.
  3. ورد فی دستور معالم الحكم ص 61. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق (ترجمة الإمام علی بن أبی طالب علیه السّلام) ج 3 ص 269 الحدیث 1290. عن أبی القاسم علی بن إبراهیم، عن رشا بن نظیف، عن الحسن بن إسماعیل، عن أحمد ابن مروان، عن أبی قبیصة، عن سعید الجرمی، عن عبد اللّه بن صالح العجلی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی تذكرة الخواص ص 117. عن علی بن الحسین، عن عبد اللّه بن صالح العجلی، عن رجل من بنی شیبان، عن علی علیه السّلام. و فی مناقب الخوارزمی ص 267. عن احمد بن الحسین، عن أبی الحسین بن و شران الوركی ببغداد، عن الحسین بن صفوان، عن عبد اللّه بن محمد بن أبی الدنیا، عن علی بن الحسین بن عبد اللّه، عن عبد اللّه بن صالح بن مسلم العجلی، عن رجل من بنی شیبان، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 16 ص 201 الحدیث 44224. عن عبد اللّه بن صالح العجلی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 74 ص 439. مرسلا. و فی ذم الدنیا ص 57 الحدیث 136. عن الشیخة نور العین لامعة ضوء الصباح بنت المبارك بن كامل الخفاف، عن الحافظ أبی سعد احمد بن محمد بن احمد البغدادی، عن أبی العباس احمد ابن محمد الطهرانی، عن أبی محمد بن احمد بن یوه، عن أبی الحسن احمد بن محمد بن اللبنانی، عن أبی بكر عبد اللّه بن صالح ابن مسلم العجلی، عن رجل من شیبان، عن علی علیه السّلام.

صداهایشان خاموش، بادهای قدرتشان آرام، بدن‌هایشان پوسیده، خانه‌هایشان خالی، و آثارشان محو شد. پس کاخ‌های استوار، تخت‌های ردیف‌شده و بالش‌های آماده را با تخته‌سنگ‌ها، سنگ‌های تکیه‌داده‌شده و گورهای چسبیده به زمین و لحددار عوض کردند؛ گورهایی که حیاطشان بر پایهٔ ویرانی بنا شده، و ساختمانشان با خاک بالا رفته است.

أصبحت أصواتهم هامدة، و ریاحهم راكدة، و أجسادهم بالیة، و دیارهم خالیة، و آثارهم عافیة؛ فاستبدلوا بالقصور المشیّدة، و السّرر المنضّدة، و النّمارق الممهّدة، الصّخور و الأحجار المسنّدة، و القبور اللاّطئة الملحّدة، الّتی قد بنی علی الخراب فناؤها، و شیّد بالتّراب بناؤها.

منابع (۴)
  1. ورد فی دستور معالم الحكم ص 61. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق (ترجمة الإمام علی بن أبی طالب علیه السّلام) ج 3 ص 269 الحدیث 1290. عن أبی القاسم علی بن إبراهیم، عن رشا بن نظیف، عن الحسن بن إسماعیل، عن أحمد ابن مروان، عن أبی قبیصة، عن سعید الجرمی، عن عبد اللّه بن صالح العجلی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی تذكرة الخواص ص 117، عن علی بن الحسین، عن عبد اللّه بن صالح العجلی، عن رجل من بنی شیبان، عن علی علیه السّلام.و فی مناقب الخوارزمی ص 267. عن احمد بن الحسین، عن أبی الحسین بن و شران الوركی ببغداد، عن الحسین بن صفوان، عن عبد اللّه بن محمد بن أبی الدنیا، عن علی بن الحسین بن عبد اللّه، عن عبد اللّه بن صالح بن مسلم العجلی، عن رجل من بنی شیبان، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 16 ص 201 الحدیث 44224. عن عبد اللّه بن صالح العجلی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام.و فی بحار الأنوار ج 74 ص 439. مرسلا. و فی ذم الدنیا ص 57 الحدیث 136.عن الشیخة نور العین لامعة ضوء الصباح بنت المبارك بن كامل الخفاف، عن الحافظ أبی سعد احمد بن محمد بن احمد البغدادی، عن أبی العباس احمد بن محمد الطهرانی، عن أبی محمد بن احمد بن یوه، عن أبی الحسن احمد بن محمد بن اللبنانی، عن أبی بكر عبد اللّه بن صالح بن مسلم العجلی، عن رجل من شیبان، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.
  2. الموسّدة. ورد فی تذكرة الخواص. بالسند السابق. و فی بحار الأنوار ج 74 ص 295 الحدیث 4. عن ابن أبی ذئب، عن أبی صالح العجلی، عن علی علیه السّلام.
  3. بطون اللّحود، و مجاورة الدّود. ورد فی بحار الأنوار. بالسند السابق.
  4. بالخراب. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 205. و نسخة ابن میثم ج 4 ص 90. و متن منهاج البراعة ج 14 ص 321. و متن بهج الصباغة ج 8 ص 319.و متن مصادر نهج البلاغة ج 3 ص 166. و نسخة العطاردی ص 266.

غربتِ خفتگان در گور

جایگاه آن گورها نزدیک است، اما ساکنِ آن غریب است؛ در میان اهل محله‌ای که تنها و بی‌همدم‌اند، و فارغ‌شدگانی از دنیا که گرفتارِ کار خویش‌اند.

فمحلّها مقترب، و ساكنها مغترب، بین أهل محلّة موحشین، و أهل فراغ متشاغلین.

نه با وطن‌های خود انس می‌گیرند، نه مانند برادران به دیدار هم می‌روند، و نه مانند همسایگان با یکدیگر رفت‌وآمد می‌کنند؛ با آنکه همسایگی‌شان نزدیک است و خانه‌هایشان به هم چسبیده!

لا یستأنسون بالأوطان، و لا یتزاورون تزاور الإخوان، و لا یتواصلون تواصل الجیران، علی ما بینهم من قرب الجوار، و دنوّ الدّار!!.

منابع (۲)
  1. بالعمران. ورد فی تذكرة الخواص ص 117. عن علی بن الحسین، عن عبد اللّه ابن صالح العجلی، عن رجل من بنی شیبان، عن علی علیه السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 61. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق (ترجمة الإمام علی بن أبی طالب علیه السّلام) ج 3 ص 269 الحدیث 1290. عن أبی القاسم علی بن إبراهیم، عن رشا بن نظیف، عن الحسن بن إسماعیل، عن أحمد بن مروان، عن أبی قبیصة، عن سعید الجرمی، عن عبد اللّه بن صالح العجلی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی مناقب الخوارزمی ص 267: عن احمد بن الحسین، عن أبی الحسین بن و شران الوركی ببغداد، عن الحسین بن صفوان، عن عبد اللّه بن محمد بن أبی الدنیا، عن علی بن الحسین بن عبد اللّه، عن عبد اللّه بن صالح بن مسلم العجلی، عن رجل من بنی شیبان، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 16 ص 201 الحدیث 44224. عن عبد اللّه بن صالح العجلی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 74 ص 439. مرسلا. و فی ذم الدنیا ص 58 الحدیث 136. عن الشیخة نور العین لامعة ضوء الصباح بنت المبارك بن كامل الخفاف، عن الحافظ أبی سعد احمد بن محمد بن احمد البغدادی، عن أبی العباس احمد ابن محمد الطهرانی، عن أبی محمد بن احمد بن یوه، عن أبی الحسن احمد بن محمد بن اللبنانی، عن أبی بكر عبد اللّه بن صالح بن مسلم العجلی، عن رجل من شیبان، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی ذم الدنیا. بالسند السابق. و فی المحاسن و المساوئ ج 2 ص 57. مرسلا.باختلاف.

و چگونه میانشان دیداری باشد، در حالی که پوسیدگی با سینهٔ سنگینش آنان را خرد کرده، و سنگ‌ها و خاک آنان را خورده است، و آنان پس از زندگی، مردگانی شدند و پس از خرمیِ زندگی، استخوان‌هایی پوسیده و خاک‌شده؟!

و كیف یكون بینهم تزاور، و قد طحنهم بكلكله البلی، و أكلتهم الجنادل و الثّری، فأصبحوا بعد الحیاة أمواتا، و بعد غضارة العیش رفاتا؟!!.

تنهاییِ مردگان در گورها

عزیزانشان در داغ آنان سوختند، و خود در خاک آرام گرفتند، و کوچ کردند و دیگر بازگشتی ندارند. آرزوی بازگشت کردند، اما «حِیلَ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ ما یَشْتَهُونَ» میان آنان و آنچه آرزو دارند جدایی افتاده است.

قد فجع بهم الأحباب، و سكنوا التّراب، و ظعنوا فلیس لهم إیاب، و تمنّوا الرّجوع ف حِیلَ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ ما یَشْتَهُونَ .

منابع (۱)
  1. سبأ/ 54.

چه دور! چه دور! «کَلاّ إِنَّها کَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ» هرگز! این فقط سخنی است که او بر زبان می‌آورد، و پیش روی آنان برزخی (جهانِ میان مرگ و قیامت) است تا روزی که برانگیخته می‌شوند.

هیهات. هیهات، كَلاّ إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ .

منابع (۱)
  1. المؤمنون/ 100. و وردت الفقرة فی ذم الدنیا ص 58 الحدیث 136. عن الشیخة نور العین لامعة ضوء الصباح بنت المبارك بن كامل الخفاف، عن الحافظ أبی سعد احمد بن محمد بن احمد البغدادی، عن أبی العباس احمد بن محمد الطهرانی، عن أبی محمد بن احمد بن یوه، عن أبی الحسن احمد بن محمد بن اللبنانی، عن أبی بكر عبد اللّه بن صالح بن مسلم العجلی، عن رجل من شیبان، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق (ترجمة الإمام علی ابن أبی طالب علیه السّلام) ج 3 ص 269 الحدیث 1290. عن أبی القاسم علی ابن إبراهیم، عن رشا بن نظیف، عن الحسن بن إسماعیل، عن أحمد بن مروان، عن أبی قبیصة، عن سعید الجرمی، عن عبد اللّه بن صالح العجلی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی تذكرة الخواص ص 117، عن علی بن الحسین، عن عبد اللّه ابن صالح العجلی، عن رجل من بنی شیبان، عن علی علیه السّلام. و فی مناقب -

هشدار دربارهٔ زندگی در گورها

گویی شما هم در آن سرای ماندگار، به همان تنهایی و فرسودگیِ آنان دچار شده‌اید؛ آن خوابگاه شما را در گروِ خود گرفته و آن امانت‌گاه شما را در بر کشیده است. پس حال شما چگونه خواهد بود آنگاه که کارها برایتان به پایان رسد، گورها زیر و رو شود، آنچه در سینه‌هاست بیرون کشیده شود، پرده‌ها و پوشش‌ها از شما دریده شود، عیب‌ها و رازهایتان آشکار شود، شک و تردید از میان برود، و شما را برای رسیدگی به کارهایتان در پیشگاه پادشاهِ بزرگوار نگه دارند؟ آنگاه دل‌ها از ترسِ گناهانِ گذشته از جا کنده می‌شود؛ «هُنالِکَ تَبْلُوا کُلُّ نَفْسٍ ما أَسْلَفَتْ وَ رُدُّوا إِلَی اللّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ» در آنجا هر کسی آنچه را از پیش فرستاده است می‌آزماید، و به سوی خدا، سرپرستِ راستینِ خود، بازگردانده می‌شوند و دروغ‌هایی که می‌بافتند از دستشان می‌رود.

و كأن قد صرتم إلی ما صاروا إلیه من الوحدة و البلی فی دار الثّوی؛ و ارتهنكم ذلك المضجع، و ضمّكم ذلك المستودع. فكیف بكم لو قد تناهت بكم الأمور، و بعثرت القبور، و حصّل ما فی الصّدور، و هتكت عنكم الحجب و الأستار، و ظهرت منكم العیوب و الأسرار، و زال الشّكّ و الارتیاب، و أوقفتم للتّحصیل، بین یدی الملك الجلیل، فطارت القلوب لإشفاقها من سالف الذّنوب؛ هُنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ ما أَسْلَفَتْ وَ رُدُّوا إِلَی اللّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا یَفْتَرُونَ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۶
منابع (۴)
  1. ورد فی مناقب الخوارزمی. و كنز العمال. بالسندین السابقین. و دستور معالم الحكم. و بحار الأنوار. و فی ذم الدنیا ص 58 الحدیث 136. عن الشیخة نور العین لامعة ضوء الصباح بنت المبارك بن كامل الخفاف، عن الحافظ أبی سعد احمد ابن محمد بن احمد البغدادی، عن أبی العباس احمد بن محمد الطهرانی، عن أبی محمد بن احمد بن یوه، عن أبی الحسن احمد بن محمد بن اللبنانی، عن أبی بكر عبد اللّه بن صالح بن مسلم العجلی، عن رجل من شیبان، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق (ترجمة الإمام علی ابن أبی طالب علیه السّلام) ج 3 ص 269 الحدیث 1290. عن أبی القاسم علی ابن إبراهیم، عن رشا ابن نظیف، عن الحسن بن إسماعیل، عن أحمد بن مروان، عن أبی قبیصة، عن سعید الجرمی، عن عبد اللّه بن صالح العجلی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی ذم الدنیا. بالسند السابق.
  3. ورد فی دستور معالم الحكم ص 61. مرسلا. و تاریخ مدینة دمشق (ترجمة الإمام علی بن أبی طالب علیه السّلام) ج 3 ص 269 الحدیث 1290. عن أبی القاسم علی ابن إبراهیم، عن رشا بن نظیف، عن الحسن بن إسماعیل، عن أحمد بن مروان، عن أبی قبیصة، عن سعید الجرمی، عن عبد اللّه بن صالح العجلی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی تذكرة الخواص ص 117، عن علی بن الحسین، عن عبد اللّه ابن صالح العجلی، عن رجل من بنی شیبان، عن علی علیه السّلام. و فی مناقب الخوارزمی ص 267. عن احمد بن الحسین، عن أبی الحسین بن و شران الوركی ببغداد، عن الحسین بن صفوان، عن عبد اللّه بن محمد بن أبی الدنیا، عن علی بن الحسین بن عبد اللّه، عن عبد اللّه بن صالح بن مسلم العجلی، عن رجل من بنی شیبان، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 16 ص 201 الحدیث 44224. عن عبد اللّه بن صالح العجلی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 695. عن الطوسی، عن أبی الحسن (محمد بن احمد بن شاذان)، عن علی بن الحسین بن علی بن الحسن أبی الحسن النحوی الرازی، عن الحسن بن علی الرمزنی، عن العباس بن بكار الضبّی، عن أبی بكر الهذلی، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 74 ص 439. مرسلا. و فی ذم الدنیا ص 58 الحدیث 136. عن الشیخة نور العین لامعة ضوء الصباح بنت المبارك بن كامل الخفاف، عن الحافظ أبی سعد احمد بن محمد بن احمد البغدادی، عن أبی العباس احمد بن محمد الطهرانی، عن أبی محمد بن احمد بن یوه، عن أبی الحسن احمد بن محمد بن اللبنانی، عن أبی بكر عبد اللّه صالح بن مسلم العجلی، عن رجل من شیبان، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.
  4. سورة یونس/ 30.

خدای توانا و بزرگ در کتابش می‌فرماید: «لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی» تا کسانی را که بدی کردند به سزای کارهایشان برساند و کسانی را که نیکی کردند به بهترین صورت پاداش دهد.

إنّ اللّه - عزّ و جلّ - یقول فی كتابه: لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی .

منابع (۱)
  1. النجم/ 31.

و فرمود: «وَ وُضِعَ الْکِتابُ فَتَرَی الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمّا فِیهِ وَ یَقُولُونَ یا وَیْلَتَنا ما لِهذَا الْکِتابِ لا یُغادِرُ صَغِیرَةً وَ لا کَبِیرَةً إِلاّ أَحْصاها وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَ لا یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً» و کارنامهٔ عمل گذاشته می‌شود؛ پس گنهکاران را می‌بینی که از آنچه در آن است هراسان‌اند و می‌گویند: ای وای بر ما! این چه کارنامه‌ای است که هیچ کار کوچک و بزرگی را فرو نمی‌گذارد مگر اینکه آن را شمرده است! و آنچه را کرده‌اند حاضر می‌یابند، و پروردگار تو به هیچ‌کس ستم نمی‌کند.

و قال: وَ وُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَی الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمّا فِیهِ وَ یَقُولُونَ یا وَیْلَتَنا ما لِهذَا الْكِتابِ لا یُغادِرُ صَغِیرَةً وَ لا كَبِیرَةً إِلاّ أَحْصاها وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَ لا یَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً .

منابع (۱)
  1. الكهف/ 49. و وردت الفقرات فی دستور معالم الحكم ص 61. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق (ترجمة الإمام علی بن أبی طالب علیه السّلام) ج 3 ص 269 الحدیث 1290. عن أبی القاسم علی بن إبراهیم، عن رشا بن نظیف، عن الحسن بن إسماعیل، عن أحمد بن مروان، عن أبی قبیصة، عن سعید الجرمی، عن عبد اللّه بن صالح العجلی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی تذكرة الخواص ص 117، عن علی بن الحسین، عن عبد اللّه بن صالح العجلی، عن رجل من بنی شیبان، عن علی علیه السّلام. و فی مناقب الخوارزمی ص 267. عن احمد بن الحسین، عن أبی الحسین بن و شران الوركی ببغداد، عن الحسین بن صفوان، عن عبد اللّه بن محمد بن أبی الدنیا، عن علی بن الحسین بن عبد اللّه، عن عبد اللّه بن صالح بن مسلم العجلی، عن رجل من بنی شیبان، عن علی علیه السّلام. و فی تنبیه الخواطر ج 2 ص 88.مرسلا عن علی بن الحسین بن علی بن أبی طالب علیهم السّلام. و فی كنز العمال ج 16 ص 201 الحدیث 44224. عن عبد اللّه بن صالح العجلی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 695. عن الطوسی، عن أبی الحسن (محمد بن احمد ابن شاذان)، عن علی بن الحسین بن علی بن الحسن أبی الحسن النحوی الرازی، عن الحسن بن علی الرمزنی، عن العباس بن بكار الضبّی، عن أبی بكر الهذلی، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 74 ص 439.مرسلا. و فی ذم الدنیا ص 58 الحدیث 136. عن الشیخة نور العین لامعة ضوء الصباح بنت المبارك بن كامل الخفاف، عن الحافظ أبی سعد احمد بن محمد بن احمد البغدادی، عن أبی العباس احمد بن محمد الطهرانی، عن أبی محمد بن احمد ابن یوه، عن أبی الحسن احمد بن محمد بن اللبنانی، عن أبی بكر عبد اللّه بن صالح ابن مسلم العجلی، عن رجل من شیبان، عن علی علیه السّلام. باختلاف.

شگفتی‌های آفرینش انسان

یا این انسان را بنگرید که خدا او را در تاریکی‌های رَحِم‌ها و پرده‌های تودرتو پدید آورد: نطفه‌ای لبریز و ریزان، و خونِ بسته‌ای ناپیدا، و جنینی، و شیرخواره‌ای، و کودکی، و نوجوانی برومند.

أم هذا الّذی أنشأه [اللّه] فیظلمات الأرحام، و شغف الأستار، نطفة دهاقا، و علقة محاقا، و جنینا و راضعا، و ولیدا و یافعا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳
منابع (۱)
  1. دفاقا. ورد فی نسخة نصیری ص 30. و نسخة ابن النقیب ص 53. و هامش شرح ابن أبی الحدید ج 6 ص 270.

نعمت‌های خدا بر انسان و ناسپاسی بنده در برابر نعمت‌ها

سپس به او دلی نگهدارنده، زبانی گویا و چشمی بینا بخشید؛ تا پند گیرد و بفهمد، و بازایستد و از گناه دست بکشد.

ثمّ منحه قلبا حافظا، و لسانا لافظا، و بصرا لاحظا؛ لیفهم معتبرا، و یقصّر مزدجرا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳

تا هنگامی که قامتش راست شد و اندامش کمال یافت، با تکبر رمید و سرگشته و بی‌هدف راه سپرد؛ از دلوِ بزرگِ هوس خود آب می‌کشید، و در پی خوشی‌های شادمانه و هوس‌های نو به نویِ خویش، برای دنیایش سخت می‌کوشید.

حتّی إذا قام اعتداله، و استوی مثاله، نفر مستكبرا، و خبط سادرا، ماتحا فی غرب هواه، كادحا سعیا لدنیاه، فی لذّات طربه، و بدوات أربه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳

نه مصیبتی را به حساب می‌آورد و نه از سرِ پرهیزکاری فروتنی می‌کند.

لا یتحسّب رزیّة، و لا یخشع تقیّة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳
منابع (۱)
  1. لا یحتسب. ورد فی نسخة نصیری ص 30. و نسخة الآملی ص 52. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 78. و نسخة الإسترابادی ص 82. و نسخة عبده ص 196.و نسخة الصالح ص 113.

پس در فتنه‌زدگیِ خود فریب‌خورده مُرد، و در لغزشِ خود اسیر زندگی کرد.

فمات فی فتنته غریرا، و عاش فی هفوته أسیرا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳
منابع (۱)
  1. یسیرا. ورد فی المصادر السابقة. و نسخة العام 400 ص 76. و نسخة العطاردی ص 79.

نه توشه‌ای جایگزین به دست آورد و نه واجبی را ادا کرد.

لم یفد عوضا، و لم یقض مفترضا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳
منابع (۱)
  1. لم یفده. ورد فی

هجومِ ناگهانیِ مرگ در دنبالهٔ سرکشی‌ها و در کورانِ خوش‌گذرانی‌هایش بر سرش فرود آمد.

دهمته فجعات المنیّة فی غبّر جماحه، و سنن مراحه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳

پس در گردابِ دردها و هجومِ رنج‌ها و بیماری‌ها، روز را سرگشته و شب را بیدار گذراند.

فظلّ سادرا، و بات ساهرا، فی غمرات الآلام، و طوارق الأوجاع و الأسقام.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳

حال انسان در هنگام جان دادن و پس از مرگ

در میان برادری تنی، و پدری دلسوز، و زنی که از بی‌تابی واویلا سر می‌دهد، و زنی که از دل‌شوره بر سینه می‌کوبد.

بین أخ شقیق، و والد شفیق، و داعیة بالویل جزعا، و لا دمة للصّدر قلقا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳

و خودِ او در بیهوشیِ مرگ که همه‌چیز را از یادش برده، و گردابی کمرشکن، و ناله‌ای دردناک، و کششِ جانی اندوه‌بار، و جان‌کندنی طاقت‌فرسا گرفتار است.

و المرء فی سكرة ملهیة، و غمرة كارثة، و أنّة موجعة، و جذبة مكربة، و سوقة متعبة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳
منابع (۲)
  1. ملهثة. ورد فی متن شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 270. و نسخة الصالح ص 113.
  2. كاربة. ورد فی نسخة العطاردی ص 79. عن شرح الكیذری.

سپس ناامید و خاموش در کفن‌هایش پیچیده شد، و رام و بی‌مقاومت کشیده شد.

ثمّ أدرج فی أكفانه مبلسا، و جذب منقادا سلسا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳

آنگاه فرسوده از درد و تکیده از بیماری، بر چوب‌های تابوت انداخته شد؛ فرزندانِ شتابان به خدمت و برادرانِ گردآمده، او را به سوی سرای غربتش، و جایی که دیدارها از او بریده می‌شود، و خلوتگاهِ تنهاییِ ترسناکش می‌برند.

ثمّ ألقی علی الأعواد رجیع وصب، و نضو سقم؛ تحمله حفدة الولدان، و حشدة الإخوان، إلی دار غربته، و منقطع زورته، و منفرد وحشته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳
منابع (۱)
  1. مفرد. ورد فی نسخة نصیری ص 31. و نسخة الصالح ص 113.

هشدار از هراس‌های روز رستاخیز و خطرهای صراط (گذرگاهی که در قیامت باید از آن گذشت)

تا وقتی که تشییع‌کننده بازگشت و داغدار برگشت، او را در گودالِ گورش تنها نشاندند تا با فرشتگانِ گور سخن بگوید؛ در برابر بُهت و حیرتِ پرسش، و لغزشگاهِ آزمون.

حتّی إذا انصرف المشیّع، و رجع المتفجّع؛ أقعد فی حفرته نجیّا، لبهتة السّؤال، و عثرة الامتحان.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳

و بزرگ‌ترین بلا در آنجا، پذیرایی با آبِ جوشان، و سوختن در دوزخ، و زبانه‌کشیدنِ آتشِ سوزان، و هجومِ ناله‌های آتشین است.

و أعظم ما هنالك بلیّة نزل الحمیم، و تصلیة الجحیم، و فورات السّعیر، و سورات الزّفیر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳

نه وقفه‌ای آرامش‌بخش در کار است، نه آسایشی که عذاب را برطرف کند، نه نیرویی که مانع شود، نه مرگی که کار را یکسره کند، و نه چُرتی که درد را از یاد ببرد.

لا فترة مریحة، و لا دعة مزیحة، و لا قوّة حاجزة، و لا موتة ناجزة، و لا سنة مسلیة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳

در میان گونه‌های پی‌درپیِ مرگ و عذابِ ساعت‌به‌ساعت گرفتار است.

بین أطوار الموتات، و عذاب السّاعات.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳

ما به خدا پناه می‌بریم، و ما از آنِ خداییم و به سوی او بازمی‌گردیم.

إنّا باللّه عائذون، و إنّا للّه و إنّا إلیه راجعون.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳

سپس پیشِ روی همهٔ این‌ها، هراس‌های روز قیامت و روز حسرت و پشیمانی است.

ثمّ من دون ذلك أهوال یوم القیامة، و یوم الحسرة و النّدامة.

روزی که در آن ترازوها برپا می‌شود و کارنامه‌های عمل گشوده می‌شود، تا هر کارِ کوچکی شمرده شود و هر کارِ بزرگی آشکار شود.

یوم تنصب فیه الموازین، و تنشر فیه الدّواوین، لإحصاء كلّ صغیرة، و إعلان كلّ كبیرة.

منابع (۱)
  1. ورد فی أمالی الطوسی ص 695. عن الطوسی، عن أبی الحسن (محمد بن احمد ابن شاذان)، عن علی بن الحسین بن علی بن الحسن أبی الحسن النحوی الرازی، عن الحسن بن علی الرمزنی، عن العباس بن بكار الضبّی، عن أبی بكر الهذلی، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی تنبیه الخواطر ج 2 ص 88. مرسلا عن علی بن الحسین بن علی بن أبی طالب علیهم السّلام.باختلاف.

و بدانید که گذرگاه شما بر صراط است و لغزشگاه‌های پُرخطرِ آن، و وحشت‌های سرنگونی از آن، و هجومِ پیاپیِ هراس‌های آن.

و اعلموا أنّ مجازكم علی الصّراط و مزالق دحضه، و أهاویل زلله، و تارات أهواله.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳

برانگیختن خردمندان به تقوا

بندگان خدا! از خدا پروا کنید؛ پروای خردمندی که اندیشیدن، دلش را به خود مشغول کرده، و ترس، تنش را به رنج انداخته، و شب‌زنده‌داری، خوابِ اندکش را به بیداری کشانده است. امید به خدا، گرمای نیمروزش را به تشنگی گذرانده، و زهد (دل نبستن به دنیا) خواهش‌هایش را مهار کرده، و یاد خدا زبانش را به تکاپو انداخته است. برای در امان ماندن، ترس را پیش انداخته، از کج‌راهه‌ها کنار کشیده و به راه روشن آمده، و سرراست‌ترین راه‌ها را به سوی هدف پیموده است. فریب‌ها او را از راه نپیچانده، و کارهای گنگ و شبهه‌ناک حقیقت را بر او نپوشانده است؛ و سرانجام، در خوش‌ترین خوابش و امن‌ترین روزش، به شادیِ مژده و آسایشِ نعمت دست یافته است.

فاتّقوا اللّه، عباد اللّه، تقیّة ذی لبّ شغل التّفكّر قلبه، و أنصب الخوف بدنه، و أسهر التّهجّد غرار نومه، و أظمأ الرّجاء هواجر یومه، و ظلف الزّهد شهواته، و أوجف الذّكر بلسانه، و قدّم الخوف لأمانه، و تنكّب المخالج عن وضح السّبیل، و سلك أقصد المسالك إلی النّهج المطلوب، و لم تفتله فاتلات الغرور، و لم تعم علیه مشتبهات الأمور، ظافرا بفرحة البشری، و راحة النّعمی، فی أنعم نومه، و آمن یومه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳
منابع (۳)
  1. أرجف. ورد فی نسخة عبده ص 194.
  2. لإبانه. فی المصدر السابق.
  3. و لم تقتله قاتلات الغرور. ورد فی نسخة العام 400 ص 75. و نسخة نصیری ص 30.

او از گذرگاهِ این دنیای زودگذر با نیکنامی گذشته، و توشهٔ سرای آینده را با نیک‌بختی پیش فرستاده است. از سرِ ترس شتافته، و در روزگار مهلت با شتاب کار کرده است. با اشتیاق به جست‌وجو برخاسته، و از روی بیم از بدی‌ها دور شده؛ در امروزش چشم به فردایش دوخته، و پیشاپیش، فراروی خود را نگریسته است.

قد عبر معبر العاجلة حمیدا، و قدّم زاد الآجلة سعیدا؛ و بادر من وجل، و أكمش فی مهل، و رغب فی طلب، و ذهب عن رهب، و رقب فی یومه غده، و نظر قدما أمامه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳
منابع (۳)
  1. عن وجل. ورد فی نسخة ابن أبی الحدید ج 6 ص 264.
  2. رهب. ورد فی نسخة العام 400 ص 75. و نسخة نصیری ص 30. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 77. و نسخة ابن النقیب ص 53.
  3. قدما. ورد فی نسخة عبده ص 195. و ورد قدما فی

پس بهشت برای پاداش و بخشش بس است، و آتش برای کیفر و بدفرجامی بس است، و خدا برای انتقام گرفتن و یاری رساندن بس است، و کتاب خدا برای دلیل آوردن و طرفِ دعوا شدن بس است.

فكفی بالجنّة ثوابا و نوالا، و كفی بالنّار عقابا و وبالا، و كفی باللّه منتقما و نصیرا، و كفی بالكتاب حجیجا و خصیما.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳
منابع (۳)
  1. بالجنّة ثوابا و مآلا، و كفی بالنّار عقابا و نكالا. ورد فی المجتنی ص 21.مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 556. مرسلا. باختلاف یسیر.
  2. ظهیرا و مجیرا. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 556 الحدیث 12. مرسلا.
  3. بكتاب اللّه. ورد فی المجتنی. و الإعتبار و سلوة العارفین.

هشدار از فریب خوردن به عمر دراز و دانش بسیار

ای بندگان خدا که عمر دراز یافتید و از نعمت‌ها بهره‌مند شدید، آموزش دیدید و فهمیدید، مهلت یافتید و به سرگرمی گذراندید، و تندرست ماندید و فراموش کردید! مهلتی طولانی به شما داده شد، و بخششی نیکو به شما رسید، و از عذابی دردناک بیم داده شدید، و وعده‌ای بزرگ به شما داده شد. از گناهانی که به هلاکت می‌اندازند و عیب‌هایی که خشم خدا را برمی‌انگیزند بپرهیزید؛ و از آنچه از سرانجامِ مرگبارِ نسل‌های پیش از خود دیده‌اید عبرت بگیرید. بندهای پیکرشان از هم گسست، چشم‌ها و گوش‌هایشان از میان رفت، بزرگی و عزتشان رخت بربست، و شادی و ناز و نعمتشان بریده شد. نزدیکی به فرزندانشان به از دست دادنِ آنان، و هم‌نشینی با همسرانشان به جدایی از آنان تبدیل شد.

عباد اللّه الّذین عمّروا فنعموا، و علّموا ففهموا، و أنظروا فلهوا، و سلّموا فنسوا؛ أمهلوا طویلا، و منحوا جمیلا، و حذّروا ألیما، و وعدوا جسیما؛ احذروا الذّنوب المورطة، و العیوب المسخطة؛ و اعتبروا بما قد رأیتم من مصارع القرون قبلكم؛ قد تزایلت أوصالهم، و زالت أبصارهم و أسماعهم، و ذهب شرفهم و عزّهم، و انقطع سرورهم و نعیمهم؛ فبدّلوا بقرب الأولاد فقدها، و بصحبة الأزواج مفارقتها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳
منابع (۵)
  1. المورّطة. ورد فی نسخة الآملی ص 53. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 79.و نسخة عبده ص 198. و نسخة الصالح ص 114.
  2. (**) من: و اعتبروا. إلی: السّبیل قصد. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 161.
  3. أسماعهم و أبصارهم. ورد فی نسخة العام 400 ص 196. و نسخة ابن المؤدب ص 139. و نسخة نصیری ص 90. و نسخة الآملی ص 136. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 193. و نسخة ابن النقیب ص 144. و نسخة العطاردی ص 188. عن نسخة مكتبة جامعة علیكره - الهند. و عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكنهو - الهند.
  4. بعدها. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 144.
  5. بعدها. ورد فی هامش نسخة الإسترابادی ص 222.

نه به یکدیگر فخر می‌فروشند و نه فرزند می‌آورند، و نه به دیدار هم می‌روند و نه با هم گفت‌وگو می‌کنند.

لا یتفاخرون و لا یتناسلون، و لا یتزاورون و لا یتحاورون.

منابع (۱)
  1. یتجاورون. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 139. و نسخة نصیری ص 90.و نسخة الآملی ص 136. و نسخة عبده ص 348.

فراخوان به آمادگی برای مرگ با کردار نیک

بندگان خدا! بپرهیزید؛ پرهیزِ کسی که بر نفس خود چیره است، جلوی خواهش‌هایش را می‌گیرد و با خردش می‌نگرد. چرا که کار روشن است و نشانهٔ راه برپا، جاده هموار است و راه سرراست.

فاحذروا، عباد اللّه، حذر الغالب لنفسه، المانع لشهوته، النّاظر بعقله؛ فإنّ الأمر واضح، و العلم قائم، و الطّریق جدد، و السّبیل قصد.

پس کار کنید تا در فراخیِ مهلتِ زندگی هستید، نامه‌های اعمال باز است و راهِ توبه گشوده، پشت‌کننده به خدا فراخوانده می‌شود و به بازگشتِ بدکار امید می‌رود؛ پیش از آنکه چراغِ عمل خاموش شود، مهلت سر آید، اجل فرا رسد، درِ توبه بسته شود و فرشتگان بالا روند.

فاعملوا، و أنتم فی نفس البقاء، و الصّحف منشورة، و التّوبة مبسوطة، و المدبر یدعی، و المسیء یرجی، قبل أن یخمد العمل، و ینقطع المهل، و ینقضی الأجل، و یسدّ باب التّوبة، و تصعد الملائكة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳۷
منابع (۳)
  1. آونة. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 140 الحدیث 93. مرسلا.
  2. یخمل. ورد فی نسخة العام 400 ص 322.
  3. تنقضی المدّة. ورد فی المصدر السابق. و نسخة ابن المؤدب ص 228.و نسخة نصیری ص 150. و نسخة الآملی ص 232. و نسخة ابن شذقم ص 501.و نسخة العام 550 ص 152 أ.

فراخوان به کارهای شایسته پیش از رسیدن مرگ

بندگان خدا! همین حالا به کارهای شایسته بشتابید، تا ریسمانِ مرگ بر گلویتان شل است و جان در تن رهاست؛ در روزگارِ راهنمایی و آسودگیِ تن‌ها، در میدانِ گرد آمدن و مهلتِ باقی‌ماندهٔ عمر، در آغازِ توانِ خواستن، مهلتِ توبه و گشادگیِ میدان برای رهایی از گناه؛ پیش از تنگی و تنگنا، و وحشت و برآمدنِ جان، و پیش از فرارسیدنِ آن غایبِ مورد انتظار (مرگ)، و گرفتار شدن به دستِ خدای مقتدر و شکست‌ناپذیر. بندگان خدا! خدا را، خدا را در نظر بگیرید، پیش از آنکه قلم‌ها خشک شود، روزها سپری گردد و گناهان بر گردنتان بماند؛ و پیش از فریادِ حسرت و وای و بدبختی، و فرود آمدنِ عذابِ خدا، ناگهان یا آشکارا.

ألآن، عباد اللّه، بادروا صالح الأعمال و الخناق مهمل، و الرّوح مرسل، فی فینة الإرشاد، و راحة الأجساد، و باحة الاحتشاد، و مهل البقیّة، و أنف المشیّة، و إنظار التّوبة، و انفساح الحوبة؛ قبل الضّنك و المضیق، و الرّوع و الزّهوق، و قبل قدوم الغائب المنتظر، و أخذة العزیز المقتدر. اللّه اللّه، عباد اللّه، قبل جفوف الأقلام، و تصرّم الأیّام، و لزوم الآثام؛ و قبل الدّعوة بالحسرة و الویل و الشّقوة، و نزول عذاب اللّه بغتة أو جهرة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۳
منابع (۳)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 340 الحدیث 21. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 192. و ص 109. مرسلا. باختلاف یسیر.
  2. الارتیاد. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 83. و هامش متن منهاج البراعة ج 6 ص 66. و هامش نسخة عبده ص 199.
  3. انتظار. ورد فی نسخة العام 400 ص 76.

مردم! همین حالا، همین حالا! تا وقتی که بندها گشوده است، چراغ روشن است و درِ توبه باز؛ پیش از آنکه نامهٔ عمل پیچیده شود، که دیگر نه روزی‌ای فرود می‌آید و نه عملی بالا می‌رود.

أیّها النّاس؛ الآن الآن، ما دام الوثاق مطلقا، و السّراج منیرا، و باب التّوبة مفتوحا؛ و من قبل أن تطوی الصّحیفة؛ فلا رزق ینزل، و لا عمل یصعد.

فراخوان به پیشی گرفتن در کار نیک پیش از پشیمانی

امروز میدانِ آمادگی است و فردا روزِ مسابقه؛ و شما نمی‌دانید که سرانجامتان به سوی بهشت است یا آتش!

المضمار الیوم، و السّباق غدا؛ و إنّكم لا تدرون إلی جنّة أو نار.

همین حالا، همین حالا! پیش از پشیمانی، و پیش از «أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتی عَلی ما فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّهِ وَ إِنْ کُنْتُ لَمِنَ السّاخِرِینَ * أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللّهَ هَدانِی لَکُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِینَ * أَوْ تَقُولَ حِینَ تَرَی الْعَذابَ لَوْ أَنَّ لِی کَرَّةً فَأَکُونَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ»؛ اینکه کسی بگوید: «ای حسرتا بر من از کوتاهی‌هایی که در حقِ خدا کردم و به راستی از مسخره‌کنندگان بودم! یا بگوید: اگر خدا هدایتم کرده بود، حتماً از پرهیزگاران می‌شدم! یا هنگامی که عذاب را می‌بیند بگوید: ای کاش راهِ بازگشتی برایم بود تا از نیکوکاران می‌شدم!».

الآن الآن؛ من قبل النّدم، و من قبل أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتی عَلی ما فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّهِ وَ إِنْ كُنْتُ لَمِنَ السّاخِرِینَ * أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللّهَ هَدانِی لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِینَ * أَوْ تَقُولَ حِینَ تَرَی الْعَذابَ لَوْ أَنَّ لِی كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ .

منابع (۱)
  1. الزّمر/ 56-58.

پس خدای بزرگ -که شکوهش والاست- پاسخش را می‌دهد: «بَلی قَدْ جاءَتْکَ آیاتِی فَکَذَّبْتَ بِها وَ اسْتَکْبَرْتَ وَ کُنْتَ مِنَ الْکافِرِینَ»؛ «آری، آیات من به سویت آمد، اما آنها را دروغ شمردی و تکبر ورزیدی و از کافران بودی».

فیردّ علیه الجلیل - جلّ جلاله -: بَلی قَدْ جاءَتْكَ آیاتِی فَكَذَّبْتَ بِها وَ اسْتَكْبَرْتَ وَ كُنْتَ مِنَ الْكافِرِینَ .

منابع (۱)
  1. الزّمر/ 59.

به خدا سوگند، او درخواستِ بازگشت نمی‌کند مگر برای اینکه کار شایسته انجام دهد و هیچ کس را در پرستش پروردگارش شریک نگیرد.

فو اللّه ما یسأل الرّجوع إلاّ لیعمل صالحا، و لا یشرك بعبادة ربّه أحدا.

منابع (۱)
  1. ورد فی أمالی الطوسی ص 696. عن الطوسی، عن أبی الحسن (محمد بن احمد ابن شاذان)، عن علی بن الحسین بن علی بن الحسن أبی الحسن النحوی الرازی، عن الحسن بن علی الرمزنی، عن العباس بن بكار الضبّی، عن أبی بكر الهذلی، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 94. عن أبی عبد اللّه محمد بن منصور التستری، عن الحسن بن محمد بن سعید، عن محمد بن إبراهیم بن قریش الحكیمی، عن عبد العزیز بن أبان، عن سهم بن شعیب النهمی، عن عبد الأعلی، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی تنبیه الخواطر ج 2 ص 89. مرسلا عن علی بن الحسین بن علی بن أبی طالب علیهم السّلام.

فراخوان به پاک‌سازیِ نفس و ترس از خدای والا

پس هر کس باید از خود برای خود توشه برگیرد؛ از زنده برای مرده، از فانی برای باقی، و از رفتنی برای ماندگار. همان کسی که از خدا می‌ترسد، در حالی که تا سررسیدِ اجلش به او عمر داده شده و برای عمل کردن به او مهلت داده شده است.

فأخذ امرؤ من نفسه لنفسه؛ و أخذ من حیّ لمیّت، و من فان لباق، و من ذاهب لدائم. إمرؤ خاف اللّه و هو معمّر إلی أجله، و منظور إلی عمله.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳۷

کسی که به نفسِ خود دهانه زده و مهارش را کشیده است؛ با آن دهانه، نفس را از نافرمانی‌های خدا بازداشته، و با آن مهار، به سوی فرمان‌برداریِ خدا کشانده است.

إمرؤ ألجم نفسه بلجامها، و زمّها بزمامها، فأمسكها بلجامها عن معاصی اللّه، و قادها بزمامها إلی طاعة اللّه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳۷

ای کسانی که چشم و گوش دارید و از تندرستی و مال و کالا برخوردارید! آیا هیچ گریزگاه یا راه رهایی، پناهگاه یا جان‌پناهی، یا راه فرار و بازگشتی هست؟ یا نیست؟ پس چگونه از حق برگردانده می‌شوید؟!

یا أولی الأبصار و الأسماع، و العافیة و المتاع؛ هل من مناص أو خلاص، أو معاذ أو ملاذ، أو فرار أو محار؟. أم لا؛ فأنّی تؤفكون؟!.

منابع (۲)
  1. (**) من: یا أولی. إلی: دنیاها. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 83.
  2. مجاز. ورد فی كتاب الطراز ج 3 ص 32. مرسلا.

یا به کجا کشانده می‌شوید؟!

أم أین تصرفون؟!.

یا به چه چیز فریب می‌خورید؟!

أم بماذا تغترّون؟!.

تنها بهرهٔ هر یک از شما از این زمینِ دراز و پهناور، به اندازهٔ قد و بالای خودش است؛ در حالی که گونه‌اش بر خاک افتاده، در کوی مردگان در گرو مانده و در تنگیِ خوابگاهش تنها رها شده است.

و إنّما حظّ أحدكم من الأرض ذات الطّول و العرض قید قدّه، متعفّرا علی خدّه، و قد غودر فی محلّة الأموات رهینا، و فی ضیق المضجع وحیدا.

منابع (۱)
  1. منعفرا. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 79. و نسخة الإسترابادی ص 83.و نسخة العام 550 ص 32 ب.

آنچه در گورها بر سر بدن‌ها می‌آید

جانورانِ زمین پوستش را دریده‌اند و فرساینده‌ها تازگی‌اش را کهنه کرده‌اند. تندبادها نشانه‌هایش را از میان برده‌اند و پیشامدهای روزگار آثارش را پاک کرده‌اند. بدن‌ها پس از آن شادابی و لطافت، تکیده و دگرگون شده‌اند و استخوان‌ها پس از آن نیرومندی، پوسیده و توخالی شده‌اند. جان‌ها نیز در گروِ سنگینیِ بارهای خود مانده‌اند و به خبرهای پنهانِ خود یقین یافته‌اند.

قد هتكت الهوامّ جلدته، و أبلت النّواهك جدّته، و عفت العواصف آثاره، و محا الحدثان معالمه، و صارت الأجساد شحبة بعد بضّتها، و العظام نخرة بعد قوّتها، و الأرواح مرتهنة بثقل أعبائها، موقنة بغیب أنبائها.

منابع (۱)
  1. الجدیدان. ورد فی نسخة نصیری ص 29. و نسخة العام 550 ص 30 ب.

نه بر کار نیکشان چیزی افزوده می‌شود و نه از لغزشِ بدشان پوزشی می‌پذیرند.

لا تستزاد من صالح عملها، و لا تستعتب من سیّ‌ء زللها.

منابع (۱)
  1. شیء من. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 280. مرسلا.

مگر شما فرزندانِ همان مردمان و پدران، و برادران و خویشاوندانِ آنان نیستید که شیوهٔ آنان را پی می‌گیرید، به راه آنان می‌روید و در جادهٔ آنان گام می‌گذارید؟

أ و لستم أبناء القوم و الآباء، و إخوانهم و الأقرباء؛ تحتذون أمثلتهم، و تركبون قدّتهم، و تطأون جادّتهم؟.

اما دل‌ها از بهرهٔ خود سخت شده‌اند، از راهِ هدایتِ خود غافل مانده‌اند و در میدانی جز میدانِ خود می‌تازند؛ انگار روی سخن با دیگران است و انگار رستگاری در به دست آوردنِ دنیای خودشان است!

فالقلوب قاسیة عن حظّها، لاهیة عن رشدها، سالكة فی غیر مضمارها؛ كأنّ المعنیّ سواها، و كأنّ الرّشد فی إحراز دنیاها!!.

بندگان خدا! پس این درنگ کردن و در تاریکی راه رفتن برای چیست؟!

فعلام، عباد اللّه، التّعرّج و الدّلج؟!.

و گریزگاه و راه فرار به کجاست؟!

و إلی أین المفرّ و المهرب؟!.

این مرگ در پیِ شماست و یکی پس از دیگری را از میان می‌برد؛ نه بر ناتوانی دل می‌سوزاند و نه از بزرگی می‌گذرد. شب و روز هم شتابان پایانِ مهلتِ عمر را جلو می‌رانند و با شتاب بسیار به پیش می‌برند.

و هذا الموت فی الطّلب، یخترم الأوّل فالأوّل؛ لا یتحنّن علی ضعیف، و لا یعرّج علی شریف، و الجدیدان یحثّان الأجل تحثیثا، و یسوقانه سوقا حثیثا.

و هر آنچه آمدنی است، نزدیک است.

و كلّ ما هو آت فقریب.

و در پسِ این‌ها، شگفتیِ بسیار شگفت‌انگیز است.

و من وراء ذلك العجب العجیب.

پس برای روز حساب، پاسخ آماده کنید و برای روز بازگشت، توشهٔ بسیار فراهم آورید.

فأعدّوا الجواب لیوم الحساب، و أكثروا الزّاد لیوم المعاد.

منابع (۱)
  1. ورد فی دستور معالم الحكم ص 64. مرسلا. و ص 94. عن أبی عبد اللّه محمد بن منصور التستری، عن الحسن بن محمد بن سعید، عن محمد بن إبراهیم بن قریش الحكیمی، عن عبد العزیز بن أبان، عن سهم بن شعیب النهمی، عن عبد الأعلی، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 74 ص 440 الحدیث 48. مرسلا.

محبوب‌ترین بندگان خدا

بندگان خدا! از محبوب‌ترین بندگانِ خدای پاک و برتر نزد او، بنده‌ای است که خدای بزرگ‌ستایش او را در برابرِ نفسش یاری کرده است. پس اندوه را لباس زیرین و ترس را جامهٔ رویینِ خود ساخته، یقین را در دل جای داده و در پندارِ نابودیِ دنیا، از هر شکی پاک شده است؛ پس همواره به یادِ آن است. از این رو، چراغ هدایت در دلش درخشیده و برای روزی که بر او فرود می‌آید، توشهٔ پذیرایی آماده کرده است؛ پس دور را برای خود نزدیک، و سخت را آسان ساخته است.

عباد اللّه؛ إنّ من أحبّ عباد اللّه - سبحانه و تعالی - إلیه عبدا أعانه اللّه - جلّ ثناؤه - علی نفسه، فاستشعر الحزن، و تجلبب الخوف، و أضمر الیقین، و عری من الشّكّ فی توهّم الزّوال، فهو منه علی بال؛ فزهر مصباح الهدی فی قلبه، و أعدّ القری لیومه النّازل به، فقرّب علی نفسه البعید، و هوّن الشّدید.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۷
منابع (۵)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 239 الحدیث 201. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 156. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 88. مرسلا. باختلاف یسیر.
  2. ورد فی دستور معالم الحكم ص 144. مرسلا.
  3. و تجنّب الشّكّ و الشّبهات، و توهّم الزّوال. ورد فی المصدر السابق.
  4. ورد فی دستور معالم الحكم ص 64. مرسلا. و ص 94. عن أبی عبد اللّه محمد بن منصور التستری، عن الحسن بن محمد بن سعید، عن محمد بن إبراهیم بن قریش الحكیمی، عن عبد العزیز بن أبان، عن سهم بن شعیب النهمی، عن عبد الأعلی، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 74 ص 440 الحدیث 48. مرسلا. و فی المجتنی ص 21. مرسلا. و فی تیسیر المطاب ص 139. عن أبی احد بن علی العبدكی، عن جعفر بن علی الجابری، عن علی بن الحسین البغدادی، عن مهاجر العامری، عن الشعبی، عن الحارث، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.
  5. بهر. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 88.مرسلا.

نگریست و بینا شد، به یاد آورد و بسیار توشه اندوخت، و از آبِ شیرین و گوارایی که راه‌های رسیدن به آن برایش آسان شده بود، سیراب شد؛ پس در همان بارِ نخست به سیری نوشید و راهی هموار را پیمود.

نظر فأبصر، و ذكر فاستكثر، و ارتوی من عذب فرات سهّلت له موارده، فشرب نهلا، و سلك سبیلا سهلا.

هیچ کارِ پوشیده‌ای را فرو نگذاشت مگر اینکه پرده از آن برداشت، و نه هیچ تاریکی‌ای را مگر اینکه روشنایی‌اش را دید، و نه هیچ کارِ بزرگ و دشواری را مگر اینکه به نهایتِ آن رسید.

لم یدع مبهمة إلاّ كشف غطاءها، و لا مظلمة إلاّ أبصر جلاءها، و لا معظمة إلاّ بلغ مداها.

منابع (۱)
  1. ورد فی دستور معالم الحكم ص 144. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 139. عن أبی احد بن علی العبدكی، عن جعفر بن علی الجابری، عن علی بن الحسین البغدادی، عن مهاجر العامری، عن الشعبی، عن الحارث، عن علی علیه السّلام.و ورد جددا بدل سهلا فی نسخ النهج.

جامه‌های شهوت‌ها را از تن درآورده و از همهٔ دغدغه‌ها رها شده، جز یک دغدغه که تنها به آن پرداخته است. پس از صفتِ کوری و همراهی با اهل هوس (خواسته‌ای که آدم را از راهِ درست بیرون می‌برد) بیرون آمده و از کلیدهای درهای هدایت و قفل‌های درهای نابودی شده است. راهش را دیده، مسیرش را پیموده و نشانه‌های راهش را شناخته است. با کلیدهای دانش درهای آن را گشوده، به دریاهایش زده و امواجِ انبوهش را شکافته است.

قد خلع سرابیل الشّهوات، و تخلّی من الهموم إلاّ همّا واحدا انفرد به؛ فخرج من صفة العمی، و مشاركة أهل الهوی، و صار من مفاتیح أبواب الهدی، و مغالیق أبواب الرّدی. قد أبصر طریقه، و سلك سبیله، و عرف مناره، و استفتح بمفاتح العلم أبوابه، و خاض بحاره، و قطع غماره.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۷
منابع (۳)
  1. تفرّد. ورد فی
  2. و وضحت له سبیله و مناره. ورد فی دستور معالم الحكم ص 66. مرسلا.و فی بحار الأنوار ج 74 ص 440 الحدیث 48. مرسلا. و فی المجتنی ص 22.مرسلا. باختلاف یسیر.
  3. ورد فی المجتنی. و بحار الأنوار. و دستور معالم الحكم ص 66. و فی ص 145.مرسلا. باختلاف.

به استوارترین دستگیره‌ها چنگ زده و به محکم‌ترین ریسمان‌ها پناه برده است؛ پس در یقین، بر روشنایی‌ای همچون نور خورشید است.

و استمسك من العری بأوثقها، و استعصم من الحبال بأمتنها؛ فهو من الیقین علی مثل ضوء الشّمس.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۷
منابع (۱)
  1. ورد فی دستور معالم الحكم ص 66. و بحار الأنوار. و المجتنی.

خود را برای خدای پاک و برتر، در والاترین کارها گمارده است: از به سرانجام رساندنِ هر کاری که بر او وارد می‌شود، تا بازگرداندنِ هر شاخه‌ای به ریشه‌اش.

قد نصب نفسه للّه - سبحانه و تعالی - فی أرفع الأمور؛ من إصدار كلّ وارد علیه، و تصییر كلّ فرع إلی أصله.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۷
منابع (۱)
  1. ردّ. ورد فی دستور معالم الحكم ص 144.

چراغِ تاریکی‌ها، برطرف‌کنندهٔ کوری‌ها و سرگشتگی‌ها، فرورونده در گرداب‌های سخت، کلیدِ کارهای پوشیده، گشایندهٔ گره‌های کور و راهنمای بیابان‌هاست.

مصباح ظلمات، كشّاف عشوات، خوّاض غمرات، مفتاح مبهمات، دفّاع معضلات، دلیل فلوات.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۷
منابع (۴)
  1. غشوات. ورد فی نسخة نصیری ص 34. و نسخة الآملی ص 57. و ورد عشاوات فی نسخة عبده ص 205. و نسخة الصالح ص 119.
  2. ورد فی بحار الأنوار ج 74 ص 440 الحدیث 48. مرسلا.
  3. فتّاح. ورد فی المصدر السابق. و فی دستور معالم الحكم ص 66. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 518. الحدیث 48. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 359. مرسلا.
  4. دافع. ورد فی المصادر السابقة. عدا عیون الحكم و المواعظ.

سخن می‌گوید و می‌فهماند، و خاموش می‌ماند و سالم می‌ماند.

یقول فیفهم، و یسكت فیسلم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۷

برای خدای پاک خالص شده و خدا هم او را ویژهٔ خود ساخته است؛ پس او از معدن‌های دینِ خدا و میخ‌های استوارِ زمینِ اوست.

قد أخلص للّه - سبحانه - فاستخلصه؛ فهو من معادن دینه، و أوتاد أرضه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۷

خود را پایبندِ عدالت کرده است؛ و نخستین عدالتش، راندنِ خواهشِ نفس از خود بوده است.

قد ألزم نفسه العدل؛ فكان أوّل عدله نفی الهوی عن نفسه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۷

حق را وصف می‌کند و به آن عمل می‌کند.

یصف الحقّ و یعمل به.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۷

هیچ نهایتِ خیری را فرو نمی‌گذارد مگر اینکه آهنگِ آن می‌کند، و هیچ جایِ امیدِ خیری را رها نمی‌کند مگر اینکه به سویش می‌رود.

لا یدع للخیر غایة إلاّ أمّها، و لا مظنّة إلاّ قصدها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۷

مهارِ خود را به دستِ کتابِ خدا سپرده است؛ پس کتاب خدا پیشوا و راهبرِ اوست. هر جا بارِ سنگینِ آن فرود آید، او نیز فرود می‌آید و هر جا منزلگاهِ آن باشد، او نیز منزل می‌کند؛ در حالی که مردم از صراط (راهِ درستِ خدا) منحرف شده‌اند، در غفلت و سرگشتگی غوطه‌ورند و در حیرت و کوری سرگردانند.

قد أمكن الكتاب من زمامه، فهو قائده و إمامه؛ یحلّ حیث حلّ ثقله، و ینزل حیث كان منزله؛ و النّاس عن الصّراط ناكبون، [و] فی غمرة ساهون، و فی حیرة یعمهون.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۷
منابع (۱)
  1. ورد فی دستور معالم الحكم ص 146. مرسلا.

ویژگی‌های منفورترین مردمان نزد خدای برتر

و از منفورترین مردمان نزد خدای برتر، بنده‌ای است که خدا او را به حالِ خودش رها کرده است؛ از راهِ میانه و درست منحرف شده و بی‌راهنما راه می‌پیماید. اگر به کشت‌وکارِ دنیا فراخوانده شود، دست به کار می‌شود، و اگر به کشت‌وکارِ آخرت فراخوانده شود، سستی و تنبلی می‌کند.

و إنّ من أبغض الرّجال إلی اللّه - تعالی - لعبدا وكله اللّه إلی نفسه، جائرا عن قصد السّبیل، سائرا بغیر دلیل. إن دعی إلی حرث الدّنیا عمل، و إن دعی إلی حرث الآخرة كسل.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۳

انگار آنچه برایش کار کرده بر او واجب است، و انگار آنچه در آن سستی کرده از دوشِ او برداشته شده است.

كأنّ ما عمل له واجب علیه، و كأنّ ما ونی فیه ساقط عنه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۳

و دیگری کسی است که بر خود نامِ دانشمند نهاده، در حالی که دانشمند نیست؛ پس نادانی‌هایی را از نادانان، و گمراهی‌هایی را از گمراهان گرفته، و برای مردم دام‌هایی از ریسمان‌های فریب و سخنِ دروغ و باطل پهن کرده است. کتابِ خدا را بر پایهٔ نظرهای خود معنا کرده و حق را به سوی خواهش‌های نفسِ خود کج کرده است.

و آخر قد تسمّی عالما و لیس به؛ فاقتبس جهائل من جهّال، و أضالیل من ضلاّل، و نصب للنّاس أشراكا من حبائل غرور، و قول زور. قد حمل الكتاب علی آرائه، و عطف الحقّ علی أهوائه.

منابع (۳)
  1. (**) من: و آخر. إلی: میّت الأحیاء. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 87.
  2. یسمّی. ورد فی نسخة العام 400 ص 81. و هامش نسخة ابن المؤدب ص 58.و نسخة نصیری ص 34.
  3. حبال. ورد فی المصادر السابقة. و نسخة الآملی ص 57. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 85. و نسخة الإسترابادی ص 89. و نسخة ابن شذقم ص 132.و نسخة العام 550 ص 35 أ.

مردم را از گناهانِ بزرگ آسوده‌خاطر می‌سازد و جرم‌های کلان را کوچک و سبک جلوه می‌دهد.

یؤمّن النّاس من العظائم، و یهوّن كبیر الجرائم.

می‌گوید: «در برابر شبهه‌ها (مواردِ مشکوک میانِ حق و باطل) دست نگه می‌دارم»، در حالی که درونِ آن‌ها افتاده است.

یقول: أقف عند الشّبهات، و فیها وقع.

و می‌گوید: «از بدعت‌ها (نوآوری‌های نادرست در دین) کناره‌گیری می‌کنم»، در حالی که در میانِ آن‌ها آرمیده است.

و یقول: أعتزل البدع، و بینها اضطجع.

پس او در میان مردم، چهره‌اش چهرهٔ انسان است و دلش دل حیوان.

ف هو فی النّاس الصّورة صورة إنسان، و القلب قلب حیوان.

منابع (۱)
  1. ورد فی دستور معالم الحكم ص 142. مرسلا.

نه درِ راهِ درست را می‌شناسد تا پیروی‌اش کند، و نه درِ کوری را تا از آن روی برگرداند.

لا یعرف باب الهدی فیتّبعه، و لا باب العمی فیصدّ عنه.

چنین کسی مرده‌ای در میان زندگان است.

فذلك میّت الأحیاء.

خدا ما و شما را از عمل‌کنندگان به کتابش و پیروان سنت فرستاده‌اش (ص) قرار دهد.

جعلنا اللّه و إیّاكم عاملین بكتابه، متّبعین لسنّة رسوله [صلّی اللّه علیه و آله].

و خدا ما و شما را با فرمان‌برداری از خودش حفظ کند، و ما و شما را بر آنچه به او نزدیک می‌کند و در پیشگاهش جایگاه می‌بخشد یاری دهد؛ تا ما را در «دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ» سرای ماندگار از بخشش خویش جای دهد. او ستوده و بزرگوار است؛ که ما تنها به او پایداریم و از آنِ اوییم.

[و] عصمنا اللّه و إیّاكم بطاعته، و أعاننا و إیّاكم علی ما یقرّب إلیه، و یزلف لدیه، حتّی یحلّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ إنّه حمید مجید، فإنّما نحن به و له.

منابع (۱)
  1. فاطر/ 35.

بهترین سخن و رساترین پند، کتاب خداست؛ کتابی که «لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ» باطل نه از پیش رو و نه از پشت سر به سراغش نمی‌آید، و فروفرستاده‌ای از سوی خدای حکیم و ستوده است.

إنّ أحسن الحدیث و أبلغ الموعظة كتاب اللّه الّذی لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَكِیمٍ حَمِیدٍ .

منابع (۱)
  1. فصّلت/ 42. و وردت الفقرات فی دستور معالم الحكم ص 66. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق (ترجمة الإمام علی بن أبی طالب علیه السّلام) ج 3 ص 269 الحدیث -

یاری خواستن از خدای پاک در برابر نفس

این را که می‌شنوید می‌گویم، و بر نفس خودم و نفس‌های شما از خدا یاری می‌خواهم. او ما را بس است و چه خوب کارسازی است. و برای خودم و برای شما از خدا آمرزش می‌خواهم.

أقول ما تسمعون، و اللّه المستعان علی نفسی و أنفسكم، و هو حسبنا و نعم الوكیل. و أستغفر اللّه لی و لكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۳
منابع (۱)
  1. ورد فی جواهر المطالب. ج 1 ص 301. مرسلا عن الحسن بن علی علیهما السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 696. عن الطوسی، عن أبی الحسن (محمد بن احمد ابن شاذان)، عن علی بن الحسین بن علی بن الحسن أبی الحسن النحوی الرازی، عن الحسن بن علی الرمزنی، عن العباس بن بكار الضبّی، عن أبی بكر الهذلی، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 79. عن أبی نعیم، عن أبیه، عن إبراهیم بن محمد بن الحسن، عن احمد ابن إبراهیم بن هشام الدمشقی، عن أبی صفوان القاسم بن یزید بن عوانة، عن ابن حرث، عن ابن عجلان، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی -

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۲، صفحهٔ ۳۲۵. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن