کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۱۵۶ دقیقه خواندن

دل کندن از دنیا و عبرت از گذشتگان

خطبه‌ای از او (ع) دربارهٔ دل کندن از دنیا

بی‌تاریخ

زمان، جا و مناسبت این خطبه در منابع نیامده است. امام پس از ستایش خدا به مردم دربارهٔ دنیا هشدار می‌دهد و آنان را به آماده شدن برای مرگ و پرهیزگاری می‌خواند.

خطاب به: مردم (مخاطب عمومی)

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۱۹۶، خطبهٔ ۷۶

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

ستایش از آنِ خداست؛ خدایی که پایین می‌آورد و بالا می‌برد، زیان می‌رساند و سود می‌بخشد، و بخشنده و گشاده‌دست است. ستایشش باشکوه است و نام‌هایش راست و درست. بر نهان‌ها و بر هرچه از دل‌ها می‌گذرد آگاه و مسلط است.

الحمد للّه الخافض الرّافع، الضّارّ النّافع، الجواد الواسع؛ الجلیل ثناؤه، الصّادقة أسماؤه، المحیط بالغیوب، و ما یخطر علی القلوب.

خدایی که مرگ را از سرِ عدالت میان آفریدگانش نهاد، و زندگی را از سرِ بخشش به آنان نعمت داد. پس زنده کرد و میراند، و روزی‌ها را اندازه تعیین کرد.

الّذی جعل الموت بین خلقه عدلا، و أنعم بالحیاة علیهم فضلا، فأحیا و أمات، و قدّر الأقوات.

اندازه‌گیریِ روزی‌ها را با دانش خود محکم کرد، و تدبیرِ آن‌ها را با حکمتش بی‌نقص ساخت؛ چرا که او همواره آگاه و بینا بوده است.

أحكمها بعلمه تقدیرا، و أتقنها بحكمته تدبیرا، إنّه كان خبیرا بصیرا.

او پایداری است بی‌نابودی، و ماندگاری است بی‌هیچ پایانی.

هو الدّائم بلا فناء، و الباقی إلی غیر انتهاء.

آنچه را در زمین و در آسمان است می‌داند، و آنچه را میان آن دو و در زیر خاک است.

یعلم ما فی الأرض و ما فی السّماء، و ما بینهما و ما تحت الثّری.

او را با خالص‌ترین ستایشِ اندوخته‌اش می‌ستایم؛ همان‌گونه که فرشتگان و پیامبران او را ستوده‌اند.

أحمده بخالص حمده المخزون، بما حمده به الملائكة و النّبیّون.

ستایشی که به شماره درنیاید، هیچ زمانی بر آن پیشی نگیرد، و هیچ‌کس مانندش را نیاورد.

حمدا لا یحصی له عدد، و لا یتقدّمه أمد، و لا یأتی بمثله أحد.

به او ایمان دارم و بر او توکل می‌کنم؛ از او هدایت می‌خواهم و از او می‌طلبم که در کارهایم مرا کفایت کند؛ از او می‌خواهم سرنوشتم را به خیر رقم بزند و خشنودی‌اش را می‌جویم.

أؤمن به و أتوكّل علیه، و أستهدیه و أستكفیه، و أستقضیه بخیر و أسترضیه.

و گواهی می‌دهم که جز خدا خدایی نیست؛ یگانه است و شریکی ندارد. و گواهی می‌دهم که محمد بنده و فرستادهٔ اوست.

و أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریك له؛ و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 150 الحدیث 193. عن علی بن الحسین المؤدب و غیره، عن احمد بن محمد بن خالد، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 22. مرسلا. و فی نهج السعادة ج 3 ص 192. عن تنبیه الخواطر. مرسلا. باختلاف.

او را زمانی برانگیخت که نه پرچمی برپا بود، نه چراغِ راهنمایی می‌درخشید، و نه راهِ روشنی در میان بود. او را فرستاد «بِالْهُدی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ» با هدایت و دینِ حق، تا آن را بر همهٔ دین‌ها پیروز کند، هرچند مشرکان خوش نداشته باشند. درود خدا بر او و خاندانش باد.

بعثه حین لا علم قائم، و لا منار ساطع، و لا منهج واضح. أرسله بِالْهُدی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ . صلّی اللّه علیه و آله.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۶
منابع (۲)
  1. التوبة/ 33.
  2. ورد فی الكافی. بالسند السابق. و المستدرك لكاشف الغطاء.

بندگان خدا! شما را به تقوای الهی (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) سفارش می‌کنم، و از دنیا برحذر می‌دارم؛ که زندگیِ آن کوتاه است و خیرش اندک.

أوصیكم عباد اللّه بتقوی اللّه؛ و أحذّركم الدّنیا، فإنّ عیشها قصیر، و خیرها یسیر.

حالِ دنیا و اهل آن

دنیا سرای کوچ کردن است و جایگاهِ تلخ‌کامی؛ ساکنِ آن کوچ‌کننده است و ماندگارِ آن جداشونده.

و إنّ ها دار شخوص، و محلّة تنغیص؛ ساكنها ظاعن، و قاطنها بائن.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم للآمدی ج 2 ص 869. الحدیث 8. مرسلا.

دنیا اهلش را همچون کشتی به چپ و راست می‌لرزاند؛

تمید بأهلها میدان السّفینة.

تندبادها در دلِ دریاهای عمیق آن را به این‌سو و آن‌سو می‌کوبند.

تصفّقها العواصف فی لجج البحار.

منابع (۱)
  1. تقصفها. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 197. و نسخة الآملی ص 171. و نسخة ابن الحدید ج 10 ص 176. و نسخة فیض الإسلام ج 4 ص 623. و نسخة عبده ص 449. و نسخة الصالح ص 310.

برخی از آنان غرق و نابود شده‌اند.

فمنهم الغرق الوبق.

منابع (۱)
  1. الغریق. ورد فی تاج العروس ج 7 ص 83. مرسلا.

و برخی بر پشتِ موج‌ها رهایی یافته‌اند؛ بادها با دامنه‌های خود آنان را به پیش می‌رانند و بر هراس‌های خود سوارشان می‌کنند.

و منهم النّاجی علی متون الأمواج؛ تحفزه الرّیاح بأذیالها، و تحمله علی أهوالها.

منابع (۲)
  1. بطون. ورد فی نسخة ابن الحدید ج 10 ص 176. و نسخة فیض الإسلام ج 4 ص 623. و نسخة عبده ص 449. و نسخة الصالح ص 310.
  2. أهوائها. ورد فی متن بهج الصباغة للتستری ج 8 ص 313.

هرچه از آن غرق شود، دیگر به دست نمی‌آید؛ و هرچه از آن رهایی یابد، رو به سوی نابودی دارد.

فما غرق منها فلیس بمستدرك، و ما نجا منها فإلی مهلك.

بندگان خدا! همین حالا دست به کار شوید، تا زبان‌ها آزاد است، بدن‌ها تندرست است، اندام‌ها نرم و فرمان‌بر است، جای رفت‌وآمد فراخ است و میدانِ عمل گسترده؛ پیش از آنکه از دست رفتنِ فرصتْ گریبانتان را بگیرد و مرگ فرا رسد.

عباد اللّه؛ الآن فاعملوا، و الألسن مطلقة، و الأبدان صحیحة، و الأعضاء لدنة، و المنقلب فسیح، و المجال عریض؛ قبل إرهاق الفوت و حلول الموت.

منابع (۳)
  1. ألا. ورد فی نسخة نصیری ص 129.
  2. المتقلّب. ورد فی نسخة العام 400 ص 279. و نسخة الآملی ص 171. و هامش نسخة الإسترابادی ص 322. و نسخة ابن النقیب ص 178.
  3. إزهاق. ورد فی نسخة العام 400 ص 279. و نسخة الإسترابادی ص 322.

فرود آمدنِ مرگ بر خود را حتمی بدانید، و چشم‌به‌راهِ آمدنش ننشینید.

فحقّقوا علیكم نزوله، و لا تنتظروا قدومه.

منابع (۲)
  1. فخفّفوا. ورد فی نسخة نصیری ص 129. و فی نسخة العام 550 ص 131 ب.
  2. لا تستبطئوا. ورد فی هامش نسخة العام 550 ص 131 ب.

هشدار از دنیا و تکیه کردن به آن

ای مردم! دنیا برای شما خانه و جای ماندن نیست. شما در آن فقط مانند کاروانی هستید که آخرِ شب برای استراحت ایستادند و شتران را خواباندند، سپس بار بستند و صبح و شام به راه افتادند. سبک‌بار آمدند و سبک‌بار رفتند؛ نه توانستند از آنچه گذشت دست بکشند، و نه به آنچه رها کردند بازگردند.

أیّها النّاس؛ إنّ الدّنیا لیست لكم بدار، و لا محلّ قرار؛ و إنّما أنتم فیها كركب عرّسوا فأناخوا، ثمّ استقلّوا فغدوا و راحوا؛ دخلوا خفافا، و راحوا خفافا، لم یجدوا عمّا مضی نزوعا، و لا إلی ما تركوا رجوعا.

آنان را با شتاب بردند و آنان نیز شتافتند؛ به دنیا تکیه کردند و آماده نشدند، تا آنکه راهِ نفسشان گرفته شد و به سرای مردمی رسیدند که قلمِ پرونده‌شان خشک شده و از بیشترشان نه خبری مانده است و نه اثری.

جدّ بهم فجدّوا، و ركنوا إلی الدّنیا فما استعدّوا؛ حتّی أخذ بكظمهم، و خلصوا إلی دار قوم جفّت أقلامهم، و لم یبق من أكثرهم خبر و لا أثر.

ماندنشان در دنیا کوتاه بود و با شتاب به سوی آخرت برانگیخته شدند. پس شما در خانه و دیارِ آنان فرود آمدید و بر جای پایشان کوچ می‌کنید، و مرگ‌ها شما را بی‌وقفه می‌برند؛ حرکتی که نه خستگی در آن هست و نه سستی.

قلّ فی الدّنیا لبثهم، و عجّل إلی الآخرة بعثهم، فأصبحتم حلولا فی دیارهم، ظاعنین علی آثارهم، و المنایا تسیر بكم سیرا؛ ما فیه أین و لا تفتیر.

روزتان پیوسته در کارِ فرسودنِ جان‌های شماست، و شبتان بَرندهٔ روان‌های شماست.

نهاركم بأنفسكم دؤوب، و لیلكم بأرواحكم ذهوب.

پس چنان شده‌اید که حالِ آنان را سرمشقِ حالِ خود می‌کنید و راه و رسمشان را الگو می‌گیرید؛ «فَلا تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا وَ لا یَغُرَّنَّکُمْ بِاللّهِ الْغَرُورُ» پس مبادا زندگیِ دنیا شما را بفریبد و مبادا آن فریبکار شما را دربارهٔ خدا فریب دهد.

فأصبحتم تقتدون من حالهم حالا، و تحتذون من مسلكهم مثالا؛ فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا وَ لا یَغُرَّنَّكُمْ بِاللّهِ الْغَرُورُ .

منابع (۱)
  1. لقمان/ 33.

شما در دنیا فقط مسافرانی هستید که موقت فرود آمده‌اید، و مرگ بر سرِ شما فرودآینده است؛ تیرهای مرگش میان شما مسابقه می‌گذارند، و مرکب‌هایش شما را به سوی سرای پاداش و کیفر، و جزا و حسابرسی می‌برند.

فإنّما أنتم فیها سفر حلول، و الموت بكم نزول؛ تنتضل فیكم منایاه، و تمضی بكم مطایاه، إلی دار الثّواب و العقاب، و الجزاء و الحساب.

تشویق به عبرت گرفتن از حالِ دنیاطلبانِ گذشته

پس خدا رحمت کند بنده‌ای را که سخنِ حکیمانه‌ای شنید و به دل سپرد، و به راهِ درست خوانده شد و نزدیک آمد، و دامنِ راهنمایی را گرفت و رهایی یافت.

ف رحم اللّه عبدا سمع حكما فوعی، و دعی إلی رشاد فدنا، و أخذ بحجزة هاد فنجا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۷۶
منابع (۲)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 150 الحدیث 193. عن علی بن الحسین المؤدب و غیره، عن احمد بن محمد بن خالد، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی مطالب السؤول ص 187. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 22.مرسلا. و فی تنبیه الخواطر ج 2 ص 149. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 278.مرسلا. و فی مجمع البحرین ج 3 ص 151. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. امرءا. ورد فی هامش نسخة نصیری ص 26. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 69. و هامش نسخة العام 550 ص 27 أ. و نسخة ابن أبی الحدید ج 6 ص 172.و نسخة فیض الإسلام ج 1 ص 164. و نسخة عبده ص 179. و نسخة الصالح ص 103.

پروردگارش را در نظر داشت، از گناهش ترسید، عملِ خالصانه پیش فرستاد و کارِ شایسته کرد.

راقب ربّه، و خاف ذنبه، و قدّم خالصا، و عمل صالحا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۷۶
منابع (۱)
  1. تنكّب. ورد فی الكافی. بالسند السابق. و فی غرر الحكم ج 1 ص 410 الحدیث 19. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء. ص 23. مرسلا.

اندوخته‌ای به دست آورد و از آنچه باید پرهیز کرد دوری گزید.

إكتسب مذخورا، و اجتنب محذورا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۷۶
منابع (۲)
  1. كسب. ورد فی نسخة العطاردی ص 70. عن شرح الكیذری.
  2. مدخورا. ورد فی الكنز المدفون ص 20. مرسلا.

به هدف تیر انداخت و پاداشی به دست آورد.

رمی غرضا، و أحرز عوضا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۷۶
منابع (۱)
  1. بنی غرضا، و أخذ عوضا. ورد فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 556. مرسلا.

با خواهشِ نفسِ خود درگیر شد و آرزوهایش را دروغ شمرد.

كابر هواه، و كذّب مناه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۷۶
منابع (۱)
  1. كاثر. ورد فی هامش نسخة ابن أبی الحدید ج 6 ص 173.

از سررسیدنِ عمر بیمناک بود و پیوسته به عمل کوشید.

حذر أجلا، و دأب عملا.

و خدا رحمت کند کسی را که با مهارِ تقوا، نفسِ خود را مهار کرد، و با دهنهٔ ترس از پروردگارش، دهنه بر آن زد؛ پس نفسش را با مهارش به سوی فرمان‌برداری کشاند، و با دهنه‌اش از نافرمانی بازداشت، در حالی که چشم به معاد (جهانِ بازگشت پس از مرگ) دوخته و در هر لحظه منتظرِ مرگِ خویش است.

و رحم اللّه امرءا زمّ نفسه من التّقوی بزمام، و ألجمها من خشیة ربّها بلجام؛ فقادها إلی الطّاعة بزمامها، و كبحها عن المعصیة بلجامها، رافعا إلی المعاد طرفه، متوقّعا فی كلّ آن حتفه.

همواره در اندیشه است و شب‌بیداری‌اش طولانی.

دائم الفكر، طویل السّهر.

از دنیا روی‌گردان و دل‌زده است، و برای آخرتش سخت‌کوش و مراقب.

عزوفا عن الدّنیا سئما، كدوحا لآخرته متحافظا.

و خدا رحمت کند کسی را که صبر را مرکبِ نجاتِ خود قرار داد، و خواستهٔ زندگی‌اش، و تقوا را نیروی توشه‌اش و اندوختهٔ روز مرگش قرار داد؛ پس عبرت گرفت و سنجید، و دنیا و مردم را رها کرد.

و رحم اللّه امرءا جعل الصّبر مطیّة نجاته، و رغبة حیاته، و التّقوی قوّة زاده، و عدّة وفاته؛ فاعتبر وقاس، و ترك الدّنیا و النّاس.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۷۶
منابع (۳)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 150 الحدیث 193. عن علی بن الحسین المؤدب و غیره، عن احمد بن محمد بن خالد، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی كنز الفوائد ص 162. مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی غرر الحكم ج 1 ص 408 و 409. الحدیث 5 و 14 و 15. مرسلا. -
  2. ورد فی زهر الآداب. و الكنز المدفون.
  3. ورد فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 556. مرسلا.

برای فهمیدنِ دین و درستی در کارها دانش می‌آموزد، و یادِ معاد (بازگشت به سوی خدا در قیامت) دلش را سنگین و باوقار کرده است.

یتعلّم للتّفقّه و السّداد، و قد وقّر قلبه ذكر المعاد.

منابع (۱)
  1. ورد فی تنبیه الخواطر. و تحف العقول. و بحار الأنوار. و نهج السعادة. من مطالب السؤول. و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 150 الحدیث 193. عن علی بن الحسین المؤدب و غیره، عن احمد بن محمد بن خالد، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.

فراخوان به رها کردنِ دنیا و توشه اندوختن با تقوا

بر راهِ درخشان گام نهاد و شاهراهِ روشن را رها نکرد. و خدا رحمت کند کسی را که مهلت‌ها را غنیمت شمرد، و بر پایانِ مهلتِ عمر پیشی گرفت، و از کردارِ خود توشه اندوخت، و بسترش را برچید، و بالشِ خود را رها کرد؛ بر روی پنجه‌های پایش به نماز ایستاده، در جامهٔ خود پیچیده، در برابرِ خدای ارجمند و بزرگ فروتن است، و چهره و دو کفِ دستش را به نوبت بر زمین می‌گذارد.

ركب الطّریقة الغرّاء، و لزم المحجّة البیضاء. و رحم اللّه امرءا اغتنم المهل، و بادر الأجل، و تزوّد من العمل، و طوی مهاده، و هجر و ساده، منتصبا علی أطرافه، داخلا فی أعطافه، خاشعا للّه - عزّ و جلّ -، یراوح بین الوجه و الكفّین.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۷۶
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 408 الحدیث 8. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 161. مرسلا.

در خلوت برای پروردگارش فروتنی دارد؛ اشکش ریزان است و دلش تپنده.

خشوع فی السّرّ لربّه؛ لدمعه صبیب، و لقلبه وجیب.

ریزشِ اشکش بسیار است، و از ترسِ خدای ارجمند و بزرگ بندهای پیکرش می‌لرزد.

شدیدة أسباله، و ترتعد من خوف اللّه - عزّ و جلّ - أوصاله.

میزانِ شوقِ اهلِ تقوا به آنچه نزدِ خدای پاک است

شوقش به آنچه نزدِ خداست بزرگ شده و ترسش از او شدت گرفته است، و در کارِ خود به اندازهٔ نیازِ زندگی خشنود است.

قد عظمت فیما عند اللّه رغبته، و اشتدّت منه رهبته، راضیا بالكفاف من أمره.

کمتر از آنچه پنهان می‌دارد آشکار می‌کند، و از آنچه می‌داند به اندکی بسنده می‌کند.

یظهر دون ما یكتم، و یكتفی بما قلّ ممّا یعلم.

آنان امانت‌های خدا در سرزمین‌های اویند؛ کسانی که به واسطهٔ آنان بلا از بندگانش دور می‌شود.

أولئك و دائع اللّه فی بلاده، المدفوع بهم عن عباده.

اگر یکی از آنان خدا را ـ که یادش بزرگ است ـ سوگند دهد، خدا سوگندش را برآورده می‌کند، یا اگر بر ضدِ کسی دعا کند، یاری‌اش می‌دهد.

لو أقسم أحدهم علی اللّه - جلّ ذكره - لأبرّه، أو دعا علی أحد لنصره.

هرگاه با خدا راز و نیاز کند، خدا راز و نیازش را می‌شنود، و هرگاه او را بخواند، دعایش را اجابت می‌کند.

یسمع اللّه مناجاته إذا ناجاه، و یستجیب له إذا دعاه.

خدا سرانجامِ نیک را برای تقوا قرار داده و بهشت را جایگاهِ اهلِ آن ساخته است.

جعل اللّه العاقبة للتّقوی، و الجنّة لأهلها مأوی.

دعایشان در بهشت بهترین دعاست: «سُبْحانَکَ اللّهُمَّ»؛ خدایا، تو پاکی.

دعاؤهم فیها أحسن الدّعاء: سُبْحانَكَ اللّهُمَّ .

منابع (۱)
  1. سورة یونس/ 10.

مولای خود را در برابر آنچه به آنان بخشیده چنین می‌خوانند: «وَ آخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ»؛ و پایانِ دعایشان این است که ستایش از آنِ خداست، پروردگارِ جهانیان.

دعاؤهم المولی علی ما آتاهم: وَ آخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ .

منابع (۱)
  1. سورة یونس/ 10. و وردت الفقرات فی الكافی للكلینی ج 8 ص 151 الحدیث 193. عن علی بن الحسین المؤدب و غیره، عن احمد بن محمد بن خالد، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 23. مرسلا.و فی زهر الآداب ج 1 ص 41. مرسلا عن ضرار الصدائی. و فی الكنز المدفون ص 20. مرسلا. باختلاف یسیر.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۲، صفحهٔ ۳۰۲. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن