کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۱۳۱۷ دقیقه خواندن

ایمان و اسلام، در پاسخ عباد بن قیس

خطبهٔ او (ع) هنگامی که عباد بن قیس دربارهٔ ویژگی ایمان، اسلام، کفر و دورویی (کسی که به زبان مسلمان است و در دل نه) از او پرسید

ورود به بصره، بخشش شکست‌خوردگان و گماردن ابن‌عباسجمادی‌الاول ۳۶ قبصره (احتمالاً؛ کوفه هم ممکن است)تاریخ تقریبی

مردی به نام عباد بن قیس از امام دربارهٔ ایمان پرسید و امام گفت فردا بیاید. فردا امام بالای منبر خطبه خواند. در میان خطبه از او پرسیدند: چرا با طلحه و زبیر جنگیدی؟ این نشان می‌دهد خطبه پس از جنگ جمل گفته شده، احتمالاً در بصره.

خطاب به: مردم حاضر در مجلس و عباد بن قیس

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: حکمت ۲۶۶، خطبهٔ ۱۰۶، خطبهٔ ۱۵۶، حکمت ۳۱، حکمت ۳۷۴

روی خط زمان
بخش‌های این متن (۳۴)
  1. بزرگی دین پاک اسلام
  2. پیوند میان ایمان و حق
  3. نشانه‌های پایبندی به اسلام
  4. جایگاه ایمان در زندگی فرد و جامعه
  5. جایگاه دانش در اسلام
  6. فایده‌های تقوا و هشدار از رها کردن حق
  7. ستون‌های ایمان
  8. حقیقتِ معنای شوق
  9. معنای ترس از آتش
  10. فایدهٔ زهد در دنیا
  11. معنای چشم‌به‌راهِ مرگ بودن
  12. راه رسیدن به حکمت
  13. فایده‌های حکمت
  14. فایده‌های پیروی از سنت و شاخه‌های عدالت
  15. بخش‌های عدالت
  16. فایده‌های ژرف‌نگری در فهم
  17. فایده‌های رفتن به عمقِ دانش
  18. فایده‌های بردباری و شاخه‌های جهاد
  19. فایده‌های فرمان دادن به کارِ نیک و بازداشتن از کارِ ناپسند
  20. ارزش دشمنی با گناه‌کاران بی‌پروا
  21. ستون‌های کفر
  22. شاخه‌های زیاده‌روی در باور
  23. پیامدهای کشمکش در نظر شخصی
  24. شاخه‌های بدکاری
  25. پیامدهای غفلت و سرکشی
  26. شاخه‌های شک
  27. شاخه‌های شبهه
  28. ستون‌های دورویی و شاخه‌های هوس و سستی
  29. شاخه‌های خشم و کینه‌توزی و طمع
  30. سرانجام لجاجت و نهی از فزون‌خواهی
  31. نتیجهٔ فرمان‌برداری از خدا و پیامدهای نافرمانی او
  32. معنای «مردهٔ زندگان»
  33. علت جنگ با طلحه و زبیر
  34. اهمیت امر به معروف و نهی از منکر

پس امام (ع) فرمود: فردا که شد پیش من بیا تا در برابر گوش‌های مردم به تو خبر دهم؛ تا اگر سخنم را فراموش کردی، دیگری آن را برایت نگه دارد؛ چون سخن مانند شتر رمیده است؛ یکی آن را می‌گیرد و دیگری از دستش می‌دهد.

فقال علیه السّلام: إذا كان غد فأتنی حتّی أخبرك علی أسماع النّاس؛ فإن نسیت مقالتی حفظها علیك غیرك؛ فإنّ الكلام كالشّاردة، یثقفها هذا، و یخطئها هذا.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۶۶
منابع (۲)
  1. غدا. ورد فی نسخة العام 400 ص 478. و نسخة ابن شذقم ص 746. و ورد الغد فی متن شرح ابن میثم ج 5 ص 379. و متن منهاج البراعة ج 21 ص 350. و نسخة عبده ص 720. و نسخة الصالح ص 522.
  2. ینقفها. ورد فی متن شرح ابن أبی الحدید ج 19 ص 154. و نسخة عبده ص 720. و نسخة الصالح ص 522. و نسخة العطاردی ص 462. و ورد یحفظها فی هامش نسخة الإسترابادی ص 579.

و چون فردا شد، امام (ع) خطبه خواند و فرمود:

[و لمّا كان الغد خطب علیه السّلام فقال:]

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

ستایش از آنِ خداست که کارها را با دانش خود دربارهٔ آن‌ها آغاز کرد، پس از میان آن‌ها هرچه را خواست برای خود برگزید و هرچه را دوست داشت ویژهٔ خود ساخت؛ و از جمله چیزهایی که دوست داشت این بود که ایمان را پسندید و آن را از نام خود برگرفت، و به هر کس از آفریدگانش که دوست داشت بخشید.

الحمد للّه الّذی ابتدأ الأمور بعلمه فیها، فاصطفی لنفسه منها ما شاء، و استخلص منها ما أحبّ؛ فكان ممّا أحبّ أنّه ارتضی الإیمان و اشتقّه من اسمه، فنحله من أحبّ من خلقه.

منابع (۲)
  1. (**) من: الحمد للّه الّذی شرع الإسلام. إلی: سلما لمن دخله. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 106.
  2. فاصطنع. ورد فی

بزرگی دین پاک اسلام

سپس خدای پاک، اسلام را برای شما آیین قرار داد؛ پس راه‌هایش را برای کسی که به آن درآید آسان کرد و پایه‌هایش را در برابر کسی که با آن درافتد نیرومند ساخت. پس اسلام را عزتی قرار داد برای کسی که دوستدارش باشد، و امنیتی برای کسی که به آن دل ببندد، و آرامشی برای کسی که به آن درآید، و توشه‌ای برای کسی که آن را آیین خود سازد، و هدایتی برای کسی که از آن پیروی کند، و زیوری برای کسی که خود را به آن بیاراید، و دستگیره‌ای برای کسی که به آن چنگ بزند، و ریسمانی محکم برای کسی که آن را بگیرد، و برهانی برای کسی که با آن سخن بگوید، و گواهی برای کسی که با آن بحث و ستیز کند، و پیروزی‌ای برای کسی که با آن دلیل بیاورد، و نوری برای کسی که از آن روشنایی جوید، و شرافتی برای کسی که آن را بشناسد، و یاوری برای کسی که از آن یاری بخواهد، و حکمتی برای کسی که به آن لب بگشاید، و داوری‌ای برای کسی که به آن حکم کند، و دانشی برای کسی که آن را در دل نگه دارد، و سخنی برای کسی که آن را بازگو کند، و بردباری‌ای برای کسی که خشمگین شود، و فهمی برای کسی که زیرکی به خرج دهد، و یقینی برای کسی که بیندیشد، و خردی برای کسی که درنگ و اندیشه کند، و نشانه‌ای برای کسی که با تیزبینی بنگرد، و بینایی‌ای برای کسی که اراده کند، و عبرتی برای کسی که پند بگیرد، و نجاتی برای کسی که راست بگوید، و آرامش و وقاری از سوی خدا برای کسی که اصلاح کند، و نزدیکی‌ای برای کسی که تقرب جوید، و تکیه‌گاهی برای کسی که توکل کند، و آسایشی برای کسی که کار را به خدا واگذارد، و پیشی‌گرفتنی برای کسی که نیکی کند، و خیری برای کسی که بشتابد، و سپری برای کسی که شکیبایی ورزد، و لباسی برای کسی که تقوا (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) پیشه کند، و پشتوانه‌ای برای کسی که راه درست را بیابد، و پناهگاهی برای کسی که ایمان آورد، و امانی برای کسی که تسلیم شود، و بی‌نیازی‌ای برای کسی که قناعت کند، و آسایش جانی برای راست‌گویان، و پندی برای پرهیزگاران، و رهایی‌ای برای رستگاران.

ثمّ شرع اللّه - سبحانه - لكم الإسلام، فسهّل شرائعه لمن ورده، و أعزّ أركانه علی من غالبه فجعله عزّا لمن تولاّه، و أمنا لمن علقه، و سلما لمن دخله، و عدّة لمن انتحله، و هدی لمن ائتمّ به، و زینة لمن تحلّی به، و عروة لمن اعتصم به، و حبلا وثیقا لمن استمسك به، و برهانا لمن تكلّم به، و شاهدا لمن خاصم به، و فلجا لمن حاجّ به، و نورا لمن استضاء به، و شرفا لمن عرفه، و عونا لمن استغاث به، و حكمة لمن نطق به، و حكما لمن قضی به، و علما لمن وعاه، و حدیثا لمن رواه، و حلما لمن حرب، و فهما لمن تفطّن، و یقینا لمن عقل، و لبّا لمن تدبّر، و آیة لمن توسّم، و تبصرة لمن عزم، و عبرة لمن اتّعظ، و نجاة لمن صدق، و تؤدة من اللّه لمن أصلح، و زلفی لمن اقترب، و ثقة لمن توكّل، و راحة لمن فوّض، و سبقة لمن أحسن، و خیرا لمن سارع، *و جنّة لمن صبر، و لباسا لمن اتّقی، و ظهیرا1 لمن رشد، و كهفا لمن آمن، و أمنة لمن أسلم، و غنی لمن قنع، و روحا للصّادقین، و موعظة للمتّقین، و نجاة للفائزین.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۶
منابع (۱۷)
  1. ورد فی دستور معالم الحكم ص 114. مرسلا. و فی تحف العقول ص 114. مرسلا.و فی كنز العمال ج 16 ص 187 الحدیث 44216. عن وكیع فی المواعظ، عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه، مرسلا عن علی علیه السّلام. باختلاف.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 450. الحدیث 26. مرسلا.
  3. لمن. ورد فی نسخة العام 400 ص 116.
  4. حاربه. ورد فی دستور معالم الحكم. و فی السقیفة ص 102. عن أبان، عن سلیم ابن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی الغارات ج 1 ص 82. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن أبی زكریا، عن أهل العلم من أصحابه، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 260. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 49 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه و محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد ابن عیسی و عدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد بن خالد، جمیعا، عن الحسن ابن محبوب، عن یعقوب السرّاج، عن جابر، عن محمد الباقر علیه السّلام.و بأسانید مختلفة عن أصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 35. الطوسی، عن شیخه، عن محمد بن محمد بن النعمان، عن أبی عبد اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن احمد بن سلیمان الطوسی، عن الزبیر بن بكار، عن عبد اللّه بن وهب، عن السدی، عن عبد الحسین، عن جابر الأسدی، عن علی علیه السّلام. و فی غرر الحكم ج 1 ص 450 الحدیث 26. مرسلا. و فی منهاج البراعة ج 7 ص 267. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 65. مرسلا.و ورد جانبه فی تحف العقول.
  5. ورد فی الغارات ج 1 ص 82. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن أبی زكریا، عن أهل العلم من أصحابه، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 260. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 35. الطوسی، عن شیخه، عن محمد بن محمد بن النعمان، عن أبی عبد اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن احمد بن سلیمان الطوسی، عن الزبیر بن بكار، عن عبد اللّه بن وهب، عن السدی، عن عبد الحسین، عن جابر الأسدی، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 114. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 114. مرسلا. و فی أمالی المفید ص 275 الحدیث 3. عن أبی عبید اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن احمد بن سلیمان الطوسی، عن الزبیر بن بكار، عن عبد اللّه بن وهب، عن السدی، عن عبد خیر، عن قبیصة بن جابر الأسدی، عن علی علیه السّلام. و فی مطالب السؤول ص 204. مرسلا. و فی منهاج البراعة ج 7 ص 267. مرسلا. باختلاف یسیر.
  6. تجلّل به. ورد فی دستور معالم الحكم ص 115. و مطالب السؤول. مرسلا.و منهاج البراعة. باختلاف.
  7. ورد فی المصادر السابقة. و أمالی المفید. و أمالی الطوسی. و الغارات. بالأسانید السابقة. و المعیار و الموازنة. و تحف العقول. و فی السقیفة ص 102. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 49 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه و محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد بن عیسی و عدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد بن خالد، جمیعا، عن الحسن بن محبوب، عن یعقوب السرّاج، عن جابر، عن محمد الباقر علیه السّلام، و بأسانید مختلفة عن أصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی غرر الحكم ج 2 ص 795.الحدیث 42. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 5. مرسلا. باختلاف.
  8. ورد فی الغارات ج 1 ص 82. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن أبی زكریا، عن أهل العلم من أصحابه، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 260. مرسلا. و فی السقیفة ص 102. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 49 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه و محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد بن عیسی و عدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد بن خالد، جمیعا، عن الحسن بن محبوب، عن یعقوب السرّاج، عن جابر، عن محمد الباقر علیه السّلام. و بأسانید مختلفة عن أصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 35. الطوسی، عن شیخه، عن محمد بن محمد بن النعمان، عن أبی عبد اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن احمد بن سلیمان الطوسی، عن الزبیر بن بكار، عن عبد اللّه بن وهب، عن السدی، عن عبد الحسین، عن جابر الأسدی، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 114. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 115. مرسلا. و فی أمالی المفید ص 275 الحدیث 3. عن أبی عبید اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن احمد بن سلیمان الطوسی، عن الزبیر بن بكار، عن عبد اللّه بن وهب، عن السدی، عن عبد خیر، عن قبیصة بن جابر الأسدی، عن علی علیه السّلام. و فی مطالب السؤول ص 204. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 5. مرسلا.و فی منهاج البراعة ج 7 ص 267. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 778. الحدیث 45. باختلاف یسیر.
  9. ورد فی السقیفة ص 102. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام.و فی الغارات ص 82. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن أبی زكریا، عن أهل العلم من أصحابه، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 260.مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 49 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه و محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد بن عیسی و عدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد بن خالد، جمیعا، عن الحسن بن محبوب، عن یعقوب السرّاج، عن جابر، عن محمد الباقر علیه السّلام. و بأسانید مختلفة، عن أصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 115. مرسلا. و فی تحف العقول ص 114. مرسلا. و فی أمالی المفید ص 275 الحدیث 3. عن أبی عبید اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن احمد بن سلیمان الطوسی، عن الزبیر بن بكار، عن عبد اللّه بن وهب، عن السدی، عن عبد خیر، عن قبیصة بن جابر الأسدی، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 35. الطوسی، عن شیخه، عن محمد بن محمد بن النعمان، عن أبی عبد اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن احمد بن سلیمان الطوسی، عن الزبیر بن بكار، عن عبد اللّه بن وهب، عن السدی، عن عبد الحسین، عن جابر الأسدی، عن علی علیه السّلام. و فی مطالب السؤول ص 204. مرسلا. و فی منهاج البراعة ج 7 ص 267. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 65. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  10. تفكّر. ورد فی تحف العقول ص 114. مرسلا.
  11. ورد فی المصدر السابق. و فی السقیفة، و الغارات، و المعیار و الموازنة، و الكافی، و أمالی المفید، و أمالی الطوسی. بالأسانید السابقة. و دستور معالم الحكم، و مطالب السؤول. و منهاج البراعة، و المستدرك لكاشف الغطاء.
  12. بصیرة. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 86.
  13. مودّة. ورد فی السقیفة ص 103. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی الغارات ص 83. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن أبی زكریا، عن أهل العلم من أصحابه، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 260. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 115. مرسلا. و فی تحف العقول ص 114. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 35. الطوسی، عن شیخه، عن محمد بن محمد بن النعمان، عن أبی عبد اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن احمد بن سلیمان الطوسی، عن الزبیر بن بكار، عن عبد اللّه بن وهب، عن السدی، عن عبد الحسین، عن جابر الأسدی، عن علی علیه السّلام. و فی مطالب السؤول ص 204. مرسلا.
  14. ورد فی المصادر السابقة. و فی أمالی المفید ص 275 الحدیث 3. عن أبی عبید اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن احمد بن سلیمان الطوسی، عن الزبیر بن بكار، عن عبد اللّه بن وهب، عن السدی، عن عبد خیر، عن قبیصة بن جابر الأسدی، عن علی علیه السّلام. و فی غرر الحكم ج 1 ص 428 الحدیث 53. مرسلا.و فی منهاج البراعة ج 7 ص 267. مرسلا. باختلاف یسیر.
  15. رجاء. ورد فی السقیفة. بالسند السابق. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 49 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه و محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد بن عیسی و عدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد بن خالد، جمیعا، عن الحسن بن محبوب، عن یعقوب السرّاج، عن جابر، عن محمد الباقر علیه السّلام، و بأسانید مختلفة، عن أصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 65. مرسلا.
  16. صبغة. ورد فی الغارات. بالسند السابق. و تحف العقول.
  17. ورد فی السقیفة. و الكافی. و أمالی الطوسی. بالأسانید السابقة. و تحف العقول.و مطالب السؤول. و المستدرك لكاشف الغطاء. و منهاج البراعة.

این است حق؛ راهش هدایت، ویژگی‌اش نیکوترین و یادگارش بزرگواری و شکوه است.

فذلك الحقّ؛ سبیله الهدی، و صفته الحسنی، و مأثرته المجد.

پیوند میان ایمان و حق

پس ایمان ریشهٔ حق است و حق راهِ هدایت و شمشیر آن است؛ پس آن روشن‌ترینِ راه‌ها و آشکارترینِ گذرگاه‌هاست؛ چراغش فروزان‌تر است، نشانه‌اش بلند، شاهراه‌هایش درخشان، مشعل‌هایش تابان، میدان مسابقه‌اش گرامی، هدفش والا، گردآورندهٔ اسب‌های مسابقه، دارای جایزه‌ای که برایش رقابت می‌کنند، عزتش دیرینه، سازوبرگش کامل، کیفرش دردناک، سوارانش شریف، بیانش روشن، جایگاهش بزرگ و مژده‌دهنده است به کسی که راه میانهٔ رهروان را بپیماید.

فالإیمان أصل الحقّ، و الحقّ‌سبیل الهدی و سیفه؛ فهو أبلج المناهج، و أوضح الولائج، أنور السّراج، مشرف المنار، مشرق الجوادّ، مضیء المصابیح، كریم المضمار، رفیع الغایة، جامع الحلبة، متنافس السبقة، قدیم العزّة، كامل العدّة، ألیم النّقمة، شریف الفرسان، واضح البیان، عظیم الشّأن، بشیر لمن سلك قصد السّالكین.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۶
منابع (۸)
  1. ورد فی المصدرین السابقین. و فی السقیفة ص 103. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 49 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه و محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد بن عیسی و عدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد بن خالد، جمیعا، عن الحسن بن محبوب، عن یعقوب السرّاج، عن جابر، عن محمد الباقر علیه السّلام. و بأسانید مختلفة، عن أصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 35. الطوسی، عن شیخه، عن محمد بن محمد بن النعمان، عن أبی عبد اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن احمد بن سلیمان الطوسی، عن الزبیر بن بكار، عن عبد اللّه بن وهب، عن السدی، عن عبد الحسین، عن جابر الأسدی، عن علی علیه السّلام.و فی تحف العقول ص 114. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 260. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 115. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 204. مرسلا.و فی منهاج البراعة ج 7 ص 267. مرسلا. باختلاف یسیر.
  2. الهدی. ورد فی الغارات ص 83. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن أبی زكریا، عن أهل العلم من أصحابه، عن علی علیه السّلام. و فی السقیفة ص 103. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 49 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه و محمد بن یحیی، عن احمد ابن محمد بن عیسی و عدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد بن خالد، جمیعا، عن الحسن بن محبوب، عن یعقوب السرّاج، عن جابر، عن محمد الباقر علیه السّلام. و بأسانید مختلفة، عن أصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 35. الطوسی، عن شیخه، عن محمد بن محمد بن النعمان، عن أبی عبد اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن احمد بن سلیمان الطوسی، عن الزبیر ابن بكار، عن عبد اللّه بن وهب، عن السدی، عن عبد الحسین، عن جابر الأسدی، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 114. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 260. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 115. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 204. مرسلا. و فی منهاج البراعة ج 7 ص 267. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 65. مرسلا. و ورد سیفه فی كنز العمال ج 16 ص 188 الحدیث 44216. عن وكیع فی المواعظ، عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه، مرسلا عن علی علیه السّلام.
  3. المنهاج. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
  4. واضح. ورد فی نسخة العام 400 ص 116. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 119.و نسخة عبده ص 253.
  5. ذاكی المصباح. ورد فی السقیفة. و الكافی. بالسندین السابقین. و دستور معالم الحكم. و منهاج البراعة.
  6. یسیر. ورد فی السقیفة. و الغارات. و الكافی ص 50. و أمالی المفید. و أمالی الطوسی. بالأسانید السابقة. و المعیار و الموازنة. و تحف العقول. و منهاج البراعة.و المستدرك لكاشف الغطاء. و مجمع البحرین ج 1 ص 557. مرسلا.
  7. سریع. ورد فی الكافی للكلینی ج 2 ص 49 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه و محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد بن عیسی و عدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد بن خالد، جمیعا، عن الحسن بن محبوب، عن یعقوب السرّاج، عن جابر، عن محمد الباقر علیه السّلام، و بأسانید مختلفة عن أصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی الغارات ص 83. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن أبی زكریا، عن أهل العلم من أصحابه، عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 65. مرسلا. و فی منهاج البراعة ج 7 ص 267. مرسلا.
  8. ورد فی الكافی. بالسند السابق. و فی دستور معالم الحكم ص 116. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 260. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 204. مرسلا. باختلاف.

نشانه‌های پایبندی به اسلام

پس باور داشتن، راه روشن آن است، و کارهای شایسته نشانه‌اش، و فهم دین چراغش، و دنیا (زندگی در این جهان) میدان مسابقه‌اش، و مرگ پایانش، و قیامت جای گردآمدن اسب‌های مسابقه‌اش، و بهشت جایزهٔ پیشتازی‌اش، و آتش دوزخ کیفرش، و تقوا سازوبرگش، و نیکوکاران سوارانش، و خدای برتر سرپرست همهٔ این‌هاست.

ف التّصدیق منهاجه، و الصّالحات مناره، و الفقه مصباحه، و الدّنیا مضماره، و الموت غایته، و القیامة حلبته، و الجنّة سبقته، و النّار نقمته، و التّقوی عدّته، و المحسنون فرسانه، و اللّه - تعالی - ولیّ ذلك كلّه.

منابع (۴)
  1. الصّادقین. ورد فی دستور معالم الحكم. و فی كنز العمال ج 16 ص 188 الحدیث 44216. عن وكیع فی المواعظ، عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه، مرسلا عن علی علیه السّلام. و الفقرة وردت فی المصدرین السابقین.
  2. الإیمان. ورد فی السقیفة. و الكافی. و الغارات. بالأسانید السابقة. و دستور معالم الحكم. مطالب السؤول. و منهاج البراعة.
  3. ورد فی المصادر السابقة. و كنز العمال. بالسند السابق و المعیار و الموازنة. و فی أمالی المفید ص 275 الحدیث 3. عن أبی عبید اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن احمد بن سلیمان الطوسی، عن الزبیر بن بكار، عن عبد اللّه بن وهب، عن السدی، عن عبد خیر، عن قبیصة بن جابر الأسدی، عن علی علیه السّلام.باختلاف یسیر.
  4. ورد فی السقیفة ص 103. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام.و فی الغارات ص 83. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن أبی زكریا، عن أهل العلم من أصحابه، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 275 الحدیث 3، عن أبی عبید اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن احمد بن سلیمان الطوسی، عن الزبیر بن بكار، عن عبد اللّه بن وهب، عن السدی، عن عبد خیر، عن قبیصة بن جابر الأسدی، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 49 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه و محمد بن یحیی، عن احمد ابن محمد بن عیسی و عدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد بن خالد، جمیعا، عن الحسن بن محبوب، عن یعقوب السرّاج، عن جابر، عن محمد الباقر علیه السّلام، و بأسانید مختلفة عن أصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 116. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 260. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 188 الحدیث 44216. عن وكیع فی المواعظ، عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی مطالب السؤول ص 204. مرسلا. و فی منهاج البراعة ج 7 ص 268. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

جایگاه ایمان در زندگی فرد و جامعه

پس با ایمان به کارهای شایسته راه می‌برند، و با کارهای شایسته به ایمان پی می‌برند، و با ایمان دانش آباد می‌شود،

فبالإیمان یستدلّ علی الصّالحات، و بالصّالحات یستدلّ علی الإیمان، و بالإیمان یعمر العلم،

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۶
منابع (۲)
  1. فبالإسلام. ورد فی هامش نسخة العام 550 ص 86 ب.
  2. الفقه. ورد فی السقیفة ص 103. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی الغارات ص 83. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن أبی زكریا، عن أهل العلم من أصحابه، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 275 الحدیث 3، عن أبی عبید اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن احمد بن سلیمان الطوسی، عن الزبیر بن بكار، عن عبد اللّه بن وهب، عن السدی، عن عبد خیر، عن قبیصة بن جابر الأسدی، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 49 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه و محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد بن عیسی و عدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد ابن خالد، جمیعا، عن الحسن بن محبوب، عن یعقوب السرّاج، عن جابر، عن محمد الباقر علیه السّلام، و بأسانید مختلفة عن أصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 260. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 35.الطوسی، عن شیخه، عن محمد بن محمد بن النعمان، عن أبی عبد اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن احمد بن سلیمان الطوسی، عن الزبیر بن بكار، عن عبد اللّه بن وهب، عن السدی، عن عبد الحسین، عن جابر الأسدی، عن علی علیه السّلام. و فی منهاج البراعة ج 7 ص 268. مرسلا.

جایگاه دانش در اسلام

و با دانش از مرگ هراس پیدا می‌شود، و با مرگ دنیا پایان می‌یابد، و با دنیا آخرت به دست می‌آید، و با قیامت بهشت برای پرهیزگاران نزدیک می‌شود و دوزخ برای گمراهان آشکار می‌شود، و با بهشت حسرتِ دوزخیان پدید می‌آید، و در یادکردِ دوزخیان پندی برای اهل تقواست، و تقوا ریشهٔ ایمان است.

و بالعلم یرهب الموت، و بالموت تختم الدّنیا، و بالدّنیا تحرز الآخرة، و بالقیامة تزلف الجنّة للمتّقین، و تبرّز الجحیم للغاوین، و بالجنّة تكون حسرة أهل النّار، و فی ذكر أهل النّار موعظة أهل التّقوی، و التّقوی سنخ الإیمان.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۶
منابع (۱)
  1. بالفقه. ورد فی الغارات، و أمالی المفید، و أمالی الطوسی، بالأسانید السابقة.و المعیار و الموازنة.

پس پناهگاه خوشبختان ایمان است، و خواری و بی‌یاوری بدبختان نافرمانی؛ پس از آنکه با بیان روشن، حجت و دلیلِ روشن بر آنان تمام شد، آنگاه که نشانهٔ حق و راه هدایت برایشان آشکار شد.

فمعتصم السّعداء بالإیمان، و خذلان الأشقیاء بالعصیان، من بعد إتمام الحجّة علیهم بالبیان، إذ وضح لهم منار الحقّ و سبیل الهدی.

پس رهاکنندهٔ حق، در روز تغابن (روز قیامت که زیانکاران مشخص می‌شوند) چهره‌اش زشت و دگرگون است، و هنگام کامیابیِ خوشبختان به بهشت، دلیلش باطل و بی‌اثر است.

فتارك الحقّ مشوّه یوم التّغابن خلقته، داحضة حجّته عند فوز السّعداء بالجنّة.

فایده‌های تقوا و هشدار از رها کردن حق

و تقوا مقصدی است که هر کس پیرو آن باشد نابود نمی‌شود، و هر کس به آن عمل کند پشیمان نمی‌شود؛ زیرا رستگاران با تقوا رستگار شدند و زیانکاران با نافرمانی زیان دیدند.

و التّقوی غایة لا یهلك من اتّبعها، و لا یندم من عمل بها؛ لأنّ بالتّقوی فاز الفائزون، و بالمعصیة خسر الخاسرون.

پس خردمندان باید از گناه دست بکشند و اهل تقوا پند بگیرند؛ چراکه آفریدگان در قیامت چاره‌ای ندارند جز اینکه در پیشگاه خدا بایستند؛ در میدان قیامت شتابان می‌دوند، به سوی پرچم برتر تا آخرین هدف، و گردن کشیده به سوی فراخوانندهٔ قیامت می‌شتابند.

فلیزدجر أولوا النّهی، و لیتذكّر أهل التّقوی، ف إنّ الخلق لا مقصر لهم فی القیامة دون الوقوف بین یدی اللّه، مرقلین فی مضمارها، نحو القصبة العلیا إلی الغایة القصوی، مهطعین بأعناقهم نحو داعیها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۶
منابع (۵)
  1. ورد فی السقیفة ص 103. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام.و فی الغارات ص 84. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن أبی زكریا، عن أهل العلم من أصحابه، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 50 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه و محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد ابن عیسی و عدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد بن خالد، جمیعا، عن الحسن ابن محبوب، عن یعقوب السرّاج، عن جابر، عن محمد الباقر علیه السّلام، و بأسانید مختلفة عن أصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 117. مرسلا. و فی تحف العقول ص 114. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 35. الطوسی، عن شیخه، عن محمد بن محمد بن النعمان، عن أبی عبد اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن احمد بن سلیمان الطوسی، عن الزبیر بن بكار، عن عبد اللّه بن وهب، عن السدی، عن عبد الحسین، عن جابر الأسدی، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 16 ص 188 الحدیث 44216. عن وكیع فی المواعظ، عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه، مرسلا عن علی علیه السلام. و فی منهاج البراعة ج 7 ص 268. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 65. مرسلا. باختلاف.
  2. ورد فی دستور معالم الحكم. و كنز العمال. و ورد عن فی نسخ النهج.
  3. ورد فی المصدرین السابقین. باختلاف.
  4. ورد فی دستور معالم الحكم ص 117. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 188 الحدیث 44216. عن وكیع فی المواعظ، عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه، مرسلا عن علی علیه السّلام.
  5. ورد فی المصدرین السابقین.

از آرامگاهِ گورها بیرون آمده‌اند، به سرانجام‌های نهایی رسیده‌اند، و حجت‌ها (دلایل روشن خدا) بر آنان تمام شده است.

قد شخصوا من مستقرّ الأجداث، و صاروا إلی مصائر الغایات، و أقیمت علیهم الحجج.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۶
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 532 الحدیث 91. مرسلا.

هر سرایی اهلِ خود را دارد؛ نه آن را با جای دیگری عوض می‌کنند و نه از آنجا جابه‌جا می‌شوند.

لكلّ دار أهلها، لا یستبدلون بها، و لا ینقلون عنها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۶

بدبختان همهٔ پیوندها و دستاویزهایشان بریده است و به عذابی با کیفری سخت رسیده‌اند. پس بازگشتی به سرای دنیا ندارند تا از کسانی بیزاری بجویند که فرمان‌برداری از آنان را بر فرمان‌برداری از خدای بزرگ و بلندمرتبه ترجیح دادند؛ و خوشبختان با ولایتِ (سرپرستی و پیوندِ) ایمان رستگار شده‌اند.

قد انقطعت بالأشقیاء الأسباب، و أفضوا إلی عذاب شدید العقاب؛ فلا كرّة لهم إلی دار الدّنیا فیتبرّؤوا من الّذین آثروا طاعتهم علی طاعة الكبیر المتعال؛ و فاز السّعداء بولایة الإیمان.

بدانید که خدای عزّوجلّ قرار داد...

ألا إنّ اللّه - عزّ و جلّ - جعل...

منابع (۱)
  1. ورد فی كنز العمال. بالسند السابق. و فی السقیفة ص 100. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 50 الحدیث 1. عن ابن محبوب، عن یعقوب السرّاج، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. باختلاف بین المصادر.

ستون‌های ایمان

ایمان بر چهار ستون استوار است: بر صبر، یقین (باوری که شک در آن نیست)، عدالت و جهاد (پیکار در راهِ خدا).

الإیمان علی أربع دعائم: علی الصّبر، و الیقین، و العدل، و الجهاد.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱
منابع (۲)
  1. الإسلام. ورد فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 75. عن احمد بن السندی، عن الحسن ابن علویة القطان، عن إسماعیل بن عیسی العطار، عن إسحاق بن بشر، عن مقاتل، عن قتادة، عن خلاس بن عمرو، عن علی علیه السّلام. و ورد بنی الإیمان فی السقیفة. بالسند السابق. و فی فیض القدیر ج 6 ص 83 الحدیث 8442. عن أبی نعیم، مرفوعا عن علی علیه السّلام. و فی معدن الجواهر ص 40.مرسلا. و فی الحقائق ص 140. مرسلا. عن نسخة من الكتاب.
  2. أركان. ورد فی حلیة الأولیاء. بالسند السابق. و فی تنبیه الغافلین للسمرقندی ص 467. مرسلا.

صبر از میان آن‌ها بر چهار شاخه است:

فالصّبر منها علی أربع شعب:

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱

بر شوق، هراس، زهد (دل نبستن به دنیا) و چشم‌به‌راه بودن.

علی الشّوق، و الشّفق، و الزّهد، و التّرقّب.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱
منابع (۲)
  1. الإشفاق. ورد فی المواعظ العددیة ص 272. مرسلا عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام.
  2. الشّفقة و الزّهادة. ورد فی حلیة الأولیاء. بالسند السابق. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 515. عن أبی محمد هبة اللّه بن سهیل بن عمرو و أبی القاسم تمیم بن أبی سعید بن أبی العباس،، عن أبی سعد محمد بن عبد الرحمن، عن أبی احمد محمد بن محمد الحافظ، عن أبی العباس محمد بن إسحاق بن إبراهیم الثقفی السراج، عن محمد بن الصباح، عن سلیمان بن الحكم بن عوانة، و دلنی علیه محمد بن یزید الواسطی، عن عتبة بن حمید، عن قبیصة بن جابر الأسدی، عن علی علیه السّلام. و فی میزان الإعتدال ج 2 ص 199. عن احمد بن هبة اللّه، عن أبی روح عبد المعز بن محمد، عن تمیم بن أبی سعید الجرجانی، -

حقیقتِ معنای شوق

پس هر که مشتاق بهشت باشد، از هوس‌ها دل می‌کَنَد.

فمن اشتاق إلی الجنّة سلا عن الشّهوات.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱
منابع (۲)
  1. لها. ورد فی تنبیه الغافلین للسمرقندی ص 263. مرسلا. و فی جامع الأخبار للسبزواری ص 291 الحدیث 809-7. مرسلا. و فی مسند الشهاب ج 1 ص 226 الحدیث 348. عن إسماعیل بن محمد بن عبدوس، عن أبی زرعة عبد اللّه ابن محمد بن الطیب، عن أبی نعیم عبد الملك بن محمد بن عدی، عن الحسن ابن أبی الربیع، عن القاسم بن الحكم العرنی، عن عبید اللّه بن الولید الوصافی، عن محمد بن سوقة، عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 15 ص 864 الحدیث 43440. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 357. عن احمد بن أبی الحسن الكنی، عن أبی الحسین زید بن الحسن بن علی البیهقی و عبد المجید بن عبد الغفار بن أبی سعید الإسترابادی الزیدی، عن أبی الحسن علی بن محمد بن جعفر الحسنی النقیب بإستراباد، عن أبیه أبی جعفر محمد بن جعفر بن علی خلیفة الحسنی و السید أبی الحسن علی بن أبی طالب احمد بن القاسم الحسنی الآملی الملقب بالمستعین باللّه، عن أبی طالب یحیی بن الحسین الحسنی، عن أبی بكر احمد بن علی، عن أبی الحسن محمد بن جمعة بن زهیر، عن عیسی بن حمید الرازی، عن الحارث بن مسلم الروذی، عن بحر بن كثیر، عن أبی الحسن، عن الوصافی عبید اللّه بن الولید، عن الحارث، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.
  2. من أحبّ لقاء اللّه - سبحانه و تعالی - سلا عن الدّنیا. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 655 الحدیث 766. مرسلا.

معنای ترس از آتش

و هر که از آتش بهراسد، از حرام‌ها دوری می‌کند.

و من أشفق من النّار اجتنب المحرّمات.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱
منابع (۱)
  1. اتّقی. ورد فی السقیفة ص 100. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و ورد رجع عن فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 74. عن احمد بن السندی، عن الحسن بن علویة القطان، عن إسماعیل بن عیسی العطار، عن إسحاق بن بشر، عن مقاتل، عن قتادة، عن خلاس بن عمرو، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 36. الطوسی، عن شیخه، عن محمد بن محمد بن النعمان، عن أبی عبد اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن احمد بن سلیمان الطوسی، عن الزبیر بن بكار، عن عبد اللّه بن وهب، عن السدی، عن عبد الحسین، عن جابر الأسدی، عن علی علیه السّلام. و فی الغارات ص 84. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن أبی زكریا، عن أهل العلم من أصحابه، عن علی علیه السّلام.و فی دستور معالم الحكم ص 118. مرسلا. و فی الخصال ج 1 ص 231. الحدیث 74. عن ابن بابویه، عن أبیه، عن سعد بن عبد اللّه، عن محمد بن الحسین بن أبی الخطاب و احمد بن الحسن بن علی بن فضّال، جمیعا عن علی بن أسباط، عن الحسن بن زید، عن محمد بن سالم، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 275 الحدیث 3. عن أبی عبید اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن احمد بن سلیمان الطوسی، عن الزبیر ابن بكار، عن عبد اللّه بن وهب، عن السدی، عن عبد خیر، عن قبیصة بن جابر الأسدی، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 261. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق (ترجمة علی بن أبی طالب علیه السّلام) ج 3 ص 260 الحدیث 1279. عن أبی القاسم العلوی، عن رشاء المقرئ، عن أبی محمد المصری، عن أبی بكر المالكی، عن محمد بن عبد العزیز الدینوری، عن أبیه، عن وكیع، عن عمرو بن منبه، عن أوفی بن دلهم، عن علی علیه السّلام. و فی قوت القلوب ج 1 ص 200. مرسلا. و فی ص 226. مرسلا. و فی ص 251. مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 242 الحدیث 171. مرسلا. و فی المواعظ العددیة ص 272. مرسلا عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الرقة ص 17 الحدیث 5. عن ابی محمد عبد اللّه بن عبد الرحمن بن احمد بن صابر السلمی، عن الشریف أبی القاسم علی بن إبراهیم بن العباس الحسینی، عن رشا بن نظیف بن ما شاء اللّه -

فایدهٔ زهد در دنیا

و هر که در دنیا زهد بورزد، مصیبت‌ها را سبک می‌شمارد.

و من زهد فی الدّنیا استهان بالمصیبات.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱
منابع (۱)
  1. تهاون بالمصیبات. ورد فی كتاب الصبر. بالسند السابق. و الدرّ النظیم. و فی دستور معالم الحكم ص 117. مرسلا. و فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 74. عن احمد ابن السندی، عن الحسن بن علویة القطان، عن إسماعیل بن عیسی العطار، عن إسحاق بن بشر، عن مقاتل، عن قتادة، عن خلاس بن عمرو، عن علی علیه

معنای چشم‌به‌راهِ مرگ بودن

و هر که چشم‌به‌راه مرگ باشد، به سوی کارهای نیک می‌شتابد.

و من ارتقب الموت سارع إلی الخیرات.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱
منابع (۲)
  1. ترقّب. ورد فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 72 الحدیث 26. عن أبی الحسین الحسن بن علی بن محمد بن جعفر الوبری، عن القاضی أبی بكر محمد بن عمر بن محمد الجعابی، عن القاسم، عن أبیه، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن علی السجاد، عن الحسن المجتبی، عن علی علیه و علیهم السّلام. و ورد و من ترقّب الموت هانت علیه اللّذّات فی تیسیر المطالب ص 357. عن احمد ابن أبی الحسن الكنی، عن أبی الحسین زید بن الحسن بن علی البیهقی و عبد المجید بن عبد الغفار بن أبی سعید الإسترابادی الزیدی، عن أبی الحسن علی بن محمد بن جعفر الحسنی النقیب بإستراباد، عن أبیه أبی جعفر محمد بن جعفر بن علی خلیفة الحسنی و السید أبی الحسن علی بن أبی طالب احمد بن القاسم الحسنی الآملی الملقب بالمستعین باللّه، عن أبی طالب یحیی بن الحسین الحسنی، عن أبی بكر احمد بن علی، عن أبی الحسن محمد بن جمعة بن زهیر، عن عیسی بن حمید الرازی، عن الحارث بن مسلم الروذی، عن بحر بن كثیر، عن أبی الحسن، عن الوصافی عبید اللّه بن الولید، عن الحارث، عن علی علیه السّلام.
  2. فی. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 375. و نسخة الإسترابادی ص 520.و نسخة ابن شذقم ص 678. و نسخة ابن النقیب ص 316. و نسخة ابن أبی الحدید ج 18 ص 142.

و یقین از میان آن‌ها بر چهار شاخه است:

و الیقین منها علی أربع شعب:

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱

بر بینشِ زیرکانه، رسیدن به حقیقتِ حکمت، پند گرفتن از عبرت‌ها، و پیروی از سنت (روش) پیشینیان.

علی تبصرة الفطنة، و تأوّل الحكمة، و موعظة العبرة، و اتّباع سنّة الأوّلین.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱
منابع (۴)
  1. البصر بالحجّة. ورد فی السقیفة ص 100. عن أبان بن عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام.
  2. تأویل. ورد فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 74. عن احمد بن السندی، عن الحسن بن علویة القطان، عن إسماعیل بن عیسی العطار، عن إسحاق بن بشر، عن مقاتل، عن قتادة، عن خلاس بن عمرو، عن علی علیه السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 118. مرسلا. و فی تاریخ دمشق ج 42 ص 515 عن هبة اللّه بن سهل بن عمرو و تمیم بن أبی سعید بن أبی العباس، عن محمد بن عبد الرحمن، عن محمد بن محمد بن الحافظ، عن محمد بن إسحاق بن إبراهیم الثقفی السراج، عن محمد بن الصباح، عن سلیمان بن الحكم بن عوانه، عن محمد بن یزید الواسطی، عن عتبة بن حمید، عن قبیصة بن جابر الأسدی، عن علی علیه السّلام.و فی معدن الجواهر ص 40. مرسلا. و فی كتاب الإیمان ص 118. عن محمد، عن أبی احمد، عن محمد، عن سفیان، قال: سمعت من غیر واحد، و حدثنا أصحابنا عن علی علیه السّلام. و فی فیض القدیر ج 6 ص 83 الحدیث 8442. عن أبی نعیم، مرفوعا عن علی علیه السّلام. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 545 الحدیث 479.مرسلا عن أبی إسحاق السبیعی، عن عاصم بن ضمرة، عن علی علیه السّلام.
  3. معرفة. ورد فی حلیة الأولیاء. و فیض القدیر، بالسندین السابقین. و فی السقیفة.ص 100. عن أبان بن عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 50 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه و محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد بن عیسی و عدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد ابن خالد، جمیعا، عن الحسن بن محبوب، عن یعقوب السرّاج، عن جابر، عن محمد الباقر علیه السّلام، و بأسانید مختلفة عن أصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی معدن الجواهر ص 40. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 204. مرسلا.
  4. ورد فی حلیة الأولیاء. و فیض القدیر. بالسندین السابقین. و مطالب السؤول. و فی كنز العمال ج 1 ص 285 الحدیث 1389. عن خلاس بن عمرو، مرسلا عن علی علیه السّلام.

راه رسیدن به حکمت

پس هر که با زیرکی و بینش بنگرد، حکمت برایش آشکار می‌شود.

فمن تبصّر فی الفطنة تبیّنت له الحكمة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱
منابع (۱)
  1. تأوّل. ورد فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 74. عن احمد بن السندی، عن الحسن بن علویة القطان، عن إسماعیل بن عیسی العطار، عن إسحاق بن بشر، عن مقاتل، عن قتادة، عن خلاس بن عمرو، عن علی علیه السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 118. مرسلا. و فی السقیفة ص 100. عن أبان بن عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی الخصال ص 231 الحدیث 74. عن ابن بابویه، عن أبیه، عن سعد بن عبد اللّه، عن محمد بن الحسین بن أبی الخطاب و احمد بن الحسن بن علی بن فضّال، جمیعا عن علی بن أسباط، عن الحسن بن زید، عن محمد بن سالم، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی فیض القدیر ج 6 ص 83 الحدیث 8442. عن أبی نعیم، مرفوعا عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 515. عن هبة اللّه بن سهل بن عمرو و تمیم بن أبی سعید بن أبی العباس، عن محمد بن عبد الرحمن، عن محمد بن محمد بن الحافظ، عن محمد ابن إسحاق بن إبراهیم الثقفی السراج، عن محمد بن الصباح، عن سلیمان بن الحكم ابن عوانه، عن محمد بن یزید الواسطی، عن عتبة بن حمید، عن قبیصة بن جابر الأسدی، عن علی علیه السّلام. و فی مناقب الخوارزمی ص 269. عن علی بن احمد العاصمی الخوارزمی، عن إسماعیل بن احمد الواعظ، عن والده احمد بن الحسین البیهقی، عن أبی زكریا بن أبی إسحاق، عن احمد بن عبد اللّه المزنی، عن عبد اللّه بن مسلم بن عتام بن حفص بن غیاث، عن سفیان بن وكیع، عن سفیان بن عیینة، عن محمد بن سوقة، عن العلاء بن عبد الرحمن، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 115. مرسلا. و فی كنز العمال ج 1 ص 285 الحدیث 1389. عن خلاس بن عمرو، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی ج 16 ص 189 الحدیث 44216. عن وكیع فی المواعظ، عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الإیمان ص 118. عن محمد، عن أبی احمد، عن محمد، عن سفیان، قال: سمعت من غیر واحد، و حدثنا أصحابنا عن علی علیه السّلام. و فی المواعظ العددیة ص 272. مرسلا عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 545 الحدیث 479. مرسلا عن أبی إسحاق السبیعی، عن عاصم بن ضمرة، عن علی علیه السّلام. و فی مطالب السؤول ص 204. مرسلا.

فایده‌های حکمت

و هر که حکمت برایش آشکار شود، عبرت را می‌شناسد.

و من تبیّنت له الحكمة عرف العبرة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱
منابع (۱)
  1. تأوّل. ورد فی السقیفة ص 100. عن أبان بن عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی الخصال ص 231 الحدیث 74. عن ابن بابویه، عن أبیه، عن سعد بن عبد اللّه، عن محمد بن الحسین بن أبی الخطاب و احمد بن الحسن ابن علی بن فضّال، جمیعا عن علی بن أسباط، عن الحسن بن زید، عن محمد ابن سالم، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 51 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه و محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد بن عیسی و عدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد ابن خالد، جمیعا، عن الحسن بن محبوب، عن یعقوب السرّاج، عن جابر، عن محمد الباقر علیه السّلام، و بأسانید مختلفة عن أصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 515. عن هبة اللّه بن سهل بن عمرو و تمیم بن أبی سعید بن أبی العباس، عن محمد بن عبد الرحمن، عن محمد بن محمد بن الحافظ، عن محمد بن إسحاق بن إبراهیم الثقفی السراج، عن محمد ابن الصباح، عن سلیمان بن الحكم بن عوانه، عن محمد بن یزید الواسطی، عن عتبة بن حمید، عن قبیصة بن جابر الأسدی، عن علی علیه السّلام. و فی مناقب الخوارزمی ص 269. عن علی بن احمد العاصمی الخوارزمی، عن إسماعیل بن احمد الواعظ، عن والده احمد بن الحسین البیهقی، عن أبی زكریا بن أبی إسحاق، عن احمد بن عبد اللّه المزنی، عن عبد اللّه بن مسلم بن عتام بن حفص ابن غیاث، عن سفیان بن وكیع، عن سفیان بن عیینة، عن محمد بن سوقة، عن العلاء بن عبد الرحمن، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 115. مرسلا.و فی كنز العمال ج 16 ص 189 الحدیث 44216. عن وكیع فی المواعظ، عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الإیمان ص 118. عن محمد، عن أبی احمد، عن محمد، عن سفیان، قال:سمعت من غیر واحد، و حدثنا أصحابنا عن علی علیه السّلام. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 545 الحدیث 479. مرسلا عن أبی إسحاق السبیعی، عن عاصم بن ضمرة، عن علی علیه السّلام. و فی قوت القلوب ج 1 ص 118. مرسلا.

و هر که عبرت را بشناسد، از سنت پیروی می‌کند.

و من عرف العبرة اتّبع السّنّة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱

فایده‌های پیروی از سنت و شاخه‌های عدالت

و هر که از سنت پیروی کند، گویی در میان پیشینیان بوده است.

و من اتّبع السّنّة فكأنّما كان فی الأوّلین.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱
منابع (۲)
  1. ورد فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 74. عن احمد بن السندی، عن الحسن بن علویة القطان، عن إسماعیل بن عیسی العطار، عن إسحاق بن بشر، عن مقاتل، عن قتادة، عن خلاس بن عمرو، عن علی علیه السّلام. و فی فیض القدیر. ج 6 ص 83 الحدیث 8442. عن أبی نعیم، مرفوعا عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 115. مرسلا. و فی أمالی المفید ص 277 الحدیث 3، عن أبی عبید اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن احمد بن سلیمان الطوسی، عن الزبیر بن بكار، عن عبد اللّه بن وهب، عن السدی، عن عبد خیر، عن قبیصة بن جابر الأسدی، عن علی علیه السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 118. مرسلا. و فی كنز العمال ج 1 ص 286 الحدیث 1389. عن خلاس بن عمرو، مرسلا عن علی علیه السّلام.و ج 16 ص 189 الحدیث 44216. عن وكیع فی المواعظ، عن یحیی بن عبد اللّه ابن الحسن، عن أبیه، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی معدن الجواهر ص 40.مرسلا. و فی وسائل الشیعة ج 11 ص 144 الحدیث 11. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه و محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد بن عیسی، و عن عدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد بن خالد، جمیعا عن الحسن بن محبوب، عن یعقوب السرّاج، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی المواعظ العددیة ص 272. مرسلا عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی مطالب السؤول ص 204. مرسلا. باختلاف بین المصادر
  2. عاش. ورد فی المواعظ العددیة. بالسند السابق. و فی الخصال ص 231 الحدیث 74. عن ابن بابویه، عن أبیه، عن سعد بن عبد اللّه، عن محمد بن الحسین بن أبی الخطاب و احمد بن الحسن بن علی بن فضّال، جمیعا عن علی بن أسباط، عن الحسن بن زید، عن محمد بن سالم، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی غرر الحكم ج 2 ص 688 الحدیث 1189. مرسلا.

بخش‌های عدالت

و عدالت از میان آن‌ها بر چهار شاخه است:

و العدل منها علی أربع شعب:

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱

بر فهمِ ژرف‌نگر، عمقِ دانش، شکوفاییِ داوری، و استواریِ بردباری.

علی غائص الفهم، و غور العلم، و زهرة الحكم، و رساخة الحلم.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱
منابع (۳)
  1. غوص. ورد فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 74. عن احمد بن السندی، عن الحسن ابن علویة القطان، عن إسماعیل بن عیسی العطار، عن إسحاق بن بشر، عن مقاتل، عن قتادة، عن خلاس بن عمرو، عن علی علیه السّلام.
  2. غمرة. ورد فی الخصال ص 231 الحدیث 74. عن ابن بابویه، عن أبیه، عن سعد بن عبد اللّه، عن محمد بن الحسین بن أبی الخطاب و احمد بن الحسن بن علی بن فضّال، جمیعا عن علی بن أسباط، عن الحسن بن زید، عن محمد بن سالم، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 118. مرسلا. و فی تحف العقول ص 115. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 189 الحدیث 44216. عن وكیع فی المواعظ، عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 277 الحدیث 3، عن أبی عبید اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن احمد بن سلیمان الطوسی، عن الزبیر بن بكار، عن عبد اللّه بن وهب، عن السدی، عن عبد خیر، عن قبیصة بن جابر الأسدی، عن علی علیه السّلام. و فی الغارات ص 85. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن أبی زكریا، عن أهل العلم من أصحابه، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الإیمان ص 118.عن محمد، عن أبی احمد، عن محمد، عن سفیان، قال: سمعت من غیر واحد، و حدثنا أصحابنا عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 51 الحدیث 1.عن علی بن إبراهیم، عن أبیه و محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد بن عیسی و عدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد بن خالد، جمیعا، عن الحسن بن محبوب، عن یعقوب السرّاج، عن جابر، عن محمد الباقر علیه السّلام، و بأسانید مختلفة عن أصبغ ابن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 261. مرسلا. و فی المواعظ العددیة ص 272. مرسلا عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الیقین لابن أبی الدنیا ص 50 الحدیث 4. عن عبد اللّه، عن سفیان بن وكیع، عن سفیان ابن عیینة، عن محمد بن سوقة، عن العلاء بن عبد الرحمن، عن علی علیه السّلام.و ورد زهرة فی كنز العمال ج 1 ص 285 الحدیث 1388. عن قبیصة بن جابر الأسدی مرفوعا. إلی علی علیه السّلام. و فی فیض القدیر ج 6 ص 83 الحدیث 8442. عن أبی نعیم، مرفوعا عن علی علیه السّلام. و فی معدن الجواهر ص 40. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 545 الحدیث 479. مرسلا عن أبی إسحاق السبیعی، عن عاصم ابن ضمرة، عن علی علیه السّلام.
  3. شریعة. ورد فی كنز العمال ج 1 ص 285 الحدیث 1388. عن قبیصة بن جابر الأسدی، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معدن الجواهر ص 40. مرسلا. و فی فیض القدیر ج 6 ص 83 الحدیث 8442. عن أبی نعیم، مرفوعا عن علی علیه السّلام.

فایده‌های ژرف‌نگری در فهم

پس هر که در فهمیدن به عمق برود، عمقِ دانش را می‌داند.

فمن غاص ال فهم علم غور العلم.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱
منابع (۲)
  1. ورد فی المصادر السابقة.
  2. فسّر جمل العلم. ورد فی معدن الجواهر. و فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 74. عن احمد بن السندی، عن الحسن بن علویة القطان، عن إسماعیل بن عیسی العطار، عن إسحاق بن بشر، عن مقاتل، عن قتادة، عن خلاس بن عمرو، عن علی علیه السّلام. و فی الغارات ص 85. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن أبی زكریا، عن أهل العلم من أصحابه، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 262. مرسلا. و فی الخصال ص 231 الحدیث 74. عن ابن بابویه، عن أبیه، عن سعد بن عبد اللّه، عن محمد بن الحسین بن أبی الخطاب و احمد بن الحسن ابن علی بن فضّال، جمیعا عن علی بن أسباط، عن الحسن بن زید، عن محمد ابن سالم، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 119. مرسلا. و فی كتاب الإیمان ص 119. عن محمد، عن أبی احمد، عن محمد، عن سفیان، قال: سمعت من غیر واحد، و حدثنا أصحابنا عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 261. مرسلا. و فی قوت القلوب ج 1 ص 49. مرسلا. و فی المواعظ العددیة ص 272. مرسلا عن الأصبغ ابن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الیقین لابن أبی الدنیا ص 50 الحدیث 4. عن عبد اللّه، عن سفیان بن وكیع، عن سفیان بن عیینة، عن محمد بن سوقة، عن العلاء بن عبد الرحمن، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.

فایده‌های رفتن به عمقِ دانش

و هر که عمقِ دانش را بداند، سیراب از آبشخورهای داوری بازمی‌گردد.

و من علم غور العلم صدر عن شرائع الحكم.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱
منابع (۳)
  1. رعی زهرة. ورد فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 74. عن احمد بن السندی، عن الحسن بن علویة القطان، عن إسماعیل بن عیسی العطار، عن إسحاق بن بشر، عن مقاتل، عن قتادة، عن خلاس بن عمرو، عن علی علیه السّلام.
  2. عرف. ورد فی المصدر السابق. و فی الغارات ص 85. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن أبی زكریا، عن أهل العلم من أصحابه، عن علی علیه السّلام.و فی كنز العمال ج 1 ص 285 الحدیث 1388. عن قبیصة بن جابر الأسدی مرفوعا.إلی علی علیه السّلام. و فی ص 286 الحدیث 1389. عن خلاس بن عمرو، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی ج 16 ص 189 الحدیث 44216. عن وكیع فی المواعظ، عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 277 الحدیث 3. عن أبی عبید اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن احمد بن سلیمان الطوسی، عن الزبیر بن بكار، عن عبد اللّه بن وهب، عن السدی، عن عبد خیر، عن قبیصة بن جابر الأسدی، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 51 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه و محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد بن عیسی و عدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد ابن خالد، جمیعا، عن الحسن بن محبوب، عن یعقوب السرّاج، عن جابر، عن محمد الباقر علیه السّلام. و بأسانید مختلفة، عن أصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 115. مرسلا.
  3. شرح غرائب الحكم. ورد فی الغارات، و الخصال. بالأسانید السابقة. و فی دستور معالم الحكم ص 119. مرسلا.

و هر که آبشخورهای داوری را بشناسد، به بوستانِ بردباری گام می‌گذارد.

و من عرف شرائع الحكم ورد روضة الحلم.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱
منابع (۱)
  1. ورد فی حلیة الأولیاء. و كنز العمال ج 16. و أمالی المفید بالأسانید السابقة. و تحف العقول. و فی كتاب الإیمان ص 118. عن محمد، عن أبی احمد، عن محمد، عن سفیان، عن غیر واحد، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 36. الطوسی، عن شیخه، عن محمد بن محمد بن النعمان، عن أبی عبد اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن احمد بن سلیمان الطوسی، عن الزبیر بن بكار، عن عبد اللّه بن وهب، عن السدی، عن عبد الحسین، عن جابر الأسدی، عن علی علیه السّلام. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 545 الحدیث 479. مرسلا عن أبی إسحاق السبیعی، عن عاصم بن ضمرة، عن علی علیه السّلام. باختلاف.

فایده‌های بردباری و شاخه‌های جهاد

و هر که به بوستانِ بردباری گام بگذارد، در کارش کوتاهی نمی‌کند؛ پس به استوارترین راه هدایت می‌شود و در میان مردم ستوده زندگی می‌کند.

و من ورد روضة الحلم لم یفرّط فی أمره؛ فاهتدی إلی الّتی هی أقوم، و عاش فی النّاس حمیدا.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱
منابع (۳)
  1. ورد فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 75. عن احمد بن السندی، عن الحسن بن علویة القطان، عن إسماعیل بن عیسی العطار، عن إسحاق بن بشر، عن مقاتل، عن قتادة، عن خلاس بن عمرو، عن علی علیه السّلام. و فی مطالب السؤول ص 204. مرسلا. باختلاف. و ورد حلم فی نسخ النهج.
  2. الأمور. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 520. و ورد أمر یلیه فی النّاس فی الخصال ص 232. الحدیث 74. عن ابن بابویه، عن أبیه، عن سعد بن عبد اللّه، عن محمد بن الحسین بن أبی الخطاب و احمد بن الحسن بن علی بن فضّال، جمیعا عن علی بن أسباط، عن الحسن بن زید، عن محمد بن سالم، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام.
  3. ورد فی الكافی للكلینی ج 2 ص 51 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه و محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد بن عیسی و عدة من أصحابنا، عن احمد ابن محمد بن خالد، جمیعا، عن الحسن بن محبوب، عن یعقوب السرّاج، عن جابر، عن محمد الباقر علیه السّلام، و بأسانید مختلفة، عن أصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 119. مرسلا.

و جهاد از میان آن‌ها بر چهار شاخه است:

و الجهاد منها علی أربع شعب:

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱

بر فرمان دادن به کارِ نیک، بازداشتن از کارِ ناپسند، پایداریِ صادقانه در میدان‌ها، و دشمنی با گناه‌کارانِ بی‌پروا و خشم گرفتن برای خدا.

علی الأمر بالمعروف، و النّهی عن المنكر، و الصّدق فی المواطن، و شنآن الفاسقین و الغضب للّه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱
منابع (۲)
  1. فی مواطن الصّبر. ورد فی فردوس الأخبار ج 2 ص 199 الحدیث 2462. مرسلا.
  2. ورد فی الكافی بالسند السابق. و فی السقیفة ص 101. عن أبان بن عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام.

فایده‌های فرمان دادن به کارِ نیک و بازداشتن از کارِ ناپسند

پس هر کس به کار نیک فرمان دهد، پشت مؤمنان را محکم کرده است.

فمن أمر بالمعروف شدّ ظهور المؤمنین.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱

و هر کس از کار ناپسند بازدارد، بینی منافقان (کسانی که به زبان مسلمان‌اند و در دل نه) را به خاک مالیده است.

و من نهی عن المنكر أرغم أنوف المنافقین.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱
منابع (۱)
  1. الكافرین. ورد فی نسخة الصالح ص 473. و ورد الفاسقین فی السقیفة ص 101. عن أبان بن عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی الغارات ص 85. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن أبی زكریا، عن أهل العلم من أصحابه، عن علی علیه السّلام. و فی غرر الحكم ج 2 ص 644. الحدیث 594.مرسلا.

و هر کس در میدان‌های نبرد و آزمایش راست‌گو و پایدار بماند، آنچه را بر دوشش بوده ادا کرده، و دینش را نگه داشته است.

و من صدق فی المواطن قضی ما علیه، و أحرز دینه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱
منابع (۳)
  1. فی مواطن الصّبر. ورد فی فردوس الأخبار ج 2 ص 199 الحدیث 2462. مرسلا.
  2. الّذی. ورد السقیفة. بالسند السابق. و فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 74. عن احمد بن السندی، عن الحسن بن علویة القطان، عن إسماعیل بن عیسی العطار، عن إسحاق بن بشر، عن مقاتل، عن قتادة، عن خلاس بن عمرو، عن علی علیه السّلام. و فی الخصال ص 232 الحدیث 74. عن ابن بابویه، عن أبیه، عن سعد ابن عبد اللّه، عن محمد بن الحسین بن أبی الخطاب و احمد بن الحسن بن علی ابن فضّال، جمیعا عن علی بن أسباط، عن الحسن بن زید، عن محمد بن سالم، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 51 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه و محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد بن عیسی و عدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد بن خالد، جمیعا، عن الحسن بن محبوب، عن یعقوب السرّاج، عن جابر، عن محمد الباقر علیه السّلام، و بأسانید مختلفة عن أصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی معدن الجواهر ص 41. مرسلا. و فی كنز العمال ج 1 ص 286 الحدیث 1389.عن خلاس بن عمرو، مرسلا عن علی علیه السّلام. و ج 16 ص 190 الحدیث 44216. عن وكیع فی المواعظ، عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی مطالب السؤول ص 205. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 545 الحدیث 479. مرسلا عن أبی إسحاق السبیعی، عن عاصم بن ضمرة، عن علی علیه السّلام.
  3. ورد فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 74. عن احمد بن السندی، عن الحسن بن علویة القطان، عن إسماعیل بن عیسی العطار، عن إسحاق بن بشر، عن مقاتل، عن قتادة، عن خلاس بن عمرو، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 1 ص 286 الحدیث 1389. عن خلاس بن عمرو، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی معدن الجواهر ص 41. مرسلا. و فی فیض القدیر ج 6 ص 83 الحدیث 8442.عن أبی نعیم، مرفوعا عن علی علیه السّلام.

ارزش دشمنی با گناه‌کاران بی‌پروا

و هر کس گناه‌کاران بی‌پروا را دشمن بدارد، برای خدای پاک خشم گرفته است؛ و هر کس برای خدا خشم بگیرد، خدای برتر به سود او خشم می‌گیرد، پس او را به خود نزدیک می‌سازد، جایگاهش را بالا می‌برد و روز قیامت خشنودش می‌کند.

و من شنئ الفاسقین فقد غضب للّه - سبحانه -، و من غضب للّه غضب اللّه - تعالی - له فأزلفه و أعلی مقامه و أرضاه یوم القیامة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱
منابع (۳)
  1. ورد فی حلیة الأولیاء. بالسند السابق. و فی مطالب السؤول ص 205. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 545 الحدیث 479. مرسلا عن أبی إسحاق السبیعی، عن عاصم بن ضمرة، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی فیض القدیر. بالسند السابق. و معدن الجواهر. و فی أمالی المفید ص 277 الحدیث 3. عن أبی عبید اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن احمد بن سلیمان الطوسی، عن الزبیر بن بكار، عن عبد اللّه بن وهب، عن السدی، عن عبد خیر، عن قبیصة بن جابر الأسدی، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 36. الطوسی، عن شیخه، عن محمد بن محمد بن النعمان، عن أبی عبد اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن احمد بن سلیمان الطوسی، عن الزبیر بن بكار، عن عبد اللّه بن وهب، عن السدی، عن عبد الحسین، عن جابر الأسدی، عن علی علیه السّلام. و فی تفسیر نور الثقلین ج 3 ص 533 الحدیث 229. عن الأصبغ ابن نباتة، عن علی علیه السّلام.
  3. ورد فی مطالب السؤول.

این است ایمان و ستون‌ها و شاخه‌هایش.

فذلك الإیمان و دعائمه و شعبه.

منابع (۱)
  1. ورد فی السقیفة ص 101. عن أبان بن عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 262. مرسلا. و فی الغارات ص 85. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن أبی زكریا، عن أهل العلم من أصحابه، عن علی علیه السّلام. و فی الخصال ص 232 الحدیث 74. عن ابن بابویه، عن أبیه، عن سعد بن عبد اللّه، عن محمد بن الحسین بن أبی الخطاب و احمد بن الحسن بن علی بن فضّال، جمیعا عن علی بن أسباط، عن الحسن بن زید، عن محمد بن سالم، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 51 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه و محمد ابن یحیی، عن احمد بن محمد بن عیسی و عدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد بن خالد، جمیعا، عن الحسن بن محبوب، عن یعقوب السرّاج، عن جابر، عن محمد الباقر علیه السّلام، و بأسانید مختلفة عن أصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 119. مرسلا. و فی تحف العقول ص 115.مرسلا. و فی أمالی المفید ص 277 الحدیث 3. عن أبی عبید اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن احمد بن سلیمان الطوسی، عن الزبیر بن بكار، عن عبد اللّه بن وهب، عن السدی، عن عبد خیر، عن قبیصة بن جابر الأسدی، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 36. الطوسی، عن شیخه، عن محمد بن محمد بن النعمان، عن أبی عبد اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن احمد بن سلیمان الطوسی، عن الزبیر بن بكار، عن عبد اللّه بن وهب، عن السدی، عن عبد الحسین، عن جابر الأسدی، عن علی علیه السّلام. و فی المواعظ العددیة ص 272. مرسلا عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام.

ستون‌های کفر

و کفر بر چهار ستون استوار است:

و الكفر علی أربع دعائم:

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱
منابع (۱)
  1. العتوّ. ورد فی الخصال. بالسند السابق. و ورد الغلوّ فی الغارات، بالسند السابق.و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 392 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمرو الیمانی، عن عمرو بن أذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 116. مرسلا.

بر غُلُو (زیاده‌روی در باور)، بدکاری، شک، و شبهه (امر فریبنده که شبیه حق است).

علی الغلوّ و الفسق و الشّكّ و الشّبهة.

شاخه‌های زیاده‌روی در باور

زیاده‌روی در باور از میان آن‌ها، بر چهار شاخه است:

فالغلوّ [منها] علی أربع شعب.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 85. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن أبی زكریا، عن أهل العلم من أصحابه، عن علی علیه السّلام. و فی الخصال ص 232 الحدیث 74. عن ابن بابویه، عن أبیه، عن سعد بن عبد اللّه، عن محمد بن الحسین بن أبی الخطاب و احمد بن الحسن بن علی بن فضّال، جمیعا عن علی ابن أسباط، عن الحسن بن زید، عن محمد بن سالم، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 392 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمرو الیمانی، عن عمرو بن أذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 116. مرسلا. و فی فیض القدیر ج 6 ص 122. مرسلا عن عمار بن یاسر، عن علی علیه السّلام. و فی أعلام النبوة للرازی ص 44. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

بر کندوکاو افراطی در نظر شخصی، کشمکش در آن، انحراف، و دشمنی و جدایی. پس هر کس کندوکاو افراطی کند، به سوی حق بازنمی‌گردد و جز غرق شدن بیشتر در گرداب‌ها چیزی بر او افزوده نمی‌شود؛ پس هیچ فتنه‌ای از او کنار نمی‌رود مگر اینکه فتنهٔ دیگری او را می‌پوشاند، و دینش پاره و تباه می‌شود و در کاری آشفته سرگردان می‌ماند.

علی التّعمّق فی الرّأی، و التّنازع فیه؛ و الزّیغ، و الشّقاق. فمن تعمّق لم ینب إلی الحقّ، و لم یزدد إلاّ غرقا فی الغمرات، فلم تنحسر عنه فتنة إلاّ غشیته أخری، و انخرق دینه، فهو یهیم فی أمر مریج.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱
منابع (۳)
  1. ورد فی الكافی. بالسند السابق.
  2. ورد فی المصدر السابق. و فی تحف العقول ص 116. مرسلا.
  3. لم یثب. ورد فی المواعظ العددیة ص 272. مرسلا عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی مطالب السؤول ص 205. مرسلا.

پیامدهای کشمکش در نظر شخصی

و هر کس در نظر شخصی کشمکش کند، به دشمنی برمی‌خیزد؛ و هر کس دشمنی ورزد، به تندخویی و خشونت مشهور می‌شود، کردارش از پیمودن راه رستگاری بازمی‌ماند و کارش از درازیِ لجبازی فرسوده و تباه می‌شود.

و من نازع فی الرّأی تخاصم، و من خاصم شهر بالعتل، [و] انقطع به العمل عن سلوك نهج النّجاح، و بلی أمره من طول اللّجاج.

منابع (۱)
  1. ورد فی السقیفة ص 33. عن أبان بن عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی الغارات ص 86. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن أبی زكریا، عن أهل العلم من أصحابه، عن علی علیه السّلام. و فی الخصال ص 233.الحدیث 74. عن ابن بابویه، عن أبیه، عن سعد بن عبد اللّه، عن محمد بن الحسین بن أبی الخطاب و احمد بن الحسن بن علی بن فضّال، جمیعا عن علی ابن أسباط، عن الحسن بن زید، عن محمد بن سالم، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 392 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمرو الیمانی، عن عمرو بن أذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 116. مرسلا. و فی المواعظ العددیة ص 272. مرسلا عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی مطالب السؤول ص 205. مرسلا. و فی أعلام النبوة للرازی ص 44. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

و هر کس از روی نادانی کشمکشِ بسیار کند، کوری‌اش در برابر حق همیشگی می‌شود. و هر کس منحرف شود، کار نیک در نظرش بد می‌آید، کار بد در نظرش نیک جلوه می‌کند، و مستِ گمراهی می‌شود.

و من كثر نزاعه بالجهل دام عماه عن الحقّ. و من زاغ ساءت عنده الحسنة، و حسنت عنده السّیّئة، و سكر سكر الضّلالة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱
منابع (۲)
  1. دام. ورد فی نسخة.
  2. قبحت. ورد فی مطالب السؤول ص 205. مرسلا.

و هر کس راه دشمنی و جدایی در پیش بگیرد، راه‌هایش بر او ناهموار و دشوار می‌شود، کارش گره می‌خورد، راه برون‌رفتش تنگ می‌شود، و چه بسا از دینش برگردد؛ چرا که راه مؤمنان را پیروی نکرده است.

و من شاقّ وعرت علیه طرقه، و أعضل علیه أمره، و ضاق مخرجه، و حریّ أن یرجع عن دینه، إذ لم یتّبع سبیل المؤمنین.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱
منابع (۲)
  1. أوعرت. ورد فی مطالب السؤول ص 205. مرسلا.
  2. ینزع من. ورد فی تحف العقول ص 116. مرسلا.

شاخه‌های بدکاری

و بدکاری از میان آن‌ها، بر چهار شاخه است:

و الفسق [منها] علی أربع شعب:

بر درشتی و بی‌ادبی، کوریِ دل، غفلت، و سرکشی.

علی الجفاء، و العمی، و الغفلة، و العتوّ.

پس هر کس درشتی و بی‌ادبی کند، حق را کوچک می‌شمارد، باطل را آشکارا بر زبان می‌آورد، دین‌شناسان را دشمن می‌دارد و بر گناه بزرگ پافشاری می‌کند.

فمن جفا حقّر الحقّ‌، و جهر بالباطل، و مقت الفقهاء، و أصرّ علی الحنث العظیم.

منابع (۲)
  1. المؤمن. ورد فی المصدر السابق. و مطالب السؤول. و ورد احتقر الخلق فی السقیفة ص 33. عن أبان بن عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام.و فی الغارات ص 86. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن أبی زكریا، عن أهل العلم من أصحابه، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 392 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمرو الیمانی، عن عمرو بن أذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. باختلاف.
  2. العلماء. ورد فی مطالب السؤول. و فی كنز العمال ج 16 ص 190 الحدیث 44216. عن وكیع فی المواعظ، عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی فیض القدیر ج 6 ص 122. مرسلا عن عمار ابن یاسر، عن علی علیه السّلام.

و هر کس دلش کور شود، یاد خدا را فراموش می‌کند، از گمان پیروی می‌کند، به جنگ با آفریدگارش برمی‌خیزد، و بی‌توبه و بی‌فروتنی و زاری آمرزش می‌طلبد.

و من عمی نسی الذّكر، و اتّبع الظّنّ، و بارز خالقه، و طلب المغفرة بلا توبة و لا استكانة.

پیامدهای غفلت و سرکشی

و هر کس غفلت کند، از راه درست منحرف می‌شود، به خودش جنایت می‌کند، پشتش را سنگین می‌سازد، گمراهی‌اش را راه درست می‌پندارد و آرزوهای خام فریبش می‌دهد؛ و هنگامی که کار به پایان رسد، پرده از برابرش کنار رود و از سوی خدا چیزی برایش آشکار شود که گمانش را نمی‌برد، حسرت و پشیمانی او را فرا می‌گیرد.

و من غفل حاد عن الرّشد، [و] جنی علی نفسه، و أثقل ظهره، و حسب غیّه رشدا، و غرّته الأمانیّ، و أخذته الحسرة و النّدامة، إذا انقضی الأمر، و انكشف عنه الغطاء، و بدا له من اللّه ما لم یكن یحتسب.

منابع (۱)
  1. انقلب علی ظهره. ورد فی السقیفة ص 33. عن أبان بن عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 391 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمرو الیمانی، عن عمرو بن أذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 115. مرسلا.

و هر کس از فرمان خدای برتر سرکشی کند، به شک می‌افتد؛ و هر کس شک کند، خدا با فرمانروایی‌اش بر او برتری می‌جوید و با شکوه و بزرگی‌اش او را خوار و کوچک می‌سازد، همان‌گونه که او در حق خدا کوتاهی کرد و از فرمان پروردگار بزرگوارش سر پیچید.

و من عتا عن أمر اللّه - تعالی - شكّ، و من شكّ تعالی اللّه علیه بسلطانه، و صغّره بجلاله، كما فرّط فی جنبه، و عتا عن أمر ربّه الكریم.

منابع (۲)
  1. عتا. ورد فی الكافی. بالسند السابق. و فی الخصال ص 233. الحدیث 74. عن ابن بابویه، عن أبیه، عن سعد بن عبد اللّه، عن محمد بن الحسین بن أبی الخطاب و احمد ابن الحسن بن علی بن فضّال، جمیعا عن علی بن أسباط، عن الحسن بن زید، عن محمد بن سالم، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی السقیفة. و الخصال. و الكافی. و فی الغارات ص 85. ص 232. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن أبی زكریا، عن أهل العلم من أصحابه، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 16 ص 190 الحدیث 44216. عن وكیع فی المواعظ، عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه، مرسلا عن علی علیه السلام. و فی قوت القلوب ج 1 ص 87. مرسلا. و فی ص 179. مرسلا. و فی ص 188. مرسلا. و فی المواعظ العددیة ص 272. مرسلا عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی مطالب السؤول ص 205. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

شاخه‌های شک

و شک از میان آن‌ها، بر چهار شاخه است: بر جدل و ستیزه‌جویی، هراس از حق، دودلی، و تسلیم شدن در برابر نادانی و اهل آن. و این سخن خدای عزیز و بزرگ است: «فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکَ تَتَماری» (پس در کدام‌یک از نعمت‌های پروردگارت تردید و جدل می‌کنی؟).

و الشّكّ [منها] علی أربع شعب: علی التّماری، و الهول من الحقّ‌، و التّردّد، و الاستسلام للجهل و أهله. و هو قول اللّه - عزّ و جلّ -: فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّكَ تَتَماری .

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱
منابع (۳)
  1. الرّیب. ورد فی الغارات ص 85. ص 232. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن أبی زكریا، عن أهل العلم من أصحابه، عن علی علیه السّلام. و فی الخصال ص 233. الحدیث 74. عن ابن بابویه، عن أبیه، عن سعد بن عبد اللّه، عن محمد بن الحسین بن أبی الخطاب و احمد بن الحسن بن علی بن فضّال، جمیعا عن علی بن أسباط، عن الحسن بن زید، عن محمد بن سالم، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی المواعظ العددیة ص 272. مرسلا عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی السقیفة ص 33. عن أبان بن عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 391 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمرو الیمانی، عن عمرو بن أذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام.
  3. النجم/ 55. و وردت الفقرة فی المصدرین السابقین. و الخصال. و المواعظ العددیة.بالأسانید السابقة. و فی مطالب السؤول ص 205. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

پس هر کس جدل و ستیزه‌جویی را عادت خود سازد، شبش صبح نمی‌شود.

فمن جعل المراء دیدنا لم یصبح لیله.

منابع (۱)
  1. دینا. ورد فی متن شرح ابن أبی الحدید (طبعة دار الأندلس) ج 4 ص 255.و متن مصادر نهج البلاغة ج 4 ص 30.

و هر کس از آنچه پیش رویش است بهراسد، به عقب برمی‌گردد.

و من هاله ما بین یدیه نكص علی عقبیه.

و هر کس در شک و گمان دودل بماند، پیشینیان از او پیشی می‌گیرند، پسینیان به او می‌رسند، و سم‌های شیاطین لگدمالش می‌کنند.

و من تردّد فی الرّیب، سبقه الأوّلون، و أدركه الآخرون، و وطئته سنابك الشّیاطین.

منابع (۲)
  1. ورد فی الخصال ص 233. الحدیث 74. عن ابن بابویه، عن أبیه، عن سعد بن عبد اللّه، عن محمد بن الحسین بن أبی الخطاب و احمد بن الحسن بن علی بن فضّال، جمیعا عن علی بن أسباط، عن الحسن بن زید، عن محمد بن سالم، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 391 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمرو الیمانی، عن عمرو بن أذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی الغارات ص 86. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن أبی زكریا، عن أهل العلم من أصحابه، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 116. مرسلا. و فی المواعظ العددیة ص 273. مرسلا عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی مطالب السؤول ص 205. مرسلا.
  2. قطعته. ورد فی الخصال. و المواعظ العددیة. بالسندین السابقین.

و هر کس تسلیمِ مایهٔ نابودی دنیا و آخرت شود، در هر دو نابود می‌شود؛ و هر کس از این‌ها رهایی یابد، به برکت یقین است.

و من استسلم لهلكة الدّنیا و الآخرة هلك فیهما، و من نجا من ذلك فبفضل الیقین.

منابع (۱)
  1. فیما بینهما. ورد فی الكافی. و الخصال. و المواعظ العددیة. بالأسانید السابقة.و فی السقیفة ص 33. عن أبان بن عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام.

شاخه‌های شبهه

و شبهه از میان آن‌ها، بر چهار شاخه است:

و الشّبهة [منها] علی أربع شعب:

بر شیفتگی به زرق‌وبرق، فریبکاریِ نفس، توجیهِ کژی، و آمیختن حق با باطل.

علی الإعجاب بالزّینة، و تسویل النّفس، و تأویل العوج، و لبس الحقّ بالباطل.

و این از آن روست که زرق‌وبرق، انسان را از دلیل روشن برمی‌گرداند، و شیفتگی به آن در سرشتِ آدمی ریشه دارد.

و ذلك لأنّ الزّینة تصدف عن البیّنة، و العجب بها راسخ فی الجبلّة.

و فریبکاری نفس، انسان را بی‌محابا به درون شهوت می‌اندازد.

و إنّ تسویل النّفس یقحّم علی الشّهوة.

و کژی، صاحبش را به انحرافی بزرگ می‌کشاند.

و إنّ العوج یمیل بصاحبه میلا عظیما.

و آمیختن حق با باطل، تاریکی‌هایی است بر روی هم.

و إنّ اللّبس ظلمات بعضها فوق بعض.

این است کفر و ستون‌ها و شاخه‌هایش.

فذلك الكفر و دعائمه و شعبه.

ستون‌های دورویی و شاخه‌های هوس و سستی

و دورویی (که انسان به زبان مسلمان است و در دل نه) بر چهار پایه استوار است:

و النّفاق علی أربع دعائم:

بر خواهش نفس (خواسته‌ای که آدم را از راه درست بیرون می‌برد)، سستی و آسان‌گیری، خشم و کینه‌توزی، و طمع.

علی الهوی، و الهوینا، و الحفیظة، و الطّمع.

و خواهش نفس در این میان چهار شاخه دارد:

و الهوی من ذلك علی أربع شعب:

سرکشی و ستم، تجاوز، شهوت، و طغیان.

علی البغی، و العدوان، و الشّهوة، و الطّغیان.

هر که سرکشی و ستم کند، گرفتاری‌ها و بهانه‌هایش بسیار می‌شود، و خدا رهایش می‌کند و دشمن را بر او پیروز می‌سازد.

فمن بغی كثرت غوائله و علاّته، و تخلّی [اللّه] عنه، و نصر علیه.

و هر که تجاوز کند، دیگران از گزندهایش در امان نمی‌مانند و دل خودش هم سالم نمی‌ماند.

و من اعتدی لم تؤمن بوائقه، و لم یسلم قلبه.

و هر که خود را از شهوت‌ها کنار نکشد، در پلیدی‌ها فرو می‌رود و در حسرت‌ها سرگردان می‌شود.

و من لم یعزل نفسه عن الشّهوات خاض فی الخبیثات، و ساح فی الحسرات.

و هر که طغیان کند، دانسته از شاهراه حق گمراه می‌شود و نه عذری دارد و نه دلیلی.

و من طغی ضلّ عن المحجّة علی عمد، و لا عذر و لا حجّة له.

و سستی و آسان‌گیری چهار شاخه دارد:

و الهوینا علی أربع شعب:

تن‌آسایی و خوش‌گذرانی، فریب‌خوردگی، امروز و فردا کردن، و آرزوی دراز (آرزوهای دور و درازی که مرگ را از یاد می‌برد).

الهنیّة، و الغرّة، و المماطلة، و الأمل.

چراکه تن‌آسایی و خوش‌گذرانی، انسان را از دین حق بازمی‌دارد.

و ذلك لأنّ الهنیّة تردّ عن دین الحقّ.

و فریبِ دنیای نقد را خوردن، انسان را از کار و تلاش بازمی‌دارد.

و الغرّة بالعاجل تقصّر بالمرء عن العمل.

و امروز و فردا کردن، کوری و نادانی را از حد می‌گذراند تا جایی که اجل (پایان مهلت عمر) فرا می‌رسد.

و المماطلة تفرط فی العمی حتّی یقدم الأجل.

و اگر آرزوی دراز نبود، انسان حسابِ آنچه را در آن است می‌دانست.

و لو لا الأمل علم الإنسان حساب ما هو فیه.

و اگر آن را می‌دانست، از شدت هراس و ترس، ناگهان و بی‌صدا جان می‌داد.

و لو علم ذلك مات خفاتا من الهول و الوجل.

شاخه‌های خشم و کینه‌توزی و طمع

و خشم و کینه‌توزی چهار شاخه دارد:

و الحفیظة علی أربع شعب:

خودبزرگ‌بینی، فخرفروشی، غیرتِ بی‌جا، و تعصبِ قبیله‌ای (برتری‌جوییِ قومی و قبیله‌ای).

الكبر، و الفخر، و الحمیّة، و العصبیّة.

هر که خودبزرگ‌بینی کند، به حق پشت می‌کند.

فمن استكبر أدبر عن الحقّ.

و هر که فخرفروشی کند، به بدکاری می‌افتد.

و من فخر فجر.

و هر که غیرتِ بی‌جا ورزد، بر خطا پافشاری می‌کند.

و من حمی أصرّ.

و هر که تعصبِ قبیله‌ای او را بگیرد، ستم می‌کند.

و من أخذته العصبیّة جار.

پس چه بد کاری است کاری که میان پشت کردن به حق و بدکاری، و میان پافشاری بر خطا و ستم است!

فبئس الأمر أمر بین إدبار و فجور، و بین إصرار و جور.

و طمع چهار شاخه دارد:

و الطّمع علی أربع شعب:

سرخوشی، سرمستی، لجاجت، و فزون‌خواهی.

الفرح، و المرح، و اللّجاجة، و التّكاثر.

سرخوشی نزد خدای عزّ و جلّ ناپسند است.

فالفرح مكروه عند اللّه - عزّ و جلّ -.

و سرمستی، خودپسندی و تکبر است.

و المرح خیلاء.

سرانجام لجاجت و نهی از فزون‌خواهی

و لجاجت، بلایی است برای کسی که او را به دام‌های گناهان بکشاند.

و اللّجاجة بلاء لمن اضطرّته إلی حبائل الآثام.

و فزون‌خواهی، سرگرمی و بازی و مشغله است، و عوض کردنِ آنچه بهتر است با آنچه پست‌تر است.

و التّكاثر لهو و لعب و شغل، و استبدال الّذی هو أدنی بالّذی هو خیر.

این است دورویی و پایه‌ها و شاخه‌های آن.

فذلك النّفاق و دعائمه و شعبه.

و خدا بر بندگانش چیره و مسلط است. شکوه و عظمتش والاست، توانِ استوارش پابرجاست، نیرومندی‌اش سخت و شدید است، و ذاتش بزرگ و بلندمرتبه است. هر چیزی را که آفرید، نیکو آفرید. دست بخشش او گشاده است، دلیلش فراگیر است، فرمانش آشکار است، نورش تابان است، برکتش لبریز است، حکمتش درخشان است، حجتش پیروز است، دینش خالص است، وعده و سخنش حتمی است، نیکی‌هایش پیشی گرفته است، وصفش از هر عیبی پاک است، ترازوهایش دادگرانه است، فرستادگانش پیام را رسانده‌اند، و فرشتگانِ نگهبانش حاضرند.

و اللّه قاهر فوق عباده، تعالی جدّه، و استوت به مرّته، و اشتدّت قوّته، و جلّ وجهه، و أحسن كلّ شیء خلقه، و انبسطت یده، و وسعت حجّته، و ظهر أمره، و أشرق نوره، و فاضت بركته، و استضاءت حكمته، و فلجت حجّته، و خلص دینه، و حقّت كلمته، و سبقت حسناته، و صفت نسبته، و أقسطت موازینه، و بلّغت رسله، و حضرت حفظته.

سپس کار بد را گناه قرار داد، و گناه را فتنه و آزمایش، و فتنه را پلیدی و آلودگی.

ثمّ جعل السّیّئة ذنبا، و الذّنب فتنة، و الفتنة دنسا.

و کار نیک را مایهٔ خشنودی قرار داد، و خشنودی را توبه و بازگشت، و توبه را پاک‌کننده.

و جعل الحسنی عتبی، و العتبی توبة، و التّوبة طهورا.

پس هر که توبه کند هدایت می‌شود، و هر که فریبِ فتنه را بخورد گمراه می‌شود، مگر زمانی که به سوی خدا بازگردد و به گناهش اعتراف کند و نیکی را باور کند.

فمن تاب اهتدی، و من افتتن غوی، ما لم یتب إلی اللّه، و یعترف بذنبه، و یصدّق بالحسنی.

و در پیشگاه خدا هلاک نمی‌شود مگر کسی که خود به هلاکت می‌افتد.

و لا یهلك علی اللّه إلاّ هالك.

پس ای بندگان خدا! خدا را، خدا را در نظر بگیرید! چه گسترده است آنچه نزد اوست از توبه‌پذیری و رحمت، و مژده و بردباریِ بزرگ!

فاللّه اللّه، عباد اللّه؛ ما أوسع ما لدیه من التّوبة و الرّحمة، و البشری و الحلم العظیم.

و چه هولناک است آنچه نزد اوست از زنجیرهای گران و دوزخ، و عزت و قدرت و کیفری سخت!

و ما أنكر ما عنده من الأنكال و الجحیم، و العزّة و القدرة و البطش الشّدید.

نتیجهٔ فرمان‌برداری از خدا و پیامدهای نافرمانی او

پس هر که به فرمان‌برداری از خدا دست یابد، کرامت و بخشش او را به سوی خود جلب کرده است.

فمن ظفر بطاعة اللّه أجلب كرامته.

و هر کس پیوسته در نافرمانی خدا بماند، کیفر سخت و ناگوار او را می‌چشد.

و من لم یزل فی معصیة اللّه ذاق وبیل نقمته.

آنجا سرای پایانی است؛ اهل آن از سرایی دیگر نمی‌ترسند.

هنالك عقبی الدّار، لا یخشی أهلها غیرها.

و آنجا ناکامی‌ای است که اهلش هیچ راه چاره‌ای ندارند، و باغ‌های بهشتی است که پس از آن بهشتی دیگر نیست.

و هنالك خیبة لیس لأهلها اختیار، و جنّات لا جنّات بعدها.

از خدا، همان که فرمانروایی بزرگ، ذات بخشنده و بردباری بزرگ دارد، بهترین سرانجامِ پرهیزگاران و بهترین بازگشتگاه در روز جزا را می‌خواهیم.

نسأل اللّه ذا السّلطان العظیم، و الوجه الكریم، و الحلم العظیم، خیر عاقبة المتّقین، و خیر مردّ یوم الدّین.

در این هنگام مردی برخاست، سخن او را برید و گفت: ای امیر مؤمنان! از «مردهٔ زندگان» برایمان بگو.

فقام إلیه رجل فقطع علیه كلامه و قال: یا أمیر المؤمنین؛ حدّثنا عن میّت الأحیاء.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

خدا پیامبران را مژده‌دهنده و بیم‌دهنده برانگیخت. پس گروهی آنان را باور کردند و گروهی دروغگویشان خواندند؛ و پیامبران به یاری کسانی که باورشان کردند، با کسانی که دروغگویشان خواندند می‌جنگند، و خدا پیروزشان می‌کند.

إنّ اللّه بعث النّبیّین مبشّرین و منذرین؛ فصدّقهم مصدّقون، و كذّبهم مكذّبون؛ فیقاتلون من كذّبهم بمن صدّقهم، فیظهرهم اللّه.

معنای «مردهٔ زندگان»

سپس فرستادگان خدا می‌میرند و نسل‌هایی پس از آنان جایشان را می‌گیرند. برخی از آنان با دست و زبان و دل خود در برابر کار ناپسند می‌ایستند؛ چنین کسی همهٔ خصلت‌های نیک را در خود کامل کرده است.

ثمّ یموت الرّسل؛ فتخلّف خلوف، فمنهم المنكر للمنكر بیده و لسانه و قلبه؛ فذلك المستكمل لخصال الخیر كلّها.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۷۴
منابع (۲)
  1. ورد فی السقیفة ص 34. عن أبان بن عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی الغارات ص 86. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن أبی -
  2. ورد فی فقه الرضا علیه السّلام ص 375. مرسلا.

و برخی با زبان و دل خود در برابر کار ناپسند می‌ایستند، اما با دست خود در برابر آن نمی‌ایستند؛ چنین کسی به دو خصلت از خصلت‌های نیک چنگ زده و یک خصلت را تباه کرده است، در حالی که همان یک خصلت والاترینِ آن‌هاست.

و منهم المنكر للمنكر بلسانه و قلبه و التّارك بیده؛ فذلك متمسّك بخصلتین من خصال الخیر، و مضیّع خصلة واحدة و هی أشرفها.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۷۴
منابع (۲)
  1. ورد فی المصدر السابق. و كنز العمال. بالسند السابق.
  2. ورد فی كنز العمال بالسند السابق.

و برخی با دل خود در برابر کار ناپسند می‌ایستند، اما با دست و زبان خود در برابر آن نمی‌ایستند؛ چنین کسی دو خصلتِ والاتر از آن سه خصلت را تباه کرده و تنها به یکی چنگ زده است.

و منهم المنكر للمنكر بقلبه و التّارك بیده و لسانه؛ فذلك الّذی ضیّع أشرف الخصلتین من الثّلاث و تمسّك بواحدة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۷۴
منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی فقه الرضا علیه السّلام.

و برخی ایستادگی در برابر کار ناپسند را با زبان و دل و دست خود رها می‌کنند؛ چنین کسی «مردهٔ زندگان» است.

و منهم تارك لإنكار المنكر بلسانه و قلبه و یده؛ فذلك میّت الأحیاء.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۷۴

علت جنگ با طلحه و زبیر

مرد دیگری برخاست و گفت: ای امیر مؤمنان! به ما بگو برای چه با طلحه و زبیر جنگیدی؟

و قام إلیه رجل آخر و قال: یا أمیر المؤمنین؛ أخبرنا، علام قاتلت طلحة و الزبیر؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

با آنان جنگیدم چون بیعت (پیمان فرمان‌برداری) مرا شکستند و پیروان مؤمن مرا کشتند: حکیم بن جبلهٔ عبدی از قبیلهٔ عبدالقیس، و سَبابِجه و اَساوِره (دو گروه از نگهبانان و سپاهیان در بصره) را؛ بی‌آنکه این کشته‌شدگان کاری کرده باشند که سزاوار چنین برخوردی از سوی آن دو باشند، و بی‌آنکه طلحه و زبیر، بدون امام، چنین حقی داشته باشند.

قاتلتهم علی نقضهم بیعتی، و قتلهم شیعتی من المؤمنین حكیم ابن جبلة العبدیّ من عبد القیس، و السّبابجة، و الأساورة، بلا حقّ استوجبوه منهما، و لا كان ذلك لهما دون الإمام.

اگر آن دو چنین کاری با ابوبکر و عمر کرده بودند، ابوبکر و عمر هم با آن دو می‌جنگیدند.

و لو أنّهما فعلا ذلك بأبی بكر و عمر لقاتلاهما.

یاران پیامبر (ص) که اینجا هستند خوب می‌دانند که ابوبکر و عمر از کسی که از بیعت با ابوبکر سر باز زد راضی نشدند تا آنکه با ناخرسندی بیعت کرد، در حالی که پس از انصار (یاران پیامبر از مردم مدینه) هنوز با او بیعت نکرده بودند. پس چرا من با آن دو نجنگم، در حالی که به دلخواه و بی‌هیچ اجباری با من بیعت کردند؟!

و لقد علم من هاهنا من أصحاب النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أنّ أبا بكر و عمر لم یرضیا ممّن امتنع من بیعة أبی بكر حتّی بایع و هو كاره، و لم یكونوا بایعوه بعد الأنصار؛ فما بالی و قد بایعانی طائعین غیر مكرهین؟!!!.

اما آن دو طمع داشتند که فرمانروایی بصره و یمن را به آنان بسپارم. من از آن می‌ترسیدم که بندگان خدا را بردهٔ خود گیرند و مال مسلمانان را دست‌به‌دست میان خود بگردانند؛ پس هنگامی که آنان را به فرمانروایی نگماشتم، همان دل‌بستگی به دنیا و حرص بر آن که بر وجودشان چیره بود، به سراغشان آمد.

و لكنّهما طمعا منّی فی ولایة البصرة و الیمن؛ فلمّا لم أولّهما، و جاءهما الّذی غلب من حبّهما الدّنیا و حرصهما علیها، لما خفت أن یتّخذا عباد اللّه خولا، و مال المسلمین لأنفسهما دولا.

پس هنگامی که این کار را از آن دو دریغ کردم — و این پس از آن بود که آزمودمشان و حجت را بر آنان تمام کردم —

فلمّا زویت ذلك عنهما، و ذلك بعد أن جرّبتهما و احتججت علیهما.

در این میان مردی برخاست، سخن او را برید و گفت: ای امیر مؤمنان! از امر به معروف (فراخواندن به کار نیک) و نهی از منکر (بازداشتن از کار ناپسند) به ما خبر ده؛ آیا واجب است؟

فقام إلیه رجل ف [قطع علیه كلامه و] قال: یا أمیر المؤمنین؛ أخبرنا عن الأمر بالمعروف و النهی عن المنكر أواجب هو؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

آری. از رسول خدا (ص) شنیدم که می‌فرمود: خدا تنها از آن رو امت‌های پیش از شما را نابود کرد که امر به معروف و نهی از منکر را رها کردند.

نعم. سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: إنّما أهلك اللّه الأمم السّالفة قبلكم بتركهم الأمر بالمعروف و النّهی عن المنكر.

خدای عزوجل می‌فرماید: «کانُوا لا یَتَناهَوْنَ عَنْ مُنکَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ ما کانُوا یَفْعَلُونَ»؛ آنان یکدیگر را از کار ناپسندی که انجام می‌دادند بازنمی‌داشتند؛ راستی چه بد بود آنچه می‌کردند.

یقول اللّه - عزّ و جلّ -: كانُوا لا یَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ ما كانُوا یَفْعَلُونَ .

منابع (۱)
  1. المائدة/ 79. و الفقرات وردت فی كنز العمال ج 16 ص 192 الحدیث 44216.عن وكیع فی المواعظ، عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه، مرسلا عن علی علیه السّلام.

اهمیت امر به معروف و نهی از منکر

امر به معروف و نهی از منکر دو خصلت از خصلت‌های خدای پاک و برتر است؛ پس هر کس آن دو را یاری کند، خدا یاری‌اش می‌کند، و هر کس آن دو را تنها و بی‌یاور بگذارد، خدا تنهایش می‌گذارد.

و إنّ الأمر بالمعروف و النّهی عن المنكر لخلقان من خلق اللّه - سبحانه و تعالی -، فمن نصرهما نصره اللّه، و من خذلهما خذله اللّه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۷۴
منابع (۱)
  1. أخلاق. ورد فی كنز العرفان ج 1 ص 405. مرسلا.

پس به کار نیک فرمان دهید و از کار ناپسند بازدارید؛ که این دو نه مرگ را نزدیک می‌کنند و نه از روزی می‌کاهند.

فمروا بالمعروف، و انهوا عن المنكر، ف إنّهما لا یقرّبان من أجل، و لا ینقصان من رزق.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۷۴
منابع (۱)
  1. ورد فی كنز العرفان ج 1 ص 405. مرسلا. و فی كنز العمال. ج 16 ص 192 الحدیث 44216. عن وكیع فی المواعظ، عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه، مرسلا عن علی علیه السّلام. باختلاف.

و همهٔ کارهای نیک و جهاد در راه خدای برتر، در برابر امر به معروف و نهی از منکر، جز مانند آب دهانی در دریایی ژرف و موج‌خیز نیست.

و ما أعمال البرّ كلّها و الجهاد فی سبیل اللّه - تعالی - عند الأمر بالمعروف و النّهی عن المنكر إلاّ كنفثة فی بحر لجّیّ.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۷۴
منابع (۲)
  1. كتفلة. ورد فی قوت القلوب ج 1 ص 178. مرسلا.
  2. ورد فی المصدر السابق.

و برترینِ آن، سخن عادلانه‌ای است که نزد پیشوای ستمگر گفته شود.

و أفضل ذلك كلمة عدل عند إمام جائر.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۷۴
منابع (۲)
  1. من ذلك كلّه. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 603. و متن منهاج البراعة ج 21 ص 463. و نسخة عبده ص 746. و نسخة الصالح ص 542. و نسخة العطاردی ص 483.
  2. حقّ. ورد فی نسخة العام 400 ص 497.

سپس فرمود:

ثم قال:

به خدا سوگند، یا حتماً به کار نیک فرمان می‌دهید و از کار ناپسند بازمی‌دارید، یا خدای عزوجل حتماً بدانِ شما را بر شما مسلط می‌کند؛ آن‌گاه نیکانِ شما دعا می‌کنند، ولی دعایشان مستجاب نمی‌شود.

لتأمرنّ بالمعروف و لتنهنّ عن المنكر، أو لیسلّطنّ اللّه - عزّ و جل - علیكم شراركم ثمّ یدعو خیاركم فلا یستجاب لهم.

منابع (۱)
  1. ورد فی المطالب العالیة ج 7 ص 703. من كتاب الزهد و الرقائق الباب 4 الحدیث 3311. عن یزید، عن شریك، عمن أخبره، عن علی علیه السّلام.

سپس امام (ع) از منبر پایین آمد.

[ثم نزل علیه السّلام عن المنبر].

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۲، صفحهٔ ۱۹۴. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن