کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۱۴۲۸ دقیقه خواندن

خطبهٔ همّام؛ وصف پرهیزگاران

خطبه‌ای از او (ع) در وصف پرهیزگاران و مؤمنان

میان ۳۶ تا ۴۰ قمسجد کوفه (احتمالاً)تاریخ تقریبی

همام، از یاران عابد امام، از او خواست پرهیزگاران را چنان وصف کند که انگار آنان را می‌بیند. امام اول درنگ کرد و با اصرار او دو رکعت نماز خواند و برای مردمی که گرد آمده بودند این خطبه را گفت. همام پس از شنیدن آن جان داد.

خطاب به: همام و مردم گردآمده در مسجد

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۱۹۳، خطبهٔ ۱۸۵، حکمت ۳۳۳

بخش‌های این متن (۵۰)
  1. پافشاری همّام بر علی (ع) برای وصف پرهیزگاران
  2. صفت‌های خدای متعال
  3. آشکار بودنِ خدای پاک بر آفریدگانش با نشانه‌هایش
  4. گونه‌های شناختِ خدای پاک و برتر
  5. گواهیِ آفریده‌ها بر هستیِ خدای پاک
  6. حقیقتِ ذاتِ خدای پاک و برتر
  7. خردها و گمان‌ها هرگز به حقیقتِ ذاتِ او دست نمی‌یابند
  8. حقیقتِ ذاتِ خدای پاک و برتر
  9. ناممکن بودنِ احاطهٔ خردها بر ذاتِ خدا
  10. پاک بودنِ خدای برتر از مرز و مانند
  11. چگونگیِ اتمام حجتِ خدای پاک بر مردم
  12. فضیلت‌های پیامبر، محمد (ص)
  13. علتِ تکلیفِ خدای پاک بر بندگانش
  14. علت‌های آزمایش‌های الهی برای انسان
  15. ویژگی‌ها و نشانه‌های پرهیزگاران در دنیا
  16. حالت‌های پرهیزگاران
  17. تعادل پرهیزگاران در حالت‌های گوناگون
  18. شوق پرهیزگاران به دیدار خدا
  19. میزان ایمان پرهیزگاران به خدای بزرگ
  20. حالت‌های روحی پرهیزگاران
  21. نگاه پرهیزگاران به زندگی دنیا
  22. روی‌گردانی پرهیزگاران از دنیا
  23. حال پرهیزگاران در شب
  24. شوق پرهیزگاران به رازونیاز با خدای برتر
  25. حالت‌های پرهیزگاران در روز
  26. حال پرهیزگاران هنگام یاد کردن خدای برتر
  27. نگاه پرهیزگاران به خودشان
  28. حال پرهیزگاران هنگامی که کسی روبه‌رویشان آنان را بستاید
  29. نشانهٔ پرهیزگارانِ راستین
  30. خصلت‌های روحی پرهیزگاران
  31. میزانِ خودسازی پرهیزگاران
  32. دغدغهٔ روزانهٔ پرهیزگاران
  33. ویژگی‌های رفتاری پرهیزگاران
  34. میزانِ تسلط پرهیزگاران بر خواسته‌هایشان
  35. میزانِ پایبندی پرهیزگاران به معیارهای الهی
  36. اخلاق پرهیزگاران در جامعه
  37. میزانِ پاکی و زلالی در رفتار پرهیزگاران
  38. چگونگیِ برخورد پرهیزگاران با دنیا و مردم
  39. گشاده‌رویی و استواریِ پرهیزگاران
  40. پاکدامنیِ پرهیزگاران
  41. رفتارِ پرهیزگاران در زندگیِ اجتماعی
  42. پایبندیِ پرهیزگاران به معیارها
  43. تسلطِ پرهیزگاران بر احساساتِ خود
  44. ویژگیِ برخوردِ پرهیزگاران با مردم
  45. حالِ پرهیزگاران با خودشان
  46. نیروی روحی مؤمنان
  47. اخلاص پرهیزگاران و فداکاری آنان در راه مردم
  48. ویژگی‌های شیعیان راستین خاندان پیامبر
  49. اندازهٔ اثر پندها بر دل‌های پاک
  50. قطعی بودنِ اجل و راه نداشتنِ گریز از آن

روایت شده است که امیر مؤمنان (ع) یاری داشت به نام هَمّام بن عُباده؛ مردی عبادت‌گذار، پارسا و کوشا در بندگی. روزی گفت: ای امیر مؤمنان! پرهیزگاران را چنان برایم وصف کن که گویی آنان را می‌بینم.

روی أن صاحبا لأمیر المؤمنین علیه السّلام یقال له همّام بن عبادة و كان رجلا عابدا ناسكا مجتهدا. قال یوما: یا أمیر المؤمنین؛ صف لی المتقین حتی كأنی أنظر إلیهم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳

امام (ع) در پاسخ دادن به او درنگ کرد، سپس فرمود:

فتثاقل علیه السّلام عن جوابه، ثم قال:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳

وای بر تو ای همّام! از خدای پاک پروا کن و نیکی کن؛ زیرا «إِنَّ اللّهَ مَعَ اَلَّذِینَ اتَّقَوْا وَ الَّذِینَ هُمْ مُحْسِنُونَ» خدا با کسانی است که تقوا پیشه کرده‌اند (از گناه پروا کرده‌اند) و کسانی که نیکوکارند.

ویحك یا همّام؛ اتّق اللّه - سبحانه - و أحسن ف إِنَّ اللّهَ مَعَ اَلَّذِینَ اتَّقَوْا وَ الَّذِینَ هُمْ مُحْسِنُونَ .

منابع (۳)
  1. ورد فی صفات الشیعة ص 19. عن محمد بن الحسن، عن علی بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر علیهما السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 666 الحدیث 2/897. عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن محمد ابن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی مطالب السؤول ص 195. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. ورد فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 553. مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.
  3. النحل/ 128.

پافشاری همّام بر علی (ع) برای وصف پرهیزگاران

همّام به این سخن قانع نشد و او را سوگند داد و گفت: ای امیر مؤمنان! تو را به خدایی سوگند می‌دهم که شما خاندانِ پیامبر را گرامی داشت، به آنچه ویژهٔ شما ساخت و به شما بخشید و شما را برتریِ ویژه‌ای داد، که آنان را برایم وصف کنی.

فلم یقنع همّام بذلك القول حتی عزم علیه قائلا: یا أمیر المؤمنین؛ أسألك بالذی أكرمكم أهل البیت بما خصّكم و حباكم و فضّلكم تفضیلا لما وصفتهم لی.

امام (ع) دست او را گرفت و به مسجد رفت و دو رکعت نمازِ کوتاه و کامل خواند.

فأخذ علیه السّلام بیده و دخل المسجد فصلی ركعتین أوجزهما و أكملهما.

سپس رو به مردم کرد که گرد او حلقه زده بودند؛ بر پا ایستاد و فرمود:

ثم أقبل علی الناس و قد حفّوا به فوقف علی رجلیه فقال:

صفت‌های خدای متعال

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

ستایش از آنِ خداست؛ خدایی که حس‌ها او را درک نمی‌کنند، جاها او را در بر نمی‌گیرند، دیدگان او را نمی‌بینند، و پرده‌ها او را نمی‌پوشانند. با نوپدید بودنِ آفریدگانش بر دیرینگی و بی‌آغازیِ خود گواهی داده است، و با پدید آمدنِ آفریدگانش بر وجودِ خود، و با همانندیِ آنان بر اینکه هیچ مانندی ندارد.

الحمد للّه الّذی لا تدركه الشّواهد، و لا تحویه المشاهد، و لا تراه النّواظر، و لا تحجبه السّواتر. الدّالّ علی قدمه بحدوث خلقه، و بحدوث خلقه علی وجوده، و باشتباههم علی أن لا شبیه له.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۵
منابع (۱)
  1. بأشباههم. ورد فی بعض نسخ النهج.

خدایی که به هر بزرگواری والا است، و به هر برتری از همه ممتاز است؛ از شباهت به آفریدگان برتر است، و از کارهای زشت پاک است.

الّذی علا بكلّ مكرمة، و بان بكلّ فضیلة؛ و جلّ عن شبه الخلیقة، و تنزّه عن الأفعال القبیحة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۵
منابع (۱)
  1. ورد فی تیسیر المطالب ص 148. عن السید أبی طالب، عن محمد بن علی العبدكی، عن محمد بن یزداد، عن یعقوب بن احمد، عن محمد بن حمید الرازی، عن أبی زهیر عبد الرحمن بن مقری الدوسی، عن عوانة بن الحكم، عمن حضر خطبة علی علیه السّلام.

در وعده‌اش راست گفت، و از ستم به بندگانش برتر است. در میان آفریدگانش به دادگری ایستاد، در داوری‌اش دربارهٔ آنان عدالت ورزید، و در تقسیم روزی به آنان نیکی کرد.

صدق فی میعاده، و ارتفع عن ظلم عباده، و قام بالقسط فی خلقه، و عدل علیهم فی حكمه، و أحسن إلیهم فی قسمه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۵

آشکار بودنِ خدای پاک بر آفریدگانش با نشانه‌هایش

معبودی جز او نیست؛ یکتای چیره، و توانای شکست‌ناپذیر و فرمانروا.

لا إله إلاّ هو الواحد القهّار، العزیز الجبّار.

خدایی که در پندارها در هیچ مرزی نمی‌گنجد، و در خردها به هیچ شکلی درنمی‌آید. اندازه‌های اندازه‌گیران به او نمی‌رسد، و دستاوردهای پندارها او را به دست نیاورده است. گردش‌های اندیشه و عبرت او را درنیافته‌اند تا آن خدای پاک را محدود یا شخصی دیدنی بیابند. وقت‌ها برایش زمانی معین نکرده‌اند تا زمان‌ها و پایان‌ها بر او بگذرد، و هیچ حالتی پیش از او نبوده است تا نابودی به او راه یابد.

الّذی لم یتناه فی الأوهام بتحدید، و لم یتمثّل فی العقول بتصویر، و لم تنله مقاییس المقدّرین، و لا استخرجته نتائج الأوهام، و لا أدركته تصاریف الاعتبار فأوجدته - سبحانه - محدودا أو شخصا مشهودا، و لا وقّتته الأوقات فتجری علیه الأزمنة و الغایات، و لم یسبقه حال فیجری علیه الزّوال.

پاک است او! چه بزرگی که کارش بزرگ است، و چه والایی که جایگاهش والاست!

فسبحانه من عظیم عظم أمره، و من كبیر كبر قدره.

از جسم بودن و تن داشتن و شکل گرفتن و محدود شدن، بسیار برتر و بالاتر است.

علا عن التّجسیم و التّجسید و التّصویر و التّحدید علوّا كبیرا.

نشانه‌هایش گویای همین حقیقت‌اند، و داوری‌هایش در این باره قاطع و جداکننده‌اند. خردها به راهنماییِ این نشانه‌ها بر آن‌ها هم‌نظر شده‌اند و روشنیِ حکمتشان برای خردها آشکار شده است؛ تا آنجا که ابهام‌ها را از شک‌کنندگان زدوده‌اند و تاریکی‌ها را از آنان کنار زده‌اند.

شواهده بذلك قائلة، و أحكامه فیه فاصلة؛ قد أجمعت العقول علیها بدلالتها فظهر لدیها تبیان حكمتها، حتّی جلّت عن المرتابین البهم، و كشفت عنهم الظّلم

ستایش از آنِ خداست؛ خدایی که در دیرینگی و بی‌آغازیِ پیوسته‌اش، وجودش از هیچ چیز نبود؛ و در آغازِ آفرینش و نوآوریِ بی‌سابقه‌اش، آنچه را که پدید آمد از هیچ چیز پدید نیاورد.

الحمد للّه الّذی لا من شیء كان وجوده فی قدمه، و دیموم أزله؛ و لا من شیء كوّن ما قد كان، من إحداث فطره، و اختراع إبداعه.

منابع (۱)
  1. أوجد. ورد فی جمهرة الإسلام للشیزری ص 216 ب عن صورة عن نسخة مخطوطة.

این راهنماییِ اوست به سوی خودش، با آفرینشِ استوارش و نشانه‌های کارهایش؛ نشانه‌هایی که با ناتوانیِ کرانه‌هایشان و پیوندِ اجزایشان، به پذیرش و اقرار به او می‌رسند.

دلالة منه علیه بإتقان صنعه و دلائل أعماله، الصّادرة إلی إذعان الإقرار به لدی عجز أرجائها، و تألیف أجزائها.

آفریدگانی که بر سرشتِ ناچاری و نیازمندی به تدبیرِ او، و پناه جستن به نگهداریِ او، و روان شدن در مسیرِ او نهاده شده‌اند؛ در جریانِ سبب‌هایی که در آفرینشِ سرشت‌های گوناگون با اندازه‌گیری‌های خود مقرر کرده است.

الموضوعة علی جبلّة الاضطرار إلی تدبیره، و اكتناف إمساكه، و سوم مسیره، فیما قرّر من مسائر الأسباب فی صنع الطّباع المتغایرة بأقداره.

و سرچشمه‌های گونه‌های آفرینش را، با نشانه‌های آفرینشی که در آن‌ها نهاده است، از سرِ خواری و نیازمندی در پناهِ نگهداری و مهربانیِ خود آرامش بخشید؛ بی‌آنکه از لطف و برپاداشتنِ او بی‌نیاز باشند. او این کار را کرد تا نهایتِ خردها و پندارها را نیازمندِ عبرت‌گیری و اندیشه و نگریستن در ملکوت (فرمانرواییِ نهان و آشکارِ الهی)، گستردگیِ فرمانروایی‌اش، کمالِ قدرتش، و چگونگیِ وجودش در دیرینگی و بی‌آغازی‌اش سازد.

و أسكن معادن الأجناس من ذلّة إلی حیاطته و إسفاقه فیما أودعها من آثار صنعه، غیر مستغنیة عن لطفه و إقامته؛ إحواجا منه لمبالغ العقول و الأوهام إلی العبر و الفكر و النّظر فی ملكوته، و سعة سلطانه، و كمال قدرته، و ما علیه فیه من وجوده فی قدمه.

زیرا او بود و هیچ‌یک از پدیده‌های نوپدید با او نبود؛ همان پدیده‌هایی که با آن‌ها بر یگانگیِ خود گواهی داد، و به شناختِ خود و شناختِ چیزهای دیگر که بازگشتشان به آفرینشِ اوست راهنمایی کرد.

إذ كان و لا معه وجود شیء من المحدثات الّتی بها دلّ علی توحیده، و هدی إلی معرفته و معرفة غیره من الأشیاء الرّاجعة إلی صنعه.

گونه‌های شناختِ خدای پاک و برتر

و از همین رو، از سوی او دو گونه شناخت برای آفریدگانش مقرر شده است:

و لذلك منه معرفتان قضاهما لخلقه:

شناختِ فراگیر و احاطه‌کننده، و شناختِ راهنمایی و نشانه‌یابی.

معرفة استغراق و إحاطة. و معرفة هدایة و دلالة.

اما شناختِ فراگیر و احاطه‌کننده دربارهٔ او روا نیست و بر او واقع نمی‌شود؛ زیرا او از پیش بی‌آغاز بوده و از نوپدید بودن بیرون است.

فأمّا معرفة الاستغراق و الإحاطة فغیر جائزة له، و لا واقعة علیه؛ لما تقدّم له من الأزل، و الخروج من الحدث.

و اما شناختِ نشانه‌یابی و راهنمایی به سوی او، تنها از راهِ چیزهایی به دست می‌آید که خردها و پندارها به ناچار از گواهانِ آفرینش و نشانه‌های تدبیر و آیاتِ راهنما به سوی او درک کرده‌اند.

و أمّا معرفة الدّلالة و الهدایة إلیه فغیر مدركة إلاّ من طریق ما أدركت صرورات العقول و الأوهام من شواهد الصّنع و أعلام التّدبیر و الآیات الدّالّة علیه.

زیرا دریافتِ هیچ بیننده‌ای جز از ده راه، از حواسِ پنج‌گانه و دریافت‌هایشان، نمی‌گذرد: از شنوایی و شنیدنی، بینایی و دیدنی، بویایی و بوییدنی، چشایی و چشیدنی، و بساوایی و لمس‌کردنی.

إذ لا یمرّ النّاظر الإدراك [إلاّ] من عشرة أوجه من الحواسّ الخمس و إدراكها: من سمع و مسموع، و بصر و مبصر، و شمّ و مشموم، و ذوق و مذوق، و لمس و ملموس.

و همهٔ این‌ها، از چیزهایی است که خردها و پندارها بر آن‌ها گواهی می‌دهند

و كلّ ذلك، ممّا تدلّ علیه العقول و الأوهام.

جسم‌هایی هستند که از ترکیبِ اجزا پدید آمده‌اند، و حالت‌های گذرایی (مانند رنگ و حرکت که به جسم وابسته‌اند) که نمی‌توانند به خودیِ خود برپا بمانند.

أجسام منسوبة إلی التّألیف، و أعراض عاجزة عن القیام بذواتها.

هر ناتوانی ناگزیر نیازمندِ کسی است که او را ناتوان ساخته، و هر جسمی نشان‌دهندهٔ کسی است که اجزایش را با هم ترکیب کرده است؛ چرا که حالت‌های گذرا ناگزیر به پدیدآورندهٔ خود نیاز دارند، و ذاتِ جسم‌ها نیازمندِ کسی است که ترکیبشان کرده و به نوشدن و جسم یافتنشان هستی بخشیده است.

و كلّ عاجز فمضطرّ إلی معجزه، و كلّ جسم دالّ علی مؤلّفه، فی ضرورة [حاجة] الأعراض إلی معرضها، و ذوات الأجسام إلی مؤلّفها و الموجد لتجدیدها و تجسیمها.

این‌ها گواهی می‌دهند که سرشتِ آغازین و پیدایشِ ساختشان نوپدید است و از آفرینشِ موجودی سرچشمه گرفته که از ازل (آغازِ بی‌آغاز) بر آن‌ها پیشی داشته است؛ همان که پیش از هستی یافتنشان پس از نیستی، آن‌ها را در نیستی نگه داشته بود.

دالّة علی حدوث فطرتها و نشأة صنعتها عن إیجاد موجود متقدّم فی الأزل لها؛ الّذی أعدمها قبل وجودها بعد عدمها.

و همین دلیل است بر اینکه هستیِ او، هستی‌ای جدا از آن‌ها و بیرون از تماس و شباهت با آن‌هاست؛ زیرا او آن‌ها را پدید آورده، بر آن‌ها پیشی داشته و پیش از آن‌ها سزاوارِ ازلی بودن است.

و فی ذلك دلالة علی أنّ وجوده وجود مباین لها، خارج من ملامستها و مشابهتها؛ لإحداثه إیّاها، و تقدّمه لها، و استحقاق الأزل قبلها.

چرا که این پدیده‌ها در ذاتِ خود نیست و نابودند و آغازِ خود را ندیده‌اند، تا آنکه پیدایش، ناگزیرشان کرد که پس از نیستی‌شان هستی یابند.

إذ هی معدومة فی ذواتها، غیر مشاهدة لابتدائها، حتّی اضطرّها الحدوث إلی وجودها بعد عدمها.

و در حالتِ دومِ پیدایششان، نه از چیزی پدید آمدند که پیش از نوپدید شدنشان آفریده شده باشد؛ و به صورتِ جسم‌هایی محدود، و حالت‌های گذرایی آشکار شدند که از برپا داشتنِ جسم‌ها بی‌نیاز نیستند.

و فی الحالة الثّانیة من نشأتها عن غیر مختلق كانت قبل حدوثها، و ظهرت أجساما محدودة، و أعراضا غیر مستغنیة عن إقامة الأجسام إیّاها.

گواهیِ آفریده‌ها بر هستیِ خدای پاک

این آفریده‌ها با پنج حالتِ خود — یعنی نیستی، هستی، ماندگاری، دگرگونی و نابودی‌شان — به ناچار گواهی می‌دهند که ساختهٔ یکتایی هستند که در شمارِ آن‌ها نمی‌گنجد و در ذاتِ آن‌ها هم‌شکلشان نیست.

تدلّ بحالاتها الخمس: من عدمها، و وجودها، و بقائها، و تقلّبها، و فنائها، ضرورة علی صنعة واحد غیر منسوب إلی عددها، و لا مشاكل لها فی ذواتها.

زیرا مزه‌ها و رنگ‌هایشان، گذشته از سنگینی و سبکی‌شان، گوناگون است؛ و کاستی و فزونی‌شان در گردش است؛ و کالبدها و شکل‌هایشان با هم ترکیب شده؛ و تاریکی‌ها و روشنایی‌هایشان که در گوشه‌وکنارِ فضایِ دربرگیرنده‌شان و در مرزهایِ امکانِ شکل‌دهنده‌شان به هم می‌رسند، با یکدیگر متفاوت است.

لاختلاف طعومها و ألوانها، دون ثقلها و خفّتها، و تصرّف نقصانها و زیادتها، و تألیف أشباحها و صورها، و تغایر ظلمها و أنوارها المتلاقیة فی أقطار جوّها المحیط بها، و حدود إمكانها المكیّف لها.

حقیقتِ ذاتِ خدای پاک و برتر

پس پدیدآورندهٔ آن‌ها از ویژگی‌هایشان و از پایان یافتنِ مرزهایشان برتر است و جایگاهی بسیار والا دارد.

فجلّ موجدها عن صفاتها و تناهی غایاتها و تعالی علوّا كبیرا.

هیچ جایی از او خالی نیست تا با «کجا بودن» درک شود؛ و هیچ شبیه و مانندی ندارد تا با «چگونه بودن» توصیف شود؛ و هیچ چیزی از دانشِ او پنهان نمانده است تا با «از کدام جهت بودن» توصیف شود.

لم یخل منه مكان فیدرك بأینیّة، و لا له شبه و لا مثال فیوصف بكیفیّة، و لم یغب عن علمه شیء فینعت بحیثیّة.

منابع (۲)
  1. شبح. ورد فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ج 2 ص 111 الحدیث 15. عن محمد ابن إبراهیم بن إسحاق، عن الحسن بن علی العدوی، عن الهیثم بن عبد اللّه الرمانی، عن علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن أبیه الحسین الشهید، عن أبیه علی علیه و علیهم السّلام. و فی هامش التوحید ص 69 عن نسخة "ب" و "د" و "و" الحدیث 26. بالسند الوارد فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام. و فی البلد الأمین ص 92. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 152، عن السید أبی طالب، عن أبی العباس احمد بن إبراهیم الحسینی، عن عبد العزیز بن إسحاق، عن منصور بن نصر بن الفتح، عن أبی الحسین زید بن علی العلوی، عن علی بن جعفر بن محمد، عن الحسین بن زید بن علی، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام.
  2. فیعلم. ورد فی التوحید ص 69 الحدیث 26. و عیون أخبار الرضا علیه السّلام.و تیسیر المطالب بالأسانید السابق. و البلد الأمین. و فی نور البراهین ج 1 ص 192 الحدیث 26. بالسند الوارد فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام.

از همهٔ ویژگی‌هایی که پدید آورده جداست؛ و با دگرگونیِ ذات‌ها که خود نو آفریده، از دسترسِ درک بیرون است؛ و با بزرگواری و عظمتِ خود، از هرگونه گردشِ حالت‌ها بیرون است.

مباین لجمیع ما أحدث من الصّفات، و ممتنع عن الإدراك بما ابتدع من تصریف الذّوات، و خارج بالكبریاء و العظمة من جمیع تصرّف الحالات.

منابع (۱)
  1. أجری فی. ورد فی تیسیر المطالب. بالسند السابق. و البلد الأمین. و فی نهج البلاغة الثانی ص 13. مرسلا. باختلاف.

خردها و گمان‌ها هرگز به حقیقتِ ذاتِ او دست نمی‌یابند

بر هوش‌های برتر و تیزبین، مرز تعیین کردن برای او حرام است؛ و بر اندیشه‌های ژرف و کاوشگر، چگونگی تراشیدن برای او؛ و بر نگاه‌های ژرف‌نگر و شناور، به تصویر کشیدنِ او.

محرّم علی بوارع ثاقبات الفطن تحدیده، و علی عوامق ناقبات الفكر تكییفه، و علی غوائص سابحات النّظر تصویره.

از سرِ عظمتش، جاها او را در بر نمی‌گیرند؛ و از سرِ شکوهش، اندازه‌ها او را پیمایش نمی‌کنند؛ و از سرِ بزرگواری‌اش، مقیاس‌ها او را نمی‌سنجند.

لا تحویه الأماكن لعظمته، و لا تذرعه المقادیر لجلاله، و لا تقطعه المقاییس لكبریائه.

دور از دسترسِ گمان‌هاست که به ژرفای ذاتش برسند؛ و دور از فهم‌هاست که سراپای او را دریابند؛ و دور از ذهن‌هاست که برایش مانندی تصویر کنند.

ممتنع عن الأوهام أن تكتنهه، و عن الأفهام أن تستغرقه، و عن الأذهان أن تمثّله.

خردهای بلندپرواز از دست یافتن به احاطه بر او ناامید شده‌اند؛ و دریاهای دانش از اشاره کردن به او با شناختِ ژرفای ذاتش خشکیده‌اند؛ و نکته‌سنجی‌های جدل‌کنندگان، خُرد و سرافکنده، از اوج گرفتن به سویِ وصفِ قدرتش بازگشته‌اند.

قد یئست من استنباط الإحاطة به طوامح العقول، و نضبت عن الإشارة إلیه بالاكتناه بحار العلوم، و رجعت بالصّغر عن السّموّ إلی وصف قدرته لطائف الخصوم.

منابع (۱)
  1. ورد فی التوحید ص 70. الحدیث 26. عن محمد بن إبراهیم بن إسحاق، عن الحسن بن علی العدوی، عن الهیثم بن عبد اللّه الرمانی، عن علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن أبیه الحسین الشهید، عن أبیه علی علیه و علیهم السّلام. و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ج 2 ص 111 الحدیث 15. بالسند الوارد فی التوحید.و فی جمهرة الإسلام ص 216 ب. مرسلا. و فی الصحیفة العلویة ص 207.مرسلا. و فی نور البراهین ج 1 ص 192 الحدیث 26. بالسند الوارد فی التوحید.و فی تیسیر المطالب ص 148. عن السید أبی طالب، عن محمد بن علی العبدكی، عن محمد بن یزداد، عن یعقوب بن احمد، عن محمد ابن حمید الرازی، عن أبی زهیر عبد الرحمن بن مقری الدوسی، عن عوانة بن الحكم، -

حقیقتِ ذاتِ خدای پاک و برتر

یکتاست نه به شمارش؛ و جاودانه است نه با زمان؛ و پابرجاست نه با ستون. از هیچ جنسی نیست تا جنس‌ها با او برابری کنند؛ و کالبدی نیست تا کالبدها به او مانند شوند؛ و همچون چیزها نیست تا صفت‌ها بر او قرار گیرند.

واحد لا بعدد، و دائم لا بأمد، و قائم لا بعمد. لیس بجنس فتعادله الأجناس، و لا بشبح فتضارعه الأشباح، و لا كالأشیاء فتقع علیه الصّفات.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۵
منابع (۱)
  1. ورد فی تیسیر المطالب ص 152. بالسند السابق. و المستدرك لكاشف الغطاء.و فی التوحید ص 70. الحدیث 26. عن محمد بن إبراهیم بن إسحاق، عن الحسن بن علی العدوی، عن الهیثم بن عبد اللّه الرمانی، عن علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن أبیه الحسین الشهید، عن أبیه علی علیه و علیهم السّلام. و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ج 2 ص 111 الحدیث 15. بالسند الوارد فی التوحید.و فی الصحیفة العلویة ص 207. مرسلا.

ذهن‌ها او را درمی‌یابند، اما نه با حس کردن؛ و دیدنی‌ها بر او گواهی می‌دهند، اما نه با رویارو شدن.

تتلقّاه الأذهان لا بمشاعرة، و تشهد له المرائی لا بمحاضرة.

گمان‌ها بر او احاطه نیافته‌اند، بلکه او به وسیلهٔ خودِ گمان‌ها بر آن‌ها آشکار شده، و با خودِ آن‌ها از دسترسشان بیرون مانده، و آن‌ها را به داوریِ خودشان واگذاشته است.

لم تحط به الأوهام، بل تجلّی لها بها، و بها امتنع منها، و إلیها حاكمها.

بزرگیِ او چنان نیست که کرانه‌ها او را کشیده و جسمی بزرگش ساخته باشند؛ و عظمتِ او چنان نیست که مرزها در او به پایان رسیده و تنی سترگش کرده باشند؛ بلکه در جایگاه بزرگ است و در فرمانروایی باعظمت.

لیس بذی كبر امتدّت به النّهایات فكبّرته تجسیما، و لا بذی عظم تناهت به الغایات فعظّمته تجسیدا؛ بل كبر شأنا، و عظم سلطانا.

ناممکن بودنِ احاطهٔ خردها بر ذاتِ خدا

خردها در امواجِ خروشانِ درکِ او گم شده‌اند؛ و گمان‌ها از احاطه بر یادِ ازلی بودنِ او سرگردان مانده‌اند؛ و فهم‌ها از دریافتِ وصفِ قدرتش درمانده‌اند؛ و ذهن‌ها در گرداب‌هایِ افلاکِ فرمانرواییِ او غرق شده‌اند.

قد ضلّت العقول فی أمواج تیّار إدراكه، و تحیّرت الأوهام عن إحاطة ذكر أزلیّته، و حصرت الأفهام عن استشعار وصف قدرته، و غرقت الأذهان فی لجج أفلاك ملكوته.

با نعمت‌هایش تواناست، و با بزرگواری‌اش دست‌نیافتنی، و بر همه چیز فرمانروا؛ پس نه روزگاری او را فرسوده می‌کند، و نه هیچ وصفی بر او احاطه می‌یابد.

مقتدر بالآلاء، و ممتنع بالكبریاء، و متملّك علی الأشیاء؛ فلا دهر یخلقه، و لا وصف یحیط به.

پدیده‌های سرسخت و استوار در مرزهایِ جایگاهِ خود در برابرش فروتن شده‌اند، و سبب‌های محکم و پابرجا در بلندترین قله‌هایِ پیرامونِ خود به فرمانش گردن نهاده‌اند.

قد خضعت له رواتب الصّعاب فی محلّ تخوم قرارها، و أذعنت له رواصن الأسباب فی منتهی شواهق أقطارها.

منابع (۲)
  1. ثوابت. ورد فی التوحید ص 71 الحدیث 26. عن محمد بن إبراهیم بن إسحاق، عن الحسن بن علی العدوی، عن الهیثم بن عبد اللّه الرمانی، عن علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن أبیه الحسین الشهید، عن أبیه علی علیه و علیهم السّلام.
  2. ورد فی المصدر السابق. و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ج 2 ص 111 الحدیث 15. بالسند الوارد فی التوحید. و فی البلد الأمین ص 92. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 17. مرسلا.

پیدایشِ چیزها را گواهِ ازلی بودنِ خود گرفته است؛ و ناتوانی‌ای را که بر آن‌ها نشان زده، گواهِ قدرتِ خود؛ و نابودی‌ای را که ناگزیرشان ساخته، گواهِ ماندگاریِ خود.

مستشهد بحدوث الأشیاء علی أزلیّته، و بما وسمها به من العجز علی قدرته، و بما اضطرّها إلیه من الفناء علی دوامه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۵
منابع (۲)
  1. قدمه. ورد فی تیسیر المطالب ص 152، عن السید أبی طالب، عن أبی العباس احمد بن إبراهیم الحسینی، عن عبد العزیز بن إسحاق، عن منصور بن نصر بن الفتح، عن أبی الحسین زید بن علی العلوی، عن علی بن جعفر بن محمد، عن الحسین بن زید بن علی، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام.
  2. مستشهد بكلّیّة الأجناس علی ربوبیّته، و بعجزها علی قدرته، و بفطورها علی قدمته، و بزوالها علی بقائه. ورد فی التوحید ص 71 الحدیث 26. عن محمد بن إبراهیم بن إسحاق، عن الحسن بن علی العدوی، عن الهیثم بن عبد اللّه الرمانی، عن علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن أبیه الحسین الشهید، عن أبیه علی علیه و علیهم السّلام. و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ج 2 ص 111 الحدیث 15. بالسند الوارد فی التوحید. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 17. مرسلا. و فی البلد الأمین ص 92. مرسلا. باختلاف یسیر.

پس برای هیچ‌یک از آفریده‌ها گریزگاهی از درکِ او نیست، و نه راهِ خروجی از احاطهٔ او، و نه پرده‌ای برای پنهان ماندن از شمارشِ او، و نه سرپیچی‌ای از قدرتِ او بر آن‌ها.

فلیس لها محیص عن إدراكه إیّاها، و لا خروج عن إحاطته بها، و لا احتجاب عن إحصائه لها، و لا امتناع من قدرته علیها.

استواریِ ساختِ آن‌ها برای نشانه بودن بس است؛ و ترکیبِ سرشتشان برای راهنمایی؛ و نوپدید بودنِ آفرینششان برای دیرینگیِ او؛ و محکمیِ آفرینشِ آن‌ها برای پند گرفتن.

كفی بإتقان الصّنع لها آیة، و بتركیب الطّبع علیها دلالة، و بحدوث الفطر علیها قدمة، و بإحكام الصّنعة لها عبرة.

پاک بودنِ خدای برتر از مرز و مانند

پس مرزی به او نسبت داده نمی‌شود، مثَلی برایش زده نمی‌شود، و هیچ چیز از او پنهان نیست.

فلیس إلیه حدّ منسوب، و لا له مثل مضروب، و لا شیء عنه محجوب.

خدا از مثَل‌هایی که زده می‌شود و صفت‌هایی که آفریده شده، بسیار برتر و والاتر است.

تعالی اللّه عن الأمثال المضروبة، و الصّفات المخلوقة علوّا كبیرا.

بدانید! در هدایت به آنچه عقل‌ها و ذهن‌ها ناچار به آن می‌رسند ـ یعنی پی بردن به وجود او، خالص کردن یگانگی‌اش و نفیِ شبیه و مانند از او ـ نشانه‌ای است بر مناره‌های عدالتش، استوار ساختنِ آفریده‌هایش و فراگیر بودنِ مهربانی‌اش؛ زیرا او به خود بسنده است، از غیر خود بی‌نیاز است، و در جاودانگی و دیرینگی‌اش هیچ ستیزه‌گر و رقیبی ندارد.

ألا و إنّ فی هدایة ما اضطرّت إلیه العقول و الأوهام من تحقیق وجوده، و إخلاص توحیده، و نفی شبهه، دلالة علی منار عدله، و تأیید فطره، و عموم رأفته، لاكتفائه بنفسه، و استغنائه عن غیره، و عدم المنازع له فی دیمومیّته و قدمه.

پس پاک است خدایی که با نعمت‌هایش بر آفریدگان خود بخششِ فراوان دارد و با عطاهایش به آنان احسان می‌کند.

فسبحان المتطوّل بنعمائه، المتفضّل بآلائه علی بریّته.

و بزرگ و پربرکت است او که در داوری‌اش عادل است و در فرمانِ حتمی‌اش حکیم. به بندگانش لطف دارد: در فرمانبرداریِ خود که به آنان دستور داده، در دینِ خود که با آن هدایتشان کرده، در شناختِ خود که به آن راهنمایی‌شان کرده، و در اقرار به خود و گردن نهادن به پروردگاری‌اش که آنان را به آن فراخوانده است؛ بی‌آنکه پس از بستنِ راهِ بهانه و هشدار دادنش، آنان را به فرمانبرداریِ خود مجبور کند یا به نافرمانیِ خود وادار سازد. این برای آن است که از تناقض در کارها و تغییرِ تصمیم‌هایی (بداءهایی) به دور باشد که شایستهٔ بزرگی و فرمانرواییِ شکست‌ناپذیرِ او نیست؛ چراکه تغییرِ تصمیم و پیدایشِ نظرِ تازه از صفت‌های آفریدگان است.

و تبارك العادل فی حكمه، الحكیم فی قضائه، اللّطیف بعباده فیما أمرهم من طاعته، و هداهم به من دینه، و دلّهم علیه من معرفته؛ و دعاهم إلیه من الإقرار به و الإذعان لربوبیّته، علی غیر إكراه علی طاعته، و لا قسر منه علی معصیته بعد إعذاره و إنذاره، للخروج من تناقض الأمور، و البداءات الّتی لا تلیق به فی كبریائه و امتناع سلطانه؛ لأنّ البداءات من صفات المخلوقین.

پس چگونه رواست که برای آفریدگانش همان نافرمانیِ خود را برگزیند که از آن نهی کرده است، و پس از آنکه به بخششِ خود کارها را آغاز کرده و به شناخت و فرمانبرداریِ خویش فراخوانده، کارهای خود را ویران کند؟!

فكیف یجوز اختیار خلقه عمّا عنه نهی من عصیانه، و هدم أموره بعد ابتدائه بطوله، و الدّعوة إلی معرفته و طاعته؟.

یا چگونه با عدالت و بخششِ او سازگار است که بندگانش را به انکار و کفر ورزیدن به خود مجبور سازد و سپس عذاب را بر آنان حتمی کند؟ آن هم پس از امر و نهیِ او که پیش‌تر به سویشان فرستاده، و مهربانی و نگهبانی‌ای که در این باره به آنان بخشیده است؛ همراه با نعمتِ فراوان، درستیِ ابزارهای درک، سلامتِ اندام‌ها، مهلتِ اجل (پایانِ مهلتِ عمر)، هدایتِ تضمین‌شده، نهاده شدنِ توانایی در وجودشان، و نیرومندیِ ابزارهای شناخت به کمکِ دلیل‌های روشنگر، کتاب‌های نوربخش، فرستادگانِ دعوت‌کننده و نشانه‌های بازدارنده.

أم كیف یمكن فی عدله وجوده إیجاب عذاب المقسورین من عباده علی جحده و الكفر به بعد الّذی تقدّم له إلیهم من أمره و نهیه، و تطوّل علیهم فیه من إشفاقه و حیاطته، مع سبوغ النّعمة، و صحّة الآلة، و سلامة الجارحة، و مهلة الأجل، و مضمون الهدایة، و تركّب الاستطاعة، و قوّة الأدوات بالحجج المبیّنة، و الكتب المنیرة، و الرّسل الدّاعیة، و الآیات الزّاجرة.

چگونگیِ اتمام حجتِ خدای پاک بر مردم

از آن جمله، سخنِ اوست ـ که ستایشش والاست ـ: «وَ ما کُنّا مُعَذِّبِینَ حَتّی نَبْعَثَ رَسُولاً» (و ما هرگز عذاب‌کننده نبوده‌ایم تا آنکه فرستاده‌ای برانگیزیم)، همراه با این سخنش: «وَ ما ظَلَمْناهُمْ وَ لکِنْ کانُوا هُمُ الظّالِمِینَ» (و ما به آنان ستم نکردیم، بلکه خودشان ستمگر بودند)، و سخنش: «وَ أَمّا ثَمُودُ فَهَدَیْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمی عَلَی الْهُدی» (و اما قوم ثمود را هدایت کردیم، ولی آنان کوری را بر هدایت و راهِ درست ترجیح دادند)، و سخنش: «وَ قَضی رَبُّکَ أَلاّ تَعْبُدُوا إِلاّ إِیّاهُ» (و پروردگارت فرمان داده است که جز او را نپرستید)، همراه با این سخنش: «هُوَ أَهْلُ التَّقْوی وَ أَهْلُ الْمَغْفِرَةِ» (اوست که سزاوارِ تقوا [پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن] و اهلِ آمرزش است)، و سخنش: «إِنَّما تُجْزَوْنَ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» (فقط به آنچه انجام می‌دادید جزا داده می‌شوید).

من ذلك قوله - جلّ ثناؤه -: وَ ما كُنّا مُعَذِّبِینَ حَتّی نَبْعَثَ رَسُولاً ، مع قوله: وَ ما ظَلَمْناهُمْ وَ لكِنْ كانُوا هُمُ الظّالِمِینَ ، و قوله: وَ أَمّا ثَمُودُ فَهَدَیْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمی عَلَی الْهُدی ، و قوله: وَ قَضی رَبُّكَ أَلاّ تَعْبُدُوا إِلاّ إِیّاهُ ، مع قوله: هُوَ أَهْلُ التَّقْوی وَ أَهْلُ الْمَغْفِرَةِ ، و قوله: إِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ .

منابع (۶)
  1. الإسراء/ 15.
  2. الزخرف/ 76.
  3. فصّلت/ 17.
  4. الإسراء/ 23.
  5. المدّثّر/ 56.
  6. التحریم/ 7.

همهٔ این‌ها آیاتی استوار است بر راهِ عدالتِ او، شیوهٔ داوریِ او و گستردگیِ رحمتش.

كلّ ذلك آیات محكمات علی سبیل عدله، و منهج حكمه، و سعة رحمته.

خدای برتر، بسیار بزرگ‌تر و والاتر از آن است که ستم کند، یا از حکمت و دانایی بیرون رود و آفریدگانش را به دشنام دادن و دروغ بستن به خود وادار سازد.

جلّ اللّه - تعالی - عن الظّلم، و الخروج من الحكمة فی حمل خلقه، علی شتمه و الافتراء علیه، علوّا كبیرا.

فضیلت‌های پیامبر، محمد (ص)

و گواهی می‌دهم که جز خدا خدایی نیست؛ از سرِ ایمان به پروردگاریِ او و مخالفت با کسی که انکارش کرده است.

و أشهد أن لا إله إلاّ اللّه إیمانا بربوبیّته، و خلافا علی من أنكره.

منابع (۱)
  1. ورد فی جمهرة الإسلام ص 216 ب. مرسلا. و فی التوحید ص 69 الحدیث 26.عن محمد بن إبراهیم بن إسحاق، عن الحسن بن علی العدوی، عن الهیثم بن عبد اللّه الرمانی، عن علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن أبیه الحسین الشهید، عن أبیه علی علیه و علیهم السّلام. و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ج 2 ص 111 الحدیث 15. بالسند الوارد فی التوحید. و فی البلد الأمین ص 92. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 17. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 148. عن السید أبی طالب، عن محمد بن علی العبدكی، عن محمد بن یزداد، عن یعقوب ابن احمد، عن محمد بن حمید الرازی، عن أبی زهیر عبد الرحمن بن مقری الدوسی، عن عوانة بن الحكم، عمن حضر خطبة علی علیه السّلام. و فی ص 152، عن السید أبی طالب، عن أبی العباس احمد بن إبراهیم الحسینی، عن عبد العزیز بن إسحاق، عن منصور بن نصر بن الفتح، عن أبی الحسین زید بن علی العلوی، عن علی بن جعفر بن محمد، عن الحسین بن زید بن علی، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهما السّلام. باختلاف فی المصادر.

و گواهی می‌دهم که محمد بندهٔ برگزیدهٔ او، فرستادهٔ پاکِ او و امینِ پسندیدهٔ اوست ـ درود و سلامِ خدا بر او و خاندانش باد. خاندانش بهترین خاندان است و درختش بهترین درخت؛ شاخه‌هایش متناسب و راست است و میوه‌هایش آویخته و در دسترس. زادگاهش در مکه بود و هجرتگاهش در طیبه (مدینه)؛ در آنجا نام و یادش بالا گرفت و از آنجا بانگِ دعوتش گسترش یافت.

و أشهد أنّ محمّدا عبده المصطفی، و رسوله الصّفیّ، و أمینه الرّضیّ، صلّی اللّه علیه و آله و سلّم. أسرته خیر أسرة، و شجرته خیر شجرة؛ أغصانها معتدلة، و ثمارها متهدّلة. مولده بمكّة، و هجرته بطیبة؛ علا بها ذكره، و امتدّ منها صوته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۵
منابع (۱)
  1. (**) من: أسرته. إلی: المفصولة. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 161.

خدا او را با نورِ درخشان، دلیلِ آشکار، راهِ نمایان و کتابِ هدایت‌گر برانگیخت.

ابتعثه بالنّور المضیء، و البرهان الجلیّ، و المنهاج البادی، و الكتاب الهادی.

منابع (۱)
  1. بعثه. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 192. و نسخة الإسترابادی ص 220.و نسخة ابن النقیب ص 134. و هامش نسخة العام 550 ص 91 ب. و منهاج البراعة ج 9 ص 404. و نسخة عبده ص 346. و متن مصادر نهج البلاغة ج 2 ص 373. و متن بهج الصباغة ج 2 ص 214.

او را با حجت و دلیلِ کافی، پندِ شفابخش و دعوتی جبران‌کننده و نجات‌بخش فرستاد.

أرسله بحجّة كافیة، و موعظة شافیة، و دعوة متلافیة.

به دستِ او قانون‌های الهیِ ناشناخته را آشکار ساخت، بدعت‌های (نوآوری‌ها در دین) ناخالص و ساختگی را ریشه‌کن کرد، و حکم‌های روشن و قطعی را بیان فرمود.

أظهر به الشّرائع المجهولة، و قمع به البدع المدخولة، و بیّن به الأحكام المفصولة.

او را همراه با لازم شدنِ دلیل‌ها، آشکار شدنِ پیروزیِ حق و روشن شدنِ راه فرستاد. پس او پیامِ الهی را با صدای بلند و آشکارا رساند، و مردم را به شاهراهِ حق رهنمون شد و بر آن واداشت، و پرچم‌های هدایت و مناره‌های روشنایی را برپا کرد. و ریسمان‌های اسلام را محکم و دستاویزهای ایمان را استوار ساخت.

أرسله بوجوب الحجج، و ظهور الفلج، و إیضاح المنهج؛ فبلّغ الرّسالة صادعا بها، و حمل علی المحجّة دالاّ علیها، و أقام أعلام الاهتداء، و منار الضّیاء. و جعل أمراس الإسلام متینة، و عری الإیمان وثیقة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۵

پس هر کس جز اسلام دینی بجوید، بدبختی‌اش قطعی می‌شود، دستاویزش می‌گسلد، به زمین خوردنش سخت و بزرگ خواهد بود، و بازگشتگاهش به سوی اندوهِ طولانی و عذابِ سنگین و ناگوار است.

فمن یبتغ غیر الإسلام دینا تتحقّق شقوته، و تنفصم عروته، و تعظم كبوته، و یكن مآبه إلی الحزن الطّویل، و العذاب الوبیل.

منابع (۱)
  1. (**) من: فمن یبتغ. إلی: الوبیل. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 161.

اما بعد، خدای پاک و برتر، هنگامی که آفریدگان را آفرید، پرستشِ خود را بر آنان لازم کرد و فرمانبرداریِ خویش را تکلیفشان ساخت؛ در حالی که از فرمانبرداریِ آنان بی‌نیاز و از نافرمانی‌شان در امان بود؛ چراکه نافرمانیِ هیچ گناهکاری به او زیانی نمی‌رساند، و فرمانبرداریِ هیچ فرمانبرداری به او سودی نمی‌دهد.

أمّا بعد؛ فإنّ اللّه - سبحانه و تعالی - خلق الخلق حین خلقهم، فألزمهم عبادته، و كلّفهم طاعته، غنیّا عن طاعتهم، آمنا من معصیتهم؛ لأنّه لا تضرّه معصیة من عصاه، و لا تنفعه طاعة من أطاعه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳
منابع (۳)
  1. جلّ شأنه، و تقدّست أسماؤه. ورد فی كنز الفوائد ص 31. عن محمد بن علی بن طالب الرازی، عن محمد بن عبد اللّه بن محمد بن المطلب الشیبانی، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف الكسائی، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 65 ص 192 الحدیث 48. عن أبی المفضل، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام.
  2. حیث. ورد فی نسخة ابن شذقم ص 419. و نسخة العام 550 ص 127 ب.و نسخة ابن الحدید ج 10 ص 132.
  3. ورد فی كنز الفوائد. و بحار الأنوار. بالسندین السابقین.

علتِ تکلیفِ خدای پاک بر بندگانش

پس روزی‌ها و وسایلِ زندگی‌شان را میانشان تقسیم کرد، آنان را در جایگاه‌هایشان از دنیا قرار داد، و در دین نیز همان‌گونه که وصفشان کرده، توصیفشان فرمود.

فقسم بینهم معایشهم، و وضعهم من الدّنیا مواضعهم، و وصفهم فی الدّین حیث وصفهم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳

علت‌های آزمایش‌های الهی برای انسان

اما خدای برتر می‌دانست که انسان‌ها از شناختِ آنچه کارهای دنیا و آخرتشان را سامان می‌دهد و بیماریِ کژی‌شان را راست می‌کند، ناتوان‌اند. پس با امر و نهیِ خود، آنان را به روش خویش تربیت کرد: از سرِ اختیار فرمانشان داد، تکلیفی آسان بر دوششان گذاشت و پاداشی فراوان به آنان بخشید.

لكنّه - تعالی - علم قصورهم عمّا یصلح علیه شؤونهم، و یستقیم به داء أودهم، فی عاجلهم و آجلهم؛ فأدّبهم بأدبه، فی أمره و نهیه، فأمرهم تخییرا، و كلّفهم یسیرا، و أثابهم كثیرا.

و خدای پاک، با داوریِ عادلانه و حکمتش، میان آن کس از آفریدگانش که شتابان به سوی خشنودی و محبت او می‌رود، و آن کس از آنان که از آن جا می‌ماند و نعمت خدا را پشتوانهٔ نافرمانی‌اش می‌سازد، جدایی انداخت. و این سخن خدای ارجمند و بزرگ است: «أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ اجْتَرَحُوا السَّیِّئاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ کَالَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ سَواءً مَحْیاهُمْ وَ مَماتُهُمْ ساءَ ما یَحْکُمُونَ» آیا کسانی که کارهای بد کرده‌اند پنداشته‌اند که آنان را مانند کسانی قرار می‌دهیم که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، چنان‌که زندگی و مرگشان یکسان باشد؟ چه بد داوری می‌کنند!

و أماز - سبحانه - بعدل حكمه و حكمته، بین الموجف من أنامه إلی مرضاته و محبّته، و بین المبطئ عنها و المستظهر علی نعمته منهم بمعصیته، و ذلك قوله - عزّ و جلّ -: أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ اجْتَرَحُوا السَّیِّئاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ سَواءً مَحْیاهُمْ وَ مَماتُهُمْ ساءَ ما یَحْكُمُونَ .

منابع (۱)
  1. الجاثیة/ 21.

خدا آدم و حوا (ع) را تنها به کیفرِ کاری که کردند از بهشت به دنیا فرو فرستاد؛ چراکه از کاری بازشان داشت و سرپیچی کردند، و فرمانشان داد و نافرمانی‌اش کردند.

و إنّما أهبط اللّه إلیها آدم و حوّاء علیهما السّلام من الجنّة عقوبة لما صنعا، حیث نهاهما فخالفاه، و أمرهما فعصیاه.

منابع (۱)
  1. ورد فی كنز الفوائد ص 31. عن محمد بن علی بن طالب الرازی، عن محمد بن عبد اللّه بن محمد بن المطلب الشیبانی، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف الكسائی، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 65 ص 192 الحدیث 48. عن أبی المفضل، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن -

ویژگی‌ها و نشانه‌های پرهیزگاران در دنیا

پس پرهیزگاران در این سرای دنیا صاحبان فضیلت‌اند؛ گفتارشان درست است، پوشششان میانه‌روانه، خوراکشان به اندازهٔ نیاز، و راه‌رفتنشان فروتنانه. با فرمان‌برداری از خدای ارجمند و بزرگ در برابرش خاشع شدند، و با پرستش او در برابرش سر فرود آوردند، و در همهٔ حالت‌ها از او خشنودند.

فالمتّقون فی هذه الدّار الدّنیا هم أهل الفضائل؛ منطقهم الصّواب، و ملبسهم الاقتصاد، و مأكلهم القوت، و مشیهم التّواضع. خشعوا للّه - عزّ و جلّ - بطاعته، و خضعوا له بعبادته، راضین عنه فی كلّ حالاته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳
منابع (۵)
  1. ورد فی تحف العقول ص 159. مرسلا. و فی تذكرة الخواص ص 130. عن مجاهد، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 75 ص 73 الحدیث 42. مرسلا عن أبی أراكة و عن ابن عباس. عن علی علیه السّلام.باختلاف بین المصادر.
  2. البصائر. ورد فی هامش نسخة العام 400 ص 271.
  3. الاقتصار. ورد فی ینابیع المودة ص 416. من كتاب المطالب العالیة. مرسلا.
  4. ورد فی المصدر السابق. و أمالی الصدوق بالسند السابق. و فی مطالب السؤول ص 196. مرسلا. باختلاف یسیر.
  5. ورد فی ینابیع المودة ص 416. من كتاب المطالب العالیة. مرسلا. و فی أمالی الصدوق ص 666 الحدیث 897-2. عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد ابن الحسن الصفار، عن محمد بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی السقیفة ص 239. عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم ابن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 111. مرسلا. و فی كنز الفوائد ص 31. عن محمد بن علی بن طالب الرازی، عن محمد بن عبد اللّه بن محمد بن المطلب الشیبانی، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف الكسائی، عن علی علیه السّلام. و فی صفات الشیعة ص 19. عن محمد بن الحسن، عن علی بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر علیهما السّلام. و فی كتاب التمحیص ص 70 الحدیث 170. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 196. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 554. مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. باختلاف فی المصادر.

حالت‌های پرهیزگاران

چشمانشان را از آنچه خدای بزرگ و ارجمند بر آنان حرام کرده فرو بستند، و گوش‌هایشان را وقفِ دانشِ دینشان کردند؛ دانشی که به حالشان سودمند است.

غضّوا أبصارهم عمّا حرّم اللّه - جلّ و عزّ - علیهم، و وقفوا أسماعهم علی العلم بدینهم النّافع لهم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳
منابع (۲)
  1. ورد فی تحف العقول ص 111. مرسلا.
  2. ورد فی كنز الفوائد. بالسند السابق. و مطالب السؤول. و فی بحار الأنوار ج 65 ص 192 الحدیث 48. عن أبی المفضل، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام.

تعادل پرهیزگاران در حالت‌های گوناگون

حالِ جانشان در سختی و بلا، همانند حالشان در آسایش است؛ زیرا از خدای برتر و آنچه او رقم زده خشنودند.

نزلت أنفسهم منهم فی البلاء كالّتی نزلت منهم فی الرّخاء، رضی منهم عن اللّه - تعالی - بالقضاء.

منابع (۲)
  1. ورد فی كنز الفوائد ص 31. عن محمد بن علی بن طالب الرازی، عن محمد بن عبد اللّه بن محمد بن المطلب الشیبانی، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف الكسائی، عن علی علیه السّلام. و فی مطالب السؤول ص 196. مرسلا. و فی أمالی الصدوق ص 666 الحدیث 897-2. عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن محمد بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام.
  2. ورد فی أمالی الصدوق. و كنز الفوائد. بالسندین السابقین. و مطالب السؤول. و فی بحار الأنوار ج 65 ص 192 الحدیث 48. عن أبی المفضل، عن جعفر بن محمد ابن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی صفات الشیعة ص 19. عن محمد بن الحسن، عن علی بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر علیهما السّلام. و فی السقیفة ص 239. عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی ینابیع المودة ص 416. عن المطالب العالیة. مرسلا. و فی تحف العقول ص 111. مرسلا. و فی كتاب التمحیص ص 70 الحدیث 170. مرسلا. و فی تذكرة الخواص ص 130. عن مجاهد، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 554. مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. باختلاف بین المصادر.

شوق پرهیزگاران به دیدار خدا

اگر اجل که خدا برایشان مقرر کرده نبود، از شوقِ پاداش بزرگ و ترس از کیفر سخت، جان‌هایشان حتی یک چشم‌به‌هم‌زدن در بدن‌هایشان بند نمی‌شد.

و لو لا الأجل الّذی كتب اللّه علیهم لم تستقرّ أرواحهم فی أجسادهم طرفة عین، شوقا إلی جزیل الثّواب، و خوفا من وبیل العقاب.

منابع (۵)
  1. الآجال الّتی. ورد فی السقیفة ص 239. عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 666 الحدیث 897-2. عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن محمد ابن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی صفات الشیعة ص 19.عن محمد بن الحسن، عن علی بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر علیهما السّلام. و فی كنز الفوائد ص 31. عن محمد بن علی بن طالب الرازی، عن محمد ابن عبد اللّه ابن محمد بن المطلب الشیبانی، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف الكسائی، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 65 ص 192 الحدیث 48. عن أبی المفضل، عن جعفر بن محمد ابن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم ابن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی ینابیع المودة ص 416. عن المطالب العالیة. مرسلا. و فی كتاب التمحیص ص 70 الحدیث 170. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 554. مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی مطالب السؤول ص 192 و 196. مرسلا.
  2. لهم. ورد فی نسخة العام 550 ص 128 أ.
  3. ورد فی تذكرة الخواص ص 130. عن مجاهد، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام.
  4. ورد فی المصدر السابق.
  5. العذاب. ورد فی هامش نسخة الإسترابادی ص 313.

میزان ایمان پرهیزگاران به خدای بزرگ

آفریدگار در جانشان بزرگ است؛ پس هر چه جز اوست در چشمشان کوچک است.

عظم الخالق فی أنفسهم فصغر ما دونه فی أعینهم.

آنان و بهشت، مانند کسی‌اند که آن را دیده است؛ گویی در آن غرق در نعمت‌اند.

فهم و الجنّة كمن قد رآها، فهم فیها منعّمون.

و آنان و آتش، مانند کسی‌اند که آن را دیده است؛ گویی در آن در عذاب‌اند.

و هم و النّار كمن قد رآها، فهم فیها معذّبون.

منابع (۱)
  1. أدخلها. ورد فی كنز الفوائد ص 31. عن محمد بن علی بن طالب الرازی، عن محمد بن عبد اللّه بن محمد بن المطلب الشیبانی، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف الكسائی، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 65 ص 192 الحدیث 48. عن أبی المفضل، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام.

حالت‌های روحی پرهیزگاران

دل‌هایشان اندوهگین است، مردم از شرشان در امان‌اند، بدن‌هایشان لاغر است، نیازهایشان اندک است، جان‌هایشان پاک‌دامن است، و یاری‌شان به برادرانشان بسیار.

قلوبهم محزونة، و شرورهم مأمونة، و أجسادهم نحیفة، و حاجاتهم خفیفة، و أنفسهم عفیفة، و معونتهم لإخوانهم عظیمة.

منابع (۲)
  1. حوائجهم. ورد فی تأویل مختلف الحدیث ص 277. مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 242 الحدیث 171. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 192.مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 73 الحدیث 26. عن أبی الحسین الحسن بن علی بن محمد بن جعفر الوبری، عن القاضی أبی بكر محمد بن عمر بن محمد الجعابی، عن القاسم، عن أبیه، عن أبیه، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن علی السجاد، عن الحسن المجتبی، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی ص 554. مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.
  2. ورد فی السقیفة ص 239. عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 111. مرسلا. و فی أمالی الصدوق ص 666 الحدیث 2/897. عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن محمد بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی صفات الشیعة ص 19. عن محمد بن الحسن، عن علی بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر علیهما السّلام. و فی كنز الفوائد ص 31. عن محمد بن علی بن طالب الرازی، عن محمد بن عبد اللّه بن محمد بن المطلب الشیبانی، عن جعفر ابن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد ابن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم ابن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف الكسائی، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 65 ص 192 الحدیث 48. عن أبی المفضل، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب التمحیص ص 70 الحدیث 170. مرسلا. و فی مكارم الأخلاق ص 476. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 192. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 554. مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السلام. باختلاف بین المصادر.

نگاه پرهیزگاران به زندگی دنیا

روزهایی کوتاه صبر کردند و در پیِ آن، به آسایشی طولانی رسیدند.

صبروا أیّاما قصیرة، فأعقبتهم راحة طویلة.

منابع (۲)
  1. قلیلة. ورد فی مطالب السؤول ص 192 و 196. مرسلا. و فی كتاب الرقة ص 17 الحدیث 5. عن ابی محمد عبد اللّه بن عبد الرحمن بن احمد بن صابر السلمی، عن الشریف أبی القاسم علی بن إبراهیم بن العباس الحسینی، عن رشا بن نظیف بن ما شاء اللّه المقری، عن إسماعیل بن محمد الضراب، عن احمد بن مروان، عن محمد بن عبد العزیز الدینوری، عن أبیه، عن وكیع، عن عمر بن منبه، عن أوفی بن دلهم، عن علی علیه السّلام.
  2. لعقبی راحة طویلة. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 20 ص 277 الحدیث 197. مرسلا. و فی المجالسة و جواهر العلم ج 1 ص 272 الحدیث 281.عن محمد بن عبد العزیز الدینوری، عن أبیه، عن وكیع، عن عمرو بن منبه، عن أوفی بن دلهم، عن علی علیه السّلام. باختلاف.

تجارتِ پرسودی است که پروردگارشان برایشان آسان کرده است.

تجارة مربحة یسّرها لهم ربّهم.

منابع (۱)
  1. ربّ كریم. ورد فی شرح ابن أبی الحدید. و فی السقیفة ص 239. عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 111. مرسلا.و فی صفات الشیعة ص 19. عن محمد بن الحسن، عن علی بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر علیهما السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 666 الحدیث 2/897. عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن محمد بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی كنز الفوائد ص 31. عن محمد بن علی بن طالب الرازی، عن محمد بن عبد اللّه بن محمد بن المطلب الشیبانی، عن جعفر بن محمد ابن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف الكسائی، عن علی علیه السّلام.و فی بحار الأنوار ج 65 ص 192 الحدیث 48. عن أبی المفضل، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب التمحیص ص 70 الحدیث 170. مرسلا. و فی مكارم الأخلاق ص 476. مرسلا.

روی‌گردانی پرهیزگاران از دنیا

دنیا آنان را خواست، اما آنان دنیا را نخواستند؛ به سراغشان آمد، اما درمانده‌اش کردند؛ و اسیرشان کرد، اما جان خود را از چنگش بازخریدند.

أرادتهم الدّنیا فلم یریدوها، و طلبتهم فأعجزوها، و أسرتهم ففدوا أنفسهم منها.

منابع (۲)
  1. و لم. ورد فی نسخة العام 400 ص 272. و نسخة الإسترابادی ص 313.
  2. ورد فی السقیفة ص 239. عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی صفات الشیعة ص 19. عن محمد بن الحسن، عن علی بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر علیهما السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 666 الحدیث 2/897. عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن محمد بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی بحار الأنوار ج 65 ص 192 الحدیث 48. عن أبی المفضل، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب التمحیص ص 70 الحدیث 170. مرسلا. و فی مكارم الأخلاق ص 476. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 554. مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی ینابیع المودة ص 416. من كتاب المطالب العالیة. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 192 و 196. مرسلا. باختلاف یسیر.

حال پرهیزگاران در شب

اما شب‌هنگام، پاها را کنار هم می‌گذارند و به نماز می‌ایستند؛ بخش‌های قرآن را می‌خوانند و آن را شمرده و با دقت تلاوت می‌کنند. با قرآن جان خود را اندوهگین می‌سازند، داروی دردشان را از آن بیرون می‌کشند، و اندوه‌هایشان را برمی‌انگیزند، و بر گناهان و زخم‌ها و دردِ جراحت‌هایشان می‌گریند.

أمّا اللّیل فصافّون أقدامهم تالین لأجزاء القرآن یرتّلونه ترتیلا؛ یحزّنون به أنفسهم، و یستثیرون به دواء دائهم، [و] ما یهیّج أحزانهم، بكاء علی ذنوبهم و جراحهم و وجع كلومهم.

منابع (۳)
  1. تالون. ورد فی هامش نسخة ابن المؤدب ص 193. و نسخة الإسترابادی ص 313.
  2. یستبرون. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 313. و فی هامش نسخة العام 550 ص 128 أ.
  3. كلوم جوانحهم. ورد فی السقیفة ص 239. عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم ابن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 666 الحدیث 2/897.عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن محمد ابن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی صفات الشیعة ص 19.عن محمد بن الحسن، عن علی بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر علیهما السّلام. و فی التمحیص ص 70 الحدیث 170. مرسلا. و وردت الفقرة فی المصادر السابقة. و فی تحف العقول ص 112. مرسلا. باختلاف یسیر.

هرگاه به آیه‌ای برسند که در آن نوید و تشویق است، به امید و طمع به آن دل می‌بندند، جان‌هایشان با شوق به سوی آن پر می‌کشد، و گمان می‌برند که برابر چشمانشان است.

فإذا مرّوا بآیة فیها تشویق ركنوا إلیها طمعا، و تطلّعت نفوسهم إلیها شوقا، و ظنّوا أنّها نصب أعینهم.

و هرگاه به آیه‌ای برسند که در آن هشدار و ترساندن است، گوشِ دل به آن می‌سپارند، تنشان از آن می‌لرزد، دل‌هایشان هراسان می‌شود، و گمان می‌برند که غرش و خروشِ دم و بازدمِ جهنم در بُنِ گوش‌هایشان است.

و إذا مرّوا بآیة فیها تخویف أصغوا إلیها مسامع قلوبهم، و اقشعرّت منها جلودهم، و وجلت منها قلوبهم، و ظنّوا أنّ زفیر جهنّم و شهیقها فی أصول آذانهم.

منابع (۱)
  1. ورد فی السقیفة، و أمالی الصدوق، و صفات الشیعة، و التمحیص. بالأسانید السابقة.و الإعتبار و سلوة العارفین. ص 554. مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السلام. و فی مطالب السؤول ص 192. مرسلا.

پس کمرها را خم می‌کنند، به رو بر خاک می‌افتند، پیشانی و کفِ دست و زانو و نوکِ پاهایشان را بر زمین می‌گذارند، و از خدا می‌خواهند

فهم حانون علی أوساطهم، مكبّون علی وجوههم، مفترشون لجباههم و أكفّهم و ركبهم و أطراف أقدامهم، یطلبون إلی اللّه

منابع (۲)
  1. ورد فی مطالب السؤول ص 192. مرسلا.
  2. یجأرون إلی اللّه قائلین: ربّنا ربّنا. ورد فی المصدر السابق. و فی عیون الأخبار ج 6 ص 353. مرسلا. و فی غوالی اللئالی ج 1 ص 72. مرسلا. و فی البدایة و النهایة ج 8 ص 7. عن وكیع، عن عمرو بن منبه، عن أوفی بن دلهم، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 493. عن أبی القاسم العلوی، عن رشاء المقرئ، عن أبی محمد المصری، عن أبی بكر المالكی، عن محمد ابن عبد العزیز الدینوری، عن أبیه، عن وكیع، عن عمرو بن منبه، عن أوفی بن دلهم، عن علی علیه السّلام. و فی تذكرة الخواص ص 130. عن مجاهد، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 666 الحدیث 2/897.عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن محمد بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی صفات الشیعة ص 19. عن محمد بن الحسن، عن علی بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر علیهما السّلام. و فی التمحیص ص 70 الحدیث 170. مرسلا. و فی كنز الفوائد ص 30. عن أبی الرجاء محمد بن علی بن أبی طالب البلدی، عن أبی المفضل محمد بن عبد اللّه بن محمد بن المطلب الشیبانی الكوفی، عن عبد اللّه بن جعفر بن حجاب الأزدی، عن خالد بن یزید بن محمد الثقفی، عن أبی خالد، عن حنان بن سدیر، عن أبیه، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی ص 31. عن محمد بن علی بن طالب الرازی، عن محمد بن عبد اللّه بن محمد

شوق پرهیزگاران به رازونیاز با خدای برتر

اشک‌هایشان بر گونه‌هایشان روان می‌شود و خدای مقتدر و بزرگ را به بزرگی می‌ستایند.

تجری دموعهم علی خدودهم، یمجّدون جبّارا عظیما.

طعمِ رازونیاز با او در کامشان شیرین شده، و لذتِ خلوت با او در دل‌هایشان نشسته است.

قد حلا فی أفواههم طعم مناجاته، و فی قلوبهم لذیذ الخلوة به.

خدا به شکوهِ عزتش بر خود سوگند خورده است که حتماً والاترین جایگاه را در جایگاهِ راستی نزد خویش به آنان ببخشد.

قد أقسم اللّه علی نفسه بجلال عزّته لیورثنّهم المقام الأعلی فی مقعد صدق عنده.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 493. عن أبی القاسم العلوی، عن رشاء المقرئ، عن أبی محمد المصری، عن أبی بكر المالكی، عن محمد بن عبد العزیز الدینوری، عن أبیه، عن وكیع، عن عمرو بن منبه، عن أوفی بن دلهم، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 666 الحدیث 2/897. عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن محمد بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی صفات الشیعة ص 19. عن محمد بن الحسن، عن علی بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر علیهما السلام. و فی البدایة و النهایة ج 8 ص 7. عن وكیع، عن عمرو بن منبه، عن أوفی بن دلهم، عن علی علیه السّلام. و فی التمحیص ص 70 الحدیث 170. مرسلا. و فی كنز الفوائد ص 30. عن أبی الرجاء محمد بن علی

حالت‌های پرهیزگاران در روز

و اما در روز، بردبارانی دانا، بزرگوارانی اصیل، و نیکوکارانی پرهیزگارند. ترس از خدا و عبادت، آنان را همچون چوبِ تیری تراش‌خورده لاغر و باریک کرده است.

و أمّا النّهار فحلماء علماء، كرام نجباء، أبرار أتقیاء. قد براهم الخوف و العبادة بری القداح.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳
منابع (۲)
  1. ورد فی كنز الفوائد ص 30. عن أبی الرجاء محمد بن علی بن أبی طالب البلدی، عن أبی المفضل محمد بن عبد اللّه بن محمد بن المطلب الشیبانی الكوفی، عن عبد اللّه بن جعفر بن حجاب الأزدی، عن خالد بن یزید بن محمد الثقفی، عن أبی خالد، عن حنان بن سدیر، عن أبیه، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام.
  2. ورد فی الدر النظیم ص 383. مرسلا.

بیننده که نگاهشان می‌کند، بیمارشان می‌پندارد، در حالی که هیچ بیماری‌ای ندارند؛ یا می‌گوید: «عقلشان پریشان شده است!» و به جانم سوگند، کاری بزرگ با جانشان درآمیخته است.

ینظر إلیهم النّاظر فیحسبهم مرضی، و ما بالقوم من مرض، أو یقول: قد خولطوا؛ و لعمری لقد خالطهم أمر عظیم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳
منابع (۴)
  1. فیقول. ورد فی المصدر السابق. و فی المجالسة و جواهر العلم ج 1 ص 273 الحدیث 281. عن محمد بن عبد العزیز الدینوری، عن أبیه، عن وكیع، عن عمرو بن منبه، عن أوفی بن دلهم، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی كنز الفوائد. بالسند السابق. و فی أمالی الصدوق ص 666 الحدیث 897 / 2. عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن محمد بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی صفات الشیعة ص 19. عن محمد بن الحسن، عن علی بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر علیهما السّلام. و فی بحار الأنوار ج 65 ص 192 الحدیث 48. عن أبی المفضل، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و ورد و فی نسخ النهج.
  3. ورد فی شرح ابن أبی الحدید ج 20 ص 277 الحدیث 197. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 554. مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.
  4. جلیل. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید.

حال پرهیزگاران هنگام یاد کردن خدای برتر

هرگاه عظمتِ پروردگارشان، خدای برتر، و سختیِ قدرت و فرمانروایی او را به یاد می‌آورند، همراه با یادِ مرگ و هراس‌های قیامت که با جانشان درآمیخته است، این یاد دل‌هایشان را به هراس می‌اندازد، طاقت و بردباری‌شان را می‌رباید، و عقل‌هایشان را مبهوت و سرگردان می‌کند.

إذا هم ذكروا عظمة اللّه - تعالی - ربّهم و شدّة سلطانه، مع ما یخالطهم من ذكر الموت و أهوال القیامة، أفزع ذلك قلوبهم، و طاشت له حلومهم، و ذهلت منه عقولهم.

و هنگامی که از آن حال به خود می‌آیند، با کارهای پاک به سوی خدای پاک و برتر می‌شتابند.

فإذا استفاقوا من ذلك بادروا إلی اللّه - سبحانه و تعالی - بالأعمال الزّاكیة.

منابع (۱)
  1. ورد فی أمالی الصدوق ص 666 الحدیث 2/897. عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن محمد بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی صفات الشیعة ص 19. عن محمد بن الحسن، عن علی بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر علیهما السّلام. و فی كنز الفوائد ص 31.عن محمد بن علی بن طالب الرازی، عن محمد بن عبد اللّه بن محمد بن المطلب الشیبانی، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف الكسائی، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 65 ص 192 الحدیث 48. عن أبی المفضل، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف البكالی، عن -

به کارِ کمِ خود قانع نمی‌شوند، و کارِ بسیارِ خود را زیاد نمی‌شمارند.

لا یرضون من أعمالهم القلیل، و لا یستكثرون الكثیر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳

نگاه پرهیزگاران به خودشان

خودشان را بدکار می‌بینند، در حالی که همان زیرکان و نیکوکارانند؛ پس به خود بدگمانند و از کارهایشان بیمناکند.

یرون أنفسهم أنّهم شرار و إنّهم الأكیاس الأبرار؛ فهم لأنفسهم متّهمون، و من أعمالهم مشفقون.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳
منابع (۱)
  1. ورد فی كتاب الزهد للأهوازی ص 41 الحدیث 6. عن محمد بن سنان، عن أبی عمارة بیاع الأكسیة، عن الزیدی، عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. و فی كنز الفوائد ص 31. عن محمد بن علی بن طالب الرازی، عن محمد بن عبد اللّه ابن محمد بن المطلب الشیبانی، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف الكسائی، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 65 ص 192 الحدیث 48. عن أبی المفضل، عن جعفر بن محمد ابن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم ابن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.

حال پرهیزگاران هنگامی که کسی روبه‌رویشان آنان را بستاید

هرگاه یکی از آنان را بستایند، از آنچه به او گفته می‌شود می‌ترسد و می‌گوید: «من خودم را بهتر از دیگران می‌شناسم، و پروردگارم مرا بهتر از خودم می‌شناسد. خدایا! مرا به آنچه می‌گویند بازخواست نکن، مرا برتر از گمانِ آنان قرار ده، و آنچه را از من نمی‌دانند بر من ببخش؛ که تو دانای همهٔ نهان‌ها و پوشانندهٔ همهٔ عیب‌هایی.»

إذا زكّی أحدهم خاف ممّا یقال له؛ فیقول: أنا أعلم بنفسی من غیری، و ربّی أعلم بی من نفسی. اللّهمّ لا تؤاخذنی بما یقولون، و اجعلنی أفضل ممّا یظنّون، و اغفر لی ما لا یعلمون، فإنّك علاّم الغیوب، و ستّار العیوب.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳
منابع (۵)
  1. أحد منهم. ورد فی نسخة العام 400 ص 273. و نسخة الإسترابادی ص 314.و متن شرح ابن أبی الحدید ج 10 ص 133. و نسخة العطاردی ص 226.
  2. و اللّه. ورد فی
  3. منّی بنفسی. ورد فی نسخة العام 400 ص 273. و نسخة الإسترابادی ص 314. و متن شرح ابن أبی الحدید ج 10 ص 133. و متن شرح ابن میثم ج 3 ص 411.
  4. خیرا. ورد فی نسخة ابن أبی الحدید ج 18 ص 256.
  5. ورد فی كنز الفوائد ص 31. عن محمد بن علی بن طالب الرازی، عن محمد بن عبد اللّه بن محمد بن المطلب الشیبانی، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف الكسائی، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 65 ص 192 الحدیث 48. عن أبی المفضل، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی السقیفة ص 240. عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 666 الحدیث 2/897. عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن محمد بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر -

نشانهٔ پرهیزگارانِ راستین

از نشانه‌های هر یک از آنان این است که در او این ویژگی‌ها را می‌بینی: نیرومندی در دین، دوراندیشی همراه با نرم‌خویی، ایمان همراه با یقین، اشتیاق به دانش، دانش همراه با بردباری، زیرکی در مدارا، مدارا در کسب‌وکار، بیمناکی در بیداری، فهم در دین‌شناسی، میانه‌روی در بی‌نیازی، فروتنی در عبادت، آراستگی در تنگدستی، شکیبایی در سختی، مهربانی با تودهٔ مردم، بخشش در راه حق، طلبِ روزیِ حلال، شادابی در راهِ هدایت، پرهیز از طمع، خویشتن‌داری هنگام شهوت، و نیکوکاری در استقامت.

فمن علامة أحدهم أنّك تری له قوّة فی دین، و حزما فی لین، و إیمانا فی یقین، و حرصا فی علم، و علما فی حلم، و كیسا فی رفق، و رفقا فی كسب، و شفقة فی یقظة، و فهما فی فقه، و قصدا فی غنی، و خشوعا فی عبادة، و تجمّلا فی فاقة، و صبرا فی شدّة، و رحمة للجمهور، و إعطاء فی حقّ‌، و طلبا فی حلال، و نشاطا فی هدی، و تحرّجا عن طمع، و اعتصاما عند شهوة، و برّا فی استقامة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳
منابع (۸)
  1. علامات. ورد فی نسخة العام 400 ص 273.
  2. خوضا. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 274.
  3. جرأة. ورد فی الإبانة ج 1 ص 270 الحدیث 861. عن أبی علی محمد بن احمد ابن إسحاق الصواف، عن أبی علی بشر بن موسی، عن أبی محمد الحسین بن عاصم الرازی، عن الأشعث الإصبهانی، عن خارجة بن مصعب، عن زید بن أسلم، عن علی علیه السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 129. مرسلا عن زید ابن أسلم، عن علی علیه السّلام.
  4. حلما فی علم. ورد فی مطالب السؤول ص 192. مرسلا.
  5. ورد فی المصدر السابق. و صفات الشیعة. و الإبانة. و دستور معالم الحكم.بالأسانید السابقة. و التمحیص. و تحف العقول. و فی السقیفة ص 240. عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 666 الحدیث 2/897. عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد ابن الحسن الصفار، عن محمد بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی كنز الفوائد ص 31. عن محمد بن علی بن طالب الرازی، عن محمد بن عبد اللّه بن محمد بن المطلب الشیبانی، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، -
  6. تحمّلا. ورد فی نسخة العام 400 ص 273. و نسخة ابن أبی الحدید ج 10 ص 133. و متن شرح ابن میثم ج 3 ص 411.
  7. ورد فی بحار الانوار. و الإعتبار و سلوة العارفین. بالسندین السابقین. و التمحیص.و ینابیع المودة. و مطالب السؤول. و فی السقیفة ص 240. عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 666 الحدیث 2/897. عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن محمد بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی صفات الشیعة ص 19. عن محمد بن الحسن، عن علی بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر علیهما السّلام. و فی التمحیص ص 71 الحدیث 170. مرسلا. و فی كنز الفوائد ص 31. عن محمد بن علی بن طالب الرازی، عن محمد بن عبد اللّه بن محمد ابن المطلب الشیبانی، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد ابن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف الكسائی، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 112. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  8. تسلّطا. ورد فی نسخة العام 550 ص 128 ب.

خصلت‌های روحی پرهیزگاران

ستایشِ کسی که او را نمی‌شناسد فریبش نمی‌دهد، و حسابرسیِ کارهایی را که کرده است رها نمی‌کند. خود را در کارِ نیک کُند می‌شمارد و از کارِ شایستهٔ خویش نیز بیمناک است.

لا یغرّه ثناء من جهله، و لا یدع إحصاء ما عمله؛ یستبطئ نفسه فی العمل و هو من صالح عمله علی وجل.

منابع (۱)
  1. ورد فی السقیفة ص 240. عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 666 الحدیث 2/897. عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن محمد بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی صفات الشیعة ص 19. عن محمد بن الحسن، عن علی بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر علیهما السّلام. و فی كنز الفوائد ص 31. عن محمد بن علی بن طالب الرازی، عن محمد بن عبد اللّه بن محمد بن المطلب الشیبانی، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف الكسائی، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 65 ص 192 الحدیث 48. عن أبی المفضل، عن جعفر بن محمد ابن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم ابن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 112. مرسلا. و فی ینابیع المودة ص -

میزانِ خودسازی پرهیزگاران

خردش را زنده کرده، شهوتش را میرانده، پروردگارش را فرمان برده و با نفسِ خویش مخالفت کرده است؛ تا آنجا که درشتیِ وجودش ظریف شده و زمختی‌اش نرم و لطیف شده است. نوری پُردرخشش بر او تابیده، راه را برایش روشن ساخته و او را در مسیرِ درست برده است؛ و درها یکی پس از دیگری او را به درِ سلامت و سرای ماندگار رسانده‌اند. چون دلش را به کار گرفته و پروردگارش را خشنود ساخته، گام‌هایش با آرامشِ تن در جایگاهِ امنیت و آسایش استوار شده است.

قد أحیا عقله، و أمات شهوته، و أطاع ربّه، و عصی نفسه؛ حتّی دقّ جلیله، و لطف غلیظه. و برق له لامع كثیر البرق، فأبان له الطّریق، و سلك به السّبیل؛ و تدافعته الأبواب إلی باب السّلامة، و دار الإقامة؛ و ثبتت رجلاه بطمأنینة بدنه فی قرار الأمن و الرّاحة، بما استعمل قلبه، و أرضی ربّه.

منابع (۴)
  1. () من: قد أحیا. إلی: أرضی ربّه. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 220.() من: یعمل الأعمال الصّالحة (الموجود فی الهامش). إلی: و الرّحمة. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 193. - 417. من كتاب المطالب العالیة. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 555.مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و مطالب السؤول ص 192 و 197. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 129. مرسلا عن زید بن أسلم، عن علی علیه السّلام. و فی الإبانة ج 1 ص 270 الحدیث 861. عن أبی علی محمد ابن احمد بن إسحاق الصواف، عن أبی علی بشر بن موسی، عن أبی محمد الحسین بن عاصم الرازی، عن الأشعث الإصبهانی، عن خارجة بن مصعب، عن زید بن أسلم، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر. و ورد فی نسخ النهج (*) یعمل الأعمال الصّالحة و هو منها علی وجل بدل الفقرة الأخیرة.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 240 الحدیث 203. و ج 2 ص 532 الحدیث 95. باختلاف.
  3. تثبّتت. ورد فی نسخة الجیلانی الموجودة فی مكتبة الإمام الرضا علیه السّلام.
  4. لطمأنینة. ورد فی الحقائق ص 11. مرسلا. و فی قرة العیون ص 439. مرسلا.و الظاهر أنها عن نسخة للنهج، و لكننا لم نجده فی نسخة فكتبناها بالخط الأبیض.

دغدغهٔ روزانهٔ پرهیزگاران

شب می‌کند در حالی که دغدغه‌اش شکرگزاری است، و صبح می‌کند در حالی که دغدغه‌اش یادِ خداست.

یمسی و همّه الشّكر، و یصبح و همّه الذّكر.

منابع (۱)
  1. و شغله. ورد فی مطالب السؤول ص 192 و 197. مرسلا.

شب را بیمناک می‌گذراند و صبح را شادمان آغاز می‌کند؛ بیمناک از غفلتی که دربارهٔ آن هشدارش داده‌اند، و شادمان به فضل و رحمتی که به او رسیده است.

یبیت حذرا، و یصبح فرحا؛ حذرا لما حذّر من الغفلة، و فرحا بما أصاب من الفضل و الرّحمة.

نیتش خالص است و در کارهایش فریب و نیرنگی نیست.

نیّته خالصة، و أعماله لیس فیها غشّ و خدیعة.

نگاهش عبرت‌گرفتن است، سکوتش اندیشیدن، و سخنش حکمت.

نظره عبرة، و سكوته فكرة، و كلامه حكمة.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 2 ص 230 الحدیث 1. عن محمد بن جعفر، عن محمد ابن إسماعیل، عن عبد اللّه بن داهر، عن الحسن بن یحیی، عن قثم أبی قتادة الحرانی، عن عبد اللّه یونس، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 64. مرسلا.

اگر نفسش در کاری که ناخوش دارد سرکشی کند، او نیز خواستهٔ نفس را در آنچه دوست دارد برآورده نمی‌کند. روشنیِ چشمش در چیزی است که از میان نمی‌رود، و بی‌رغبتی‌اش به چیزی است که نمی‌ماند.

إن استصعبت علیه نفسه فیما تكره لم یعطها سؤلها فیما تحبّ. قرّة عینه فیما لا یزول، و زهادته فیما لا یبقی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳
منابع (۳)
  1. یكره. ورد فی متن بهج الصباغة ج 9 ص 67.
  2. رغبته. ورد فی مطالب السؤول ص 197. مرسلا.
  3. فرحه فیما یخلد و یطول، و رغبته فیما یبقی. ورد فی السقیفة ص 241.عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 666 الحدیث 2/897. عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن محمد بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی صفات الشیعة ص 19. عن محمد بن الحسن، عن علی بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر علیهما السّلام. و فی التمحیص ص 71 الحدیث 170. مرسلا. و فی ینابیع المودة ص 417. من كتاب المطالب العالیة. مرسلا.

ویژگی‌های رفتاری پرهیزگاران

بردباری را با دانش، دانش را با خرد، خرد را با شکیبایی، و گفتار را با کردار درمی‌آمیزد.

یمزج الحلم بالعلم، و العلم بالعقل، و العقل بالصّبر، و القول بالعمل.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳
منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 2 ص 230 الحدیث 1. عن محمد بن جعفر، عن محمد ابن إسماعیل، عن عبد اللّه بن داهر، عن الحسن بن یحیی، عن قثم أبی قتادة الحرانی، عن عبد اللّه بن یونس، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. فی السقیفة ص 241. عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 666 الحدیث 2/897. عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن محمد بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی صفات الشیعة ص 19. عن محمد بن الحسن، عن علی بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر علیهما السّلام. و فی التمحیص ص 71 الحدیث 170. مرسلا. و فی ینابیع المودة ص 417. من كتاب المطالب العالیة.مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 64. مرسلا. باختلاف یسیر.

او را چنین می‌بینی: تنبلی از او دور است، آرزویش کوتاه، لغزشش اندک، شادابی‌اش همیشگی، منتظرِ فرارسیدنِ مرگش، اندیشه‌اش بسیار، تکبرش نابود، شکیبایی‌اش استوار، زبانش به یادِ خدا، دلش فروتن، نادانی از او دور، و نفسش به آنچه برایش مقدر شده قانع است.

تراه بعیدا كسله، قریبا أمله، قلیلا زلله، دائما نشاطه، متوقّعا أجله، كثیرا فكره، معدوما كبره، متینا صبره ذاكرا لسانه، خاشعا قلبه، عازبا جهله، قانعة نفسه بالّذی قدّر له.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳
منابع (۴)
  1. ورد فی السقیفة. و أمالی الصدوق. و صفات الشیعة. و الكافی. بالأسانید السابقة.و التمحیص. و المستدرك لكاشف الغطاء. و فی كنز الفوائد ص 33. عن محمد بن علی بن طالب الرازی، عن محمد بن عبد اللّه بن محمد بن المطلب الشیبانی، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف الكسائی، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 113. مرسلا.و فی بحار الأنوار ج 65 ص 192 الحدیث 48. عن أبی المفضل، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد ابن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم ابن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی روضة الواعظین ص 439. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 194 و 197. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. ورد فی السقیفة ص 241. عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 666 الحدیث 2/897. عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن محمد بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی صفات الشیعة ص 19. عن محمد بن الحسن، عن علی بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر علیهما السّلام. و فی كنز الفوائد ص 33. عن محمد بن علی بن طالب الرازی، عن محمد بن عبد اللّه بن محمد بن المطلب الشیبانی، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف الكسائی، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 65 ص 192 الحدیث 48. عن أبی المفضل، عن جعفر بن محمد ابن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم ابن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی التمحیص ص 71 الحدیث 170. مرسلا. و فی تحف العقول ص 113. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 194 و 197. مرسلا. و فی مكارم الأخلاق ص 477. مرسلا. و فی ینابیع المودة ص 417. من كتاب المطالب العالیة.باختلاف بین المصادر.
  3. ورد فی كنز الفوائد، و التمحیص، و بحار الأنوار. و مطالب السؤول. باختلاف.
  4. ورد فی التمحیص، و ینابیع المودة. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 230 الحدیث 1. عن محمد بن جعفر، عن محمد بن إسماعیل، عن عبد اللّه بن داهر، عن الحسن بن یحیی، عن قثم أبی قتادة الحرانی، عن عبد اللّه بن یونس، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.

میزانِ تسلط پرهیزگاران بر خواسته‌هایشان

خوراکش اندک است، کارش آسان، دینش محفوظ، شهوتش مرده، خشمش فروخورده، اخلاقش زلال، و همسایه‌اش از او در امان است.

منزورا أكله، سهلا أمره، حریزا دینه، میّتة شهوته، مكظوما غیظه، صافیا خلقه، آمنا منه جاره.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳
منابع (۱)
  1. حزینا لذنبه. ورد فی الكافی للكلینی ج 2 ص 230 الحدیث 1. عن محمد بن جعفر، عن محمد بن إسماعیل، عن عبد اللّه بن داهر، عن الحسن بن یحیی، عن قثم أبی قتادة الحرانی، عن عبد اللّه بن یونس، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السلام. و فی كنز الفوائد ص 33. عن محمد بن علی بن طالب الرازی، عن محمد ابن عبد اللّه بن محمد بن المطلب الشیبانی، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف الكسائی، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 65 ص 192 الحدیث 48. عن أبی المفضل، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام.

در نهان و آشکار خیرخواه است، و با دیگران خیرخواهی، بخشش و برادری پیشه می‌کند.

ناصحا فی السّرّ و العلانیة، مناصحا، متباذلا، متواخیا.

با برادرِ دینی‌اش قهر نمی‌کند، پشتِ سرش بدگویی نمی‌کند، بر او تکبر نمی‌ورزد و به او نیرنگ نمی‌زند.

لا یهجر أخاه، و لا یغتابه، و لا یتكبر [علیه] و لا یمكر به.

رازی را که به امانت به او سپرده‌اند برای دوستان بازگو نمی‌کند، و گواهی دادن دربارهٔ دشمنان را پنهان نمی‌دارد.

لا یحدّث الأصدقاء بالّذی یؤتمن علیه، و لا یكتم شهادة الأعداء.

میزانِ پایبندی پرهیزگاران به معیارهای الهی

هیچ کارِ حقی را برای خودنمایی انجام نمی‌دهد، و هیچ کارِ حقی را از سرِ شرم و رودربایستی رها نمی‌کند.

و لا یعمل شیئا من الحقّ رئاء، و لا یتركه حیاء.

منابع (۱)
  1. ورد فی السقیفة ص 241. عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 666 الحدیث 2/897. عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن محمد بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی صفات الشیعة ص 19. عن محمد بن الحسن، عن علی بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر علیهما السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 230 الحدیث 1. عن محمد بن جعفر، عن محمد بن إسماعیل، عن عبد اللّه بن داهر، عن الحسن بن یحیی، عن قثم أبی قتادة الحرانی، عن عبد اللّه بن یونس، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی كنز الفوائد ص 33. عن محمد بن علی بن طالب الرازی، عن محمد بن عبد اللّه بن محمد بن المطلب الشیبانی، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف الكسائی، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 65 ص 192 الحدیث 48. عن أبی المفضل، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 129. مرسلا عن زید بن أسلم، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 113. مرسلا. و فی التمحیص ص 71 الحدیث 170. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 194 و 197. مرسلا. و فی ینابیع المودة ص 417. من كتاب المطالب العالیة. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

به خیرِ او امید هست، و دیگران از شرِ او در امانند.

الخیر منه مأمول، و الشّرّ منه مأمون.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳

اگر در میانِ غافلان باشد، در شمارِ یادکنندگانِ خدا نوشته می‌شود؛ و اگر در میانِ یادکنندگانِ خدا باشد، در شمارِ غافلان نوشته نمی‌شود.

إن كان فی الغافلین كتب فی الذّاكرین، و إن كان فی الذّاكرین لم یكتب فی الغافلین.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳

از کسی که به او ستم کرده می‌گذرد، به کسی که او را محروم کرده می‌بخشد، با کسی که از او بریده می‌پیوندد، و به کسی که به او بدی کرده نیکی می‌کند.

یعفو عمّن ظلمه، و یعطی من حرمه، و یصل من قطعه، و یحسن إلی من أساء إلیه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳

بردباری‌اش دور نمی‌شود، در آنچه به شک و تردیدش می‌اندازد شتاب نمی‌کند، بر آنچه از دستش رفته حسرت نمی‌خورد، بر آنچه به او رسیده اندوهگین نمی‌شود، از خطایی که برایش آشکار شده چشم می‌پوشد، و به آنچه امید بستن به آن روا نیست امید نمی‌بندد.

لا یعزب حلمه، و لا یعجل فیما یریبه، و لا یأسف علی ما فاته، و لا یحزن علی ما أصابه، و یصفح عمّا تبیّن له، و لا یرجو ما لا یجوز له الرّجاء.

در سختی سست نمی‌شود و در آسایش سرمست و طغیانگر نمی‌شود.

و لا یفشل فی الشّدّة و لا یبطر فی الرّخاء.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 2 ص 230 الحدیث 1. عن محمد بن جعفر، عن محمد ابن إسماعیل، عن عبد اللّه بن داهر، عن الحسن بن یحیی، عن قثم أبی قتادة الحرانی، عن عبد اللّه بن یونس، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی كنز الفوائد ص 33. عن محمد بن علی بن طالب الرازی، عن محمد بن عبد اللّه ابن محمد بن المطلب الشیبانی، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف الكسائی، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 65 ص 192 الحدیث 48. عن أبی المفضل، عن جعفر ابن محمد ابن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم ابن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی السقیفة ص 241. عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 666 الحدیث 2/897. -

اخلاق پرهیزگاران در جامعه

ناسزا و زشت‌گویی از او دور است، سخنش نرم، کارِ ناپسندش ناپیدا، کارِ نیکش حاضر، گفتارش راست، کردارش نیکو، خیرش رو به مردم، و شرش پشت‌کرده و دور است.

بعیدا فحشه، لیّنا قوله، غائبا منكره، حاضرا معروفه، صادقا قوله، حسنا فعله، مقبلا خیره، مدبرا شرّه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳
منابع (۳)
  1. مكره. ورد فی صفات الشیعة. بالسند السابق. و فی أمالی الصدوق ص 666 الحدیث 2/897. عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن محمد بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی كنز الفوائد ص 33. عن محمد بن علی بن طالب الرازی، عن محمد ابن عبد اللّه بن محمد بن المطلب الشیبانی، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف الكسائی، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 65 ص 192 الحدیث 48. عن أبی المفضل، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام.
  2. كثیرا. ورد فی تحف العقول ص 113. مرسلا.
  3. ورد فی تحف العقول ص 113. مرسلا. و فی السقیفة ص 241. عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 666 الحدیث 2/897. عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن محمد بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی صفات الشیعة ص 19. عن محمد بن الحسن، عن علی بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر علیهما السّلام. و فی كنز الفوائد ص 33. عن محمد بن علی بن طالب الرازی، عن محمد بن عبد اللّه بن محمد بن المطلب الشیبانی، عن جعفر ابن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد ابن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم ابن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف الكسائی، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 65 ص 192 الحدیث 48. عن أبی المفضل، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی التمحیص ص 71 الحدیث 170. مرسلا. و فی مكارم الأخلاق ص 477. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 194. مرسلا.

میزانِ پاکی و زلالی در رفتار پرهیزگاران

حیایش بر شهوتش چیره است، دوستی‌اش بر حسادتش غلبه دارد، و گذشتش بر کینه‌اش برتر است.

حیاؤه یعلو شهوته، و ودّه یعلو حسده، و عفوه یعلو حقده.

دنیا در چشمش بی‌ارزش شده و دانسته که رفتنی است، پس از آن دل کنده است؛ و کارِ آخرت را بزرگ شمرده و دانسته که همیشگی است، پس به آن رغبت یافته است.

قد هانت علیه الدّنیا و علم أنّها زائلة فزهد فیها، و عظّم أمر الآخرة و علم أنّها دائمة فرغب فیها.

چگونگیِ برخورد پرهیزگاران با دنیا و مردم

دنیا را از راهِ حلالش می‌طلبد، در حالی که از دنیا و اهلِ آن کناره‌گیر است.

یطلب الدّنیا من حلّها، متجاف عن الدّنیا و أهلها.

در تکان‌های سخت، آرام و باوقار است، در ناملایمات شکیباست، و در آسایش و گشایش شکرگزار.

هو فی الزّلازل و قور، و فی المكاره صبور، و فی الرّخاء شكور.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳
منابع (۲)
  1. ورد فی السقیفة ص 241. عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 666 الحدیث 2/897. عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن محمد بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی صفات الشیعة ص 19. عن محمد بن الحسن، عن علی بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر علیهما السّلام. و فی مكارم الأخلاق ص 477. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 226. الحدیث 1. عن محمد بن جعفر، عن محمد بن إسماعیل، عن عبد اللّه بن داهر، عن الحسن بن یحیی، عن قثم أبی قتادة الحرانی، عن عبد اللّه بن یونس، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 64. مرسلا. و فی الأخبار و الآثار ج 1 ص 51. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. الهزاهز. ورد فی مطالب السؤول ص 195. مرسلا.

به کسی که دشمن می‌دارد ستم نمی‌کند، و به خاطر کسی که دوست دارد به گناه نمی‌افتد. ادعای چیزی را که مال او نیست نمی‌کند، حقی را که بر گردنش است انکار نمی‌کند، و پیش از آنکه علیه او گواهی دهند، به حق اعتراف می‌کند.

لا یحیف علی من یبغض، و لا یأثم فیمن یحبّ، و لا یدّعی ما لیس له، و لا یجحد حقّا هو علیه، [و] یعترف بالحقّ قبل أن یشهد علیه.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. و السقیفة. و أمالی الصدوق. و صفات الشیعة. بالأسانید السابقة. و مكارم الأخلاق. و فی كنز الفوائد ص 33. عن محمد بن علی بن طالب الرازی، عن محمد بن عبد اللّه بن محمد بن المطلب الشیبانی، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد ابن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم -

گشاده‌رویی و استواریِ پرهیزگاران

بسیار شادمان و گشاده‌رو است؛ نه ترش‌رو است و نه در کار دیگران کنجکاوی و جاسوسی می‌کند.

هشّاش بشّاش، لا بعبّاس و لا بجسّاس.

محکم و استوار است، خشم خود را بسیار فرو می‌خورد و بسیار لبخند می‌زند.

صلیب، كظّام، بسّام.

بسیار دقیق می‌نگرد و بسیار پرهیز و احتیاط می‌کند.

دقیق النّظر، عظیم الحذر.

بخل نمی‌ورزد، و اگر در حقش بخل ورزند شکیبایی می‌کند.

لا یبخل، و إن بخل علیه صبر.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 2 ص 229 الحدیث 1. عن محمد بن جعفر، عن محمد بن إسماعیل، عن عبد اللّه بن داهر، عن الحسن بن یحیی، عن قثم أبی قتادة الحرانی، عن عبد اللّه بن یونس، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 64. مرسلا. و فی الأخبار و الآثار ج 1 ص 51. مرسلا.

امانتی را که به او سپرده‌اند تباه نمی‌کند، آنچه را به او یادآوری کرده‌اند فراموش نمی‌کند، به دیگران لقب‌های زشت نمی‌دهد،

لا یضیع ما استحفظ علیه، و لا ینسی ما ذكّر [به]، و لا ینابز بالألقاب،

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳

پاکدامنیِ پرهیزگاران

و کار زشت و عیب‌دار از او سر نمی‌زند. به هیچ‌کس ستم و دست‌درازی نمی‌کند، و قصد حسادت ندارد. به همسایه زیان نمی‌رساند، از مصیبت دیگران شاد نمی‌شود، و پشت سر هیچ‌کس غیبت و بدگویی نمی‌کند.

و لا یعرف العاب، و لا یبغی علی أحد، و لا یهمّ بالحسد، و لا یضارّ بالجار، و لا یشمت بالمصیبة، و لا یذكر أحدا بغیبة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳
منابع (۲)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 2 ص 229 الحدیث 1. عن محمد بن جعفر، عن محمد بن إسماعیل، عن عبد اللّه بن داهر، عن الحسن بن یحیی، عن قثم أبی قتادة الحرانی، عن عبد اللّه بن یونس، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.و فی أمالی الصدوق ص 666 الحدیث 2/897. عن محمد بن الحسن بن احمد ابن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن محمد بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی صفات الشیعة ص 19. عن محمد بن الحسن، عن علی بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر علیهما السّلام. و فی كنز الفوائد ص 33. عن محمد ابن علی بن طالب الرازی، عن محمد بن عبد اللّه بن محمد بن المطلب الشیبانی، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف الكسائی، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 65 ص 192 الحدیث 48. عن أبی المفضل، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی التمحیص ص 71 الحدیث 170. مرسلا. و فی تذكرة الخواص ص 130. عن مجاهد، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 113. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 194. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. بالمصائب. ورد فی نسخ النهج.

رفتارِ پرهیزگاران در زندگیِ اجتماعی

امانت‌ها را برمی‌گرداند، به فرمان‌های خدا عمل می‌کند، به سوی خوبی‌ها شتابان است و از زشتی‌ها کُند و گریزان.

مؤدّ للأمانات، عامل بالطّاعات، سریع إلی الخیرات، بطیء عن المنكرات.

به کار نیک فرمان می‌دهد و خودش آن را انجام می‌دهد، و از کار ناپسند بازمی‌دارد و خودش از آن دوری می‌کند.

یأمر بالمعروف و یفعله، و ینهی عن المنكر و یجتنبه.

منابع (۱)
  1. ورد فی السقیفة ص 241. عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 666 الحدیث 2/897. عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن محمد بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی صفات الشیعة ص 19. عن محمد بن الحسن، عن علی بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر علیهما السّلام. و فی كنز الفوائد ص 33.عن محمد بن علی بن طالب الرازی، عن محمد بن عبد اللّه بن محمد بن المطلب الشیبانی، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف الكسائی، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 65 ص 192 الحدیث 48. عن أبی المفضل، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی التمحیص ص 71 الحدیث 170. مرسلا. و فی تحف العقول ص 113. مرسلا. و فی مكارم الأخلاق ص 477. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 194. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

از روی نادانی وارد باطل نمی‌شود، و از روی ناتوانی از حق بیرون نمی‌رود.

و لا یدخل فی الباطل بجهل، و لا یخرج من الحقّ بعجز.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳
منابع (۲)
  1. ورد فی أمالی الصدوق. و صفات الشیعة. بالسندین السابقین.
  2. ورد فی المصدرین السابقین.

خرد به کار بست و حیا پیشه کرد، و قناعت کرد و بی‌نیاز شد.

عقل فاستحیی، و قنع فاستغنی.

پایبندیِ پرهیزگاران به معیارها

سپس امام (ع) دستش را بر شانهٔ همّام گذاشت و فرمود:

ثم وضع علیه السّلام یده علی منكب همّام و قال:

ای همّام! مؤمن از سرگرمیِ بیهوده بیزار است و با جدیت خو گرفته است.

[یا همّام؛] المؤمن یعاف اللّهو، و یألف الجدّ.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 2 ص 229 الحدیث 1. عن محمد بن جعفر، عن محمد ابن إسماعیل، عن عبد اللّه بن داهر، عن الحسن بن یحیی، عن قثم أبی قتادة الحرانی، عن عبد اللّه بن یونس، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی غرر الحكم ج 1 ص 56 الحدیث 539. مرسلا. باختلاف.

اگر خاموش بماند، خاموشی‌اش او را اندوهگین نمی‌کند؛ اگر سخن بگوید، گفتارش را بلند نمی‌کند؛ و اگر بخندد، صدایش بالا نمی‌رود.

إن صمت لم یغمّه صمته، و إن نطق لم یعل لفظه، و إن ضحك لم یعل صوته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳
منابع (۲)
  1. ورد فی السقیفة ص 241. عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 666 الحدیث 2/897. عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن محمد بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی صفات الشیعة ص 19. عن محمد بن الحسن، عن علی بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر علیهما السّلام. و فی كنز الفوائد ص 33. عن محمد بن علی بن طالب الرازی، عن محمد بن عبد اللّه بن محمد بن المطلب الشیبانی، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف الكسائی، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 65 ص 192 الحدیث 48. عن أبی المفضل، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد ابن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك ابن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی التمحیص ص 71 الحدیث 170.مرسلا. و فی مكارم الأخلاق 477. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 194. مرسلا.
  2. إن ضحك لم یخرق، و إن غضب لم ینزق. ضحكه تبسّم، و استفهامه تعلّم، و مراجعته تفهّم. ورد فی الكافی للكلینی ج 2 ص 227 الحدیث 1. عن محمد بن جعفر، عن محمد بن إسماعیل، عن عبد اللّه بن داهر، عن الحسن بن یحیی، عن قثم أبی قتادة الحرانی، عن عبد اللّه بن یونس، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 64.مرسلا. و فی الأخبار و الآثار ج 1 ص 51. مرسلا.

خشم، او را سرکش و بی‌اختیار نمی‌کند، و خواهشِ نفس (خواسته‌ای که آدم را از راهِ درست بیرون می‌برد) بر او چیره نمی‌شود. حرص و تنگ‌چشمی او را نمی‌شکند، شهوت بر او مسلط نمی‌شود، و به آنچه مال او نیست طمع نمی‌بندد.

لا یجمح به الغیظ، و لا یغلبه الهوی، و لا یقهره الشّحّ، و لا تملكه الشّهوة، و لا یطمع فیما لیس له.

با آگاهی با مردم معاشرت می‌کند، و با آشتی و سلامت از آنان جدا می‌شود.

یخالط النّاس بعلم، و یفارقهم بسلم.

سخن می‌گوید تا سود ببرد، خاموش می‌ماند تا بداند، می‌پرسد تا بفهمد، و دادوستد می‌کند تا سود ببرد.

یتكلّم لیغنم، و یصمت لیعلم، و یسأل لیفهم، و یتّجر لیغنم.

به سخنِ خیر گوش نمی‌سپارد تا به آن فخر بفروشد، و سخن نمی‌گوید تا با آن بر دیگران تکبر و سرکشی کند.

لا ینصت للخیر لیفخر به، و لا یتكلّم لیتجبّر به علی من سواه.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی. بالسند السابق. و الأخبار و الآثار. و فی السقیفة ص 241. عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 666 الحدیث 2/897. عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن محمد بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی صفات الشیعة ص 19. عن محمد بن الحسن، عن علی بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن ابن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر علیهما السّلام.و فی كنز الفوائد ص 33. عن محمد بن علی بن طالب الرازی، عن محمد بن عبد اللّه ابن محمد بن المطلب الشیبانی، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك ابن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم -

تسلطِ پرهیزگاران بر احساساتِ خود

و اگر به او ستم شود، شکیبایی می‌کند تا خدا — که یادش بزرگ است — خودش یاری‌رسان او باشد و انتقامش را بگیرد. نفسش از دست او در رنج است، و مردم از دست او در آسایش‌اند.

و إن بغی علیه صبر حتّی یكون اللّه - جلّ ذكره - هو المنتصر الّذی ینتقم له. نفسه منه فی عناء، و النّاس منه فی راحة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳
منابع (۳)
  1. ورد فی تحف العقول ص 113. مرسلا.
  2. ورد فی بحار الأنوار. بالسند السابق. و فی السقیفة ص 241. عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی كنز الفوائد ص 33. عن محمد بن علی بن طالب الرازی، عن محمد بن عبد اللّه بن محمد بن المطلب الشیبانی، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف الكسائی، عن علی علیه السّلام.
  3. رجاء. ورد فی تحف العقول. و ورد عفاء فی دستور معالم الحكم ص 129.عن زید بن أسلم، و منه مرسلا عن علی علیه السّلام.

برای آخرتش خود را به رنج انداخته، و مردم را از دست خود آسوده ساخته است.

أتعب نفسه لآخرته، و أراح النّاس من نفسه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳

دوریِ او از کسی که از او فاصله می‌گیرد، از روی پارسایی و پاک‌منشی است؛ و نزدیکیِ او به کسی که به او نزدیک می‌شود، از روی نرمی و مهربانی است.

بعده عمّن تباعد عنه زهد و نزاهة، و دنوّه ممّن دنا منه لین و رحمة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳

دوری‌اش از روی تکبر و خودبزرگ‌بینی نیست، و نزدیکی‌اش از روی مکر و فریب نیست؛ بلکه از نیکوکارانی که پیش از او گذشته‌اند پیروی می‌کند، و برای نیکوکارانی که پس از او می‌آیند پیشواست.

لیس تباعده بكبر و عظمة، و لا دنوّه بمكر و خدیعة؛ بل یقتدی بمن سلف من أهل الخیر قبله، و هو إمام لمن خلف من أهل البرّ بعده.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳

ویژگیِ برخوردِ پرهیزگاران با مردم

ای همّام! مؤمن، همان زیرکِ هوشیار است؛ شادمانی‌اش در چهرهٔ اوست، و اندوهش در دلش، و نیرومندی‌اش در دینش.

یا همّام؛ المؤمن هو الكیّس الفطن؛ بشره فی وجهه، و حزنه فی قلبه، و قوّته فی دینه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۳۳
منابع (۳)
  1. ورد فی السقیفة ص 242. عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 230 الحدیث 1. عن محمد بن جعفر، عن محمد بن إسماعیل، عن عبد اللّه بن داهر، عن الحسن بن یحیی، عن قثم أبی قتادة الحرانی، عن عبد اللّه بن یونس، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 666 الحدیث 2/897. عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن محمد بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی صفات الشیعة ص 19. عن محمد بن الحسن، عن علی بن حسان الواسطی، عن عمه عبد الرحمن بن كثیر الهاشمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر علیهما السّلام. و فی كنز الفوائد ص 33. عن محمد بن علی بن طالب الرازی، عن محمد بن عبد اللّه بن محمد بن المطلب الشیبانی، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف الكسائی، عن علی علیه السّلام. و فی -
  2. ورد فی المستدرك لكاشف الغطاء. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 230 الحدیث 1.عن محمد بن جعفر، عن محمد بن إسماعیل، عن عبد اللّه بن داهر، عن الحسن ابن یحیی، عن قثم أبی قتادة الحرانی، عن عبد اللّه بن یونس، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.
  3. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 221 الحدیث 78. مرسلا.

سینه‌اش از همه گشاده‌تر است، نفسش از همه فروتن‌تر، و جایگاهش از همه والاتر.

أوسع شیء صدرا، و أذّل شیء نفسا، و أرفع [شیء] قدرا.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۳۳

ای همّام! شیوهٔ همیشگیِ مؤمن پارسایی است، دغدغه‌اش دین‌داری، عزتش قناعت، و تلاش و جدیتش برای آخرت.

[یا همّام؛] المؤمن دأبه زهادته، و همّه دیانته، و عزّه قناعته، و جدّه لآخرته.

نیکی‌هایش بسیار شده، درجاتش بالا رفته، و به رهایی و نجاتِ خود نزدیک شده است.

قد كثرت حسناته، و علت درجاته، و شارف خلاصه و نجاته.

از هر چیزِ فانی و نابودشدنی بازمی‌دارد، و به هر کارِ نیکو تشویق می‌کند.

زاجر عن كلّ فان، حاضّ علی كلّ حسن.

نه کینه‌توز است، نه حسود، نه پرخاشگر و متجاوز، نه دشنام‌دهنده، نه بسیار سرزنش‌کننده، و نه غیبت‌کننده.

لا حقود، و لا حسود، و لا وثّاب، و لا سبّاب، و لا عتّاب، و لا مغتاب.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی. بالسند السابق. و المستدرك لكاشف الغطاء. و فی غرر الحكم ج 1 ص 97 الحدیث 2125. مرسلا. و فی تذكرة الخواص ص 129. عن مجاهد، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی الأخبار و الآثار ج 1 ص 51. مرسلا.باختلاف بین المصادر.

حالِ پرهیزگاران با خودشان

برتری‌جویی را ناپسند می‌دارد، و از شهرت‌طلبی بیزار است. اندوهش طولانی است، همتش بلند، خاموشی‌اش بسیار، و وقتش صرفِ کاری است که به حالش سودمند است.

یكره الرّفعة، و یشنأ السّمعة. طویل غمّه، بعید همّه، كثیر صمته، مشغول وقته بما ینفعه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۳۳

باوقار است، بسیار به یاد خداست، بسیار شکرگزار و بسیار شکیباست.

وقور، ذكور، شكور، صبور.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۳۳
منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 2 ص 230 الحدیث 1. عن محمد بن جعفر، عن محمد بن إسماعیل، عن عبد اللّه بن داهر، عن الحسن بن یحیی، عن قثم أبی قتادة الحرانی، عن عبد اللّه بن یونس، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.و فی تذكرة الخواص ص 129. عن مجاهد، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام.و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 62. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

غرق در اندیشهٔ خویش است، و در بازگفتنِ نیاز و تنگدستیِ خود، خوددار و رازدار است.

مغمور بفكرته، ضنین بخلّته.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۳۳
منابع (۱)
  1. مغموم بفكره، مسرور بفقره. ورد فی المصادر السابقة.

خوش‌اخلاق و آسان‌گیر است، و نرم‌خو و سازگار.

سهل الخلیقة، لیّن العریكة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۳۳

وفایش استوار است و آزارش اندک.

رصین الوفاء، قلیل الأذی.

نه دروغ‌باف است و نه پرده‌دَر.

لا متأفّك و لا متهتّك.

دانشش بسیار است و بردباری‌اش بزرگ.

كثیر علمه، عظیم حلمه.

نه بخل می‌ورزد و نه شتاب می‌کند، نه خسته و دلتنگ می‌شود و نه سرمست و ناسپاس؛ نه در داوری‌اش حق‌کشی می‌کند و نه در دانشش از حق بیرون می‌رود.

لا یبخل و لا یعجل، و لا یضجر و لا یبطر؛ و لا یحیف فی حكمه، و لا یجور فی علمه.

نه شرمگاهش بر او چیره می‌شود و نه شکمش رسوایش می‌کند.

لا یغلبه فرجه، و لا یفضحه بطنه.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 2 ص 230 الحدیث 1. عن محمد بن جعفر، عن محمد بن إسماعیل، عن عبد اللّه بن داهر، عن الحسن بن یحیی، عن قثم أبی قتادة الحرانی، عن عبد اللّه بن یونس، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.و فی تذكرة الخواص ص 129. عن مجاهد، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام.و فی دستور معالم الحكم ص 129. عن زید بن أسلم، و منه مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی الإبانة ج 1 ص 270 الحدیث 861. عن أبی علی محمد ابن احمد بن إسحاق الصواف، عن أبی علی بشر بن موسی، عن أبی محمد الحسین بن عاصم الرازی، عن الأشعث الإصبهانی، عن خارجة بن مصعب، عن زید بن أسلم، عن علی علیه السّلام.. و فی الأخبار و الآثار ج 1 ص 51. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 63. مرسلا. باختلاف.

نیروی روحی مؤمنان

نفسِ او از سنگ خارا سخت‌تر است، خودش از برده فروتن‌تر، و رنج و تلاشش از عسل شیرین‌تر. نه حریص است و نه بی‌تاب، نه خشن است و نه لاف‌زن، نه اهل ظاهرسازی است و نه افراط‌کار.

نفسه أصلب من الصّلد، و هو أذلّ من العبد، و مكادحته أحلی من الشّهد. لا جشع، و لا هلع، و لا عنف، و لا صلف، و لا متكلّف، و لا متعمّق.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۳۳
منابع (۱)
  1. مطارحته. ورد فی

در کشمکش خوش‌رفتار است و در بازگشت بزرگوار.

جمیل المنازعة، كریم المراجعة.

اگر خشمگین شود دادگر است، و اگر چیزی بخواهد با نرمی می‌خواهد.

عدل إن غضب، رفیق إن طلب.

نه بی‌پروا و نسنجیده کار می‌کند و نه گردنکشی و زورگویی.

لا یتهوّر، و لا یتجبّر.

دوستی‌اش خالص است، عهدش محکم، و به پیمانش وفادار.

خالص الودّ، وثیق العهد، و فیّ العقد.

مهربان و اهلِ پیوند با دیگران است، بردبار و بسیار شکیبا، و کم‌حرف در آنچه به کارش نمی‌آید.

شفیق وصول، حلیم حمول، قلیل الفضول.

از خدا خشنود است و با خواهش نفس خود مخالفت می‌کند.

راض عن اللّه، مخالف لهواه.

با کسی که آزارش می‌دهد درشتی نمی‌کند، و وارد کاری که به او مربوط نیست نمی‌شود.

لا یغلظ علی من یؤذیه، و لا یخوض فیما لا یعنیه.

منابع (۱)
  1. من دونه. ورد فی الكافی للكلینی ج 2 ص 227 الحدیث 1. عن محمد بن جعفر، عن محمد بن إسماعیل، عن عبد اللّه بن داهر، عن الحسن بن یحیی، عن قثم أبی قتادة الحرانی، عن عبد اللّه بن یونس، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء. ص 63. مرسلا. و فی الأخبار و الآثار ج 1 ص 51. مرسلا.

از حرام‌ها پرهیز می‌کند و در برابر شبهه‌ها (کارهای مشکوک میان حلال و حرام) می‌ایستد و احتیاط می‌کند.

ورع عن المحرّمات، وقّاف عند الشّبهات.

یاور دین است، مدافع مؤمنان، و پناهگاه مسلمانان.

ناصر للدّین، محام عن المؤمنین، كهف للمسلمین.

ستایش، گوش او را نمی‌شکافد (به گوشش فرو نمی‌رود)، طمع به دلش راه نمی‌یابد، بازی و سرگرمی داوری‌اش را کج نمی‌کند، و نادان به عمق دانش او پی نمی‌برد.

لا یخرق الثّناء سمعه، و لا یدخل الطّمع قلبه، و لا یصرف اللّعب حكمه، و لا یطلع الجاهل علمه.

اهلِ گفتار است و اهلِ کردار، دانا و دوراندیش.

قوّال فعّال، عالم حازم.

نه بددهن است و نه سبک‌سر.

لا بفحّاش و لا بطیّاش.

بی‌خشونت پیوند برقرار می‌کند و بی‌اسراف می‌بخشد.

وصول فی غیر عنف، بذول فی غیر سرف.

نه خیانتکار است و نه پیمان‌شکن؛ نه در پیِ ردِّ پای کسی می‌گردد و نه به هیچ انسانی ستم می‌کند.

لا بختّار و لا بغدّار؛ و لا یقتفی أثرا، و لا یحیف بشرا.

با مردم مدارا می‌کند و در زمین در تکاپو است.

رفیق بالخلق، ساع فی الأرض.

یاور ناتوان است و فریادرسِ دل‌سوختهٔ درمانده.

عون للضّعیف، غوث للّهیف.

نه پرده‌ای را می‌درد و نه رازی را فاش می‌کند.

لا یهتك سترا، و لا یكشف سرّا.

دربارهٔ دینش از دانشمندان می‌پرسد و با فرزانگان گفت‌وگو می‌کند، از ترس اینکه مبادا از گمراهان و کوردلان باشد.

یسأل عن دینه العلماء، و یناطق الحكماء، خوفا [من] أن یكون من أهل الضّلالة و العماء.

اخلاص پرهیزگاران و فداکاری آنان در راه مردم

فروتنی دلش بیش از فروتنی اندام‌ها و بدنش است، و به واجب‌های خدا و سنت‌های او عمل می‌کند.

خشوع قلبه یزید علی خشوع جوارحه و بدنه، عامل بفرائض اللّه و سننه.

گرفتاری‌اش بسیار است و شکایتش اندک.

كثیر البلوی، قلیل الشّكوی.

اگر خوبی ببیند بازمی‌گوید، و اگر بدی را به چشم ببیند می‌پوشاند.

إن رأی خیرا ذكره، و إن عاین شرّا ستره.

عیب را می‌پوشاند، آبروی دیگران را در غیابشان نگه می‌دارد، از لغزش درمی‌گذرد و خطا را می‌بخشد.

یستر العیب، و یحفظ الغیب، و یقیل العثرة، و یغفر الزّلّة.

از هیچ خیرخواهی و پندی باخبر نمی‌شود که رهایش کند، و هیچ کجی و ستمی را وانمی‌گذارد، بلکه اصلاحش می‌کند.

لا یطّلع علی نصح فیذره، و لا یدع جنح حیف فیصلحه.

امانت‌دار، استوار، پرهیزگار، پاک، وارسته و پسندیده است.

أمین، رصین، تقیّ، نقیّ، زكیّ، رضیّ.

عذر را می‌پذیرد، به نیکی یاد می‌کند، به مردم خوش‌گمان است، و در عیب‌ها خودش را مقصر می‌داند.

یقبل العذر، و یجمل الذّكر، و یحسن بالنّاس الظّنّ، و یتّهم علی العیب نفسه.

برای خدا از روی فهم و دانش دوست می‌دارد، و برای خدا با دوراندیشی و ارادهٔ محکم رابطه می‌بُرد.

یحبّ فی اللّه بفقه و علم، و یقطع فی اللّه بحزم و عزم.

شادی او را به کارهای نسنجیده نمی‌کشاند، و سرخوشی سبک‌سرش نمی‌کند.

لا یخرق به فرح، و لا یطیش به مرح.

ویژگی‌های شیعیان راستین خاندان پیامبر

با دانشمند به گفت‌وگو می‌نشیند و به نادان آموزش می‌دهد.

مذاكر للعالم، معلّم للجاهل.

نه انتظار گزند و بلایی از او می‌رود، و نه از شرّ پنهانش ترسی هست.

لا یتوقّع له بائقة، و لا یخاف له غائلة.

از دید او، هر تلاشی خالصانه‌تر از تلاش خودش است و هر کسی شایسته‌تر از خود اوست.

كلّ سعی أخلص عنده من سعیه، و كلّ نفس أصلح عنده من نفسه.

به عیبِ خود آگاه است، به اندوهِ خود مشغول است و جز به پروردگارش اعتماد نمی‌کند.

عالم بعیبه، شاغل بغمّه، و لا یثق بغیر ربّه.

غریب، تنها و اندوهگین است.

غریب، وحید، حزین.

برای خدا دوست می‌دارد و در راه خدا جهاد و تلاش می‌کند تا در پیِ خشنودی او باشد.

یحبّ فی اللّه و یجاهد فی اللّه لیتّبع رضاه.

برای خودش به دستِ خود انتقام نمی‌گیرد و در آنچه مایهٔ خشم پروردگارش است با کسی دوستی نمی‌کند.

و لا ینتقم لنفسه بنفسه، و لا یوالی فی سخط ربّه.

هم‌نشینِ تهیدستان، دوستِ راستگویان و یاورِ اهل حق است.

مجالس لأهل الفقر، مصادق لأهل الصّدق، مؤازر لأهل الحقّ.

یاورِ غریب، پدرِ یتیم، سرپرستِ بیوه‌زن و مهربان و جویای حالِ درماندگان است.

عون للغریب، أب للیتیم، بعل للأرملة، حفیّ بأهل المسكنة.

در هر پیشامد ناگواری به او امید می‌بندند و در هر سختی‌ای به او چشم می‌دوزند.

مرجوّ لكلّ كریهة، مأمول لكلّ شدّة.

آنان کارگزاران خدا، مرکب‌های فرمان و طاعت او، و چراغ‌های زمین و آفریدگان اویند.

أولئك عمّال اللّه و مطایا أمره و طاعته و سرج أرضه و بریّته.

آنان آسوده‌خاطران و آرام‌دلانی هستند که از جامی سیراب می‌شوند که در آن نه سخن بیهوده‌ای هست و نه گناهی.

أولئك الآمنون المطمئنّون الّذین یسقون من كأس لا لغو فیها و لا تأثیم.

آنان شیعیان و دوستان مایند؛ از ما و با ما هستند.

أولئك شیعتنا و أحبّتنا، و منّا و معنا.

هان! آه که چه مشتاقِ آنانم!

ألا آه شوقا إلیهم.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 2 ص 227 الحدیث 1. عن محمد بن جعفر، عن محمد بن إسماعیل، عن عبد اللّه بن داهر، عن الحسن بن یحیی، عن قثم أبی قتادة الحرانی، عن عبد اللّه بن یونس، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.و فی كنز الفوائد ص 33. عن محمد بن علی بن طالب الرازی، عن محمد بن عبد اللّه بن محمد بن المطلب الشیبانی، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف الكسائی، عن علی علیه السّلام. و فی ینابع المودة ص 417. من كتاب المطالب العالیة. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 65 ص 192 الحدیث 48. عن أبی المفضل، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی مطالب السؤول ص 193 و 197. مرسلا. و فی الأخبار و الآثار ج 1 ص 51. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 63. مرسلا. باختلاف.

اندازهٔ اثر پندها بر دل‌های پاک

پس همّام، که خدا رحمتش کند، بی‌هوش بر زمین افتاد و در همان حال جان داد. امیر مؤمنان (ع) فرمود:

فصعق همّام رحمه اللّه صعقة فاضت نفسه فیها. فقال أمیر المؤمنین علیه السّلام:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳

آگاه باشید، به خدا سوگند از همین بر او می‌ترسیدم.

أما و اللّه لقد كنت أخافها علیه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳

سپس امام (ع) دستور داد او را برای دفن آماده کردند و بر او نماز خواند.

فأمر علیه السّلام فجهّز و صلّی علیه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳

آنگاه امام (ع) رو به اطرافیانش کرد و فرمود:

ثم التفت علیه السّلام إلی من حوله فقال:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳

پندهای رسا با اهلش چنین می‌کند.

هكذا تصنع المواعظ البالغة بأهلها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳

قطعی بودنِ اجل و راه نداشتنِ گریز از آن

کسی به او گفت: پس چرا خودِ تو چنین نمی‌شوی ای امیر مؤمنان؟

فقال له قائل: فما بالك أنت یا أمیر المؤمنین؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳

وای بر تو! هر اجلی (پایانِ مهلتِ عمری) زمانی دارد که از آن نمی‌گذرد و سببی دارد که از آن فراتر نمی‌رود.

ویحك؛ إنّ لكلّ أجل وقتا لا یعدوه، و سببا لا یتجاوزه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳
منابع (۱)
  1. واحد. ورد فی كنز الفوائد ص 33. عن محمد بن علی بن طالب الرازی، عن محمد بن عبد اللّه بن محمد بن المطلب الشیبانی، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف الكسائی، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 65 ص 195 الحدیث 48. عن أبی المفضل، عن جعفر بن محمد بن جعفر العلوی الحسنی، عن احمد بن محمد بن عیسی الوابشی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی المفضل الشیبانی، عن محمد بن علی بن احمد بن عامر البندار، عن الحسن بن علی بن بزیع، عن مالك بن إبراهیم، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام.

پس دست نگه‌دار و دیگر چنین سخنی مگو؛ این تنها شیطان بود که بر زبانت دمید.

فمهلا، لا تعد لمثلها؛ فإنّما نفث الشّیطان علی لسانك.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۳

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۲، صفحهٔ ۲۴۰. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن