کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۱۲۵۹ دقیقه خواندن

خطبهٔ وسیله؛ اسلام و جایگاه امام در قیامت

خطبه‌ای از او (ع) که به «وسیله» معروف است؛ در آن از فضیلت اسلام می‌گوید و جایگاه خود را در روز قیامت توصیف می‌کند

کناره‌گیری از بیعت و ماجرای خانهٔ فاطمهربیع‌الاول ۱۱ قمدینهتاریخ تقریبی

در آغاز روایت کافی آمده است که امام این خطبه را در مدینه، هفت روز پس از درگذشت پیامبر و هنگام پایان گردآوری قرآن، برای مردم خواند. متن موجود خطبهٔ کوتاهی دربارهٔ یکتایی خدا را با فهرست بلندی از پندها و برتری‌های امام درهم آمیخته است.

خطاب به: مردم مدینه

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: حکمت ۱۲۵، حکمت ۳۷۱، حکمت ۴۱۰، حکمت ۴۴۱، حکمت ۳۵، حکمت ۳۴۹، حکمت ۳۶، حکمت ۵۴، …

روی خط زمان
بخش‌های این متن (۸۷)
  1. معنای جدایی خدا از چیزها و نزدیکی او به آن‌ها
  2. معنای اسلام و ایمان
  3. نشانهٔ مؤمن و منافق و کافر
  4. فایدهٔ پارسایی و توبه
  5. فایده‌های تندرستی و سلامت و قناعت
  6. سودهای دانش و بردباری و ادب
  7. انگیزه‌های دورویی و سرانجامِ سرکشی و ستم
  8. آزموده شدن انسان با قدرت
  9. سرانجامِ عیب‌جویی از مردم و سنگین‌ترین گناهان
  10. تشویق به رازداری و خشنودی به روزیِ اندک
  11. سرانجامِ توطئه و پرده‌دری از مؤمن
  12. تشویق به شنیدن از خردمندان و دوری از خواهش نفس
  13. نهی از به سختی انداختن خود در کارها و سستی در دین
  14. هشدار دربارهٔ آرزوهای دراز و عیب‌جویی از مردم
  15. برتریِ خرد، ادب و مشورت
  16. ده ویژگی که بر زبانِ انسان آشکار می‌شود
  17. پنج سفارشِ مهم
  18. ضرورتِ امید و ترس و پافشاری بر آموختن
  19. تأکید بر اقرار به دانشِ خدا و پیامبر
  20. سفارش به کسانی که نمی‌دانند و اهمیتِ شکیبایی
  21. اهمیتِ کارِ نیک و ادب
  22. تأکید بر درستی گفتار، انصاف و اخلاق نیک
  23. معنای ایثار، خرد کامل و فایدهٔ بردباری
  24. نهی از تکبر و حسد و تشویق به زهد
  25. فضیلت حکمت و سرانجامِ تلاش
  26. نهی از اختلاف و تشویق به نظم در پاسخ‌گویی
  27. اهمیت گشاده‌دلی و بخشندگی
  28. راه‌های سروری در جامعه و نهی از زنا
  29. پرهیز از لذت‌جویی از دنیا و پیروزی با گناه
  30. هشدار دربارهٔ پیامدِ جُستن عزت و هدایت از غیر اهلش
  31. تشویق به فهمِ دین و نیکوکاری، و نهی از تکبر
  32. زیان‌های رو انداختن به دیگران و تشویق به بخشش
  33. تشویق به بیرون آمدن از غفلت و آمادگی برای مرگ
  34. تشویق به نیکی‌ها و انجام طاعت‌ها و واجبات
  35. فایده‌های بخشش، بردباری، گذشت و وفاداری
  36. تشویق به مشورت و رها کردنِ فالِ بد
  37. تشویق به شکیبایی و نهی از بی‌تابی
  38. عیب‌های دنیا و نهی از اختلاف در دعوت
  39. نهی از پرگویی و شتاب‌زدگی در کار
  40. نهی از شوخی و خندهٔ بسیار
  41. نشانهٔ بی‌ارزشیِ دنیا نزد خدای پاک
  42. حساسیتِ سخنِ حکیمان و معنای انسانِ زیرک
  43. تشویق به کسب ادب
  44. اصولِ میانه‌روی و نهی از اسراف
  45. حالت‌های دل و خرد
  46. تشویق به عبرت گرفتن
  47. مرزهای دین و ادب و حقِ مؤمن
  48. تشویق به اندیشیدن در عاقبتِ کارها
  49. فایده‌های شناختِ دیدگاه‌های گوناگون و سرانجامِ به قدرت رسیدنِ فرومایگان
  50. تشویق به چیرگی بر هوس و شهوت
  51. تشویق به بخشش و عطا و رها کردنِ بگومگو
  52. تشویق به نرم‌خویی در معاشرت و خوش‌اخلاقی
  53. تشویق به پارسایی و پاک‌دامنی و صبر
  54. اهمیتِ آرامش در عبادت و به خاطر سپردنِ روایت
  55. اهمیتِ قناعت و بی‌نیازی از مردم
  56. اهمیتِ پند و امانت‌داری
  57. ضرورتِ شکرگزاری بر نعمت
  58. اهمیت حیا و تشویق به آمادگی برای غیر دنیا
  59. هشدار دربارهٔ تکیه کردن به تندرستی و بی‌نیازی
  60. بی‌رغبتی به مال و بازداشتن از ستم به بندگان
  61. تشویق به آمادگی برای سفر آخرت
  62. لزوم صداقت در خیرخواهی برای کسی که پند می‌خواهد
  63. اصول برادریِ حقیقی و اهمیت خاموشی
  64. اصول دانش، اهمیت عمل به آن و اهمیت ایمان
  65. لطف خدا به بندگانش هنگام دست‌نیافتنی شدنِ گناهان
  66. مدتِ کشمکشِ خرد و حماقت در انسان
  67. هشدار از گرسنگیِ بزرگوار و سیریِ فرومایه
  68. فایده‌های خوش‌رفتاری با مردم و تشویق به حسابرسی از خود
  69. آمادگی برای مرگ و پوشاندن عیب دیگران
  70. نهی از داوری دربارهٔ افراد مورد اعتماد بر پایهٔ گمان
  71. ویژگی‌های دوستان و تشویق به خوش‌رفتاری
  72. معیار خیر و شر و نعمت و بلا
  73. پاک کردن نیت و خالص ساختن عمل
  74. آمادگی برای کوچ به سوی آخرت
  75. معنای مسلمان و خردمند
  76. دو مایهٔ امان از عذاب الهی
  77. مژده به اهل ولایت دربارهٔ رستگاری در روز قیامت
  78. جایگاه پیامبر محمد (ص) در میان پیامبران پیش از او
  79. معنای سخن پیامبر که جایگاه علی نسبت به او مانند هارون نسبت به موسی است
  80. تبیین امام (ع) دربارهٔ معنای «هر کس من مولای اویم، علی مولای اوست»
  81. تبیین امام (ع) دربارهٔ حالِ دشمنانِ خاندان پیامبر در آتش
  82. حقیقتِ حالِ دشمنانِ منافقِ امام (ع)
  83. تأکیدِ امام (ع) بر برگشتنِ بسیاری از امت از دین پس از پیامبر
  84. دروغ‌هایی که به پیامبر (ص) نسبت داده شد
  85. تأکید امام (ع) بر اینکه او جانشین پیامبر و حجّت خدا بر امّت است
  86. برشمردن فضیلت‌های ویژهٔ امام (ع)
  87. خبر دادن امام (ع) از آنچه در دنیا و آخرت به دشمنانش می‌رسد

ستایش از آنِ خدایی است که پندارها را از رسیدن به وجودش بازداشت، و خردها را در پرده داشت

الحمد للّه الّذی منع الأوهام من أن تنال وجوده، و حجب العقول

منابع (۱)
  1. أعدم. ورد فی تحف العقول ص 67. مرسلا. و ورد أعجز فی التوحید ص 72 الحدیث 27. عن محمد بن محمد بن عصام الكلینی، عن محمد بن یعقوب، عن محمد بن علی بن معز (معن/معمر)، عن محمد بن علی بن عاتكة (عكایا)، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 398 الحدیث [515] 9. بالسند الوارد فی التوحید. و فی نور البراهین ج 1 ص 198 الحدیث 27. عن محمد بن محمد بن عصام الكلینی، عن محمد بن یعقوب الكلینی، عن محمد بن علی بن معن، عن محمد بن علی بن عاتكة، عن الحسین بن النضر الفهری، عن عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید الجعفی، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام.

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

از اینکه ذاتش را به خیال درآورند؛ زیرا ذات او از شبیه و هم‌شکل، و نظیر و همانند به دور است. بلکه او کسی است که در ذاتش ناهمسانی نیست، و در کمالش با بخش‌بخش شدنِ عدد، تکه‌تکه نمی‌شود.

عن أن تتخیّل ذاته، لامتناعها من الشّبه و المشاكل، و النّظیر و المماثل؛ بل هو الّذی لم یتفاوت فی ذاته، و لم یتبعّض بتجزئة العدد فی كماله.

منابع (۱)
  1. تختال. ورد فی تحف العقول.

معنای جدایی خدا از چیزها و نزدیکی او به آن‌ها

از چیزها جداست، نه به خاطر جداییِ جاها؛ و بر آن‌ها چیره است، نه به صورت فرورفتن در آن‌ها؛ و در آن‌ها هست، نه به گونهٔ آمیختن با آن‌ها؛ و آن‌ها را می‌داند، نه با ابزاری که دانش جز با آن به دست نیاید؛ و میان او و آنچه می‌داند، دانشی جز خودش نیست.

فارق الأشیاء لا علی اختلاف الأماكن، و تمكّن منها لا علی وجه الحلول، و یكون فیها لا علی جهة الممازجة، و علمها لا بأداة لا یكون العلم إلاّ بها، و لیس بینه و بین معلومه علم غیره.

منابع (۱)
  1. بإرادة. ورد فی نهج البلاغة الثانی للحائری ص 14. مرسلا.

اگر گفته شود «بود»، به معنای ازلی بودنِ (همیشگی و بی‌آغاز بودنِ) وجود اوست؛ و اگر گفته شود «همواره هست»، به معنای نفیِ نیستی از اوست.

إن قیل: "كان" فعلی تأویل أزلیّة الوجود، و إن قیل: "لم یزل" فعلی تأویل نفی العدم.

پس خدای پاک از سخن کسی که جز او را پرستید و معبودی غیر از او گرفت، بسیار والاتر و برتر است.

فسبحانه و تعالی عن قول من عبد سواه و اتّخذ إلها غیره علوّا كبیرا.

او را می‌ستایم با ستایشی که از آفریدگانش پسندیده، و پذیرفتن آن را بر خود واجب کرده است. و گواهی می‌دهم که جز خدا خدایی نیست، یگانه است و شریکی ندارد؛ و گواهی می‌دهم که محمد بنده و فرستادهٔ اوست؛ دو گواهی که سخن را بالا می‌برند و کردار را دوچندان می‌کنند.

أحمده بالحمد الّذی ارتضاه من خلقه، و أوجب قبوله علی نفسه؛ و أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریك له، و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله، شهادتان ترفعان القول و تضاعفان العمل.

سبک است ترازویی که این دو گواهی از آن برداشته شوند، و سنگین است ترازویی که این دو در آن نهاده شوند.

خفّ میزان ترفعان منه، و ثقل میزان توضعان فیه.

و با این دو گواهی، کامیابی به بهشت، رهایی از آتش، و گذشتن از صراط (گذرگاهی که در قیامت باید از آن گذشت) به دست می‌آید.

و بهما الفوز بالجنّة، و النّجاة من النّار، و الجواز علی الصّراط.

و با این دو گواهی به بهشت وارد می‌شوید، و با درود فرستادن به رحمت می‌رسید. پس بر پیامبرتان (ص) بسیار درود بفرستید؛ «إِنَّ اللّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً» خدا و فرشتگانش بر پیامبر درود می‌فرستند؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید، بر او درود بفرستید و سلام گویید و کاملاً تسلیم فرمانش باشید.

و بالشّهادتین تدخلون الجنّة، و بالصّلاة تنالون الرّحمة، فأكثروا من الصّلاة علی نبیّكم صلّی اللّه علیه و آله، إِنَّ اللّهَ وَ مَلائِكَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً .

منابع (۱)
  1. الأحزاب/ 56. و وردت الفقرات فی الكافی للكلینی ج 8 ص 17 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی تحف العقول ص 67.مرسلا. و فی التوحید ص 72 الحدیث 27. عن محمد بن محمد بن عصام الكلینی، عن محمد بن یعقوب، عن محمد بن علی بن معز (معن/معمر)، عن محمد بن علی بن عاتكة (عكایا)، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 398 الحدیث [515] 9.بالسند الوارد فی التوحید. و فی نور البراهین ج 1 ص 198 الحدیث 27. عن محمد بن محمد بن عصام الكلینی، عن محمد بن یعقوب الكلینی، عن محمد ابن علی بن معن، عن محمد بن علی بن عاتكة، عن الحسین بن النصر الفهری، عن عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید الجعفی، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 11. مرسلا. باختلاف یسیر.

معنای اسلام و ایمان

مردم! اسلام را چنان به ریشه‌اش پیوند می‌دهم (معرفی می‌کنم) که هیچ‌کس پیش از من چنان نکرده است، و هیچ‌کس پس از من هم جز به همین صورت آن را معرفی نخواهد کرد:

[أیّها النّاس؛] لأنسبنّ الإسلام نسبة لم ینسبها أحد قبلی، و لا ینسبها أحد بعدی إلاّ بمثل ذلك:

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۲۵

اسلام همان تسلیم بودن است، و تسلیم بودن همان یقین (باوری که شک در آن نیست) است، و یقین همان تصدیق کردن است، و تصدیق کردن همان اقرار کردن است، و اقرار کردن همان ادا کردنِ حق است، و ادا کردنِ حق همان کردار شایسته است.

إنّ الإسلام هو التّسلیم، و التّسلیم هو الیقین، و الیقین هو التّصدیق، و التّصدیق هو الإقرار، و الإقرار هو الأداء، و الأداء هو العمل الصّالح.

منابع (۱)
  1. ورد فی التوحید. و أمالی الصدوق. بالسند السابق. و فی الكافی اللكلینی ج 2 ص 45 الحدیث 1. عن (عدة من أصحابنا)، عن احمد بن محمد بن خالد، عن بعض أصحابنا، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معانی الأخبار ص 185 الحدیث 1. عن محمد بن علی ماجیلویه، عن محمد بن أبی القاسم، عن أخیه، عن احمد بن محمد ابن خالد، عن أبیه، عن محمد بن یحیی، عن غیاث بن إبراهیم، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی المحاسن ج 1 ص 349 الحدیث [733] 135. مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی تفسیر القمی ج 1 ص 100.عن محمد بن یحیی البغدادی مرفوعا إلی علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.

نشانهٔ مؤمن و منافق و کافر

مؤمن دینش را از نظرِ خود نگرفته است، بلکه دین از سوی پروردگارش برای او آمده و او آن را گرفته است.

إنّ المؤمن لم یأخذ دینه عن رأیه، و لكن أتاه من ربّه فأخذه.

یقینِ مؤمن در کردارش دیده می‌شود.

إنّ المؤمن یری یقینه فی عمله.

و شکِ منافق (کسی که به زبان مسلمان است و در دل نه) در کردارش دیده می‌شود.

و إنّ المنافق یری شكّه فی عمله.

و انکارِ کافر در کردارش دیده می‌شود.

و إنّ الكافر یری إنكاره فی عمله.

سوگند به کسی که جانم در دست اوست، آنان فرمان پروردگارشان را نشناختند؛ پس انکار کافران و منافقان را از کردارهای پلیدشان بشناسید.

فو الّذی نفسی بیده ما عرفوا أمر ربّهم فاعتبروا إنكار الكافرین و المنافقین بأعمالهم الخبیثة.

ای مردم! دینتان، دینتان! به آن چنگ بزنید؛ مبادا کسی شما را از آن جدا کند و مبادا کسی شما را از آن برگرداند. چرا که گناه در این دین، بهتر از کار نیک در غیر آن است؛ زیرا گناه در این دین آمرزیده می‌شود، و کار نیک در غیر آن پذیرفته نمی‌شود.

یا أیّها النّاس؛ دینكم. دینكم، تمسّكوا به، لا یزیّلنّكم و لا یردّنّكم أحد عنه؛ فإنّ السّیّئة فیه خیر من الحسنة فی غیره، لأنّ السّیّئة فیه تغفر، و الحسنة فی غیره لا تقبل.

فایدهٔ پارسایی و توبه

مردم! هیچ شرفی بالاتر از اسلام نیست، و هیچ عزتی عزیزتر از تقوا (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) نیست، و هیچ پناهگاهی استوارتر از پارسایی (پرهیز از حرام و هر چه شبهه دارد) نیست، و هیچ شفاعت‌کننده‌ای کامیاب‌تر از توبه نیست،

أیّها النّاس؛ إنّه لا شرف أعلی من الإسلام، و لا عزّ أعزّ من التّقوی، و لا معقل أحصن من الورع، و لا شفیع أنجح من التّوبة،

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۷۱
منابع (۲)
  1. ورد فی المحاسن ج 1 ص 349 الحدیث [733] 135. مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 45 الحدیث 1. عن (عدة من أصحابنا)، عن احمد بن محمد بن خالد، عن بعض أصحابنا، مرفوعا إلی علی علیه السّلام.و فی ص 464 الحدیث 6. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، محمد بن الریان بن الصلت، مرفوعا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی ج 8 ص 19 -
  2. أحرز. ورد فی التوحید. و أمالی الصدوق. و معانی الأخبار. و من لا یحضره الفقیه. و كتاب المواعظ. بالاسانید السابقة. و تحف العقول. و المستدرك لكاشف الغطاء. و ناسخ التواریخ. و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 19 الحدیث 4. عن محمد ابن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی الإعجاز و الإیجاز ص 36 الرقم 40.مرسلا. و فی سراج الملوك ص 24. مرسلا.

فایده‌های تندرستی و سلامت و قناعت

و هیچ لباسی زیباتر از تندرستی نیست، و هیچ سپری بازدارنده‌تر از سلامت نیست، و هیچ گنجی بی‌نیازکننده‌تر از قناعت نیست، و هیچ مالی برای زدودنِ فقر، کارسازتر از خشنودی به روزیِ اندک نیست.

و لا لباس أجمل من العافیة، و لا وقایة أمنع من السّلامة، و لا كنز أغنی من القناعة، و لا مال أذهب للفاقة من الرّضا بالقوت.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۷۱
منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 19 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی كتاب المواعظ. ص 102. عن عمرو بن شمر، عن جابر ابن یزید الجعفی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی تحف العقول ص 67. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 31. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 835 الحدیث 121. مرسلا. و فی مناقب الخوارزمی ص 270. عن الفضل بن محمد الإسترابادی، عن الحسن بن علی بن القاسم، عن الحسن بن احمد الجهرمی، عن الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن محمد بن الحسین بن درید، عن احمد بن أبی طاهر صاحب أبی عثمان الجاحظ، عن الجاحظ، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی المستطرف ج 1 ص 78. مرسلا. و فی الجوهرة ص 88. عن الزبیدی بن بكار. مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی سراج الملوك ص 24. مرسلا.و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 11. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 492. مرسلا. و فی 513. مرسلا. باختلاف.

و هر کس به اندازهٔ گذرانِ زندگی بسنده کند، آسایش را برای خود فراهم آورده، و در آرامش و راحتی جای گرفته است.

و من اقتصر علی بلغة الكفاف فقد انتظم الرّاحة، و تبوّء خفض الدّعة.

و تلخیِ دنیا شیرینیِ آخرت است، و شیرینیِ دنیا تلخیِ آخرت است.

[و] مرارة الدّنیا حلاوة الآخرة، و حلاوة الدّنیا مرارة الآخرة.

منابع (۱)
  1. (**) من: مرارة. إلی: الآخرة. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 251.

و برترین زهد (دل نبستن به دنیا)، پنهان داشتنِ زهد است.

[و] أفضل الزّهد إخفاء الزّهد.

منابع (۱)
  1. (***) أفضل الزّهد إخفاء الزّهد. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 28.

سودهای دانش و بردباری و ادب

مردم! هیچ گنجی سودمندتر از دانش نیست، و هیچ عزتی والاتر از بردباری نیست، و هیچ اصل و نسبی رساتر از ادب نیست، و هیچ رنجی دردناک‌تر از خشم نیست، و هیچ زیبایی‌ای آراسته‌تر از خرد نیست، و هیچ همنشینی بدتر از نادانی نیست، و هیچ زشتی‌ای بدتر از دروغ نیست، و هیچ نگهبانی نگهدارتر از خاموشی نیست، و هیچ غایبی نزدیک‌تر از مرگ نیست.

أیّها النّاس؛ إنّه لا كنز أنفع من العلم، و لا عزّ أرفع من الحلم، و لا حسب أبلغ من الأدب، و لا نصب أوجع من الغضب، و لا جمال أزین من العقل، و لا قرین أشرّ من الجهل، و لا سوءة أسوأ من الكذب، و لا حافظ أحفظ من الصّمت، و لا غائب أقدم من الموت.

منابع (۲)
  1. نسب أوضع. ورد فی التوحید ص 72 الحدیث 27. عن محمد بن محمد بن عصام الكلینی، عن محمد بن یعقوب، عن محمد بن علی بن معز (معن/معمر)، عن محمد بن علی بن عاتكة (عكایا)، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 398 الحدیث [515] 9. بالسند الوارد فی التوحید. و فی كتاب المواعظ ص 102. عن عمرو بن شمر، عن جابر ابن یزید الجعفی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی غرر الحكم ج 2 ص 838 الحدیث 181. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 12. مرسلا.و فی هامش نهج السعادة ج 1 ص 56. عن بعض نسخ الكافی.
  2. و لا شیمة أقبح. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 839 الحدیث 198. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 495. مرسلا.

بدانید و طمع کلید رنج است، و احتکار (انبار کردن کالا برای گران‌فروشی) مرکبِ خستگی است، و خرد برتر از اصل و نسب است، و آراسته شدن به ادب نیکوتر از آراسته شدن به طلاست، و غیبت کردن تلاشِ انسانِ ناتوان است، و حرص و خودبزرگ‌بینی و حسد انگیزه‌هایی برای فرورفتنِ بی‌باکانه در گناهان‌اند، و بدی گردآورندهٔ زشتی‌های عیب‌هاست، و مهاری است که انسان با آن به سوی هر بدی‌ای کشیده می‌شود؛

ألا و إنّ الرّغبة مفتاح النّصب، و الاحتكار مطیّة التّعب، و العقل أفضل من الحسب، و التّحلّی بالأدب أحسن من التّزیّن بالذّهب، و الغیبة جهد العاجز، و الحرص و الكبر و الحسد دواع إلی التّقحّم فی الذّنوب، و الشّرّ جامع مساوئ العیوب، و هو زمام یقاد به إلی كلّ سوء؛

منابع (۱۰)
  1. ورد فی التوحید. و أمالی الصدوق. و كتاب المواعظ. بالأسانید السابقة. و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 17. الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد ابن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی غرر الحكم ص 839 الحدیث 196. و ص 591 الحدیث 29.و ص 844 منه الحدیث 293. مرسلا. و فی من لا یحضره الفقیه ج 4 ص 291 الحدیث 5880. عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید الجعفی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی تحف العقول ص 68. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 494 و 495. مرسلا. و فی ص 500. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 12. مرسلا. باختلاف.
  2. ورد فی مستدرك نهج البلاغة لكاشف الغطاء ص 20. مرسلا.
  3. () من: و الرّغبة. إلی: التّعب. و من: و الحرص. إلی: مساوئ العیوب. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 371.
  4. ورد فی المصدر السابق. و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 17. الحدیث 4. عن محمد ابن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی تحف العقول ص 68. مرسلا. و ورد الحرص فی غرر الحكم ج 1 ص 14 الحدیث 333. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 78 ص 91 الحدیث 98. من كنز الفوائد. مرسلا عن علی علیه السّلام.
  5. ورد فی العسل المصفی ج 1 ص 229 الحدیث 153. مرسلا.
  6. () الغیبة جهد العاجز. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 461.
  7. و الحسد آفة الدّین، و الحرص داع إلی التّقحّم فی الذّنوب و هو داعی الحرمان. ورد فی الكافی. بالسند السابق. و تحف العقول. و فی دستور معالم الحكم ص 19. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  8. البخل. ورد فی الحكمة 378. و ورد الشّره فی دستور معالم الحكم. و بحار ألأنوار. و فی غرر الحكم ج 1 ص 38 الحدیث 1172. مرسلا. و فی الجوهرة ص 88.عن الزبیدی بن بكار. مرسلا. و فی المناقب للخوارزمی ص 272. عن الفضل بن محمد الإسترابادی، عن الحسن بن علی بن القاسم، عن الحسن بن احمد الجهرمی، عن الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن محمد بن الحسین بن درید، عن احمد بن أبی طاهر صاحب أبی عثمان الجاحظ، عن الجاحظ، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 12. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 295. مرسلا.
  9. () من: البخل جامع. إلی: كل سوء. ورد فی حكم الرضی تحت الرقم 378. و ورد جزء منه تحت الرقم 371.
  10. جامع لمساوئ. ورد فی الحكمة 378.

انگیزه‌های دورویی و سرانجامِ سرکشی و ستم

و دورویی بر پایهٔ دروغ بنا شده است، و سرکشی و ستم به سوی نابودی می‌راند، و پرهیزگاری سرآمدِ اخلاق است.

و النّفاق مبنیّ علی المین، و البغی سائق إلی الحین، [و] التّقّی رئیس الأخلاق.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۱۰
منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 17 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی الإعجاز و الإیجاز ص 38 الرقم 71. مرسلا. و فی كتاب المواعظ ص 74.مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 39 الحدیث 1201. مرسلا. و فی تحف العقول ص 67. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 12. مرسلا. باختلاف یسیر.

با خرد هر کارِ تباهی سامان می‌یابد، و با بردباری با هر دشمنِ حسودی مدارا می‌شود.

بالعقل یصلح كلّ أمر فاسد، و بالحلم یداری كلّ عدوّ حاسد.

و با دانش، انسانِ ادب‌دار و زیرک برتری می‌یابد.

و بالعلم یتفاضل الأدیب الأریب.

و با بخشندگی، انسانِ آبرومند و اصیل ستوده می‌شود.

و بالكرم یمدح الحسیب النّسیب.

و با فروتنی، دوست به دست می‌آید.

و بالتّواضع یدرك الحبیب.

و با اندیشه و تدبیر، انسانِ خردمند شناخته می‌شود.

و بالرّأی یعرف اللّبیب.

منابع (۱)
  1. ورد فی العسل المصفی ج 1 ص 229 الحدیث 153. مرسلا.

چه بسیار کسی که با تعریف و ستایش از او فریب خورده است، و چه بسیار طمعِ نافرجامی که از آرزویی دروغین سرچشمه گرفته، و چه بسیار امیدی که به محرومیت می‌انجامد، و چه بسیار تجارتی که به زیان می‌کشد، و چه بسیار نیرنگی که نیرنگ‌باز را نابود کرده است.

ربّ مفتون بحسن القول فیه، و ربّ طمع خائب لأمل كاذب، و ربّ رجاء یؤدّی إلی الحرمان، و ربّ تجارة تؤول إلی الخسران، و ربّ حیلة أهلكت المحتال.

منابع (۲)
  1. (**) من: ربّ مفتون. إلی: القول فیه. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 462.
  2. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 17 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی الإعجاز و الإیجاز ص 38 الرقم 67 و 68 و 69 و 70. مرسلا. و فی كتاب المواعظ ص 74. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 39 الحدیث 1201. مرسلا. و فی تحف العقول ص 67. مرسلا. و فی ص 416 الحدیث 46 و 47. مرسلا. و فی نور الأبصار ص 91. مرسلا. و فی الكنز المدفون ص 41. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 197. مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 228 الحدیث 153. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 12. مرسلا. باختلاف.

آزموده شدن انسان با قدرت

حکومت‌ها میدان‌های آزمایش مردان‌اند. و چه بسیار خردی که اسیرِ هوسِ (خواسته‌ای که آدم را از راهِ درست بیرون می‌برد) فرمانرواست! بدانید هر که بی‌دوراندیشی در عاقبتِ کارها خود را در آن‌ها بیندازد، خود را در معرضِ بلاهای هولناک قرار داده است.

الولایات مضامیر الرّجال. و كم من عقل أسیر تحت هوی أمیر؟. ألا و من تورّط فی الأمور من غیر نظر فی العواقب فقد تعرّض لمفظعات النّوائب.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۴۱
منابع (۴)
  1. (**) من: و كم من. إلی: أمیر. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 211.
  2. عند. ورد فی المجتنی ص 31. مرسلا.
  3. لمفضحات. ورد فی الكافی. بالسند السابق. و فی تحف العقول ص 68. مرسلا.و ورد لمفاجأة فی الإعجاز و الإیجاز ص 46. مرسلا. و ورد لفادحات فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 411. مرسلا.
  4. ورد فی الكافی بالسند السابق. و تحف العقول. و ناسخ التواریخ. و المستدرك لكاشف الغطاء. و فی كتاب المواعظ ص 72. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 39 الحدیث 1201. مرسلا. و فی ص 164 الحدیث 26. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 30. مرسلا. باختلاف یسیر.

سرانجامِ عیب‌جویی از مردم و سنگین‌ترین گناهان

و هر که با آنچه مردم خوش ندارند به سویشان بشتابد، دربارهٔ او چیزهایی می‌گویند که نمی‌دانند؛ و هر که در پیِ عیب‌های بندگان خدا بگردد، آبروی خود را به آنان بخشیده است.

[و] من أسرع إلی النّاس بما یكرهون قالوا فیه ما لا یعلمون، و من تتبّع مساوئ العباد فقد نحلهم عرضه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۵

و هر که سخن‌چینی کند، بیگانه از او دوری می‌کند و خویشاوند از او بیزار می‌شود.

و من سعی بالنّمیمة حذره البعید و مقته القریب.

و چه بد گردن‌بندی است گردن‌بندِ گناه برای مؤمن!

و بئست القلادة قلادة الذّنب للمؤمن.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 17 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی تحف العقول ص 68. مرسلا. و فی البیان و التبیین ج 3 ص 232. مرسلا. باختلاف.

و سنگین‌ترین گناهان نزد خدای پاک، گناهی است که صاحبش آن را سبک بشمارد.

[و] أشدّ الذّنوب عند اللّه - سبحانه - ما استهان به صاحبه.

منابع (۴)
  1. (**) من: أشدّ. إلی: صاحبه. ورد فی حكم الرضی تحت الرقم 348. و تكرر بالرقم 477.
  2. أعظم. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 193 الحدیث 319. مرسلا. و فی ربیع الأبرار ج 2 ص 108 الباب 19 الحدیث 97. مرسلا. و فی كتاب البدیع ص 37. مرسلا.
  3. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 192 الحدیث 318. مرسلا.
  4. استخفّ. ورد فی الحكمة 477.

و انکار کردنِ گناه، دو گناه است.

و جحود الذّنب ذنبان.

تشویق به رازداری و خشنودی به روزیِ اندک

ای مردم! هر که به عیبِ خود بنگرد، از عیبِ دیگران بازمی‌ماند؛ و هر که از نگه داشتنِ رازِ خود ناتوان باشد، توانِ نگه داشتنِ رازِ دیگران را ندارد.

أیّها النّاس؛ إنّه من نظر فی عیب نفسه اشتغل عن عیب غیره، و من ضعف عن حفظ سرّه لم یقو لسرّ غیره.

منابع (۵)
  1. ورد فی الكافی. بالسند السابق. و تحف العقول. و فی مصادر نهج البلاغة ج 4 ص 261. من روض الأخبار ص 36. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 12. مرسلا.
  2. (***) من: من نظر. إلی: عیب غیره. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 349.
  3. أبصر عیب. ورد فی الجوهرة ص 87. عن الزبیر بن بكار، و منه مرسلا. و فی تحف العقول ص 64. مرسلا. و فی الإعجاز و الإیجاز ص 43. مرسلا. و فی سراج الملوك ص 24. مرسلا. و فی المستطرف ج 1 ص 78. مرسلا.
  4. شغل. ورد فی سراج الملوك. و المستدرك لكاشف الغطاء. و فی تحف العقول ص 64 و 68. مرسلا. و فی العدد القویة ص 359 الحدیث 22. مرسلا.
  5. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 697 الحدیث 1271. مرسلا.

و هر که به روزیِ خدا خشنود باشد، بر آنچه از دستش رفته اندوهگین نمی‌شود؛ و هر که به سهمی که خدا برایش قرار داده خشنود باشد، بر آنچه در دستِ دیگران است حسرت نمی‌خورد؛ و هر که به روزیِ اندک از خدا خشنود باشد، خدا هم به عملِ اندک از او خشنود می‌شود. و هر که از تلاش برای گذران زندگی شرم نکند، هزینه‌اش سبک می‌شود، خیالش آسوده می‌ماند و خانواده‌اش در آسایش زندگی می‌کنند.

و من رضی برزق اللّه لم یحزن علی ما فاته، و من رضی بقسم اللّه له لم یأسف علی ما فی ید غیره، و من رضی من اللّه بالیسیر من الرّزق رضی اللّه منه بالیسیر من العمل. و من لم یستح من طلب المعیشة خفّت مؤونته، و رخی باله، و نعم عیاله.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۴۹
منابع (۱)
  1. بالقلیل... بالقلیل. ورد فی تاریخ مدینة دمشق ج 57 ص 129. عن أبی محمد حمزة، عن أبی بكر الخطیب، عن أبی الحسن الحمامی، عن احمد بن سلیمان النجاد، عن ابن أبی الدنیا، عن أبی سعید عبد اللّه بن شبیب بن خالد المدنی، عن إسحاق بن محمد القروی، عن سعید بن محمد بن بابك، عن أبیه، عن علی علیه السّلام.

و هر که به دنیا بی‌رغبت باشد، خدا حکمت را در دلش استوار می‌سازد و زبانش را به آن گویا می‌کند و او را سالم از دنیا به سوی سرای ماندگار بیرون می‌برد.

و من زهد فی الدّنیا ثبّت اللّه الحكمة فی قلبه، و أنطق بها لسانه، و أخرجه من الدّنیا سالما إلی دار القرار.

سرانجامِ توطئه و پرده‌دری از مؤمن

ای مردم! هر که با سرکشی و ستم رفتار کند، به همان کیفر می‌رسد؛ و هر که شمشیرِ سرکشی و ستم بکشد، با همان کشته می‌شود؛ و هر که برای برادرِ مؤمنش چاهی بکند، به زودی در آن می‌افتد؛ و هر که پرده از عیبِ پنهانِ برادرش بردارد، عیب‌های پنهانِ خانه‌اش آشکار می‌شود.

[أیّها النّاس؛] من عامل بالبغی كوفئ به، و من سلّ سیف البغی قتل به، و من حفر لأخیه المؤمن قلیبا وقع فیها قریبا، و من هتك حجاب عورة أخیه انكشفت عورات بیته.

منابع (۵)
  1. ورد فی تاریخ مدینة دمشق. بالسند السابق. و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 17.الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، -
  2. (**) من: و من سلّ. إلی: قتل به. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 349.
  3. بئرا أوقعه اللّه - تعالی -. ورد فی سراج الملوك. و الجوهرة. و فی غرر الحكم ج 2 ص 681 الحدیث 1125. مرسلا. و فی تذكرة الخواص ص 308. عن حلیة الأولیاء. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 370. مرسلا. باختلاف. و ورد حفرة السّوء فی العسل المصفی ج 1 ص 230 الحدیث 153. مرسلا.
  4. غیره. ورد فی الكافی. بالسند السابق. و الإعجاز و الإیجاز. و تحف العقول. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 12. مرسلا.
  5. بنیه. ورد فی سراج الملوك. و العسل المصفی ص 231. و فی غرر الحكم ج 2 ص 684 الحدیث 1139. مرسلا. و فی المستطرف ج 1 ص 78. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 367. مرسلا.

و هر که لغزشِ خود را کوچک بشمارد، لغزشِ دیگران را بزرگ می‌شمارد؛ و هر که لغزشِ دیگران را کوچک بشمارد، لغزشِ خود را بزرگ می‌شمارد.

و من استصغر زلّة نفسه استعظم زلّة غیره، و من استصغر زلّة غیره استعظم زلّة نفسه.

و هر که با مردم به نادانی و بی‌خردی رفتار کند، دشنام می‌شنود؛ و هر که شنیدن از خردمندان را رها کند، عقلش می‌میرد؛ و هر که از خواهشِ نفسِ خود دوری کند، عقلش سالم می‌ماند.

و من سفه علی النّاس شتم، و من ترك الاستماع من ذوی العقول مات عقله، و من جانب هواه صحّ عقله.

و هر که به نظرِ خود ببالد و خودپسند شود، گمراه می‌شود؛ و هر که به عقلِ خویش خود را بی‌نیاز بداند، می‌لغزد؛ و هر که بر مردم تکبر و زورگویی کند، خوار می‌شود.

و من أعجب برأیه ضلّ، و من استغنی بعقله زلّ، و من تجبّر علی النّاس ذلّ.

تشویق به شنیدن از خردمندان و دوری از خواهش نفس

و هر که با دانشمندان همنشینی کند، محترم می‌شود؛ و هر که با نادانان و سبک‌سران نشست‌وبرخاست کند، خوار می‌شود؛ و هر که به برتریِ دانشمندان اعتراف کند، از آنان است هرچند خود دانشی نداشته باشد؛ و هر که دانش را در غیرِ جای خودش بگذارد، گویی آن را تباه کرده است.

و من خالط العلماء وقّر، و من داخل السّفهاء حقّر، و من أقرّ بفضل العلماء كان منهم و إن لم یعلم، و من وضع العلم فی غیر موضعه فكأنّه أبطله.

و هر که بیش از توانش بر خود بار کند، درمانده می‌شود.

و من حمّل نفسه ما لا یطیق عجز.

منابع (۱)
  1. ورد فی العقد الفرید ج 2 ص 259. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 18 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 27 و 28 و 30. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 618 الحدیث 176. و ص 627 الحدیث 332 و ص 684 الحدیث 1141. مرسلا. و فی الجوهرة ص 87. عن الزبیر بن بكار، و منه مرسلا. و فی تذكرة الخواص ص 308. عن حلیة الأولیاء.و فی كنز الفوائد ص 87. مرسلا. و فی الإعجاز و الإیجاز ص 43. مرسلا. و فی تحف العقول ص 68. مرسلا. و فی سراج الملوك ص 24. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 367 و 368. مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 231 و 234 الحدیث 153. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 12. مرسلا. و فی العدد القویة ص 359 الحدیث 22. مرسلا. و فی النعیم المقیم ص 353. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

نهی از به سختی انداختن خود در کارها و سستی در دین

و هر که با سرسختی خود را به دشواریِ کارها بزند، نابود می‌شود؛ و هر که دین را سبک بشمارد، ربوده می‌شود؛ و هر که از او انتقام گرفته شود، خشمگین می‌شود؛ و هر که خشم بر او چیره شود، از نابودی در امان نمی‌ماند.

و من كابد الأمور عطب، و من تهاون بالدّین اختطف، و من تنقّم علیه غضب، و من غلب علیه الغضب لم یأمن العطب.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۴۹
منابع (۱)
  1. كاید. ورد فی بعض نسخ النهج. و ورد كابر الزّمان فی تحف العقول ص 85.مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 166. مرسلا. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 140.من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی نهج السعادة ج 4 ص 325. عن نسخة لكشف المحجة. و ورد كاثر فی كشف المحجة ص 170. عن الرسائل للكلینی، عن جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمرو بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و من كتاب الزواجر و المواعظ للحسن بن عبد اللّه بن سعید العسكری ج 1 (نسخة تاریخها ذی القعدة 473 ه). عن علی بن الحسین بن إسماعیل، عن الحسن (الحسین فی بحار الأنوار) بن أبی عثمان الآمدی، عن أبی حاتم المكتب یحیی ابن حاتم ابن عكرمة، عن یوسف بن یعقوب، عن بعض أهل العلم. و عن احمد بن عبد العزیز، عن سلیمان بن الربیع النهدی، عن كادح بن روحمة الزاهد، عن صباح بن یحیی المزنی، عن علی بن عبد العزیز الكوفی الكاتب (المكتب فی بحار الأنوار)، عن جعفر بن هارون بن زیاد، عن محمد الجواد، عن علی الرضا، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن أبیه عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و عن علی بن محمد بن إبراهیم التستری، عن جعفر بن عنبسة، عن عباد ابن زیاد، عن عمرو بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.و عن محمد بن علی بن زاهر الرازی، عن محمد بن عباس، عن عبد اللّه بن داهر، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و عن احمد ابن عبد الرحمن بن فضال القاضی، عن الحسن بن محمد بن احمد و احمد بن جعفر بن محمد بن زید بن علی بن الحسین بن علی علیهم السّلام. و عن جعفر ابن محمد الحسنی، عن الحسن بن عبد اللّه، عن الحسن بن ظریف بن ناصح، عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة المجاشعی، عن علی علیه السّلام.

و هر که سرگرمی و بازیگوشی‌اش بسیار شود، نادان شمرده می‌شود؛ و هر که خود را به امواجِ سهمگین دریا بزند، غرق می‌شود.

و من كثر لهوه استحمق، و من اقتحم اللّجج غرق.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۴۹
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 626 الحدیث 324. و ص 627 الحدیث 331. مرسلا.و فی عیون الحكم و المواعظ ص 430. مرسلا. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 140.من كتاب الرسائل للكلینی. عن جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمرو بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی العسل المصفی ج 1 ص 231 الحدیث 153. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 358. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

و هر که در راهِ خدا برادری کند، سود می‌برد؛ و هر که برای دنیا برادری کند، محروم می‌ماند؛ و هر که به جاهای بدنام پا بگذارد، متهم می‌شود.

و من آخی فی اللّه غنم، و من آخی للدّنیا حرم، و من دخل مداخل السّوء اتّهم.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 616 الحدیث 134 و 135. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 452. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 390. مرسلا.

و هر که سخنش بسیار شود، خطایش بسیار می‌شود؛ و هر که خطایش بسیار شود، شرم و حیایش کم می‌شود؛ و هر که شرم و حیایش کم شود، پارسایی‌اش کم می‌شود؛ و هر که پارسایی‌اش کم شود، دلش می‌میرد؛ و هر که دلش بمیرد، واردِ آتش می‌شود.

و من كثر كلامه كثر خطؤه، و من كثر خطؤه قلّ حیاؤه، و من قلّ حیاؤه قلّ ورعه، و من قلّ ورعه مات قلبه، و من مات قلبه دخل النّار.

منابع (۱)
  1. سقطه. ورد فی غرر الحكم ص 626 الحدیث 320. و فی البیان و التبیین ج 2 ص 98. مرسلا. و ورد لغطه فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 375. مرسلا.

هشدار دربارهٔ آرزوهای دراز و عیب‌جویی از مردم

و هر که آرزوی دراز (آرزوهای دور و درازی که مرگ را از یاد می‌برد) در سر بپروراند، کردارش را بد می‌کند.

و من أطال الأمل أساء العمل.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۶

و هر که به عیب‌های مردم بنگرد و آن‌ها را ناپسند بشمارد و سپس همان‌ها را برای خودش بپسندد، همان است که واقعاً احمق است. و هر که دیگران را بر کاری سرزنش کند که خودش انجام می‌دهد، همان است که واقعاً نادان است.

و من نظر فی عیوب النّاس فأنكرها ثمّ رضیها لنفسه، فذلك الأحمق بعینه. و من أزری علی غیره بما یأتیه، فذلك الأخرق[بعینه].

منابع (۲)
  1. (**) من: و من نظر. إلی: بعینه. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 349.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 689 الحدیث 1205. مرسلا. و فی تحف العقول ص 67. مرسلا. باختلاف یسیر.

هر که صبح کند و برای دنیا اندوهگین باشد، صبح کرده و بر تقدیرِ خدا خشمگین است. و هر که صبح کند و از مصیبتی که به او رسیده گلایه کند، صبح کرده و از پروردگارش گلایه می‌کند.

من أصبح علی الدّنیا حزینا فقد أصبح لقضاء اللّه ساخطا. و من أصبح یشكو مصیبة نزلت به فقد أصبح یشكو ربّه.

منابع (۱)
  1. (***) من: من أصبح. إلی: لا یدركه. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 228.

و هر که نزدِ ثروتمندی برود و به خاطرِ ثروتش در برابرِ او فروتنی کند، دو سومِ دینش از دست می‌رود.

و من أتی غنیّا فتواضع له لغناه ذهب ثلثا دینه.

و هر که قرآن بخواند و بمیرد و واردِ آتش شود، از کسانی است که آیاتِ خدا را به مسخره می‌گرفته‌اند.

و من قرأ القرآن فمات فدخل النّار فهو ممّن كان یتّخذ آیات اللّه هزوا.

و هر که دلش شیفتهٔ محبتِ دنیا شود، دلش از دنیا به سه چیز گرفتار می‌شود:

و من لهج قلبه بحبّ الدّنیا التاط قلبه منها بثلاث:

اندوهی که رهایش نمی‌کند، و حرصی که رهایش نمی‌کند، و آرزویی که به آن نمی‌رسد.

همّ لا یغبّه. و حرص لا یتركه. و أمل لا یدركه.

برتریِ خرد، ادب و مشورت

مردم! هیچ بی‌نیازی‌ای چون خرد نیست، هیچ فقری چون نادانی نیست، هیچ میراثی چون ادب نیست، هیچ زیبایی‌ای چون شرافت و کارِ نیک نیست، و هیچ پشتیبانی چون مشورت نیست.

أیّها النّاس؛ إنّه لا غنی كالعقل، و لا فقر كالجهل، و لا میراث كالأدب، و لا جمال كالحسب، و لا ظهیر كالمشاورة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۵۴
منابع (۳)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 18 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی تحف العقول ص 68. مرسلا.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 831 الحدیث 47. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 536. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 499. مرسلا.
  3. ظهر. ورد فی هامش نسخة ابن المؤدب ص 311.

از شریف‌ترین کارهای انسانِ بزرگوار این است که آنچه را می‌داند به روی خود نیاورد؛ از زشت‌ترین کارهای انسانِ بزرگوار این است که بخششِ خود را دریغ کند؛ و از نیکوترین کارهای توانمند این است که خشمگین شود و خویشتن‌داری کند.

من أشرف أعمال الكریم غفلته عمّا یعلم، و [من] أقبح أفعال الكریم منع عطاه، و من أحسن أفعال القادر أن یغضب فیحلم.

منابع (۴)
  1. (**) من: من أشرف. إلی: یعلم. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 222.
  2. أفعال. ورد فی نسخة العام 400 ص 466. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 402.و نسخة الإسترابادی ص 563. و متن منهاج البراعة ج 21 ص 291. و نسخة العطاردی ص 446. و ورد أخلاق فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 18. مرسلا.
  3. خصال الكرم. ورد فی كتاب الدعوات للراوندی ص 293 الحدیث 41. مرسلا.و فی المجتنی ص 32. مرسلا. باختلاف.
  4. تغافله. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 202 الحدیث 430. و ج 2 ص 729 الحدیث 72. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 411. مرسلا.

ده ویژگی که بر زبانِ انسان آشکار می‌شود

مردم! در انسان ده ویژگی است که زبانش آن‌ها را آشکار می‌کند:

أیّها النّاس؛ فی الإنسان عشر خصال یظهرها لسانه:

گواهی است که از درون خبر می‌دهد، و داوری است که سخن را یکسره می‌کند، و گویایی است که با آن پاسخ می‌دهند، و میانجی‌ای است که با آن به خواسته می‌رسند، و وصف‌کننده‌ای است که چیزها را با آن می‌شناسند، و فرمانده‌ای است که به کار نیک فرمان می‌دهد، و پنددهنده‌ای است که از کار زشت بازمی‌دارد، و دلداری‌دهنده‌ای است که اندوه‌ها با آن آرام می‌گیرد، و حاضری است که کینه‌ها با آن زدوده می‌شود، و دل‌انگیزی است که گوش‌ها از آن لذت می‌برند.

شاهد یخبر عن الضّمیر. و حاكم یفصل بین الخطاب. و ناطق یردّ به الجواب. و شافع یدرك به الحاجة. و واصف یعرف به الأشیاء. و أمیر یأمر بالحسن. و واعظ ینهی عن القبیح. و معزّ تسكّن به الأحزان. و حاضر تجلّی به الضّغائن. و مونق تلتذّ به الأسماع.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 190 الحدیث و ج 2 ص 729 الحدیث 73. و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 20 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد ابن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی تحف العقول ص 68. مرسلا. و فی معدن الجواهر ص 71.مرسلا. باختلاف.

پنج سفارشِ مهم

سخن بگویید تا شناخته شوید؛ زیرا انسان زیرِ زبانش پنهان است. زبانِ انسان از خدمتگزارانِ خردِ اوست.

تكلّموا تعرفوا؛ فإنّ المرء مخبوء تحت لسانه. لسان المرء من خدم عقله.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۹۲
منابع (۱)
  1. ورد فی نثر الدرّ للآبی ج 1 ص 294. مرسلا.

دلِ نادان در دهانِ اوست، و زبانِ خردمند در دلِ اوست. مردم! شما را به پنج چیز سفارش می‌کنم که اگر برای رسیدن به آن‌ها شتران را آن‌قدر برانید تا لاغر و فرسوده شوند، سزاوارِ آن خواهند بود:

قلب الأحمق فی فیه، و لسان العاقل فی قلبه. أیّها النّاس؛ أوصیكم بخمس لو ضربتم إلیها آباط الإبل حتّی ینضین لكانت لذلك أهلا:

نهج‌البلاغه، حکمت ۸۲
منابع (۴)
  1. () من: قلب. إلی: قلبه. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 41.
  2. ورد فی تنبیه الغافلین للسمرقندی ص 246. عن أبی جعفر، عن أبی النصر بن محمد بن نصرویه، عن أبی شهاب معمر بن محمد، عن مكی بن إبراهیم، عن بشر بن الزیات، عن الأعمش و خطاب و عنبسة و نحو من خمسین شیخا، عن علی علیه السّلام. و فی لباب الآداب ص 293. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 4 ص 169. مرسلا. و فی المستطرف ج 2 ص 70. مرسلا.
  3. ورد فی الجعفریات ص 236. عن عبد اللّه، عن محمد، عن موسی، عن أبیه، عن أبیه، عن جده جعفر الصادق، عن محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن أبیه، عن جده علی علیه و علیهم السّلام. و فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 76. عن سلیمان ابن احمد، عن إسحاق بن إبراهیم، عن عبد الرزاق، عن معمر، عن ابن طاووس، عن عكرمة بن خالد، عن علی علیه السّلام. و عن عن عبد اللّه بن محمد بن سوار، عن عون بن سلام، عن عیسی بن مسلم الطهوی، عن ثابت بن أبی صفیة، عن علی علیه السّلام.
  4. لو رحلتم فیهنّ ما قدرتم علی مثلهنّ. ورد فی الخصال ص 315 الحدیث 95. عن احمد ابن إبراهیم، عن زید بن محمد البغدادی، عن عبد اللّه بن احمد الطائی، عن أبیه، عن علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی صحیفة الإمام الرضا علیه السّلام ص 81. عن الفضل بن الحسن الطوسی، عن عبید اللّه بن عبد الكریم بن هوازن القشیری، عن علی بن محمد بن علی الحاتمی الزوزنی، عن احمد بن هارون الزوزنی، عن محمد بن عبد اللّه بن محمد حفدة العباس بن حمزة النیشابوری، عن عبد اللّه بن احمد بن عامر الطائی، عن أبیه، عن علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن أبیه الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام.

ضرورتِ امید و ترس و پافشاری بر آموختن

هیچ‌یک از شما جز به پروردگارِ ارجمند و بزرگِ خود امید نبندد، و جز از گناهِ خود نترسد، و هیچ‌یک از شما اگر از او چیزی بپرسند که نمی‌داند، شرم نکند که بگوید: «نمی‌دانم»،

لا یرجونّ أحد منكم إلاّ ربّه - عزّ و جلّ -. و لا یخافنّ إلاّ ذنبه. و لا یستحیینّ‌أحد منكم إذا سئل عمّا لا یعلم أن یقول: لا أعلم.

منابع (۳)
  1. ورد فی الخصال. بالسند السابق.
  2. عقابه. ورد فی أكثر نسخ النهج.
  3. لا یستقبحنّ. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 166 الحدیث 36. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 109. مرسلا. و ورد لا یستحی الجاهل فی الخصال.بالسند السابق. و فی الحدیث 69. عن الحسن بن محمد السكونی، عن محمد بن عبد اللّه الحضرمی، عن سعید بن عمرو الأشعثی، عن السفیان بن عیینة، عن السری، عن الشعبی، عن علی علیه السّلام. و فی الجعفریات ص 236. عن عبد اللّه، عن محمد، عن موسی، عن أبیه، عن أبیه، عن جده جعفر الصادق، عن محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن أبیه، عن جده علی علیه و علیهم السّلام.

تأکید بر اقرار به دانشِ خدا و پیامبر

و دانشمند اگر از او چیزی بپرسند که می‌داند، شرم نکند که بگوید: «خدا و پیامبرش داناترند»،

و لا یستحیینّ العالم إذا سئل عمّا یعلم أن یقول: اللّه و رسوله أعلم.

منابع (۱)
  1. ورد فی صحیفة الإمام الرضا علیه السّلام (تحقیق محمد مهدی نجف) ص 81 الحدیث 177. عن أبی الفضل بن الحسن الطبرسی، عن أبی الفتح عبید اللّه بن عبد الكریم بن هوازن القشیری، عن أبی الحسن علی بن محمد بن علی الحاتمی الزوزنی، عن أبی الحسن احمد بن محمد بن هارون الزوزنی، عن أبی بكر محمد بن عبد اللّه بن محمد حفدة العباس بن حمزة النیشابوری، عن عبد اللّه بن احمد بن عامر الطائی، عن أبیه، عن علی الرضا، عن موسی الكاظم، عن جعفر الصادق، عن محمد الباقر، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی المحاسن ج 1 ص 71 الحدیث [26] 26. و ص 328. الحدیث [664] 66. عن جعفر بن محمد الأشعری، عن أبی القداح (و هو عبد اللّه بن میمون)، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی الجعفریات ص 236. عن عبد اللّه، عن محمد، عن موسی، عن أبیه، عن أبیه، عن جده جعفر الصادق، عن محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن أبیه، عن جده علی علیه و علیهم السّلام. و فی الخصال ص 315 الحدیث 69. عن الحسن بن محمد السكونی، عن محمد بن عبد اللّه الحضرمی، عن سعید بن عمرو الأشعثی، عن السفیان بن عیینة، عن السری، عن الشعبی، عن علی علیه السّلام. و فی مناقب الخوارزمی ص 270. عن احمد بن الحسین، عن أبی نصر بن قتادة، عن أبی منصور النصروی، عن احمد ابن نجدة، عن سعید بن منصور، عن أبی شهاب، عن القاسم الولید الهمدانی، عن داوود بن أبی عمرة، عن علی علیه السّلام. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 80.مرسلا. و فی الإرشاد ص 157. مرسلا. و فی معدن الجواهر ص 49. مرسلا. و فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 76. عن سلیمان بن احمد، عن إسحاق بن إبراهیم، عن عبد الرزاق، عن معمر، عن ابن طاووس، عن عكرمة بن خالد، عن علی علیه السّلام. و عن عبد اللّه بن محمد بن سوار، عن عون بن سلام، عن عیسی بن مسلم

سفارش به کسانی که نمی‌دانند و اهمیتِ شکیبایی

و هیچ‌کس اگر چیزی را نمی‌داند، از آموختنِ آن شرم نکند؛ زیرا ارزشِ هر کس به چیزی است که می‌داند؛ پس در دانش سخن بگویید تا اندازه‌تان روشن شود. و بر شما باد شکیبایی، که شکیبایی برای ایمان، چون سر برای بدن است.

و لا یستحیینّ أحد إذا لم یعلم الشّیء أن یتعلّمه؛ فإنّ قیمة كلّ امرئ ما یعلم؛ فتكلّموا فی العلم تتبیّن أقداركم. و علیكم بالصّبر، فإنّ الصّبر من الإیمان كالرّأس من الجسد.

نهج‌البلاغه، حکمت ۸۲
منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 50 الحدیث 14. عن الحسین بن الحسن، عن محمد بن زكریا الغلابی، عن ابن عائشة البصری، مرفوعا إلی علی علیه السّلام.و فی الاختصاص ص 2. عن محمد بن محمد النعمان، عن احمد بن محمد الزراری، عن جعفر بن محمد بن قولویه، عن محمد بن یعقوب، عن الحسین بن الحسن، عن محمد بن زكریا الغلابی، عن ابن عائشة البصری، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 148. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 166 الحدیث 35. مرسلا.

هیچ خیری در بدنی نیست که سر ندارد، و نه در ایمانی که شکیبایی با آن نیست.

و لا خیر فی جسد لا رأس معه، و لا فی إیمان لا صبر معه.

مردم! بدانید کسی که از سخنِ دروغ و ناروایی که درباره‌اش می‌گویند بی‌تاب شود خردمند نیست، و کسی که به ستایشِ نادان از خود دلخوش شود فرزانه نیست.

أیّها النّاس؛ اعلموا أنّه لیس بعاقل من انزعج من قول الزّور فیه، و لا بحكیم من رضی بثناء الجاهل علیه.

مردم، فرزندانِ کارهایی هستند که به خوبی انجام می‌دهند.

النّاس أبناء ما یحسنون.

هر چیزی ارزشی دارد،

لكلّ شیء قیمة،...

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی. و الاختصاص. بالسندین السابقین. و تحف العقول. و فی غرر الحكم ج 1 ص 40. مرسلا. و فی ص 166 الحدیث 35. مرسلا. و فی الإرشاد ص 158. مرسلا. و فی الجامع لأحكام القرآن ج 6 ص 74. مرسلا. و فی أدب الدنیا والدین ص 40 الباب 2. مرسلا. و فی مصادر نهج البلاغة ج 4 ص 79. من جامع بیان العلم. عن ابن عائشة و غیره. باختلاف بین المصادر.

اهمیتِ کارِ نیک و ادب

و ارزشِ هر کس به کاری است که به خوبی انجام می‌دهد. و هیچ پدری به فرزندی بخششی برتر از ادبِ نیکو نداده است.

و قیمة كلّ امرئ ما یحسنه. [و] ما نحل والد ولدا نحلا أفضل من أدب حسن.

نهج‌البلاغه، حکمت ۸۱
منابع (۲)
  1. قدر. ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 50 الحدیث 14. عن الحسین بن الحسن، عن محمد بن زكریا الغلابی، عن ابن عائشة البصری، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی الاختصاص ص 2. عن محمد بن محمد النعمان، عن احمد بن محمد الزراری، عن جعفر بن محمد بن قولویه، عن محمد بن یعقوب، عن الحسین بن الحسن، عن محمد بن زكریا الغلابی، عن ابن عائشة البصری، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 148. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 507. عن جماعة، عن أبی المفضل، عن محمد بن عباس الیزیدی النحوی، عن العباس بن الفرج الریاشی، عن سعید بن أوس الأنصاری، عن الخلیل بن احمد، عن علی علیه السّلام. و فی غرر الحكم ج 2 ص 537 الحدیث 53. مرسلا. و فی مصادر نهج البلاغة ج 4 ص 79. من جامع بیان العلم. عن ابن عائشة و غیره.
  2. المرء. ورد فی الجامع لأحكام القرآن.

با به کار انداختنِ اندیشه، نظرِ درست به دست می‌آید.

بإجالة الفكر یستدرك الرّأی المصیب.

با خوش‌فکری، خواسته‌ها آسان می‌شود.

بحسن الرّأی تسهل المطالب.

با نرم‌خویی در همنشینی، دوستی برایت پایدار می‌ماند.

بلین كنف المعاشرة تدوم لك المودّة.

با فروتنی، دل‌ها انس می‌گیرند.

بخفض الجانب تأنس النّفوس.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغایات ص 211. مرسلا. و فی المجتنی ص 32. مرسلا.

با خاموشیِ بسیار، هیبت پدید می‌آید.

بكثرة الصّمت تكون الهیبة.

منابع (۱)
  1. (**) من: بكثرة. إلی: الهیبة. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 224.

و با میانه‌روی و درستی در گفتار، شکوه و بزرگی به دست می‌آید.

و بعدل المنطق تجب الجلالة.

منابع (۱)
  1. ورد فی المجتنی ص 32. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 333 الحدیث 87.مرسلا. و فی نزهة الناظر ص 97. مرسلا. و فی مصادر نهج البلاغة ج 4 ص 179.من كتاب سراج الملوك للطرطوشی ص 108. مرسلا.

تأکید بر درستی گفتار، انصاف و اخلاق نیک

و با انصاف، کسانی که با انسان پیوند دوستی می‌بندند زیاد می‌شوند. و با بخشش و احسان، جایگاه‌ها بالا می‌رود.

و بالنّصفة یكثر المواصلون. و بالإفضال تعظم الأقدار.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۲۴
منابع (۱)
  1. الواصلون. ورد فی نسخة العام 400 ص 466. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 402. و نسخة الإسترابادی ص 564. و نسخة العطاردی ص 446.

و با اخلاق شایسته، کردارها پاک و بالنده می‌شود.

و بصالح الأخلاق تزكو الأعمال.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۲۴
منابع (۱)
  1. ورد فی نزهة الناظر. و مصادر نهج البلاغة. عن سراج الملوك. و فی معدن الجواهر ص 72. عن حكیم (!).

و با فروتنی، نعمت کامل می‌شود.

و بالتّواضع تتمّ النّعمة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۲۴

و با به جان خریدن بارها و هزینه‌ها، سروری به دست می‌آید.

و باحتمال المؤن یجب السّؤدد.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۲۴
منابع (۱)
  1. المؤون. ورد فی

و با روش عادلانه، دشمنِ ستیزه‌جو مغلوب می‌شود.

و بالسّیرة العادلة یقهر المناوئ.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۲۴

و با بردباری در برابر سبک‌مغز، یاورانِ آدم بردبار بر ضدِ آن سبک‌مغز زیاد می‌شوند.

و بالحلم عن السّفیه یكثر الأنصار علیه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۲۴

با خوش‌رویی در دیدار، ستایش زیبا با تو انس می‌گیرد و همراه تو می‌شود.

بحسن اللّقاء یألفك الثّناء الجمیل.

معنای ایثار، خرد کامل و فایدهٔ بردباری

و با مقدم داشتن دیگران بر خودت، سزاوار نام کرم و جوانمردی می‌شوی.

و بإیثارك علی نفسك تستحقّ اسم الكرم.

و با رها کردن آنچه به تو مربوط نیست، خردت کامل می‌شود.

و بترك ما لا یعنیك یتمّ لك العقل.

منابع (۱)
  1. ورد فی نزهة الناظر ص 97. مرسلا. و فی المجتنی ص 32. مرسلا. و فی مصادر نهج البلاغة ج 4 ص 179. من كتاب سراج الملوك للطرطوشی ص 108. و فی غرر الحكم ج 1 ص 334 الحدیث 113. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

نخستین پاداش بردبار از بردباری‌اش این است که مردم در برابر دشمنِ نادانش یاور اویند. خرد آن است که میانه‌روی کنی و اسراف نکنی، و وعده دهی و زیر وعده‌ات نزنی، و هنگامی که خشمگین شدی بردباری کنی.

أوّل عوض الحلیم من حلمه أنّ النّاس أنصاره علی خصمه الجاهل. العقل أن تقتصد فلا تسرف، و تعد فلا تخلف؛ و إذا غضبت حلمت.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۰۶
منابع (۴)
  1. عن. ورد فی دستور معالم الحكم ص 25. مرسلا. و فی نثر الدرّ ج 1 ص 289.مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 77 الحدیث 1882. مرسلا. و فی المستطرف ج 1 ص 187. مرسلا. و فی مصادر نهج البلاغة ج 4 ص 168. عن نهایة الإرب للنویری ج 4 ص 48.
  2. خصلته. ورد فی جامع الأخبار ص 319 الحدیث 896-5. مرسلا.
  3. أنصار له. ورد فی دستور معالم الحكم. و مصادر نهج البلاغة. و فی المستطرف ج 1 ص 187. مرسلا. باختلاف یسیر.
  4. ورد فی غرر الحكم للآمدی ج 1 ص 77 الحدیث 1882. مرسلا.

عدالت آن است که وقتی به تو ستم شد، به انصاف رفتار کنی؛ و بزرگواری آن است که وقتی قدرت یافتی، ببخشی.

ألعدل أنّك إذا ظلمت أنصفت، و الفضل أنّك إذا قدرت عفوت.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 99 الحدیث 2152 و 2153. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 20. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 262. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

بی‌نیازی در غربت، وطن است؛ و تهیدستی در وطن، غربت است.

الغنی فی الغربة وطن، و الفقر فی الوطن غربة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۵۶
منابع (۱)
  1. و الفقیر فی الوطن ممتهن. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 52 الحدیث 146.مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 28. مرسلا.

نهی از تکبر و حسد و تشویق به زهد

تکبر، بزرگ‌ترین دام ابلیس است؛ و حسد، بزرگ‌ترین تلهٔ ابلیس است.

الكبر مصیدة إبلیس العظمی، و الحسد مقنصة إبلیس الكبری.

منابع (۱)
  1. معصیة. ورد فی عیون الحكم و المواعظ ص 19. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 261. مرسلا.

زهد در دنیا، بزرگ‌ترین آسایش است؛ و شیفتگیِ بی‌مرز به زنان، خویِ احمقان است.

الزّهد فی الدّنیا الرّاحة العظمی، و الاستهتار بالنّساء شیمة النّوكی.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین. و فی غرر الحكم ج 1 ص 38 الحدیث 1175 و 1176. مرسلا. و فی ص 47 الحدیث 1363 و 1364. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 47. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 300. مرسلا. و ورد طاعة النّساء شیمة الحمقی فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 240. مرسلا.

زن، همه‌اش شر است، و بدترین چیز در او این است که گریزی از او نیست. و زن، عقربی است که نیشش شیرین است.

المرأة شرّ كلّها، و شرّ ما فیها أنّه لا بدّ منها. و المرأة عقرب حلوة اللّسبة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۶۱
منابع (۲)
  1. () من: المرأة. إلی: لا بدّ منها. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 238.
  2. اللّبسة. ورد فی نسخة عبده ص 671.

کتاب‌ها باغ‌های دانشمندان است، و حکمت گلزارِ خردمندان و گردشگاه بزرگ‌منشان است.

الكتب بساتین العلماء، و الحكمة روضة العقلاء و نزهة النّبلاء.

مجلس حکمت، بزمِ اهل فضیلت است؛ و گفت‌وگو در دانش، لذتِ اولیای خداست؛ و همراهی با خلوت، شیوهٔ نیکوکاران است.

مجلس الحكمة عرس الفضلاء، و مدارسة العلم لذّة الأولیاء، و ملازمة الخلوة دأب الصّلحاء.

فضیلت حکمت و سرانجامِ تلاش

حکمت با حفظ شدن از لغزش همراه شده است.

قرنت الحكمة بالعصمة.

و ترس با ناکامی همراه شده است.

و قرنت الهیبة بالخیبة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۱
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 33 الحدیث 1034 و 1035. مرسلا. و فی ص 67 الحدیث 1764. مرسلا. و فی ج 2 ص 534 الحدیث 1. مرسلا. و فی ص 759 الحدیث 42 و 43 و 46. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 19. مرسلا.و فی ص 371. مرسلا. و فی ص 485. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 262. مرسلا. و فی ج 6 ص 292. مرسلا. باختلاف.و قد ورد فی بعض المصادر: مجلس الحكمة غرس الفضلاء. لكن الواضح أن هناك خطأ من النساخ بدلیل الفقرة التی تلیها.

و کم‌رویی با محرومیت همراه شده است.

و قرن الحیاء بالحرمان.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۱
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 34 الحدیث 2. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 369. مرسلا. و فی الأغانی ج 13. مرسلا عن ابن مهرویه، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 288. مرسلا. باختلاف یسیر.

و تلاش با یافتن همراه شده است.

و قرن الاجتهاد بالوجدان.

چشم، پیشاهنگِ دل است؛ و دل، دفترِ دیده است.

العین رائد القلب، و القلب مصحف البصر.

منابع (۳)
  1. برید. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 534 الحدیث 4 و ج 1 ص 16 الحدیث 422.مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 38. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 287. مرسلا.
  2. ورد فی عیون الحكم و المواعظ. و فی غرر الحكم ج 1 ص 16 الحدیث 420. مرسلا.و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 288. مرسلا.
  3. (**) القلب مصحف البصر. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 409.

نهی از اختلاف و تشویق به نظم در پاسخ‌گویی

اختلاف، تدبیر را ویران می‌کند. هرگاه سخن کم شود، درستی زیاد می‌شود؛ و هرگاه پاسخ‌ها در هم بریزد، سخنِ درست پنهان می‌ماند؛ و هرگاه توانایی زیاد شود، میل و خواهش کم می‌شود.

الخلاف یهدم الرّأی. إذا قلّ الخطاب كثر الصّواب، [و] إذا ازدحم الجواب خفی الصّواب، [و] إذا كثرت المقدرة قلّت الشّهوة.

منابع (۶)
  1. () الخلاف یهدم الرّأی. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 215.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 312 الحدیث 53. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 134. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 45. مرسلا.
  3. () إذا ازدحم الجواب خفی الصّواب. ورد فی حكم الرضی تحت الرقم 243.
  4. نفی. ورد فی المصادر السابقة.
  5. () من: إذا كثرت. إلی: الشّهوة. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 245.
  6. القدرة. ورد فی هامش نسخة الإسترابادی ص 245.

هرگاه روزگار تباه شود، فرومایگان سرور می‌شوند؛ و هرگاه فرومایگان چیره شوند، بزرگواران سرکوب می‌شوند.

إذا فسد الزّمان ساد اللّئام، [و] إذا استولی اللّئام اضطهد الكرام.

ریشهٔ دین، ادای امانت و وفای به پیمان‌هاست.

أصل الدّین أداء الأمانة، و الوفاء بالعهود.

سایهٔ خدا ـ خدای پاک و برتر ـ در آخرت، به کسی بخشیده می‌شود که در دنیا از او فرمان برده است.

ظلّ اللّه - سبحانه و تعالی - فی الآخرة مبذول لمن أطاعه فی الدّنیا.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 70 الحدیث 1788. مرسلا. و فی ص 313 الحدیث 63. مرسلا. و فی ج 2 ص 475 الحدیث 23. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 333. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 300. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

اهمیت گشاده‌دلی و بخشندگی

ابزارِ ریاست، گشاده‌دلی و حوصله است.

آلة الرّیاسة سعة الصّدر.

منابع (۱)
  1. (****) آلة الرّیاسة سعة الصّدر. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 176.

بخشندگی و جوانمردی، مهربان‌تر از خویشاوندی است. و فرصت، همچون گذشتنِ ابر می‌گذرد؛ پس فرصت‌های کار نیک را تا دست می‌دهد غنیمت بشمارید، وگرنه به پشیمانی تبدیل می‌شود. و پس از رفتنِ خودِ چیز، پیِ نشانهٔ آن نگردید. مردم! در خاموشی از گفتنِ سخنان حکیمانه هیچ خیری نیست، همان‌گونه که در سخن گفتن از روی نادانی هیچ خیری نیست.

الكرم أعطف من الرّحم. و الفرصة تمرّ مرّ السّحاب؛ فانتهزوا فرص الخیر ما أمكنت، و إلاّ عادت ندما. و لا تطلبوا أثرا بعد عین. أیّها النّاس؛ إنّه لا خیر فی الصّمت عن الحكم، كما أنّه لا خیر فی القول بالجهل.

منابع (۶)
  1. () الكرم أعطف من الرّحم. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 247.
  2. () من: و الفرصة. إلی: فرص الخیر. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 21.
  3. فاغتنموا. ورد فی نسخة.
  4. ورد فی العقد الفرید ج 1 ص 42. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 18 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی غرر الحكم ج 1 ص 244 الحدیث 222. مرسلا. و فی تحف العقول ص 69. مرسلا. و فی مصادر نهج البلاغة ج 4 ص 21. من عیون الأخبار لابن قتیبة. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 89. مرسلا. باختلاف.
  5. () من: لا خیر. إلی: بالجهل. ورد فی حكم الرضی تحت الرقم 182 و 471.
  6. الكلام مع الجهل. ورد فی العسل المصفی ج 1 ص 226 الحدیث 149. مرسلا.

راه‌های سروری در جامعه و نهی از زنا

مردم، بدانید! کسی که زبانش را در اختیار نداشته باشد، پشیمان می‌شود؛ و کسی که نیاموزد، نادان می‌ماند؛ و کسی که خود را به بردباری وادار نکند، بردبار نمی‌شود؛ و کسی که از بدی بازنایستد، خردورزی نمی‌کند؛ و کسی که خردورزی نکند، خوار می‌شود؛ و کسی که خوار شود، احترام نمی‌بیند؛ و کسی که احترام نبیند، سرزنش می‌شود؛ و کسی که تقوا (خودنگهداری از گناه) پیشه کند، نجات می‌یابد؛ و کسی که مالی را از راهِ ناحق به دست آورد، آن را در راهی بی‌ثواب خرج می‌کند؛ و کسی که کاری را در حالی که ستوده است رها نکند، در حالی که نکوهیده است رهایش خواهد کرد.

إعلموا، أیّها النّاس؛ أنّه من لا یملك لسانه یندم، و من لا یتعلّم یجهل، و من لا یتحلّم لا یحلم، و من لا یرتدع لا یعقل، و من لا یعقل یهن، و من یهن لا یوقّر، و من لا یوقّر یتوبّخ، و من یتّق ینج، و من یكتسب مالا من غیر حقّه یصرفه فی غیر أجره، و من لا یدع و هو محمود یدع و هو مذموم.

هرگز هیچ بزرگواری بدزبانی نکرد، و هرگز هیچ غیرتمندی زنا نکرد.

ما أفحش كریم قطّ‌، و ما زنی غیور قطّ.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۰۵
منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 18 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی غرر الحكم ج 2 ص 624 الحدیث 282. و ص 639 الحدیث 528. و ص 641 الحدیث 548. و ص 708 الحدیث 1387. و ص 737 الحدیث 26. مرسلا. و فی تحف العقول ص 69. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 444 و 454. مرسلا. و فی سراج الملوك ص 24. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 379. مرسلا. و فی ص 393. مرسلا. و فی 422 و 423. مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 231 الحدیث 153. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 12. مرسلا. باختلاف.

و سخن‌چین نه انتقام خونی را گرفت، و نه ننگی را پاک کرد.

و ما أدرك النّمّام ثارا، و لا محی عارا.

و هیچ انسانی شوخی‌ای نکرد، مگر آنکه خدا بخشی از خردش را بیرون ریخت.

و ما مزح امرؤ مزحة إلاّ مجّ اللّه من عقله مجّة.

منابع (۴)
  1. ورد فی نثر الدرّ للآبی ج 1 ص 294. مرسلا.
  2. (**) من: ما مزح. إلی: مجّة. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 450.
  3. رجل. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 437. و هامش نسخة الإسترابادی ص 618. و نسخة ابن شذقم ص 795. و نسخة ابن النقیب ص 353. و نسخة العطاردی ص 497.
  4. ورد فی المستطرف للأبشیهی ج 2 ص 262. مرسلا.

پرهیز از لذت‌جویی از دنیا و پیروزی با گناه

و هیچ‌کس از دنیا لذتی نبرد، مگر اینکه روز قیامت برایش غصه‌ای گلوگیر خواهد بود.

و ما التذّ أحد من الدّنیا لذّة إلاّ كانت له یوم القیامة غصّة.

و پیروز نشد کسی که گناه بر او پیروز شد.

و ما ظفر من ظفر الإثم به.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۲۷
منابع (۲)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 746. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 480.مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 429. مرسلا.
  2. بالإثم. ورد فی هامش نسخة الإسترابادی ص 592.

و رزمنده و شهید در راه خدا، پاداشی بزرگ‌تر از کسی ندارند که توانِ گناه دارد اما پاکدامنی می‌ورزد؛ و چه نزدیک است که انسان پاکدامن، فرشته‌ای از فرشتگان باشد.

[و] ما المجاهد و الشّهید فی سبیل اللّه بأعظم أجرا ممّن قدر فعفّ؛ [و] لكاد العفیف أن یكون ملكا من الملائكة.

منابع (۱)
  1. (**) من: ما المجاهد. إلی: فعفّ. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 474.

خدای پاک و برتر، خردی را به هیچ انسانی نسپرد مگر اینکه روزی با همان خرد نجاتش داد. و سنگِ غصبی در خانه، گروگانِ ویرانی آن خانه است.

ما استودع اللّه - سبحانه و تعالی - امرءا عقلا إلاّ استنقذه به یوما. و الحجر الغصیب فی الدّار رهن علی خرابها.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۴۰
منابع (۳)
  1. () من: ما استودع. إلی: یوما. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 407.
  2. ورد فی العقد الفرید ج 2 ص 110. مرسلا. و غرر الحكم ج 2 ص 752. مرسلا.باختلاف.
  3. الغصب. ورد فی نسخة العام 400 ص 469. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 405.و نسخة العطاردی ص 449.

صاحب مال در رنج است، و کسی که با بدی چیره شود شکست‌خورده است.

صاحب المال متعوب، و الغالب بالشّرّ مغلوب.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۲۷
منابع (۳)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 454 الحدیث 20. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 203. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 230. مرسلا.
  2. بالظّلم. ورد فی مصادر نهج البلاغة ج 4 ص 251. من زهر الآداب ج 1 ص 43.مرسلا.
  3. و من یغلب بالجور یغلب. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 20 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.

هشدار دربارهٔ پیامدِ جُستن عزت و هدایت از غیر اهلش

و هر که به ناحق عزت بخواهد خوار می‌شود، و هر که هدایت را از غیر اهلش بجوید گمراه می‌شود.

و من یطلب العزّ بغیر حقّ یذلّ، و من یطلب الهدایة من غیر أهلها یضلّ.

و هر که با حق لج‌بازی کند، سستی رهایش نمی‌کند؛ و هر که غم و غصه را ادامه دهد، اندوه بر او چیره می‌شود.

و من عاند الحقّ لزمه الوهن، و من استدام الهمّ غلب علیه الحزن.

و هر که با حق دربیفتد، حق او را به زمین می‌زند؛ و هر که با خدا نیرنگ بازد، خدا فریبش را به خودش برمی‌گرداند.

و من صارع الحقّ صرعه، و من خادع اللّه خدعه.

منابع (۲)
  1. ورد فی الكافی. بالسند السابق. و فی غرر الحكم ج 2 ص 633 الحدیث 422 و ص 423 و ص 659 الحدیث 839 و 840. مرسلا. و فی تحف العقول ص 69. مرسلا.باختلاف بین المصادر.
  2. (**) من صارع الحقّ صرعه. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 408.

و هر که به خدا اعتماد کند، خدا شادی را به او نشان می‌دهد؛ و هر که بر او توکل کند، خدا کارهایش را کفایت می‌کند.

[و] من وثق باللّه أراه السّرور، و من توكّل علیه كفاه الأمور.

تشویق به فهمِ دین و نیکوکاری، و نهی از تکبر

و هر که در دین فهم پیدا کند گرامی داشته می‌شود، و هر که تکبر ورزد کوچک شمرده می‌شود، و هر که نیکی نکند ستایش نمی‌شود.

و من تفقّه وقّر، و من تكبّر حقّر، و من لا یحسن لا یحمد.

منابع (۲)
  1. توقّر. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 612 الحدیث 28. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 423. مرسلا.
  2. ورد فی عیون الحكم و المواعظ. و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 20 الحدیث 4.عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین ابن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی غرر الحكم ج 2 ص 612 الحدیث 29. و ص 618 الحدیث 170. مرسلا. و فی تحف العقول ص 69. مرسلا.و فی جامع الأخبار للسبزواری ص 322 الحدیث 905-6. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 348. مرسلا. باختلاف.

و هر که گفتنِ «نمی‌دانم» را کنار بگذارد، ضربه‌های کشنده می‌خورد.

[و] من ترك قول: لا أدری أصیبت مقاتله.

نهج‌البلاغه، حکمت ۸۵
منابع (۱)
  1. مقالته. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 323. و ورد كلمته فی هامش المصدر السابق. و نسخة ابن شذقم ص 692.

مردم! مرگ پیش از تن دادن به پستی است، و سرسختی پیش از سستی، و حسابرسی پیش از کیفر.

أیّها النّاس؛ إنّ المنیّة قبل الدّنیّة، و التّجلّد قبل التّبلّد، و الحساب قبل العقاب.

منابع (۲)
  1. ورد فی الكافی. بالسند السابق. و تحف العقول. باختلاف.
  2. (**) المنیّة قبل الدّنیّة. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 396.

راضی بودن به اندازهٔ نیاز، بهتر از تلاش در راه اسراف است.

الرّضا بالكفاف خیر من السّعی فی الإسراف.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین. و عیون الحكم و المواعظ. و فی نثر الدرّ ج 1 ص 294. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 17 الحدیث 434. و ص 86 الحدیث 1997.مرسلا. باختلاف.

زیان‌های رو انداختن به دیگران و تشویق به بخشش

و به کم بسنده کنید و به کسی رو نیندازید. و کسی که نشسته نبخشد، ایستاده هم نمی‌بخشد (کسی که در آسایش نبخشد، در تنگنا هم نمی‌بخشد).

و التّقلّل و لا التّوسّل. و من لم یعط قاعدا لم یعط‌قائما.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۹۶
منابع (۱)
  1. منع. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 20 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی تحف العقول ص 69. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 640 الحدیث 545. مرسلا.

و بی‌نیازی و تهیدستی، پس از عرضه شدنِ انسان بر خدای پاک (در روز قیامت) است.

[و] الغنی و الفقر بعد العرض علی اللّه - سبحانه -.

منابع (۲)
  1. (**) من: الغنی. إلی: علی اللّه. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 452.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 59 الحدیث 1583. مرسلا.

هر که مرگ به سراغش بشتابد مهلت می‌خواهد، و هر که به او مهلت داده شود با امروز و فردا کردن بهانه می‌آورد. نعمت‌هایی را که به شما رو کرده‌اند با شکرگزاری پایبند کنید، و از رمیدن نعمت‌ها با ناسپاسی بپرهیزید؛ که هر گریزنده‌ای بازگردانده نمی‌شود.

كلّ معاجل یسأل الإنظار، و كلّ مؤجّل یتعلّل بالتّسویف. قیّدوا قوادم النّعم بالشّكر، و احذروا نفار النّعم [بالكفر]؛ فما كلّ شارد بمردود.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۴۶
منابع (۲)
  1. () من: كلّ معاجل. إلی: بالتّسویف. ورد فی حكم الرضی تحت الرقم 285.
  2. ورد فی الكافی. بالسند السابق. و تحف العقول. و فی غرر الحكم ج 2 ص 541 الحدیث 103. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 423. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 290. مرسلا. باختلاف.

و گور بهتر از تهیدستی است.

و القبر خیر من الفقر.

و کوریِ چشم بهتر از بسیاری از نگاه‌هاست.

و عمی البصر خیر من كثیر من النّظر.

تشویق به بیرون آمدن از غفلت و آمادگی برای مرگ

از غفلت به خود آیید، از خواب بیدار شوید، برای جابه‌جایی آماده شوید، و برای کوچ توشه بردارید.

ثوبوا من الغفلة، و تنبّهوا من الرّقدة، و تأهّبوا للنّقلة، و تزوّدوا للرّحلة.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 18 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی غرر الحكم ج 1 ص 17 الحدیث 446. مرسلا. و فی ص 366 الحدیث 12. مرسلا. و فی ج 2 ص 499 الحدیث 28. مرسلا. و فی تحف العقول ص 69. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 218. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 158. مرسلا. باختلاف.

اگر بنده، پایانِ مهلتِ عمر و سرانجامِ آن را می‌دید، از آرزوی دراز و فریبِ آن بیزار می‌شد.

لو رأی العبد الأجل و مصیره لأبغض الأمل و غروره.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۳۴
منابع (۱)
  1. مسیره. ورد فی نسخة العام 400 ص 489. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 422.و نسخة الإسترابادی ص 593. و نسخة ابن شذقم ص 764. و نسخة العطاردی ص 475. و ورد و سرعته إلیه فی كتاب الزهد ص 126 الحدیث [217] 10. عن فضالة، عن إسماعیل بن أبی زیاد، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی صحیفة الإمام الرضا علیه السّلام (تحقیق محمد مهدی نجف) ص 70 الحدیث 137. عن أبی الفضل بن الحسن الطبرسی، عن أبی الفتح عبید اللّه بن عبد الكریم بن هوازن القشیری، عن أبی الحسن علی بن محمد بن علی الحاتمی الزوزنی، عن أبی الحسن احمد بن محمد بن هارون الزوزنی، عن أبی بكر محمد بن عبد اللّه بن محمد حفدة العباس بن حمزة النیشابوری، عن عبد اللّه بن احمد بن عامر الطائی، عن أبیه، عن علی الرضا، عن موسی الكاظم، عن جعفر الصادق، عن محمد الباقر، عن علی السجاد، عن الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام.

تشویق به نیکی‌ها و انجام طاعت‌ها و واجبات

به سوی طاعت‌ها بشتابید، و در رساندن نیکی‌ها بر یکدیگر پیشی بگیرید؛ و اگر کوتاهی کردید، مبادا در انجام واجبات کوتاهی کنید.

سارعوا إلی الطّاعات، و سابقوا إلی إسداء المكرمات؛ فإن قصّرتم فإیّاكم أن تقصّروا عن أداء الفرائض.

منابع (۱)
  1. فعل الصّالحات. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 438 الحدیث 86. مرسلا.

تا می‌توانید کار نیک کنید، که نیکوکار از خودِ کار نیک بهتر است؛ و از بدی دوری کنید، که بدکار از خودِ بدی بدتر است.

إفعلوا الخیر ما استطعتم، ف فاعل الخیر خیر منه، و اجتنبوا الشّرّ؛ ف فاعل الشّرّ شرّ منه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۲
منابع (۲)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی غرر الحكم ج 1 ص 122 الحدیث 192 و ص 135 الحدیث 55. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 92. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 214. مرسلا. باختلاف.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 122. و فی ص 135 الحدیث 56. مرسلا. باختلاف یسیر.

برترینِ مردم کسی است که بیشتر با مدارا رفتار کند، و زیرک‌ترینشان کسی است که بر حق شکیباتر باشد.

أفضل النّاس أعملهم بالرّفق، و أكیسهم أصبرهم علی الحقّ.

شکیبایی ضامنِ کامیابی است، و توکل آن را تباه نمی‌کند.

الصّبر كفیل بالنّجاح و التّوكّل لا یحبطه.

و خردمند با نخستین گرفتاری خوار نمی‌شود، و با نخستین مقام و بلندی شادمان و سرمست نمی‌شود.

و العاقل لا یذلّ بأوّل نكبة، و لا یفرح بأوّل رفعة.

قناعت شمشیری است که کُند نمی‌شود، و شکیبایی مَرکبی است که سکندری نمی‌خورد.

القناعة سیف لا ینبو، و الصّبر مطیّة لا تكبو.

و برترین توشه و سازوبرگ، پایداری در برابر سختی است.

و أفضل العدّة الصّبر علی الشّدّة.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 209 الحدیث 500. مرسلا. و فی ربیع الأبرار ج 3 ص 94 الحدیث 8. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 31. مرسلا. و فی ص 125.مرسلا. و فی شرح ابن أبی الحدید ج 1 ص 319. مرسلا. و فی زهر الآداب ج 1 ص 43. مرسلا. و فی سراج الملوك ص 85. مرسلا. و فی ص 87. مرسلا. و فی الرسالة القشیریة ص 220. مرسلا. و فی المواعظ العددیة ص 46 الفصل 11. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 34. مرسلا. باختلاف.

فایده‌های بخشش، بردباری، گذشت و وفاداری

بخشش، نگهبانِ آبروهاست؛ بردباری، دهان‌بندِ نادان است؛ گذشت، زکاتِ پیروزی است؛ وفاداری، همدمِ تو در برابر پیمان‌شکن است؛ و دل کندن، جایگزینِ تو در برابر خائن است. خرد درختی است که ریشه‌اش تقوا، شاخه‌اش حیا، و میوه‌اش پارسایی است.

الجود حارس الأعراض، و الحلم فدام السّفیه، و العفو زكاة الظّفر، و الوفاء أنسك ممّن نكث، و السّلوّ عوضك ممّن غدر. العقل شجرة أصلها التّقی، و فرعها الحیاء، و ثمرتها الورع.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۱۱
منابع (۱)
  1. ورد فی المجتنی ص 31. مرسلا.

پس تقوا به سه خصلت فرا می‌خواند:

فالتّقوی تدعو إلی خصال ثلاث:

به فهمِ دین، و زهد در دنیا، و بریدن از همه و پیوستن به خدای برتر.

إلی الفقه فی الدّین، و الزّهد فی الدّنیا، و الانقطاع إلی اللّه - تعالی -.

و حیا به سه خصلت فرا می‌خواند:

و الحیاء یدعو إلی خصال ثلاث:

به یقین، و خوش‌اخلاقی، و فروتنی.

إلی الیقین، و حسن الخلق، و التّواضع.

و پارسایی به سه خصلت فرا می‌خواند:

و الّورع یدعو إلی خصال ثلاث:

به راست‌گوییِ زبان، شتافتن به سوی نیکی، و رها کردنِ شبهه‌ها (کارهای مشکوک).

إلی صدق اللّسان، و المسارعة إلی البرّ، و ترك الشّبهات.

و بر انسانِ خردمند لازم است که دیدگاه‌های خردمندان را به دیدگاهِ خود بیفزاید، دانش‌های حکیمان را با دانشِ خود همراه کند، پیوسته در پیِ راهنمایی خواستن باشد و خودرأیی را کنار بگذارد.

[و] حقّ علی العاقل أن یضیف إلی رأیه آراء العقلاء، و یجمع إلی علمه علوم الحكماء، و یستدیم الاسترشاد، و یترك الاستبداد.

منابع (۱)
  1. یضمّ. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 384 الحدیث 53. مرسلا.

برترین کسی که با او مشورت می‌کنی انسانِ باتجربه است، و بدترین کسی که با او همنشین می‌شوی انسانِ پرعیب است.

أفضل من شاورت ذو التّجارب، و شرّ من قارنت ذو المعایب.

منابع (۱)
  1. ورد المصدر السابق. و فی غرر الحكم ج 1 ص 204 الحدیث 353. مرسلا. و فی ص 384 الحدیث 56. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 123. مرسلا. و فی ص 232 و 233. مرسلا. و فی المواعظ العددیة ص 175. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 284. مرسلا. و فی ج 6 ص 169 و ص 170. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

تشویق به مشورت و رها کردنِ فالِ بد

و مشورت کردن عینِ هدایت است. و راست‌گویی برترین روایت است.

و الاستشارة عین الهدایة. [و] الصّدق أفضل روایة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۱۱

و خیر در رها کردنِ فالِ بد است.

[و] الخیرة فی ترك الطّیرة.

و روزها تجربه‌ها را می‌بخشند.

[و] الأیّام تفید التّجارب.

منابع (۱)
  1. ورد فی نثر الدرّ ج 1 ص 294. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 17 الحدیث 432.و ص 34 الحدیث 1065. مرسلا. و فی شرح ابن أبی الحدید ج 20 ص 283 الرقم 245. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 38. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 284. مرسلا. باختلاف یسیر.

و واسطه و شفاعت‌کننده، بالِ خواهنده است.

[و] الشّفیع جناح الطّالب.

منابع (۱)
  1. (**) الشّفیع جناح الطّالب ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 63.

عادل‌ترینِ مردم کسی است که با داشتنِ نیرو انصاف به خرج دهد، و بردبارترینِ آنان کسی است که با داشتنِ قدرت بردباری کند.

أعدل النّاس من أنصف عن قوّة، و أعظمهم حلما من حلم عن قدرة.

سه چیز است که در هر کس باشد، ایمانش کامل شده است:

ثلاث من كنّ فیه فقد كمل إیمانه:

روشی از پروردگارش، و روشی از پیامبرش، و روشی از اولیایش.

سنّة من ربّه. و سنّة من نبیّه. و سنّة من أولیائه.

اما روشِ پروردگارش، پوشاندنِ رازِ خود است؛ خدای برتر فرموده است: «عالِمُ الْغَیْبِ فَلا یُظْهِرُ عَلی غَیْبِهِ أَحَداً * إِلاّ مَنِ ارْتَضی مِنْ رَسُولٍ» (او دانای غیب است و هیچ کس را بر غیبِ خود آگاه نمی‌سازد، مگر پیامبری که از او خشنود باشد).

فالسّنّة من ربّه كتمان سرّه؛ قال اللّه - تعالی -: عالِمُ الْغَیْبِ فَلا یُظْهِرُ عَلی غَیْبِهِ أَحَداً * إِلاّ مَنِ ارْتَضی مِنْ رَسُولٍ .

منابع (۱)
  1. سورة الجن/ 26-27.

و اما روشِ فرستادهٔ او، مدارا کردن با مردم است؛ خدای شکست‌ناپذیر و باشکوه فرموده است: «خُذِ اَلْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِینَ» (گذشت را پیشه کن و به کارِ نیک فرمان بده و از نادانان روی بگردان).

و أمّا السّنّة من رسوله فمداراة النّاس؛ قال اللّه - عزّ و جلّ -: خُذِ اَلْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِینَ .

منابع (۱)
  1. الأعراف/ 199.

و اما روشِ ولیِّ او، شکیبایی در سختی و رنج است؛ خدای برتر فرموده است:

و أمّا السّنّة من ولیّه فالصّبر فی البأساء و الضّرّاء؛ قال اللّه - تعالی -:

«وَ الصّابِرِینَ فِی الْبَأْساءِ وَ الضَّرّاءِ» (و شکیبایان در سختی و رنج).

وَ الصّابِرِینَ فِی الْبَأْساءِ وَ الضَّرّاءِ .

منابع (۱)
  1. البقرة/ 177. و وردت الفقرات فی غرر الحكم ج 1 ص 201 الحدیث 417. مرسلا.و فی عیون الحكم و المواعظ ص 122. مرسلا. و فی ص 213. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 30. مرسلا. و فی ص 152.مرسلا. باختلاف بین المصادر.

هر کس مصیبت‌های کوچک را بزرگ بشمارد، خدای پاک او را به مصیبت‌های بزرگ گرفتار می‌کند.

من عظّم صغار المصائب ابتلاه اللّه - سبحانه - بكبارها.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۴۸
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم للآمدی ج 2 ص 683 الحدیث 1130. مرسلا.

تشویق به شکیبایی و نهی از بی‌تابی

و شکیبایی با پیشامدهای ناگوارِ روزگار پیکار می‌کند، و بی‌تابی از یارانِ روزگار است. ظرافت در چاره‌اندیشی، سودمندتر از دست به دامانِ وسیله شدن است.

و الصّبر یناضل الحدثان، و الجزع من أعوان الزّمان. التّلطّف فی الحیلة أجدی من الوسیلة.

منابع (۲)
  1. (**) من: و الصّبر. إلی: الزّمان. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 211.
  2. مستأصل. ورد فی أدب الدنیا و الدین ص 281. مرسلا.

و اهمیت دادن به کار، چارهٔ ظریف و دقیق را برمی‌انگیزد.

[و] الاهتمام بالأمر یثیر لطیف الحیلة.

و خشنودی به آنچه مقدر شده، فرمان‌برداری از فرمانِ خداست.

[و] الرّضا بالمقدور امتثال المأمور.

بسیاریِ دنیا اندک است، عزتش خواری، زیورهایش گمراه‌کننده، و بخشش‌هایش فتنه و آزمایش است.

كثرة الدّنیا قلّة، و عزّها ذلّة، و زخارفها مضلّة، و مواهبها فتنة.

آنچه از دنیایت پیش فرستادی برای خودت است، و آنچه از آن واپس گذاشتی برای دشمن است.

ما قدّمت من دنیاك فلنفسك، و ما أخّرت منها فللعدوّ.

و مردم دربارهٔ هیچ چیزی نگفتند: «خوشا به حالش»، مگر اینکه روزگار روزِ سختی و بدبختی را برایش پنهان کرده بود.

و ما قال النّاس لشیء: طوبی له، إلاّ و قد خبّأ له الدّهر یوم بؤس.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۸۶
منابع (۲)
  1. ورد فی نثر الدرّ ج 1 ص 294. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 89 الحدیث 2047 و ج 2 ص 563 الحدیث 42. مرسلا. و فی ص 745 الحدیث 163. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 62. مرسلا. و فی ص 390. مرسلا. و فی ص 482. مرسلا.و فی العسل المصفی ج 1 ص 229 الحدیث 153. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 310. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. سوء. ورد فی نسخة العام 400 ص 482. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 416.و هامش نسخة الإسترابادی ص 583. و نسخة العطاردی ص 466.

هیچ دو دعوتی با هم اختلاف پیدا نکردند، مگر اینکه یکی از آن دو گمراهی بود. از کفاره‌های گناهانِ بزرگ، فریادرسیِ درماندهٔ اندوهگین است؛ و از برترین خصلت‌های جوانمردانه، گره‌گشایی از غمگین و پذیرایی از مهمانان است؛ و از برترین فضیلت‌ها، نیکی کردن به دیگران و گسترش دادنِ کارِ نیک است.

ما اختلفت دعوتان إلاّ كانت إحداهما ضلالة. من كفّارات الذّنوب العظام إغاثة الملهوف؛ و من أفضل المكارم التّنفیس عن المكروب، و إقراء الضّیوف؛ و من أفضل الفضائل اصطناع الصّنائع، و بثّ المعروف.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۴
منابع (۲)
  1. () من: ما اختلفت. إلی: ضلالة. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 183.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 731 الحدیث 105. مرسلا.

عیب‌های دنیا و نهی از اختلاف در دعوت

ای مردم! از این انسان در شگفت شوید: با پیه (چربیِ چشم) می‌نگرد، با گوشت سخن می‌گوید، با استخوان می‌شنود، و از شکافی نفس می‌کشد!

أیّها النّاس؛ اعجبوا لهذا الإنسان: ینظر بشحم، و یتكلّم بلحم، و یسمع بعظم، و یتنفّس من خرم.

منابع (۲)
  1. ورد فی المصدر السابق الحدیث 105 و 106. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 19 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 62 و 482. مرسلا. و فی تحف العقول ص 69. مرسلا. باختلاف.
  2. (****) من: إعجبوا. إلی: خرم. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 8.

نهی از پرگویی و شتاب‌زدگی در کار

ای مردم! هر کس پرگویی کند، هذیان می‌گوید؛ هر کس قدرت یابد، انحصارطلبی می‌کند؛ هر کس شتاب کند، می‌لغزد؛ هر کس دارایی و یاورش کم شود، خوار می‌شود؛ هر کس بخشش کند، سروری می‌یابد؛ هر کس مالش بسیار شود، به ریاست می‌رسد؛ و هر کس بردباری‌اش بسیار شود، بزرگ‌منش می‌شود. و هر کس در نعمت‌های خدای پاک بیندیشد، توفیق می‌یابد؛ و هر کس در ذاتِ خدای پاک بیندیشد، بی‌دین می‌شود. و هر کس دیگری را به چیزی سرزنش کند، خودش به آن گرفتار می‌شود؛ و هر کس کاری را بسیار انجام دهد، به همان شناخته می‌شود؛ و هر کس به خود ببالد، مسخره می‌شود؛ و هر کس خدا را خیرخواهِ خود بداند، توفیق را به دست می‌آورد.

أیّها النّاس؛ إنّه من أكثر هجر، و من ملك استأثر، و من عجل زلّ، و من قلّ ذلّ، و من جاد ساد، و من كثر ماله رؤس، و من كثر حلمه نبل. و من تفكّر فی آلاء اللّه - سبحانه - وفّق، و من فكّر فی ذات اللّه - سبحانه - تزندق. و من عیّر بشیء بلی به، و من أكثر من شیء عرف به، و من أعجب بنفسه سخر به، و من استنصح اللّه حاز التّوفیق.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۶۰
منابع (۲)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 19 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی تحف العقول ص 69. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 612 الحدیث 32. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 12. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 161. مرسلا. و فی شرح مائة كلمة ص 147. باختلاف.
  2. ألحد. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 658 الحدیث 826. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 387. مرسلا.

و هر کس از سستی و کوتاهی پیروی کند، حق‌ها را ضایع می‌سازد؛ و هر کس از سخن‌چین پیروی کند، دوست را از دست می‌دهد.

و من أطاع التّوانی ضیّع الحقوق، و من أطاع الواشی ضیّع الصّدیق.

منابع (۲)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 21. بالسند السابق. و فی دستور معالم الحكم ص 27 و 28. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 611 الحدیث 18 و 19. و ص 658 الحدیث 826. و ص 660 الحدیث 841 و 842. مرسلا. و فی الجوهرة ص 87.عن الزبیر بن بكار، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 449 و 453. مرسلا. و فی مجمع البحرین ج 4 ص 265. مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 237 الحدیث 153. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 397. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. (**) من: من أطاع. إلی: الصّدیق. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 239.

و هر کس ناتوان باشد، در پیِ چیزی می‌رود که از دست رفته و جبرانش ممکن نیست، و کاری را که شدنی است و سرانجامش ستوده می‌شود رها می‌کند.

و من عجز طلب ما فات ممّا لا یمكن استدراكه، و ترك ما أمكن ممّا تحمد عواقبه.

نهی از شوخی و خندهٔ بسیار

و هر کس شوخی‌اش بسیار شود، سبک شمرده می‌شود؛ و هر کس خنده‌اش بسیار شود، ابهتش از میان می‌رود؛ و هر کس با مردان ستیزه‌جویی کند، مردانگی‌اش از دست می‌رود؛ و هر کس با نافرمانیِ خدا در پیِ کاری برود، از آنچه به آن امید بسته دورتر و به آنچه از آن می‌ترسیده نزدیک‌تر می‌شود.

و من كثر مزاحه استخفّ به، و من كثر ضحكه ذهبت هیبته، و من لاحی الرّجال سقطت مروءته، [و] من ابتغی أمرا بمعصیة اللّه كان أبعد لما رجا و أقرب لما اتّقی.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 21 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 27. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 621 الحدیث 219 و 225. مرسلا. و فی مناقب الخوارزمی ص 272. عن الفضل بن محمد الأسترابادی، عن الحسن بن علی بن القاسم، عن الحسن بن احمد الجهرمی، عن الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن محمد بن الحسین بن درید، عن احمد بن أبی طاهر صاحب أبی عثمان الجاحظ، عن الجاحظ، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی الجوهرة ص 87. عن الزبیر بن بكار مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی شرح ابن أبی الحدید ج 20 ص 327 الرقم 743. مرسلا. و فی المستطرف ج 2 ص 63. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 442. مرسلا.و فی سراج الملوك ص 158. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 2 ص 152 الحدیث 72. مرسلا. و فی نور الأبصار ص 91. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 12. مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 239 الحدیث 160. مرسلا. باختلاف.

و هر کس در عمل کوتاهی کند، به اندوه گرفتار می‌شود.

[و] من قصّر فی العمل ابتلی بالهمّ.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۲۷
منابع (۱)
  1. ابتلاه اللّه - سبحانه -. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 705 الحدیث 1364.مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 426. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 352. مرسلا.

نشانهٔ بی‌ارزشیِ دنیا نزد خدای پاک

از بی‌ارزشیِ دنیا نزد خدای پاک این است که تنها در آن نافرمانیِ خدا می‌شود، و از پستیِ دنیا نزد خدای پاک این است که به آنچه نزد اوست جز با رها کردنِ دنیا نمی‌توان رسید. و خدای پاک هیچ نیازی به کسی ندارد که خدا را در جان و مالِ او بهره‌ای نیست. کشتزارِ سخن دل است، امانت‌گاهش اندیشه، استوارکننده‌اش عقل، آشکارکننده‌اش زبان، کالبدش حروف، روحش معنا، زیورش اعراب (درستیِ ساختارِ واژه‌ها)، و نظم و سامانش درستی است.

إنّ من هوان الدّنیا علی اللّه - سبحانه - أنّه لا یعصی إلاّ فیها، و من ذمامة الدّنیا عند اللّه - سبحانه - أنّه لا ینال ما عنده إلاّ بتركها. و لا حاجة للّه - سبحانه - فیمن لیس للّه فی نفسه و ما له نصیب. مغرس الكلام القلب، و مستودعه الفكر، و مقوّمه العقل، و مبدیه اللّسان، و جسمه الحروف، و روحه المعنی، و حلیته الإعراب، و نظامه الصّواب.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۲۷
منابع (۵)
  1. () من: إنّ من. إلی: بتركها. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 385.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 732 الحدیث 118. مرسلا.
  3. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 705 الحدیث 1364. مرسلا.
  4. له. ورد فی المصدر السابق.
  5. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 764 الحدیث 119. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 485. مرسلا. و فی ص 472. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 440. مرسلا.

حساسیتِ سخنِ حکیمان و معنای انسانِ زیرک

سخنِ حکیمان اگر درست باشد درمان است، و اگر نادرست باشد درد و بیماری است. زیرک کسی است که امروزش بهتر از دیروزش باشد، و سرزنش را از خود بازدارد.

إنّ كلام الحكماء إذا كان صوابا كان دواء، و إذا كان خطأ كان داء. الكیّس من كان یومه خیرا من أمسه، و عقل الذّمّ عن نفسه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۶۵

سستی و کوتاهی، کلیدِ بدبختی است.

التّوانی مفتاح البؤس.

و از ناتوانی و تنبلی، تنگدستی زاده شد و نابودی به بار آمد.

و بالعجز و الكسل تولّدت الفاقة، و نتجت الهلكة.

هر کس ادب ندارد، آبرو و اعتبارش تباه می‌شود.

فسد حسب من لیس له أدب.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 72 الحدیث 1821. مرسلا. و فی ج 2 ص 726 الحدیث 36. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 19 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی تحف العقول ص 70. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 54. مرسلا. و فی ص 472. مرسلا. و فی المستطرف ج 2 ص 63. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 312. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

و هر کس کردارش او را عقب نگه دارد، نَسَبش او را پیش نمی‌برد.

[و] من أبطأ به عمله لم یسرع به نسبه.

منابع (۲)
  1. (**) من: من أبطأ. إلی: به نسبه. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 389.و تكرر تحت الرقم 23.
  2. حسبه. ورد فی نسخة العام 400 ص 432. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 374.و نسخة ابن النقیب ص 316. و نسخة العطاردی ص 408.

تشویق به کسب ادب

و هر کس بی‌ادبی‌اش او را پایین بکشد، بزرگیِ خاندانش او را بالا نمی‌برد.

و من وضعه سوء أدبه لم یرفعه شرف نسبه.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 637 الحدیث 487. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 454. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 394. مرسلا. باختلاف یسیر.

و هر کس شرف و ارزشِ خودش را از دست بدهد، شرفِ پدرانش سودی به حالش ندارد. هر کس نگاهش را رها کند، دل و خاطرش را به رنج می‌اندازد.

و من فاته حسب نفسه لم ینفعه حسب آبائه. من أطلق ناظره أتعب خاطره.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۸۹

و هر کس نگاه‌هایش پیاپی شود، حسرت‌هایش همیشگی می‌ماند.

و من تتابعت لحظاته دامت حسراته.

آغازِ نابودی، کم‌حیایی است.

أوّل الرّدی قلّة الحیاء.

و آفتِ اندیشه، پیروی از هوس است.

و آفة الرّأی اتّباع الهوی.

منابع (۱)
  1. ورد فی العسل المصفی ج 1 ص 228 الحدیث 153. مرسلا. و فی جامع الأخبار للسبزواری ص 245 الحدیث 626-4. مرسلا. و فی جامع الأخبار للشعیری ص 85. مرسلا. و فی الكنز المدفون ص 86. مرسلا.

هر کس خود را در جایگاهِ تهمت بگذارد، کسی را که به او بدگمان شده سرزنش نکند. و هر کس رازش را پنهان نگه دارد، کارش را در دست گرفته و اختیار با اوست.

من وضع نفسه مواضع التّهمة فلا یلومنّ من أساء الظّنّ به. و من كتم سرّه ملك أمره و كانت الخیرة بیده.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۶۲
منابع (۲)
  1. () من: من وضع. إلی: الظّنّ به. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 159.
  2. ورد فی إرشاد القلوب ج 1 ص 20. و فی كشف الخفاء ج 2 ص 273 الحدیث 2585. مرسلا. و فی تذكرة الموضوعات ص 205. مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 224 الحدیث 143. مرسلا.

و هر سخنی که از دو نفر بگذرد، فاش می‌شود.

و كلّ حدیث جاوز اثنین فشی.

منابع (۱)
  1. ورد فی الاختصاص ص 226. عن محمد بن الحسن، عن محمد بن سنان، عن (بعض رجاله)، عن أبی الجارود، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 380 الحدیث [483] 8. عن احمد بن محمد یحیی العطار، عن أبیه، عن محمد بن الحسین بن أبی الخطاب، عن محمد بن سنان، عن أبی الجارود، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی مشكاة الأنوار ص 757. عن السكونی، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.

اصولِ میانه‌روی و نهی از اسراف

هر چه به آن بسنده شود، کافی است؛ و هر چه از میانه‌روی بگذرد، اسراف است.

كلّ مقتصر علیه كاف. و كلّ ما زاد علی الاقتصاد إسراف.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۹۵

و بهترینِ کارها، حفظِ آبرو با مال است.

و أفضل الفعال صیانة العرض بالمال.

کسی که با بدان نشست‌وبرخاست کند، خردمند نیست؛ و کسی که به خودش بدی کند، امیدی به او نیست.

لیس من خالط الأشرار بذی معقول، و لیس من أساء إلی نفسه بذی مأمول.

و هر کس از کار و سخنِ زیادی خودداری کند، خردها نظرش را درست می‌شمارند.

و من أمسك عن الفضول عدلت رأیه العقول.

و هر کس از زیاده‌گویی خودداری کند، مردان به خردمندی‌اش گواهی می‌دهند.

[و] من أمسك عن الفضول المقال شهدت بعقله الرّجال.

و هر کس با نادانان همنشینی کند، باید آمادهٔ حرف و حدیث‌ها باشد.

و من جالس الجهّال فلیستعدّ للقیل و القال.

ای مردم! اگر مرگ خریدنی بود، از میانِ اهلِ دنیا، هم بخشندهٔ گشاده‌رو آن را می‌خرید و هم فرومایهٔ سردرگم.

أیّها النّاس؛ لو أنّ الموت یشتری لاشتراه من أهل الدّنیا الكریم الأبلج، و اللّئیم الملهوج.

حالت‌های دل و خرد

ای مردم! دل‌ها را نشانه‌هایی است که جان‌ها را از راهِ کوتاهی‌کنندگان دور می‌راند؛ و زیرکی در فهمیدنِ پندها، از چیزهایی است که جانِ آدمی را به پرهیز از خطر فرا می‌خواند.

أیّها النّاس؛ إنّ للقلوب شواهد تجری الأنفس عن مدرجة أهل التّفریط؛ و فطنة الفهم للمواعظ ممّا یدعو النّفس إلی الحذر من الخطر.

در دل‌ها وسوسه‌های هوس می‌گذرد، و خردها بازمی‌دارند و نهی می‌کنند.

و للقلوب خواطر الهوی، و العقول تزجر و تنهی.

و آنگاه که سختی به نهایت رسد، گشایش می‌آید.

و عند تناهی الشّدّة تكون الفرجة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۵۱
منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 4 ص 49 الحدیث 14. عن محمد بن علی، عن معمر، مرفوعا عن علی علیه السّلام. و ج 8 ص 19 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی غرر الحكم ج 1 ص 6 الحدیث 35 و 36. و ج 2 ص 547 الحدیث 73. و ص 581 الحدیث 23. و ص 660 الحدیث 843 و 844. و فی تحف العقول ص 70. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 12. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 157 و 404. مرسلا. و فی نزهة الناظر ص 144. مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 228 الحدیث 153.مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 336.مرسلا. و فی ص 397. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

و آنگاه که حلقه‌های بلا تنگ شود، آسایش می‌رسد.

و عند تضایق حلق البلاء یكون الرّخاء.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۵۱

و همراهِ دشواری، آسانی است.

و مع العسر یكون الیسر.

و در تجربه‌ها، دانشی تازه است.

[و] فی التّجارب علم مستأنف.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8. بالسند السابق. و تحف العقول. و نزهة الناظر.و المستدرك لكاشف الغطاء. و فی دستور معالم الحكم ص 18. مرسلا. و فی الفرج بعد الشدة ج 1 ص 54. مرسلا عن ابن مسعود، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب المواعظ ص 72. مرسلا. و فی كنز الفوائد ص 172. مرسلا. و فی شرح ابن أبی الحدید ج 20 ص 259 الحدیث 34. مرسلا. باختلاف. و ورد مستفاد فی غرر الحكم ج 1 ص 35 الحدیث 1078. مرسلا.

و نگه داشتنِ تجربه، از توفیق است.

و من التّوفیق حفظ التّجربة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۱۱

تشویق به عبرت گرفتن

و عبرت گرفتن، هشداردهنده‌ای خیرخواه است که به راهِ درست می‌برد. چه بسیارند پندها و چه اندک است عبرت گرفتن! پندها در فراوانی به نهایت رسیده‌اند و عبرت گرفتن در کمی به آخر رسیده است. از خردت همین بس که راهِ گمراهی‌ات را از راهِ هدایتت برایت روشن کند.

و الاعتبار منذر ناصح یقود إلی الرّشاد. ما أكثر العبر و أقلّ الاعتبار؛ فالعبر قد بلغت فی الكثرة الغایة، و الاعتبار قد بلغ فی القلّة النّهایة. كفاك من عقلك ما أوضح لك سبیل غیّك من رشدك.

منابع (۸)
  1. () و الاعتبار منذر ناصح. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 365.
  2. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 19 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السلام. و فی دستور معالم الحكم ص 18. مرسلا. و فی كتاب المواعظ ص 72. مرسلا. و فی تحف العقول ص 70. مرسلا. و فی نزهة الناظر ص 144.مرسلا. و فی شرح ابن أبی الحدید ج 20 ص 259 الحدیث 34. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 12. مرسلا. و فی المجتنی ص 31. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 35 الحدیث 1079 و ص 37 الحدیث 1164. مرسلا. باختلاف.
  3. () من: ما أكثر. إلی: الاعتبار. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 297.
  4. المعتبر. ورد فی هامش نسخة الإسترابادی ص 586.
  5. ورد فی نثر الدرّ للآبی ج 1 ص 307. مرسلا.
  6. (***) من: كفاك. إلی: رشدك. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 421.
  7. أبان. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 560 الحدیث 70. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 387. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 307. مرسلا.
  8. ما دلّك علی سبیل. ورد فی فیض القدیر ج 2 ص 688. عن حكیم (!).

مرزهای دین و ادب و حقِ مؤمن

و از کارِ دین، همین برایت بس که آنچه را ندانستنش روا نیست بشناسی.

[و] كفاك من أمر الدّین أن تعرف ما لا یسع جهله.

منابع (۱)
  1. ورد فی

و برای ادبِ خودت همین بس که از آنچه برای دیگران نمی‌پسندی دوری کنی. و برادرِ مؤمنت همان حقی را بر گردنِ تو دارد که تو بر گردنِ او داری.

و كفاك أدبا لنفسك تجنّبك ما كرهته لغیرك. و علیك لأخیك المؤمن مثل الّذی لك علیه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۱۲
منابع (۴)
  1. ( (2 و *) كفی. ورد فی الحكمة 365. و ورد كفی بك فی أمالی المفید ص 336 الحدیث 7. عن أبی بكر محمد بن عمر الجعابی، عن عبد اللّه بن محمد بن عبید اللّه بن یاسین، عن علی الهادی، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام.
  2. اجتناب. ورد فی الحكمة 412.
  3. اجتناب ما تكرهه من غیرك. ورد فی الحكمة 412. و ورد تركك ما كرهته من غیرك فی أمالی المفید. بالسند السابق. و فی الإعجاز و الإیجاز ص 46. مرسلا. باختلاف یسیر.
  4. ورد فی الإعجاز و الإیجاز. و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 19 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی تحف العقول ص 70. مرسلا. و فی شرح ابن أبی الحدید ج 20 ص 259 الحدیث 34. مرسلا.

و هر کس خود را با نظرِ خویش بی‌نیاز بداند، جانش را به خطر انداخته است.

و ل قد خاطر بنفسه من استغنی برأیه.

منابع (۲)
  1. (**) و قد خاطر من استغنی برأیه. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 211.
  2. ورد فی دستور معالم الحكم ص 20. مرسلا. و فی كتاب المواعظ ص 71. مرسلا.و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ص 59 الحدیث 204. عن علی بن احمد بن عمران الدقاق، عن محمد بن هارون الصوفی، عن عبید اللّه بن موسی الرویانی، عن عبد العظیم بن عبد اللّه الحسنی، عن علی الرضا، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 532 الحدیث [718] 9. بالسند الوارد فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام. و فی من لا یحضره الفقیه ج 4 ص 388 الحدیث 5834. مرسلا.

کامیابی با کسی که سبک‌سرتر و شتاب‌زده‌تر است همراه نیست.

لیس النّجاح مع الأخفّ الأعجل.

تشویق به اندیشیدن در عاقبتِ کارها

اندیشیدن در عاقبتِ کارها، از ناگواریِ پیشامدهای بد در امان می‌دارد.

الفكر فی العواقب یؤمّن مكروه النّوائب

و دوراندیشی پیش از کار، از لغزش و پشیمانی در امان می‌دارد.

و التّدبّر قبل العمل یؤمّن من العثار [و] النّدم.

هرگاه فرصتی برایت پیش آمد، غنیمت شمار؛ که از دست دادنِ فرصت، اندوه و حسرت است.

إذا أمكنتك الفرصة فانتهزها، فإنّ إضاعة الفرصة غصّة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۱۸
منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 19 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 20. مرسلا. و فی تحف العقول ص 70. مرسلا. و فی الإعجاز و الإیجاز ص 46. مرسلا. و فی نثر الدرّ ج 1 ص 294.مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 350 الحدیث 61. مرسلا. و فی ج 2 ص 762 الحدیث 92. مرسلا. و فی الجوهرة ص 88. عن الزبیر بن بكار، و منه مرسلا.و فی عیون الحكم و المواعظ ص 202. مرسلا. و فی ص 488. مرسلا. و فی المجتنی ص 31. مرسلا. و فی سراج الملوك ص 24. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 141. مرسلا. و فی ص 441. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 13. مرسلا. باختلاف.

خوش‌رفتاری و مدارا با مردم، مایهٔ ایمنی از گزندهای آنان است. و بحث و گفت‌وگو با دانشمندان، فایده‌هایشان را به بار می‌آورد و فضیلت‌هایشان را به دست می‌دهد.

مقاربة النّاس فی أخلاقهم أمن من غوائلهم. و مناقشة العلماء تنتج فوائدهم، و تكسب فضائلهم.

منابع (۳)
  1. (**) من: مقاربة. إلی: غوائلهم. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 401.
  2. خلائقهم. ورد فی ناسخ التواریخ ج 6 ص 441. و فی غرر الحكم ج 2 ص 762 الحدیث 91. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 488. مرسلا.
  3. ورد فی الكافی. و الجوهرة. بالسندین السابقین. و نثر الدرّ. و تحف العقول. و دستور معالم الحكم. و عیون الحكم و المواعظ. و فی ناسخ التواریخ ج 6 ص 141. و ص 441.و المستدرك لكاشف الغطاء. و فی غرر الحكم ج 1 ص 350 الحدیث 61. مرسلا.و فی ج 2 ص 762 الحدیث 92. مرسلا. باختلاف.

فایده‌های شناختِ دیدگاه‌های گوناگون و سرانجامِ به قدرت رسیدنِ فرومایگان

هر کس با دیدگاه‌های گوناگون روبه‌رو شود، جاهای خطا را می‌شناسد؛ و هر کس دیدگاه‌های گوناگون را نشناسد، چاره‌ها او را درمانده می‌کنند.

من استقبل وجوه الآراء عرف مواقع الخطإ. و من جهل وجوه الآراء أعیته الحیل.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۷۳
منابع (۱)
  1. وجوه. ورد فی كتاب الطراز ج 1 ص 168. مرسلا.

به سرِ کار آمدنِ فرومایگان و نورسیدگان در حکومت‌ها، نشانهٔ فروپاشی و رو به زوال رفتنِ آن‌هاست.

تولّی الأراذل و الأحداث الدّول دلیل انحلالها و إدبارها.

هوس دشمن خرد است، و سرگرمیِ بیهوده از میوه‌های نادانی است.

الهوی عدوّ العقل، و اللّهو من ثمار الجهل.

خرد بالا رفتن به بالاترین جایگاهِ بلندمرتبگان است، و هوس سقوط کردن به پست‌ترین جایگاهِ پستان است.

العقل رقیّ إلی [أعلی] علّیّین، و الهوی هویّ إلی أسفل سافلین.

و خدا با هیچ چیزی برتر از خرد پرستش نشده است.

[و] ما من شیء عبد اللّه به أفضل من العقل.

و خردِ هیچ انسانی کامل نمی‌شود تا زمانی که ویژگی‌های گوناگونی در او باشد:

و ما تمّ عقل امرئ حتّی یكون فیه خصال شتّی:

مردم از کفر و بدیِ او در امان باشند، و به درستی و نیکیِ او امیدوار باشند.

الكفر و الشّرّ منه مأمونان، و الرّشد و الخیر منه مأمولان.

و زیادیِ مالش بخشیده شود، و جلوی زیادیِ سخنش گرفته شود، و بهره‌اش از دنیا به اندازهٔ خوراکِ روزانه باشد.

و فضل ماله مبذول، و فضل قوله مكفوف، و نصیبه من الدّنیا القوت.

در تمام عمرش از دانش سیر نمی‌شود.

لا یشبع من العلم دهره.

خواری با خدا را بیشتر از سرافرازی با غیر خدا دوست دارد.

الذّلّ أحبّ إلیه مع اللّه من العزّ مع غیره.

و فروتنی را بیشتر از بزرگی و مقام دوست دارد.

و التّواضع أحبّ إلیه من الشّرف.

کار نیکِ اندکِ دیگران را بسیار می‌شمارد، و کار نیکِ بسیارِ خودش را اندک می‌بیند، و همهٔ مردم را بهتر از خود و خود را بدتر از همهٔ آنان می‌بیند. و این کمالِ کار است.

یستكثر قلیل المعروف من غیره، و یستقلّ كثیر المعروف من نفسه، و یری النّاس كلّهم خیرا منه و أنّه شرّهم. و هو تمام الأمر.

تشویق به چیرگی بر هوس و شهوت

هر که بر شهوتِ خود مسلط شود، جوانمردی‌اش کامل می‌شود و سرانجامش نیکو می‌شود.

من ملك شهوته كملت مروءته، و حسنت عاقبته.

و هر که جانش برایش گرامی باشد، شهوتش در چشم او بی‌ارزش می‌شود.

و من كرمت علیه نفسه هانت علیه شهوته.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۴۹
منابع (۱)
  1. ورد فی عیون الحكم و المواعظ ص 48. مرسلا. و فی ص 61. مرسلا. و فی 437.مرسلا. و فی نثر الدرّ ج 1 ص 294. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 48 الحدیث 1373 و 1374. مرسلا. و فی ص 13 الحدیث 321 و 322. و ج 2 ص 681 الحدیث 1108. مرسلا. و فی تحف العقول ص 388. مرسلا عن موسی الكاظم، عن علی علیهما السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 300. مرسلا. و فی ج 6 ص 368. مرسلا. و فی ص 92. مرسلا. باختلاف.

و هر که شهوتش را مهار کند، ارج و ارزش خود را نگه داشته است.

و من حصّن شهوته فقد صان قدره.

و هر که زبانش را نگه دارد، مردمش از او در امان می‌مانند و به خواسته‌اش می‌رسد.

و من أمسك لسانه أمنه قومه، و نال حاجته.

و هر که حقِ کسی را ادا کند که حقِ او را ادا نمی‌کند، او را بندهٔ خود ساخته است.

و من قضی حقّ من لا یقضی حقّه فقد عبّده.

منابع (۲)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 18 الحدیث 12. عن أبی عبد اللّه الأشعری، عن عن بعض أصحابنا، مرفوعا إلی هشام بن الحكم، عن موسی الكاظم، عن علی علیهما السّلام. و فی ج 8 ص 20. الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی كتاب المواعظ ص 72. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 660 الحدیث 850. و ص 651 الحدیث 707. مرسلا. و فی تحف العقول ص 7. مرسلا. و فی ص 388. و فی نظم درر السمطین ص 158. مرسلا. و فی المجتنی ص 36. مرسلا. و فی المواعظ العددیة ص 195. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 13. مرسلا. باختلاف یسیر.
  2. (**) من: من قضی. إلی: عبّده. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 164.

تشویق به بخشش و عطا و رها کردنِ بگومگو

و هر که با دستِ کوتاه (با توانِ کم) ببخشد، با دستِ بلند (پاداشی بزرگ از سوی خدا) به او بخشیده می‌شود.

[و] من یعط بالید القصیرة یعط بالید الطّویلة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۳۲

هر که آبروی خود را عزیز می‌دارد، باید جدل و بگومگو را رها کند. میوهٔ برادری، حفظِ آبروی برادر در غیابِ او و هدیه دادنِ عیب‌هایش به اوست (تذکر دلسوزانهٔ عیب‌ها به خودش).

من ضنّ بعرضه فلیدع المراء. ثمرة الأخوّة حفظ الغیب و إهداء العیب.

منابع (۱)
  1. (**) من: من ضنّ. إلی: المراء. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 362.

و در دگرگونیِ روزگار، گوهرِ مردان شناخته می‌شود.

و فی تقلّب الأحوال علم جواهر الرّجال.

منابع (۳)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 360 الحدیث 46. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 208. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 146. مرسلا.
  2. (***) من: فی تقلّب. إلی: الرّجال. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 217.
  3. تصاریف. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 273. مرسلا.

و در میانِ فریبِ آرزوها، عمرها به پایان می‌رسد.

و فی غرور الآمال یكون انقضاء الآجال.

همنشینی و معاشرت، گوهرِ اخلاق‌ها را ورق می‌زند (و آشکار می‌کند).

جواهر الأخلاق تتصفّحها المعاشرة.

و همراهیِ روزگار، رازهای پنهانِ درون را برایت آشکار می‌سازد.

و مصاحبة الأیّام توضح لك السّرائر الكامنة.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 20 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی من لا یحضره الفقیه ج 4 ص 278 الحدیث [830] 10.مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 47 الحدیث 1353. و فی تحف العقول ص 70.مرسلا. و فی كتاب المواعظ ص 72. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 47 و 354 و 355. مرسلا. و فی المجتنی ص 32. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 300. مرسلا. و فی ج 6 ص 273. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 13. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

تشویق به نرم‌خویی در معاشرت و خوش‌اخلاقی

هر درختی که چوبش نرم باشد، شاخه‌هایش انبوه می‌شود (هر که نرم‌خو باشد، دوستانش بسیار می‌شوند). و هر که خویِ نیکو داشته باشد، همنشینی با او دلپذیر می‌شود.

من لان عوده كثفت أغصانه. و من حسنت خلیقته طابت عشرته.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۱۴
منابع (۱)
  1. كثف. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 402.

و هر که معاشرتش نیکو باشد، برادرانش بسیار می‌شوند.

و من حسنت عشرته كثر إخوانه.

منابع (۱)
  1. عذب لسانه. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 615 الحدیث 119. مرسلا. و فی الإعجاز و الإیجاز ص 36 الرقم 20. مرسلا. و فی مناقب الخوارزمی ص 271. عن الفضل بن محمد الإسترابادی، عن الحسن بن علی بن القاسم، عن الحسن بن احمد الجهرمی، عن الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن محمد بن الحسین بن درید، عن احمد بن أبی طاهر صاحب أبی عثمان الجاحظ، عن الجاحظ، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی مطلوب كل طالب ص 6. مرسلا. و فی شرح مائة كلمة ص 90. مرسلا. و فی شرح كلمات أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 11.مرسلا. و فی نهج الإیمان ص 371. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 2 ص 150 الحدیث 60. مرسلا. و فی ینابیع المودة ص 289. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 434. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 385. مرسلا. و فی نور الأبصار ص 91. مرسلا. باختلاف یسیر.

و هر که بر برادران برتری‌جویی کند، هیچ انسانی با او یک‌رنگ نمی‌ماند.

و من استطال علی الإخوان لم یخلص له إنسان.

و هر که از انصاف دریغ کند، توان و قدرت از او گرفته می‌شود.

و من منع الإنصاف سلبه الإمكان.

و هر که به حکمت شناخته شود، چشم‌ها با وقار و شکوه به او می‌نگرند.

و من عرف بالحكمة لحظته العیون بالوقار و الهیبة.

تشویق به پارسایی و پاک‌دامنی و صبر

و هر که از پارسایی برهنه شود، جامهٔ ننگ را به تن کرده است.

و من تعرّی عن الورع ادّرع جلباب العار.

سرافرازیِ مؤمن، بی‌نیازیِ او از مردم است.

عزّ المؤمن غناه عن النّاس.

و پاک‌دامنی زیورِ تهیدستی است.

و العفاف زینة الفقر.

نهج‌البلاغه، حکمت ۶۸
منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 20 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی غرر الحكم ج 2 ص 637 الحدیث 498. مرسلا. و فی ص 653 الحدیث 734 و 735. مرسلا. و فی ص 661 الحدیث 855 و 856.مرسلا. و فی تحف العقول ص 56. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 19 و 29. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 443 و 450 و 455. مرسلا. و فی كنز الفوائد ص 147. مرسلا. و فی نزهة الناظر ص 137 الحدیث 17. مرسلا.و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 388. مرسلا.و فی ص 395. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

و شکرگزاری زیورِ بی‌نیازی است.

و الشّكر زینة الغنی.

نهج‌البلاغه، حکمت ۶۸

و صبر زیورِ بلا و گرفتاری است.

و الصّبر زینة البلوی.

منابع (۱)
  1. البلاء. ورد فی كنز الفوائد. و فی كشف الغمة ج 3 ص 139. مرسلا.

و فروتنی زیورِ اصل‌ونسب است.

و التّواضع زینة الحسب.

و شیواییِ سخن زیورِ زبان است.

و الفصاحة زینة اللّسان.

و عدالت زیورِ ایمان است.

و العدل زینة الإیمان.

منابع (۱)
  1. الإمارة. ورد فی كنز الفوائد.

اهمیتِ آرامش در عبادت و به خاطر سپردنِ روایت

و آرامش و وقار زیورِ عبادت است.

و السّكینة زینة العبادة.

و به خاطر سپردن، زینتِ روایت کردن است.

و الحفظ زینة الرّوایة.

و فروتنی، زینتِ دانش است.

و خفض الجناح زینة العلم.

و ادبِ نیکو، زینتِ خرد است.

و حسن الأدب زینة العقل.

و گشاده‌رویی، زینتِ بردباری است.

و بسط الوجه زینة الحلم.

و ایثار (مقدم داشتنِ دیگران بر خود)، زینتِ زهد است.

و الإیثار زینة الزّهد.

و به کار گرفتنِ همهٔ توان، زینتِ جان است.

و بذل المجهود زینة النّفس.

و بسیار گریستن، زینتِ ترس از خدا است.

و كثرة البكاء زینة الخوف.

و به کم ساختن، زینتِ قناعت است.

و التّقلّل زینة القناعة.

و منت نگذاشتن، زینتِ کارِ نیک است.

و ترك المنّ زینة المعروف.

و خشوع (فروتنیِ دل و تن)، زینتِ نماز است.

و الخشوع زینة الصّلاة.

و رها کردنِ آنچه به کار نمی‌آید، زینتِ پارسایی است.

و ترك ما لا یعنی زینة الورع.

و والاترین بی‌نیازی، رها کردنِ آرزوها است.

و أشرف الغنی ترك المنی.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۴
منابع (۱)
  1. ورد فی كنز الفوائد ص 138. مرسلا. و فی الإرشاد ص 158. مرسلا. و فی كشف الغمة ج 3 ص 139. مرسلا. باختلاف یسیر.

اهمیتِ قناعت و بی‌نیازی از مردم

و بزرگ‌ترین بی‌نیازی، چشم بریدن از چیزی است که در دستِ مردم است.

[و] الغنی الأكبر الیأس عمّا فی أیدی النّاس.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۴۲

و قناعت، سرمایه‌ای است که تمام نمی‌شود. کارهای باطل، انسان را در باطل‌ها می‌اندازد.

و القناعة مال لا ینفد. الأباطیل موقعة فی الأباطیل.

منابع (۱)
  1. (**) القناعة مال لا ینفد. ورد فی حكم الرضی تحت الأرقام 57 و 349 و 475.

بخیل، عذر و بهانه می‌آورد.

البخیل متحجّج بالمعاذیر و التّعالیل.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 45 الحدیث 1321 و 1322. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 47. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 299. مرسلا. باختلاف یسیر.

دارایی، مایهٔ شهوت‌ها است؛ و دنیا، جایگاهِ آفت‌ها است.

المال مادّة الشّهوات. و الدّنیا محلّ الآفات.

منابع (۱)
  1. (***) المال مادّة الشّهوات. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 58.

و شکیبایی، سپری در برابرِ نیازمندی است.

و الصّبر جنّة من الفاقة.

و حرص، نشانهٔ تهیدستی است.

و الحرص علامة الفقر.

و بخل، جامهٔ بیچارگی است.

و البخل جلباب المسكنة.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 20 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 15. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 16 الحدیث 402 و 406. و ص 22 الحدیث 627. مرسلا. و فی تحف العقول ص 70. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 25. مرسلا. و فی ص 68. مرسلا. و فی ص 132. مرسلا.و فی كنز الفوائد ص 58. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 159. مرسلا. و فی المجتنی ص 31. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 270. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 13. مرسلا. باختلاف یسیر.

شگفتا از غفلتِ حسودان از سلامتِ تن‌ها، و از غفلتِ خردمندان از خوب جست‌وجو کردن و آماده شدن برای معاد (روز بازگشت به سوی خدا)! هرگاه از حرام‌ها بپرهیزی، واجب‌ها را به جا آوری، از شبهه‌ها دوری کنی و کارهای مستحب را انجام دهی، فضیلت‌ها را با دین کامل کرده‌ای.

العجب لغفلة الحسّاد عن سلامة الأجساد، [و] لغفلة ذوی الألباب عن حسن الارتیاد، و الاستعداد للمعاد. إذا اتّقیت المحرّمات، و أدّیت المفروضات، و تورّعت عن الشّبهات، و تنفّلت بالنّوافل، فقد أكملت بالدّین الفضائل.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۲۵
منابع (۲)
  1. سالفة. ورد فی نسخة ابن شذقم ص 728.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 324 الحدیث 174. مرسلا. و فی ج 2 ص 494 الحدیث 16. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 132. مرسلا. و فی ص 331. مرسلا.و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 43. مرسلا. و فی ص 251. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

از دست دادنِ دوستان، غربت است؛ و دوستی، خویشاوندیِ به دست آمده است؛ و تنگ‌دستی که پیوند نگه می‌دارد، بهتر از ثروتمندی است که جفا می‌کند.

فقد الأحبّة غربة. و المودّة قرابة مستفادة. و وصول معدم خیر من جاف مكثر.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۱۱
منابع (۱)
  1. () فقد الأحبّة غربة. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 65.

و چهرهٔ گشاده و شادمان، بهتر از توانگرِ ترش‌رو است.

و وجه مستبشر خیر من قطوب موسر.

منابع (۱)
  1. مؤثر. ورد فی عیون الحكم و المواعظ ص 420. مرسلا.

و به خوبی رد کردنِ درخواست، بهتر از امروز و فردا کردنِ طولانی است.

[و] الرّدّ الجمیل خیر من المطل الطّویل.

منابع (۱)
  1. المنع الجمیل أحسن من الوعد الطّویل. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 105 الحدیث 2207. مرسلا.

اهمیتِ پند و امانت‌داری

و پند، پناهگاهی است برای کسی که آن را در دل بگیرد.

و الموعظة كهف لمن وعاها.

و امانت‌داری، رستگاری است برای کسی که آن را پاس بدارد.

و الأمانة فوز لمن رعاها.

هر کس خشمش را رها کند، مرگش را جلو می‌اندازد.

من أطلق غضبه تعجّل حتفه.

و هر کس نگاهش را رها کند، حسرت و اندوهش بسیار می‌شود.

و من أطلق طرفه كثر أسفه.

و هر کس بر شهوتش چیره شود، خردش آشکار می‌شود.

و من غلب شهوته ظهر عقله.

و هر کس بر زبانش چیره شود، قومش او را به سروری برمی‌گزینند.

و من غلب لسانه أمّره قومه.

و هر کس تنگ‌خلق شود، خانواده‌اش از او خسته می‌شوند.

و من ضاق خلقه ملّه أهله.

و در گشاده‌خویی، گنج‌های روزی است.

و فی سعة الأخلاق كنوز الأرزاق.

هر کس نجوید، نمی‌یابد و کارش به تباهی می‌کشد.

من لم یطلب لم یجد و أفضی إلی الفساد.

و هر کس چیزی را بجوید، به آن یا به بخشی از آن می‌رسد.

و من طلب شیئا ناله أو بعضه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۸۶
منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 20 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 17 و 18 و 19 و 28. مرسلا. و فی نثر الدرّ ج 1 ص 294. مرسلا. و فی كتاب المواعظ ص 74. مرسلا. و فی من لا یحضره الفقیه ج 4 ص 278 الحدیث [830] 10. مرسلا. و فی غرر الحكم ج ص 37 الحدیث 1169. و ج 2 ص 514 الحدیث 71. و ص 667 الحدیث 932. و ص 781 الحدیث 22. مرسلا. و فی تحف العقول ص 70. مرسلا. و فی المجتنی ص -

و هر کس به چیزی برسد، سرکشی و برتری‌جویی می‌کند.

و من نال استطال.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۱۶

و هر کس خرد به کار بندد، از لغزشش پوزش و گذشت می‌طلبد.

و من عقل استقال.

ضرورتِ شکرگزاری بر نعمت

و روزگار، شکرِ خود را بر کسی که به خواسته‌اش رسیده، واجب کرده است.

و قد أوجب الدّهر شكره علی من نال سؤله.

و چه کم پیش می‌آید که زبانی در بازگو کردنِ زشتی یا نیکی، دربارهٔ تو انصاف به خرج دهد.

و قلّما ینصفك لسان فی نشر قبیح أو إحسان.

و کم پیش می‌آید که دوستیِ پادشاهان و خیانتکاران پایدار بماند.

و قلّما تدوم مودّة الملوك و الخوّان.

و کم پیش می‌آید که آرزو به تو راست بگوید؛ و فروتنی، جامهٔ شکوه بر تنت می‌پوشاند.

و قلّما تصدقك الأمنیّة؛ و التّواضع یكسوك المهابة.

چه بسیار کسی که پیوسته سرگرم گناهش بوده و در واپسین روزهای عمرش توبه می‌کند!

كم من عاكف علی ذنبه تائب فی آخر أیّام عمره.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 20 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 20 و 21 و 22. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 69 و 365 و 369 و 381 و 451. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 529 الحدیث 72 و ص 534 الحدیث 12 و 13 و ص 612 الحدیث 31. مرسلا.و فی كنز الفوائد ص 163. مرسلا. و فی المجتنی ص 32. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 289. مرسلا. و فی 302. مرسلا. و فی ص 389. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

اهمیت حیا و تشویق به آمادگی برای غیر دنیا

و هر کس که حیا، جامهٔ خود را بر او بپوشاند، مردم عیبش را نمی‌بینند.

و من كساه الحیاء ثوبه لم یر النّاس عیبه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۲۳
منابع (۱)
  1. خفی علی النّاس عیبه. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 20 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی تحف العقول ص 70. مرسلا.و فی من لا یحضره الفقیه ج 4 ص 291 الحدیث [830] 10. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 450. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 4 ص 28. مرسلا. و فی كتاب المواعظ ص 77. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 660 الحدیث 853.مرسلا. و فی روضة الواعظین ص 460. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 388. مرسلا. باختلاف یسیر.

و هر کس با دشمنش همنشین شود، دشمن عیبش را آشکار می‌کند و دلش را آزار می‌دهد.

و من قارن ضدّه كشف عیبه، و عذّب قلبه.

هر کس روزگار را بشناسد، از آمادگی غافل نمی‌شود.

من عرف الأیّام لم یغفل عن الاستعداد.

هر کس با مخالفان آشتی و سازش کند، به خواستهٔ خود می‌رسد.

من استصلح الأضداد بلغ المراد.

هر کس به دورترین آرزویش برسد، باید منتظر نزدیک‌ترین زمان مرگش باشد.

من بلغ أقصی أمله فلیتوقّع أدنی أجله.

بدانید با هر جرعه‌ای، پریدنِ آب در گلو هست، و با هر لقمه‌ای، گلوگیر شدنی.

ألا و إنّ مع كلّ جرعة شرقا، و إنّ لكلّ أكلة غصصا.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی. بالسند السابق. و تحف العقول. و من لا یحضره الفقیه. و فی التوحید ص 72 الحدیث 27. عن محمد بن محمد بن عصام الكلینی، عن محمد ابن یعقوب الكلینی، عن محمد بن علی بن معز (معن/معمر)، عن محمد بن علی بن عاتكة (عكایا)، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 400 الحدیث [515] 9. بالسند الوارد فی التوحید. و فی دستور معالم الحكم ص 28 و 29. مرسلا. و فی مناقب الخوارزمی ص 271. عن الفضل بن محمد الإسترابادی، عن الحسن بن علی بن القاسم، عن الحسن بن احمد الجهرمی، عن الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن محمد بن -

و چه بسیار یک وعده خوراک که مانع خوردنِ خوراک‌های بسیار شده است!

[و] كم من أكلة منعت أكلات.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۷۱

هشدار دربارهٔ تکیه کردن به تندرستی و بی‌نیازی

شایسته نیست که بنده به دو چیز تکیه کند: تندرستی و بی‌نیازی.

لا ینبغی للعبد أن یثق بخصلتین: العافیة، و الغنی.

منابع (۱)
  1. (**) من: لا ینبغی. إلی: افتقر. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 426. - الحسین بن درید، عن احمد بن أبی طاهر صاحب أبی عثمان الجاحظ، عن الجاحظ، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی كتاب المواعظ ص 77 و 103. مرسلا.و فی غرر الحكم ج 2 ص 514 الحدیث 73. و ص 649 الحدیث 670. و ص 661 الحدیث 854. و ص 697 الحدیث 1280 و 1281. مرسلا. و فی كنز الفوائد ص 171.مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 331 و 354 و 433 و 443. مرسلا. و فی مجمع البحرین ج 1 ص 499. مرسلا. و فی روضة الواعظین ص 489. مرسلا. و فی مطلوب كل طالب ص 36. مرسلا. و فی شرح مائة كلمة ص 179. مرسلا. و فی الدعوات ص 121 و 292. مرسلا. و فی كشف الغمة ج 1 ص 161. و فی سراج الملوك ص 177. مرسلا. و فی شرح كلمات أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 54. مرسلا. و فی ربیع الأبرار ج 3 ص 279 الحدیث 82. مرسلا. و فی تنبیه الخواطر (مجموعة ورام) ج 1 ص 50. مرسلا. و فی ص 272. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 2 ص 153. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 362 و 363. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

درست در حالی که او را تندرست می‌بینی، ناگهان بیمار می‌شود؛ و درست در حالی که او را بی‌نیاز می‌بینی، ناگهان نیازمند می‌شود.

بینا تراه معافی إذ سقم، و بینا تراه غنیّا إذ افتقر.

و هیچ نعمتی به دست نمی‌آید مگر با از دست رفتن نعمتی دیگر.

و لا تنال نعمة إلاّ بزوال أخری.

و هر جانداری را خوراکی است، و هر دانه‌ای را خورنده‌ای، و شما خوراکِ مرگ هستید.

و لكلّ ذی رمق قوت، و لكلّ حبّة آكل، و أنتم قوت الموت.

منابع (۱)
  1. ورد فی كتاب المواعظ. و روضة الواعظین. و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 20 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی التوحید ص 72 الحدیث 27. عن محمد بن محمد بن عصام الكلینی، عن محمد بن یعقوب -

بی‌رغبتی به مال و بازداشتن از ستم به بندگان

هر انسانی در مالش دو شریک دارد: وارث، و حوادث.

لكلّ امرئ فی ماله شریكان: الوارث، و الحوادث.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۳۵

و چه بد توشه‌ای برای معاد (بازگشت به جهان پس از مرگ) است ستم کردن به بندگان! مردم! بدانید هر کس بر روی زمین راه می‌رود، سرانجام به درون آن می‌رود، و شب و روز با شتاب در پی ویران کردن عمرها هستند.

و بئس الزّاد إلی المعاد العدوان علی العباد. إعلموا، أیّها النّاس؛ أنّه من مشی علی وجه الأرض فإنّه یصیر إلی بطنها، و أنّ اللّیل و النّهار یتسارعان فی هدم الأعمار.

منابع (۳)
  1. (**) من: و بئس. إلی: العباد. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 221. - الكلینی، عن محمد بن علی بن معز (معن/معمر)، عن محمد بن علی بن عاتكة (عكایا)، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام.و فی أمالی الصدوق ص 400 الحدیث [515] 9. بالسند الوارد فی التوحید.و فی دستور معالم الحكم ص 14. مرسلا. و فی من لا یحضره الفقیه ج 4 ص 291.مرسلا. و فی تحف العقول ص 70. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 402.مرسلا. و فی كفایة الأثر ص 240. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 159.مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 13. مرسلا. باختلاف.
  2. احتقاب ظلم. ورد فی الإرشاد ص 158. مرسلا. و فی كشف الیقین ص 182.مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 74 ص 420. مرسلا.
  3. ورد فی التوحید. و أمالی الصدوق. بالسند السابق. و من لا یحضره الفقیه. و تحف العقول. و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 20 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی كتاب المواعظ ص 103. مرسلا. و فی روضة الواعظین ص 489. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 221 الحدیث 81. و ص 222 الحدیث 83. باختلاف.

تشویق به آمادگی برای سفر آخرت

هر کس دوریِ سفر را به یاد آورد، آماده می‌شود. هر کس مرگ را بسیار یاد کند، از دنیا به اندازهٔ نیاز خشنود می‌شود. هر کس نفسش قانع باشد، قناعتش او را بر پاکی و پاکدامنی یاری می‌دهد؛ و هر کس نفسش بزرگوار باشد، بخشش و فریادرسی را آسان می‌شمارد. و هر کس بداند که سخنش بخشی از عمل اوست، سخنش کم می‌شود مگر در آنچه به کارش می‌آید.

من تذكّر بعد السّفر استعدّ، و من أكثر من ذكر الموت رضی من الدّنیا بالكفاف، و من قنعت نفسه أعانته علی النّزاهة و العفاف، و من كرمت نفسه استهان بالبذل و الإسعاف. و من علم أنّ كلامه من عمله قلّ كلامه إلاّ فیما یعنیه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۸۰
منابع (۳)
  1. (**) من: و من أكثر. إلی: من الدّنیا بالیسیر. و من: و من علم. إلی: فیما یعنیه. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 349.
  2. بالیسیر. ورد فی نسخ النهج.
  3. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 672 الحدیث 1000. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 440. مرسلا. و فی روضة الواعظین ص 490. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 6 ص 136 الحدیث 38. مرسلا.

و اگر خدای پاک، به فرمان‌برداری از خودش تشویق هم نمی‌کرد، واجب بود به امید رحمتش از او فرمان برده شود.

و لو لم یرغّب اللّه - سبحانه - فی طاعته لوجب أن یطاع رجاء رحمته.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 605 الحدیث 27. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 417. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 343. مرسلا.

و اگر خدای پاک، بر نافرمانی از خودش تهدید هم نمی‌کرد، واجب بود به شکرانهٔ نعمتش از او نافرمانی نشود.

[و] لو لم یتوعّد اللّه - سبحانه - علی معصیته لكان یجب أن لا یعصی شكرا لنعمته.

منابع (۱)
  1. (***) من: لو لم یتوعّد. إلی: لنعمته. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 290.

و اگر خدای پاک، از حرام‌هایش نهی هم نمی‌کرد، واجب بود انسان خردمند از آن‌ها دوری کند.

و لو لم ینه اللّه - سبحانه - عن محارمه لوجب أن یجتنبها العاقل.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 605 الحدیث 27. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 417. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 343. مرسلا.

لزوم صداقت در خیرخواهی برای کسی که پند می‌خواهد

انسان خردمند به کسی که از او نصیحت و خیرخواهی بخواهد، خیانت نمی‌کند. شفیعِ گنهکار، اعتراف اوست و توبه‌اش، پوزش‌خواهیِ او.

لا یغشّ العاقل من استنصحه. شفیع المذنب إقراره، و توبته اعتذاره.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۸۱

در شگفتم از کسی که از کیفر می‌ترسد اما دست نمی‌کشد، و به پاداش امید دارد اما توبه نمی‌کند!

العجب ممّن یخاف العقاب فلا یكفّ، و یرجو الثّواب و لا یتوب.

رساترین پندها، نگریستن به آرامگاه مردگان، و عبرت گرفتن از جایگاه مرگِ پدران و مادران است.

أبلغ العظات النّظر إلی مصارع الأموات، و الاعتبار بمصارع الآباء و الأمّهات.

منابع (۱)
  1. ورد فی نثر الدرّ ج 1 ص 294. مرسلا. و فی تحف العقول ص 71. مرسلا. و فی شرح ابن أبی الحدید ج 20 ص 283 الحدیث 247. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 302. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 126. و فی بحار الأنوار ج 75 ص 53. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 36. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

میان شما و پند گرفتن، پرده‌ای از غفلت و فریب‌خوردگی است. دانش، بهانهٔ بهانه‌جویان را بریده است.

بینكم و بین الموعظة حجاب من الغفلة و الغرّة. قطع العلم عذر المتعلّلین.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۸۴
منابع (۲)
  1. () من: بینكم. إلی: من الغرّة. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 282.
  2. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 135. مرسلا.

و کارِ اندیشه، روشنایی به بار می‌آورد.

و عمل الفكر یورث نورا.

غفلت، تاریکی است و نادانی، گمراهی.

و إنّ الغفلة ظلمة، و الجهالة ضلالة.

اصول برادریِ حقیقی و اهمیت خاموشی

برادری در راه خدا بر این پایه‌ها بنا می‌شود: خیرخواهی برای هم در راه خدا، بخشش به یکدیگر در راه خدا، همکاری در فرمان‌برداری از خدا، بازداشتن یکدیگر از نافرمانی خدا، یاری رساندن به هم در راه خدا، و خالص کردنِ دوستی.

تبتنی الأخوّة فی اللّه علی التّناصح فی اللّه، و التّباذل فی اللّه، و التّعاون علی طاعة اللّه، و التّناهی عن معصیة اللّه، و التّناصر فی اللّه، و إخلاص المحبّة.

با بریدن از خویشاوندان، رشد و برکتی نیست؛ با بدکاری، بی‌نیازی و سودی نیست؛ با عدالت، ستمی نیست؛ و با کشتن، عدالتی نیست.

لیس مع قطیعة الرّحم نماء، و لا مع الفجور غناء، و لا مع العدل ظلم، و لا مع القتل عدل.

مردم! سلامت و عافیت ده بخش است: نُه بخش آن در خاموشی است مگر از یاد خدای ارجمند و بزرگ، و یک بخش آن در رها کردنِ همنشینی با نادانان است.

[أیّها النّاس؛] العافیة عشرة أجزاء، تسعة منها فی الصّمت إلاّ عن ذكر اللّه - عزّ و جلّ - و واحدة فی ترك مجالسة السّفهاء.

مردم! بدانید که کمالِ دین، جستنِ دانش و عمل کردن به آن است.

أیّها النّاس؛ اعلموا أنّ كمال الدّین طلب العلم و العمل به.

هشیار باشید! جستنِ دانش بر شما واجب‌تر از جستنِ مال است.

ألا و إنّ طلب العلم أوجب علیكم من طلب المال.

مال میان شما تقسیم شده و برایتان تضمین شده است؛ دادگری (خدا) آن را میان شما تقسیم و تضمین کرده، و به‌زودی دربارهٔ آن به وعده‌اش با شما وفا می‌کند. اما دانش نزد اهلش اندوخته شده، و به شما فرمان داده‌اند که آن را از آنان بجویید؛ پس بجوییدش.

إنّ المال مقسوم بینكم، مضمون لكم؛ قد قسمه عادل بینكم و ضمنه، و سیفی لكم به؛ و العلم مخزون عند أهله، و قد أمرتم بطلبه منهم، فاطلبوه.

و بدانید که فراوانیِ مال، تباه‌کنندهٔ دین و سخت‌کنندهٔ دل است؛ و فراوانیِ دانش و عمل به آن، صلاحِ دین و مایهٔ رسیدن به بهشت است.

و اعلموا أنّ كثرة المال مفسدة فی الدّین، مقساة للقلب؛ و أنّ كثرة العلم و العمل به مصلحة للدّین، سبب للجنّة.

اصول دانش، اهمیت عمل به آن و اهمیت ایمان

سرِ دانش، مدارا است و آفتِ آن، تندخویی و نسنجیدگی.

رأس العلم الرّفق، و آفته الخرق.

زیباییِ دانش، نشر دادنِ آن است؛ میوه‌اش، عمل کردن به آن؛ و نگهداری‌اش، سپردنِ آن به اهلش.

جمال العلم نشره، و ثمرته العمل به، و صیانته وضعه فی أهله.

فزونیِ کردار بر گفتار، بهترین فضیلت است و کمبودِ کردار از گفتار، زشت‌ترین پستی.

زیادة الفعل علی القول أحسن فضیلة، و نقص الفعل عن القول أقبح رذیلة.

ایمان درختی است که ریشه‌اش یقین است، شاخه‌اش پرهیزگاری، شکوفه‌اش حیا، و میوه‌اش بخشندگی.

الإیمان شجرة أصلها الیقین، و فرعها التّقی، و نورها الحیاء، و ثمرها السّخاء.

و از گنج‌های ایمان، شکیبایی بر مصیبت‌ها و پنهان داشتنِ گرفتاری‌ها است.

و من كنوز الإیمان الصّبر علی الرّزایا و كتمان المصائب.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 71. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 30 الحدیث 4.عن علی بن محمد و غیره، عن سهل بن زیاد و محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد ابن عیسی، جمیعا، عن ابن محبوب، عن هشام بن سالم، عن أبی حمزة، عن أبی إسحاق السبیعی، عمن حدثه، عن علی علیه السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 16 و 22 و 24 و 32. منه مرسلا. و فی الخصال ج 2 ص 437 الحدیث 24. عن محمد ابن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن العباس بن المعروف، عن علی بن مهزیار، مرفوعا عن علی علیه السّلام. و فی ثواب الأعمال ص 178. بالسند الوارد فی الخصال. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 22. مرسلا.و فی ص 38. مرسلا. و فی ص 199. مرسلا. و فی ص 222. مرسلا. و فی ص 276.مرسلا. و فی ص 409. مرسلا. و فی كنز الفوائد ص 58 و 128 و 147. مرسلا. و فی نزهة الناظر ص 62. مرسلا. و فی معدن الجواهر ص 70. مرسلا. و فی كنز العمال ج 3 ص 350 الحدیث 6886. عن مسند الفردوس، عن ابن عباس. و فی الجامع الصغیر ج 2 ص 185 الحدیث 5652. مرسلا. و فی كشف الخفاء ج 2 ص 55 الحدیث 1706.و ص 60 الحدیث 1752. عن الدیلمی عن ابن عباس. و فی تفسیر الثعالبی ج 2 ص 310. من سراج الملوك للطرطوشی. و فی الجوهرة ص 86. عن الزبیر بن بكار، و منه مرسلا. و فی تاریخ جرجان ص 250 الحدیث 404. عن احمد بن سعید بن عمران الذارع الجرجانی، عن یوسف بن یعقوب بن عبد الوهاب، عن احمد بن یوسف البحیری، عن عبد الوهاب بن إدریس الجرجانی، عن تمام أو ثمامة، عن منصور، عن إبراهیم. و فی غرر الحكم ج 1 ص 71 الحدیث 1811. مرسلا. و فی -

لطف خدا به بندگانش هنگام دست‌نیافتنی شدنِ گناهان

و از مصون ماندن از گناه، دست‌نیافتنی شدنِ گناهان است.

[و] من العصمة تعذّر المعاصی.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۴۵

و از بزرگواریِ انسان، گریستنِ او بر روزگارِ گذشته‌اش، دلتنگی‌اش برای وطن‌هایش، و نگه داشتنِ دوستانِ قدیمی‌اش است.

[و] من كرم المرء بكاؤه علی ما مضی من زمانه، و حنینه إلی أوطانه، و حفظه قدیم إخوانه.

دیدارِ بسیار، دل‌زدگی می‌آورد.

كثرة الزّیارة تورث الملالة.

و هم‌راییِ بسیار، دورویی است.

و كثرة الوفاق نفاق.

و مخالفتِ بسیار، جدایی و دشمنی است.

و كثرة الخلاف شقاق.

و اعتماد کردن پیش از آزمودن، خلافِ دوراندیشی است.

و الطّمأنینة قبل الخبرة ضدّ الحزم.

و خودپسندیِ انسان یکی از حسودانِ خردِ او است.

و عجب المرء بنفسه أحد حسّاد عقله.

منابع (۳)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 57 الحدیث 1551. مرسلا. و فی ج 2 ص 561 الحدیث 4 و 5. مرسلا. و فی الإعجاز و الإیجاز ص 38 الرقم 65 و 66. مرسلا. و فی مناقب الخوارزمی ص 272. عن الفضل بن محمد الإسترابادی، عن الحسن بن علی بن القاسم، عن الحسن بن احمد الجهرمی، عن الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن محمد ابن الحسین بن درید، عن احمد بن أبی طاهر صاحب أبی عثمان الجاحظ، عن الجاحظ، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 71. مرسلا. و فی نزهة الناظر ص 62. مرسلا. و فی شرح مائة كلمة ص 126. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 389. مرسلا. و فی كنز الفوائد ص 34. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 159. مرسلا. و فی شرح ابن أبی الحدید ج 20 ص 274 الحدیث 173. مرسلا.و فی مطلوب كل طالب ص 33. مرسلا. و فی شرح كلمات أمیر المؤمنین ص 51.مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 2 ص 153. مرسلا. و فی نور الأبصار ص 91. باختلاف.
  2. (**) من: عجب. إلی: عقله. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 212. - ص 351 الحدیث 70. مرسلا. و فی ص 370 الحدیث 38. مرسلا. و فی ص 411 الحدیث 3. مرسلا. و فی ص 425 الحدیث 15. مرسلا. و فی ج 2 ص 593 الحدیث 5 و 6. مرسلا. و فی ص 728 الحدیث 64. مرسلا. و فی سراج الملوك ص 24.مرسلا. و فی مشكاة الأنوار ص 242. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 266. مرسلا. و فی ج 6 ص 137. مرسلا. و فی ص 160. مرسلا. و فی ص 206. مرسلا. و فی ص 332. مرسلا. باختلاف.
  3. أحد فسادی. ورد فی المجتنی ص 31. مرسلا. و ورد إعجاب المرء بنفسه یدلّ علی ضعف عقله فی نزهة الناظر ص 62. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 27 الحدیث 31. عن علی بن إبراهیم بن هاشم، عن موسی بن إبراهیم المحاربی، عن الحسن بن موسی، عن موسی بن عبد اللّه، عن میمون بن علی، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 56 ص 297 الرقم 7126. عن أبی الحسن بن جعفر، عن جعفر بن احمد بن الحسین بن السرّاج، عن المحسن بن حمزة الورّاق، عن الحسن بن علی بن جعفر الدیبلی، عن علی بن محمد بن عبدوس الكوفی، عن محمد بن یعقوب الكلینی، عن علی بن إبراهیم بن هاشم، عن موسی بن إبراهیم المحاربی، عن الحسن بن موسی، عن موسی بن عبد اللّه، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی تحف العقول ص 72.مرسلا. و فی كنز الفوائد ص 88. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 127. مرسلا.

و هر که بیشترینِ وجودش خردش نباشد، با همان که در او بیشتر است کشته می‌شود.

و من لم یكن أكثر ما فیه عقله كان بأكثر ما فیه قتله.

مدتِ کشمکشِ خرد و حماقت در انسان

و خرد و حماقت پیوسته تا هجده‌سالگی در وجودِ انسان با هم در کشمکش‌اند؛ پس چون به این سن رسید، هر کدام که در او بیشتر باشد بر او چیره می‌شود.

و لا یزال العقل و الحمق یتغالبان علی الرّجل إلی ثمانی عشرة سنة؛ فإذا بلغها غلب علیه أكثرهما فیه.

ای مردم! نرم‌گفتاری از بزرگواری است، و پاک کردنِ زبان و آشکارا سلام کردن از عبادت است.

أیّها النّاس؛ إنّ من الكرم لین الكلام، و من العبادة إطهار اللّسان و إفشاء السّلام.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول. و كنز الفوائد. و نزهة الناظر. و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 20 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر ابن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی غرر الحكم ج 1 ص 218 الحدیث 45. مرسلا. و ج 2 ص 822 الحدیث 237. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 527. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 58. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 13. باختلاف یسیر.

هشدار از گرسنگیِ بزرگوار و سیریِ فرومایه

بپرهیزید از یورشِ بزرگوار هنگامی که گرسنه شود، و از سرکشیِ فرومایه هنگامی که سیر شود. برای پادشاهی، قناعت بس است؛ برای نابودی، بدی و شرارت؛ و برای نعمت، خوش‌اخلاقی. دورویی از سنگ‌های سه‌پایهٔ دیگِ خواری است (از پایه‌های اصلیِ خواری است).

إحذروا صولة الكریم إذا جاع، و أشر اللّئیم إذا شبع. كفی بالقناعة ملكا، و بالشّرّ هلكا، و بحسن الخلق نعیما. النّفاق من أثافیّ الذّلّ.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۹
منابع (۳)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 144 الحدیث 38. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 103. مرسلا.
  2. (**) كفی بالقناعة ملكا، و بحسن الخلق نعیما. ورد فی حكم الرضی تحت الرقم 229.
  3. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 556 الحدیث 4. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 386. مرسلا.

و طمع‌کار در بندِ خواری است.

و الطّامع فی وثاق الذّلّ.

منابع (۲)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 53 الحدیث 1477. مرسلا.
  2. (***) الطّامع فی وثاق الذّلّ. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 226.

تا زمانی که قناعت را بر خود پوشیده‌ای، برادرِ عزت و سربلندی هستی.

أنت أخو العزّ ما التحفت القناعة.

واگذاشته‌شده و بی‌یاور کسی است که به مردم نیازی داشته باشد.

المخذول من كانت له إلی النّاس حاجة.

به اندازهٔ شادی، کام‌تلخی خواهد بود.

بحسب السّرور یكون التّنغیص.

دل در گرو و اسارت است و آزادی‌اش در ریشه‌کن کردنِ طمع است.

القلب رهین و فكاكه حسم الطّمع.

برکت از بسیاری نیست، بلکه بسیاری از برکت است.

لیست البركة من الكثرة، لكنّ الكثرة من البركة.

هر که در آنچه نفسش دوست دارد به خود آسان بگیرد، اعضای بدنش را به رنج می‌اندازد و بهره‌اش را از آسایش از دست می‌دهد.

من سامح نفسه فیما تحبّ أتعب جوارحه، و فقد حظّه من الرّاحة.

منابع (۱)
  1. من سامح نفسه فیما تحبّ طال شقاؤها فیما لا تحبّ. ورد فی عیون الحكم و المواعظ ص 456. مرسلا.

فایده‌های خوش‌رفتاری با مردم و تشویق به حسابرسی از خود

هر که با مردم با مدارا و گذشت معاشرت کند، بهره‌مندی‌اش از آنان پایدار می‌ماند.

من عاشر النّاس بالمسامحة دام استمتاعه بهم.

منابع (۱)
  1. ورد فی المجتنی ص 32. مرسلا. و فی سراج الملوك ص 177. مرسلا. باختلاف.

هر که از خود حساب بکشد سود می‌برد، و هر که از آن غافل شود زیان می‌کند. و هر که بترسد در امان می‌ماند.

من حاسب نفسه ربح، و من غفل عنها خسر. و من خاف أمن.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۰۸

و هر که عبرت بگیرد بینا می‌شود.

و من اعتبر أبصر.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۰۸

و هر که بینا شود می‌فهمد.

و من أبصر فهم.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۰۸

و هر که بفهمد می‌داند.

و من فهم علم.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۰۸

و هر که بیندیشد عبرت می‌گیرد.

و من تفكّر اعتبر.

و هر که عبرت بگیرد کناره‌گیری می‌کند.

و من اعتبر اعتزل.

و هر که کناره‌گیری کند سالم می‌ماند.

و من اعتزل سلم.

و هر که خود را از شهوت‌های دنیا بازدارد، آزاد می‌شود.

و من منع نفسه من شهوات الدّنیا صار حرّا.

و هر که حسد را از دلش بیرون کند، نزد مردم محبوب می‌شود.

و من أخرج من قلبه الحسد كانت له المحبّة عند النّاس.

و هر که به آنچه خدای برتر روزیش کرده قانع باشد، بی‌نیاز می‌شود.

و من قنع بما رزقه اللّه - تعالی - استغنی.

و هیچ بنده‌ای به دنیا بی‌رغبت نشد مگر آنکه شیرینیِ فرمان‌برداریِ خدا را چشید.

و ما زهد عبد فی الدّنیا إلاّ وجد حلاوة طاعة اللّه.

بدانید هر که در راه شتاب کند به استراحتگاه می‌رسد، و هر که به جابه‌جایی یقین داشته باشد آمادهٔ کوچ می‌شود، و هر که به معاد (بازگشت در قیامت) یقین کند توشهٔ بسیار برمی‌گیرد.

ألا و من أسرع فی المسیر أدرك المقیل؛ و من أیقن النّقلة تأهّب للرّحیل؛ و من أیقن بالمعاد استكثر من الزّاد.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 611 الحدیث 9. مرسلا. و فی ص 625 الحدیث 309.مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 428 و 430. مرسلا. و فی تحف العقول ص 71. مرسلا. و فی كنز الفوائد ص 225 و 163. مرسلا. و فی ینابیع المودة ج 3 ص 448 الحدیث 16. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 152. عن الإمام البیهقی، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 357. مرسلا. و فی ص 384. مرسلا. باختلاف.

آمادگی برای مرگ و پوشاندن عیب دیگران

تا وقتی بخت با تو یار است، عیبت پوشیده می‌ماند. به خاطر عیب‌هایی که در خودت سراغ داری، عیب برادرت را بپوشان؛ و برای روزی که دشمنت بر تو چیره می‌شود، از لغزش دوستت بگذر.

عیبك مستور ما أسعدك جدّك. و استر عورة أخیك لما تعلمه فیك، و اغتفر زلّة صدیقك لیوم یركبك عدوّك.

نهج‌البلاغه، حکمت ۵۱
منابع (۱)
  1. إحتمل زلّة ولیّك لوقت وثبة عدوّك. ورد فی كنز الفوائد ص 34. مرسلا.

و از نیرنگ بپرهیز، که خویِ پست‌فطرتان است.

و إیّاك و الخدیعة فإنّها من خلق اللّئام.

و به کسی که به تو بی‌رغبت است، رغبت نشان نده.

و لا ترغب فیمن زهد فیك.

منابع (۱)
  1. ورد المصدر السابق. و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 20 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 74. مرسلا.و فی تحف العقول ص 71. مرسلا. و فی شرح ابن أبی الحدید ج 16 ص 110.مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 78 و 83 و 98 و 457. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 110 الحدیث 67. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 168. مرسلا.و فی كنز العمال ج 16 ص 179 الحدیث 44218. مرسلا. و فی ینابیع المودة ج 2 ص 252. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

و هرگز به آدمِ زودسیر اعتماد نکن، هرچند خود را به دوستی و پیوند بیاراید؛ زیرا برای کسی که در تاریکی راه می‌رود، از برقِ زودگذر بهره‌ای نیست.

و لا تأمننّ ملولا و إن تحلّی بالصّلة؛ فإنّه لیس فی البرق الخاطف مستمتع لمن یخوض فی الظّلمة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۱۱
منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 20 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 74. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 524 و 411. مرسلا. و فی شرح ابن أبی الحدید ج 20 ص 274 الحدیث 165. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 597 الحدیث 64. و ص 813 الحدیث 181. مرسلا. و فی المجتنی ص 31. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 478. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

نهی از داوری دربارهٔ افراد مورد اعتماد بر پایهٔ گمان

داوری کردن علیه فردِ مورد اعتماد بر پایهٔ گمان، از عدالت نیست. جهاد با نفس به وسیلهٔ دانش، نشانهٔ خرد است؛ و جهاد با خشم به وسیلهٔ بردباری، دلیلِ بزرگواری است.

لیس من العدل القضاء علی الثّقة بالظّنّ. جهاد النّفس بالعلم عنوان العقل. [و] جهاد الغضب بالحلم برهان النّبل.

منابع (۱)
  1. (**) من: لیس من. إلی: بالظّنّ. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 220.

دانشمند فقط کسی است که دانشش او را به پارسایی و تقوا (خودنگهداری و پرهیز از گناه)، و زهد در این جهانِ فانی، و شیفتگی به بهشتِ جاودان فرابخواند.

إنّما العالم من دعاه علمه إلی الورع و التّقی، و الزّهد فی عالم الفناء، و التّولّه بجنّة المأوی.

منابع (۱)
  1. ورد غرر الحكم ج 1 ص 303 الحدیث 51. مرسلا. و فی ص 372 الحدیث 56.و 57. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 179. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 119. مرسلا. و فی ص 162. مرسلا.

ویژگی‌های دوستان و تشویق به خوش‌رفتاری

بدترینِ دوستان کسی است که برایش به زحمت و تعارف بیفتی؛ و بهترینِ آنان کسی است که دیدنش به تو اعتماد به او ببخشد و نبودنش آرامشِ خاطر نسبت به او را برایت به ارمغان آورد. خوش‌رفتاری، دوستی را پایدار می‌کند.

شرّ الإخوان من تكلّف له، و خیرهم من أحدثت رؤیته ثقة به، و أهدت إلیك غیبته طمأنینة إلیه. حسن العشرة یستدیم المودّة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۷۹
منابع (۱)
  1. الأصدقاء. ورد فی قوت القلوب ج 2 ص 224 و 229. مرسلا.

و حسادتِ دوست، از بیماریِ دوستی است.

و حسد الصّدیق من سقم المودّة.

منابع (۲)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 376 الحدیث 9. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 228. مرسلا. و فی من لا یحضره الفقیه ج 4 ص 291 الحدیث 876-56.عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید الجعفی، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی مصادر نهج البلاغة ج 4 ص 322. من الصدیق و الصداقة ص 44. و من روض الأخبار. مرسلا. باختلاف.
  2. (**) من: حسد. إلی: المودّة. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 218.

هر که بر کسی خشم بگیرد که توانِ زیان رساندن به او را ندارد، اندوهش طولانی می‌شود و خودش را عذاب می‌دهد.

من غضب علی من لا یقدر علی ضرّه طال حزنه و عذّب نفسه.

ای مردم! هر که از پروردگارش بترسد، دست از ستمش می‌کشد؛ و هر که در سخنش از حق منحرف نشود، سرفرازی‌اش را آشکار می‌کند؛ و هر که در سخنش سستی کند، یاوه‌گویی‌اش را آشکار می‌سازد؛ و هر که خیر را از شر نشناسد، همچون چهارپاست.

أیّها النّاس؛ من خاف ربّه كفّ ظلمه؛ و من لم یزغ فی كلامه أظهر فخره، و من یرع فی كلامه أظهر هجره، و من لم یعرف الخیر من الشّرّ فهو بمنزلة البهیمة.

چه کوچک است مصیبت در برابرِ بزرگیِ نیازمندیِ فردا!

ما أصغر المصیبة مع عظم الفاقة غدا.

هیهات، هیهات! با یکدیگر بیگانه نشدید مگر به خاطر نافرمانی‌ها و گناهانی که در میان شماست.

هیهات. هیهات؛ ما تناكرتم إلاّ لما فیكم من المعاصی و الذّنوب.

پس چه نزدیک است آسایش به رنج!

فما أقرب الرّاحة من النّصب.

و چه نزدیک است نعمت به سختی و تنگدستی!

و ما أقرب النّعیم من البؤس.

و چه نزدیک است مرگ به زندگی!

و [ما أقرب] الموت من الحیاة.

معیار خیر و شر و نعمت و بلا

خیری که در پیِ آن آتشِ دوزخ باشد، خیر نیست؛ و شرّی که در پیِ آن بهشت باشد، شر نیست.

و ما خیر بخیر بعده النّار، و ما شرّ بشرّ بعده الجنّة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۸۷
منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 20 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی التوحید 72 الحدیث 27. عن محمد بن محمد بن عصام الكلینی، عن محمد بن یعقوب الكلینی، عن محمد بن علی بن معز (معن /معمر)، عن محمد بن علی بن عاتكة (عكایا)، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 400 الحدیث [515] 9. بالسند الوارد فی التوحید. و فی من لا یحضره الفقیه ج 4 ص 291.مرسلا. و فی كتاب المواعظ ص 103. و غرر الحكم ج 2 ص 677 الحدیث 1066.و ص 680 الحدیث 1093. و ص 743 الحدیث 127. و ص 746 الحدیث 168.و ص 793 الحدیث 25. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 439 و 446 و 480. مرسلا. و فی تحف العقول ص 71. مرسلا. و فی الإعجاز و الإیجاز ص 46.مرسلا. باختلاف بین المصادر.

و هر نعمتی پایین‌تر از بهشت، ناچیز است؛ و هر بلایی پایین‌تر از آتشِ دوزخ، آسایش و سلامت است.

و كلّ نعیم دون الجنّة محقور، و كلّ بلاء دون النّار عافیة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۸۷
منابع (۲)
  1. حقیر. ورد فی الجوهرة ص 87. عن الزبیر بن بكار، و منه مرسلا. و فی تفسیر الثعالبی ج 2 ص 311. من سراج الملوك للطرطوشی. مرسلا.
  2. یسیر. ورد فی جامع الأخبار للشعیری ص 112. مرسلا.

و هنگامِ اصلاحِ درون و نیت‌هاست که گناهانِ بزرگ آشکار می‌شوند.

و عند تصحیح الضّمائر تبدو الكبائر.

منابع (۱)
  1. تبدو غلّ السّرائر. ورد فی عیون الحكم و المواعظ ص 338. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 257. مرسلا.

پاک کردن نیت و خالص ساختن عمل

و خالص کردنِ عمل، سخت‌تر از خودِ عمل است.

و تصفیة العمل أشدّ من العمل.

و پاک کردنِ نیت از تباهی، بر اهلِ عمل سخت‌تر از جهادِ (پیکار در راهِ خدا) طولانی است.

و تخلیص النّیّة من الفساد أشدّ علی العاملین من طول الجهاد.

هیهات، هیهات! اگر دین و تقوا نبود، من زیرک‌ترینِ عرب بودم.

هیهات. هیهات. لو لا الدّین و التّقی لكنت أدهی العرب.

ای مردم! بر شما باد تقوای خدای عزّوجلّ در نهان و آشکار، و گفتنِ سخنِ حق در خشنودی و خشم، و میانه‌روی در بی‌نیازی و تهیدستی، و عدالت دربارهٔ دوست و دشمن، و کار و تلاش در حالِ نشاط و سستی، و خشنودی از خدای برتر در سختی و آسایش.

[أیّها النّاس؛] علیكم بتقوی اللّه - عزّ و جلّ - فی الغیب و الشّهادة، و بكلمة الحقّ فی الرّضا و الغضب، و بالقصد فی الغنی و الفقر، و بالعدل فی الصّدیق و العدوّ، و بالعمل فی النّشاط و الكسل، و بالرّضا عن اللّه - تعالی - فی الشّدّة و الرّخاء.

ای مردم! از کسانی نباشید که دنیای زودگذر فریبشان داده، و آرزو فریبشان داده، و بدعت (چیزِ تازه‌ای که به نامِ دین ساخته‌اند و از دین نیست) آنان را به دنبال خود کشانده است؛ پس به سرایی تکیه کرده‌اند که زود از میان می‌رود و کوچ کردن از آن بسیار نزدیک است.

أیّها النّاس؛ لا تكونوا ممّن خدعته العاجلة، و غرّته الأمنیة، و استهوته البدعة، فركن إلی دار سریعة الزّوال، و شیكة الانتقال.

از این دنیایتان در برابرِ آنچه گذشته است، چیزی نمانده جز به اندازهٔ شتر خواباندنِ یک سوار یا بستنِ پستانِ شتر به دستِ شیردوش.

إنّه لم یبق من دنیاكم هذه فی جنب ما مضی إلاّ كإناخة راكب، أو صرّة حالب.

پس بر سرِ چه چیز درنگ می‌کنید؟

فعلام تعرجون؟.

و منتظرِ چه هستید؟

و ما ذا تنتظرون؟.

به خدا سوگند، گویی آنچه از دنیا در آن به سر می‌برید هرگز نبوده است، و آنچه از آخرت به سویش می‌روید همواره بوده است.

فكأنّكم، و اللّه، بما أصبحتم فیه من الدّنیا لم یكن، و بما تصیرون إلیه من الآخرة لم یزل.

پس برای نزدیک شدنِ جابه‌جایی آماده شوید، و برای نزدیکیِ کوچ توشه فراهم کنید.

فخذوا الأهبة لأزوف النّقلة، و أعدّوا الزّاد لقرب الرّحلة.

آمادگی برای کوچ به سوی آخرت

و بدانید که هر کس بر آنچه پیش فرستاده است وارد می‌شود، و بر آنچه پشت سر جا گذاشته است پشیمان خواهد شد.

و اعلموا أنّ كلّ امرئ علی ما قدّم قادم، و علی ما خلّف نادم.

از آرزوها دوری کنید؛ زیرا آرزوها، شادی و طراوتِ نعمت‌هایی را که به شما بخشیده شده از بین می‌برد، و بخشش‌های خدا را در چشمتان کوچک می‌کند، و بر خیالاتِ خامی که به خودتان قبولانده‌اید حسرت‌ها برایتان به جا می‌گذارد.

تجنّبوا الأمانیّ؛ فإنّها تذهب بهجة ما خوّلتم، و تصّغّر مواهب اللّه عندكم، و تعقبكم الحسرات علی ما أوهمتم أنفسكم.

خوشا به حالِ کسی که از فرعونِ خواهشِ نفسش سرپیچی کرد و از موسای تقوایش فرمان برد!

طوبی لمن عصی فرعون هواه، و أطاع موسی تقواه.

خوشا به حالِ کسی که دانش و عملش، و دوستی و دشمنی‌اش، و گرفتن و رها کردنش، و سخن و سکوتش، و کردار و گفتارش را برای خدای برتر خالص گرداند!

طوبی لمن أخلص للّه - تعالی - علمه و عمله، و حبّه و بغضه، و أخذه و تركه، و كلامه و صمته، و فعله و قوله.

و آفرین، آفرین بر دانشمندی که دانست و خودداری کرد، و عمل کرد و کوشید، و از شبیخون (مرگِ ناگهانی) ترسید پس توشه فراهم کرد و آماده شد؛ اگر از او بپرسند خیرخواهانه راهنمایی می‌کند، و اگر رهایش کنند خاموش می‌ماند.

و بخ بخ لعالم علم فكفّ، و عمل فجدّ، و خاف البیات فأعدّ و استعدّ؛ إن سئل نصح، و إن ترك صمت.

منابع (۱)
  1. أفصح. ورد فی الإعجاز و الإیجاز ص 46. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 135. مرسلا.

سخنش درست است، و سکوتش از درماندگی در پاسخ نیست.

كلامه صواب، و سكوته عن غیر عیّ فی الجواب.

و وای، همهٔ وای بر کسی که به محرومیت و بی‌یاوری و نافرمانی گرفتار شد؛ پس آنچه را برای دیگران ناپسند می‌داند برای خود نیکو شمرد، و بر مردم به همان کاری خرده گرفت که خودش می‌کند.

و الویل كلّ الویل لمن بلی بحرمان و خذلان و عصیان، فاستحسن لنفسه ما یكرهه لغیره، و أزری علی النّاس بمثل ما یأتی.

معنای مسلمان و خردمند

مسلمان، مسلمان نمی‌شود تا زمانی که پارسا باشد، و هرگز پارسا نمی‌شود تا زمانی که زاهد (بی‌رغبت به دنیا) باشد، و هرگز زاهد نمی‌شود تا زمانی که دوراندیش باشد، و هرگز دوراندیش نمی‌شود تا زمانی که خردمند باشد.

و لا یكون المسلم مسلما حتّی یكون ورعا، و لن یكون ورعا حتّی یكون زاهدا، و لن یكون زاهدا حتّی یكون حازما، و لن یكون حازما حتّی یكون عاقلا.

و خردمند نیست مگر کسی که پیام خدا را با خرد دریابد و برای سرای آخرت کار کند.

و ما العاقل إلاّ من عقل عن اللّه و عمل للدّار الآخرة.

دو مایهٔ امان از عذاب الهی

ای مردم! در زمین دو مایهٔ امان از عذاب خدای پاک و برتر بود. یکی از آن دو برداشته شد؛ پس دیگری را دریابید و به آن چنگ بزنید:

أیّها النّاس؛ كان فی الأرض أمانان من عذاب اللّه - سبحانه و تعالی -، و قد رفع أحدهما فدونكم الآخر فتمسّكوا به:

نهج‌البلاغه، حکمت ۸۸
منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 21 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی نثر الدرّ ج 1 ص 278. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 230 الحدیث 149. و ص 344 الحدیث 22. و ص 347 الحدیث 11. و ص 352 الحدیث 71. و ج 2 ص 467 الحدیث 28. و ص 480 الحدیث 36. و ص 481 الحدیث 49. و ص 794 الحدیث 29. مرسلا. و فی تحف العقول ص 71. مرسلا. و فی الجوهرة ص 87 و 88. عن الزبیر بن بكار، و منه مرسلا. و فی كنز الفوائد ص 128. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 142 و 196 و 201 و 202 و 314 و 338 و 512. مرسلا. و فی الإعجاز و الإیجاز ص 43. مرسلا. و فی ص 46. مرسلا.و فی المستطرف ج 1 ص 78. مرسلا. و فی الصراط المستقیم ج 1 ص 164. مرسلا.و فی شرح ابن أبی الحدید ج 1 ص 28. مرسلا. و فی ینابیع المودة ج 1 ص 454 و ج ص 447 الحدیث 16. مرسلا. و فی سراج الملوك ص 24. مرسلا. و فی المحتضر ص 163. مرفوعا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی الكشكول للبهائی ج 1 ص 146. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 57. مرسلا. و فی ص 135. مرسلا. و فی ص 238. مرسلا. و فی ص 253. مرسلا. و فی ص 257. مرسلا. و فی ص 461. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 13. مرسلا. باختلاف.

اما امانی که برداشته شد، فرستادهٔ خدا (ص) است.

أمّا الأمان الّذی رفع فهو رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

و اما امانی که باقی مانده، آمرزش‌خواهی است.

و أمّا الأمان الباقی فهو الاستغفار.

خدای عزوجل فرمود: «وَ ما کانَ اللّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِیهِمْ وَ ما کانَ اللّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ»؛ خدا بر آن نبود که تا تو در میانشان هستی عذابشان کند، و خدا عذاب‌کنندهٔ آنان نیست تا زمانی که آمرزش می‌خواهند.

قال اللّه - عزّ و جلّ -:وَ ما كانَ اللّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِیهِمْ وَ ما كانَ اللّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ .

منابع (۲)
  1. عزّ من قائل. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 383. و نسخة الإسترابادی ص 532. و نسخة ابن النقیب ص 323. و ورد جلّ من قائل فی نسخة ابن شذقم ص 693.
  2. الأنفال/ 33.

ای مردم! خدای عزوجل به پیامبرش محمد (ص) جایگاه «وسیله» را وعده داده است؛ وعدهٔ او حق است و خدا هرگز از وعده‌اش تخلف نمی‌کند.

أیّها النّاس؛ إنّ اللّه - عزّ و جلّ - وعد نبیّه محمّدا صلّی اللّه علیه و آله الوسیلة، و وعده الحقّ، و لن یخلف اللّه وعده.

بدانید که «وسیله» بالاترین درجهٔ بهشت، اوج قله‌های نزدیکی به خدا، و نهایتِ آخرین آرزوهاست.

ألا و إنّ الوسیلة أعلی درج الجنّة، و ذروة ذوائب الزّلفة، و نهایة غایة الأمنیّة.

هزار پله دارد که فاصلهٔ هر پله تا پلهٔ دیگر، صد سال تاختنِ اسب تندرو است.

لها ألف مرقاة، ما بین المرقاة و المرقاة حضر الفرس الجواد مائة عام.

پله‌های آن از پلهٔ دُرّ است تا پلهٔ گوهر، تا پلهٔ زبرجد، تا پلهٔ مروارید، تا پلهٔ یاقوت، تا پلهٔ زمرد، تا پلهٔ مرجان، تا پلهٔ کافور، تا پلهٔ عنبر، تا پلهٔ چوب عود، تا پلهٔ طلا، تا پلهٔ ابر، تا پلهٔ هوا، تا پلهٔ نور. این جایگاه بر فراز همهٔ بهشت‌ها سر برافراشته است. فرستادهٔ خدا (ص) در آن روز بر آن نشسته و دو حُلّه (جامهٔ بهشتی) بر تن دارد: حله‌ای از رحمت خدا و حله‌ای از نور خدا. تاج نبوت و تاج رسالت بر سر اوست، و صحنهٔ قیامت به نور او روشن شده است.

و هی ما بین مرقاة درّة، إلی مرقاة جوهرة، إلی مرقاة زبرجدة، إلی مرقاة لؤلؤة، إلی مرقاة یاقوتة، إلی مرقاة زمرّدة، إلی مرقاة مرجانة، إلی مرقاة كافور، إلی مرقاة عنبر، إلی مرقاة یلنجوج، إلی مرقاة ذهب، إلی مرقاة غمام، إلی مرقاة هواء، إلی مرقاة نور؛ قد أنافت علی كلّ الجنان، و رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یومئذ قاعد علیها، مرتد بریطتین: ریطة من رحمة اللّه، و ریطة من نور اللّه، علیه تاج النّبوّة، و إكلیل الرّسالة، قد أشرق بنوره الموقف.

و من در آن روز بر «درجهٔ رفیعه» هستم که پایین‌تر از درجهٔ اوست؛ و دو حله بر تن دارم:

و أنا یومئذ علی الدّرجة الرّفیعة و هی دون درجته؛ و علیّ ریطتان:

حله‌ای از ارغوانِ نور، و حله‌ای از کافور.

ریطة من أرجوان النّور، و ریطة من كافور.

فرستادگان و پیامبران بر پله‌ها ایستاده‌اند، و راهنمایانِ هر زمان و حجت‌های هر روزگار در سمت راست مایند، و جامه‌های نور و کرامت سراسر وجودشان را پوشانده است.

و الرّسل و الأنبیاء قد وقفوا علی المراقی، و أعلام الأزمنة و حجج الدّهور عن أیماننا، و قد تجلّلتهم حلل النّور و الكرامة.

هیچ فرشتهٔ مقرّب و هیچ پیامبر فرستاده‌ای ما را نمی‌بیند مگر اینکه مبهوت نورهای ما می‌شود و از درخشش و شکوه ما در شگفت می‌ماند.

لا یرانا ملك مقرّب و لا نبیّ مرسل إلاّ بهت بأنوارنا، و عجب من ضیائنا و جلالنا.

در سمت راستِ وسیله، در سمت راستِ پیامبر (ص)، ابری است به وسعت دید چشم که از آن ندا می‌آید: «ای اهل محشر! خوشا به حال کسی که وصی (کسی که پیامبر به جانشینیِ او سفارش کرد) را دوست داشت و به پیامبرِ درس‌ناخواندهٔ عربی ایمان آورد؛ و هر کس کفر ورزید، وعده‌گاهش آتش است.»

و عن یمین الوسیلة عن یمین الرّسول صلّی اللّه علیه و آله غمامة بسطة البصر، یأتی منها النّداء: یا أهل الموقف؛ طوبی لمن أحبّ الوصیّ، و آمن بالنّبیّ الأمّیّ العربیّ، و من كفر فالنّار موعده.

و در سمت چپِ وسیله، در سمت چپِ پیامبر (ص)، سایبانی است که از آن ندا می‌آید: «ای اهل محشر! خوشا به حال کسی که وصی را دوست داشت و به پیامبرِ درس‌ناخوانده ایمان آورد.»

و عن یسار الوسیلة، عن یسار الرّسول صلّی اللّه علیه و آله، ظلّة یأتی منها النّداء: یا أهل الموقف؛ طوبی لمن أحبّ الوصیّ، و آمن بالنّبیّ الأمّیّ.

سوگند به آن که فرمانرواییِ برترین از آنِ اوست، هیچ‌کس رستگار نشد و به آسایش و بهشت نرسید، مگر کسی که آفریدگارش را با اخلاص به آن دو، و پیروی از ستارگانِ آن دو دیدار کرد.

و الّذی له الملك الأعلی، لا فاز أحد، و لا نال الرّوح و الجنّة، إلاّ من لقی خالقه بالإخلاص لهما، و الاقتداء بنجومهما.

مژده به اهل ولایت دربارهٔ رستگاری در روز قیامت

پس ای اهل ولایتِ خدا! به روسفیدی خود، و بلندیِ جایگاهتان، و ارجمندیِ بازگشتگاهتان، و به رستگاریِ امروزتان در حالی که بر تخت‌ها روبه‌روی هم نشسته‌اید، یقین داشته باشید.

فأیقنوا، یا أهل ولایة اللّه، ببیاض وجوهكم، و شرف مقعدكم، و كرم مآبكم، و بفوزكم الیوم علی سرر متقابلین.

ای اهل انحراف و روی‌گردانی از خدا ـ که یادش گرامی است ـ و از پیامبرش و صراط (راه راستِ خدا) و راهنمایانِ هر زمان! به روسیاهی خود و خشم پروردگارتان، به سزای آنچه انجام می‌دادید، یقین داشته باشید.

یا أهل الانحراف و الصّدود عن اللّه - عزّ ذكره - و رسوله و صراطه و أعلام الأزمنة؛ أیقنوا بسواد وجوهكم، و غضب ربّكم، جزاء بما كنتم تعملون.

هیچ فرستادهٔ پیشین و هیچ پیامبر گذشته‌ای نبود مگر اینکه به امت خود از فرستاده‌ای که پس از او می‌آمد خبر می‌داد، و به آمدن فرستادهٔ خدا (ص) مژده می‌داد، و قومش را به پیروی از او سفارش می‌کرد، و ویژگی‌های او را نزد قومش برمی‌شمرد؛ تا او را به صفتش بشناسند، و بر شریعتش از او پیروی کنند، و پس از او دربارهٔ آن پیامبر گمراه نشوند؛ تا هر کس پس از اتمام حجت و هشدار هلاک یا گمراه شود، بر پایهٔ دلیلی روشن و حجتی آشکار هلاک یا گمراه شده باشد.

و ما من رسول سلف، و لا نبیّ مضی، إلاّ و قد كان مخبرا أمّته بالمرسل الوارد من بعده، و مبشّرا برسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، و موصیا قومه باتّباعه، و محلّیه عند قومه، لیعرفوه بصفته، و لیتّبعوه علی شریعته، و لئلاّ یضلّوا فیه من بعده، فیكون من هلك أو ضلّ بعد وقوع الإعذار و الإنذار عن بیّنة و تعیین حجّة.

پس امت‌ها در امید به فرستادگان و آمدنِ پیامبران به سر می‌بردند.

فكانت الأمم فی رجاء من الرّسل، و ورود من الأنبیاء.

و اگرچه به از دست دادن پیامبری پس از پیامبر دیگر گرفتار می‌شدند، با همهٔ بزرگیِ مصیبت‌هایشان و دردناکیِ آن فاجعه‌ها برایشان، باز هم امیدی گسترده داشتند.

و لئن أصیبت بفقد نبیّ بعد نبیّ، علی عظم مصائبهم و فجائعها بهم، فقد كانت علی سعة من الأمل.

جایگاه پیامبر محمد (ص) در میان پیامبران پیش از او

هیچ مصیبتی به بزرگی و هیچ سوگی به سنگینیِ از دست دادن فرستادهٔ خدا (ص) نبود؛ زیرا خدا با آمدن او هشدار و اتمام حجت را به پایان رساند، و راه هرگونه بهانه‌جویی و عذرآوری را میان خود و آفریدگانش بست. او را درگاه میان خود و بندگانش قرار داد، و گواهِ امینی ساخت که خدا هیچ کاری را جز از راه او نمی‌پذیرد، و هیچ نزدیکی‌ای به خدا جز با فرمان‌برداری از پیامبر ممکن نیست. خدا در کتاب استوارش فرمود:

و لا مصیبة عظمت و لا رزیّة جلّت كالمصیبة برسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله؛ لأنّ اللّه ختم به الإنذار و الإعذار، و قطع به الاحتجاج و العذر بینه و بین خلقه، و جعله بابه الّذی بینه و بین عباده، و مهیمنه الّذی لا یقبل إلاّ به، و لا قربة إلیه إلاّ بطاعته، و قال فی محكم كتابه:

«مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللّهَ وَ مَنْ تَوَلّی فَما أَرْسَلْناکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً»؛ هر کس از پیامبر فرمان ببرد، از خدا فرمان برده است؛ و هر کس روی بگرداند، ما تو را نگهبان آنان نفرستاده‌ایم.

مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللّهَ وَ مَنْ تَوَلّی فَما أَرْسَلْناكَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً .

منابع (۱)
  1. النساء/ 80.

پس فرمان‌برداری از او را با فرمان‌برداری از خود، و نافرمانی از او را با نافرمانی از خود همراه ساخت. این خود دلیلی بود بر آنچه به او واگذار کرده بود، و گواهی به سود او بر کسانی که از او پیروی کردند یا نافرمانی‌اش کردند.

فقرن طاعته بطاعته، و معصیته بمعصیته؛ فكان ذلك دلیلا علی ما فوّض إلیه، و شاهدا له علی من اتّبعه و عصاه.

و این حقیقت را در جاهای گوناگونِ کتاب بزرگش روشن ساخت؛ چنان‌که خدای بزرگ و برتر برای تشویق به پیروی از او و ترغیب به باور داشتن و پذیرفتن دعوتش فرمود: «قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّهُ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ»؛ بگو اگر خدا را دوست دارید از من پیروی کنید تا خدا نیز شما را دوست بدارد و گناهانتان را بیامرزد.

و بیّن ذلك فی غیر موضع من الكتاب العظیم، فقال - تبارك و تعالی - فی التّحریض علی اتّباعه، و التّرغیب فی تصدیقه، و القبول لدعوته: قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْكُمُ اللّهُ وَ یَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ .

منابع (۱)
  1. آل عمران/ 31.

پس پیروی از او (ص) همان دوستیِ خداست، و خشنودیِ خدا آمرزش گناهان، کمال رستگاری و حتمی شدن بهشت است.

فاتّباعه صلّی اللّه علیه و آله، محبّة اللّه، و رضاه غفران الذّنوب، و كمال الفوز، و وجوب الجنّة.

در پشت کردن به او و روی گرداندن از او، دشمنی با خدا و خشم و ناخشنودی اوست؛ و دوری از او، جای گرفتن در دوزخ است. این همان سخن خداست که می‌فرماید: «وَ مَنْ یَکْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزابِ فَالنّارُ مَوْعِدُهُ»؛ و هر کس از گروه‌ها به او کفر ورزد، وعده‌گاهش آتش است؛ یعنی انکار کردن او و نافرمانی از او.

و فی التّولّی عنه و الاعراض محادّة اللّه و غضبه و سخطه؛ و البعد منه مسكن النّار؛ و ذلك قوله: وَ مَنْ یَكْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزابِ فَالنّارُ مَوْعِدُهُ . یعنی الجحود به و العصیان له.

منابع (۱)
  1. هود/ 17.

مردم! خدا ـ که نامش پربرکت است ـ بندگانش را به وسیلهٔ من آزمود، دشمنانش را به دست من کشت، و منکرانش را با شمشیر من نابود کرد. مرا مایهٔ نزدیکیِ مؤمنان، آبشخورهای مرگ برای گردنکشان، و شمشیرِ خود بر گنهکاران قرار داد. پشت فرستاده‌اش را به من محکم کرد، با یاری رساندن به او مرا گرامی داشت، با دانش او سرافرازم کرد، و احکامش را به من بخشید؛ وصایتِ (جانشینی و سفارشِ) او را ویژهٔ من ساخت، و مرا برای خلافتِ او در میان امتش برگزید.

[أیّها النّاس؛] إنّ اللّه - تبارك اسمه - امتحن بی عباده، و قتل بیدی أضداده، و أفنی بسیفی جحّاده، و جعلنی زلفة للمؤمنین، و حیاض موت علی الجبّارین، و سیفه علی المجرمین، و شدّ بی أزر رسوله، و أكرمنی بنصره، و شرّفنی بعلمه، و حبانی بأحكامه، و اختصّنی بوصیّته، و اصطفانی بخلافته فی أمّته.

معنای سخن پیامبر که جایگاه علی نسبت به او مانند هارون نسبت به موسی است

پیامبر (ص) زمانی که مهاجران (مسلمانانی که از مکه به مدینه کوچیدند) و انصار (یارانِ پیامبر از مردمِ مدینه) پیرامونش گرد آمده بودند و محفل‌ها از آنان پر شده بود، فرمود: «مردم! جایگاه علی نسبت به من، مانند جایگاه هارون نسبت به موسی است، جز اینکه پس از من پیامبری نیست.»

فقال صلّی اللّه علیه و آله، و قد حشده المهاجرون و الأنصار، و انغصّت بهم المحافل: أیّها النّاس؛ إنّ علیّا منّی كهارون من موسی إلاّ أنّه لا نبیّ بعدی.

مؤمنان مراد خدا را از این سخن پیامبر دریافتند؛ زیرا مرا می‌شناختند و می‌دانستند که من برادرِ پدری و مادریِ او نیستم، آن‌گونه که هارون برادر پدری و مادریِ موسی بود، و پیامبر هم نبودم که ادعای پیامبری کنم.

فعقل المؤمنون عن اللّه نطق الرّسول، إذ عرفونی أنّی لست بأخیه لأبیه و أمّه كما كان هارون أخا موسی لأبیه و أمّه، و لا كنت نبیّا فأقتضی نبوّة.

بلکه این سخنِ او، جانشین ساختنِ من بود؛ همان‌گونه که موسی، هارون (ع) را جانشین خود ساخت، آنجا که می‌گوید: «اُخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَ أَصْلِحْ وَ لا تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ»؛ در میان قوم من جانشینم باش و اصلاح کن و راه تبهکاران را پیروی مکن.

و لكن كان ذلك منه استخلافا لی كما استخلف موسی هارون علیه السّلام حیث یقول: اُخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَ أَصْلِحْ وَ لا تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ .

منابع (۱)
  1. الأعراف/ 142.

تبیین امام (ع) دربارهٔ معنای «هر کس من مولای اویم، علی مولای اوست»

و نیز سخن پیامبر (ص) هنگامی که گروهی لب به سخن گشودند و گفتند: «ما موالیِ (سرپرستان و نزدیکانِ) فرستادهٔ خداییم.» پس فرستادهٔ خدا (ص) برای حجةالوداع (آخرین حج پیامبر) بیرون رفت، سپس به غدیر خم رسید و فرمان داد تا چیزی شبیه منبر برایش آماده کردند. آنگاه بر فراز آن رفت و بازویم را گرفت و بالا برد، تا جایی که سفیدیِ زیر بغلش دیده شد، و در آن محفل با صدای بلند فرمود:

و قوله صلّی اللّه علیه و آله حین تكلّمت طائفة فقالت: نحن موالی رسول اللّه، فخرج رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، إلی حجّة الوداع، ثمّ صار إلی غدیر خمّ، فأمر فأصلح له شبه المنبر، ثمّ علاه و أخذ بعضدی حتّی رئی بیاض إبطیه، رافعا صوته، قائلا فی محفله:

«هر کس من مولای (سرپرست و صاحب‌اختیارِ) اویم، علی مولای اوست. خدایا! دوست بدار هر که او را دوست بدارد، و دشمن بدار هر که او را دشمن بدارد.»

"من كنت مولاه فعلیّ مولاه، اللّهمّ و ال من والاه، و عاد من عاداه".

پس ولایتِ (سرپرستی و دوستیِ) خدا بر پایهٔ ولایت من قرار گرفت، و دشمنی با خدا بر پایهٔ دشمنی با من.

فكانت علی ولایتی ولایة اللّه، و علی عداوتی عداوة اللّه.

و خدای ارجمند و بزرگ در آن روز نازل کرد: «اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً»؛ امروز دینتان را برایتان کامل کردم و نعمتم را بر شما تمام کردم و اسلام را به عنوان دین برای شما پسندیدم.

و أنزل اللّه - عزّ و جلّ - فی ذلك الیوم: اَلْیَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِینَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْكُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِیناً .

منابع (۱)
  1. المائدة/ 3.

پس ولایت من، کمالِ دین و خشنودیِ پروردگار ـ که یادش بزرگ است ـ بود.

فكانت ولایتی كمال الدّین، و رضا الرّبّ - جلّ ذكره -.

و خدای بزرگ و برتر، برای ویژه ساختن من، و به عنوان کرامتی که به من بخشید و بزرگداشت و برتری‌ای که از سوی فرستادهٔ خدا (ص) عطایم کرد، این سخن خود را نازل فرمود: «ثُمَّ رُدُّوا إِلَی اللّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُکْمُ وَ هُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِینَ»؛ سپس به سوی خدا، مولای حقشان بازگردانده می‌شوند؛ بدانید که حکم تنها از آنِ اوست و او سریع‌ترین حساب‌رسان است.

و أنزل اللّه - تبارك و تعالی - اختصاصا لی، و تكرّما نحلنیه، و إعظاما و تفضیلا من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله منحنیه، و هو قوله - تعالی -: ثُمَّ رُدُّوا إِلَی اللّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَ هُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِینَ .

منابع (۱)
  1. الأنعام/ 62.

این‌ها در کنار فضیلت‌های دیگری است که اگر بیانشان کنم، بلندیِ جایگاهم بسیار بزرگ جلوه می‌کند و شنیدن آن‌ها به درازا می‌کشد.

فی مناقب لو ذكرتها لعظم بها الارتفاع، فطال لها الاستماع.

و اگر آن دو بدبخت‌ترینِ مردم، مرا کنار زدند و پیراهن خلافت را بر تن کردند، و در آنچه حقشان نبود با من ستیزه کردند، و از روی گمراهی بر آن سوار شدند و از سرِ نادانی به آن چنگ زدند، چه بد سرانجامی است آنچه به آن وارد شدند، و چه بد جایگاهی است آنچه برای خود آماده کردند!

و لئن تقمّصها دونی الأشقیان، و نازعانی فیما لیس لهما بحقّ، و ركباها ضلالة، و اعتقداها جهالة، فلبئس ما علیه وردا، و لبئس ما لأنفسهما مهّدا.

تبیین امام (ع) دربارهٔ حالِ دشمنانِ خاندان پیامبر در آتش

در جایگاهِ خود یکدیگر را لعنت می‌کنند و هر یک از یارِ خود بیزاری می‌جوید؛ هنگامی که به هم می‌رسند، به همدمِ خود می‌گوید: «یا لَیْتَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ بُعْدَ الْمَشْرِقَیْنِ فَبِئْسَ الْقَرِینُ»؛ ای کاش میانِ من و تو به اندازهٔ فاصلهٔ مشرق و مغرب جدایی بود، که چه بد همدمی هستی!

یتلاعنان فی مقیلهما، و یبرأ كلّ واحد منهما من صاحبه؛ یقول لقرینه إذا التقیا: یا لَیْتَ بَیْنِی وَ بَیْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَیْنِ فَبِئْسَ الْقَرِینُ .

منابع (۱)
  1. الزخرف/ 38.

و بدبخت‌ترِ آن دو، در برابرِ یورشِ او پاسخ می‌دهد: «یا وَیْلَتی لَیْتَنِی لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلِیلاً * لَقَدْ أَضَلَّنِی عَنِ الذِّکْرِ بَعْدَ إِذْ جاءَنِی وَ کانَ الشَّیْطانُ لِلْإِنْسانِ خَذُولاً»؛ ای وای بر من! کاش فلانی را دوست نمی‌گرفتم! پس از آنکه یادِ خدا به سویم آمده بود، مرا از آن گمراه کرد؛ و شیطان همیشه انسان را تنها می‌گذارد.

فیجیبه الأشقی علی وثوبه: یا وَیْلَتی لَیْتَنِی لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلِیلاً * لَقَدْ أَضَلَّنِی عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جاءَنِی وَ كانَ الشَّیْطانُ لِلْإِنْسانِ خَذُولاً .

منابع (۱)
  1. الفرقان/ 28 و 29.

پس منم آن یادِ خدا که او از آن گمراه شد، و راهی که از آن کج شد، و ایمانی که به آن کافر شد، و قرآنی که رهایش کرد، و دینی که دروغش شمرد، و صراطی که از آن رو برگرداند.

فأنا الذّكر الّذی عنه ضلّ، و السّبیل الّذی عنه مال، و الإیمان الّذی به كفر، و القرآن الّذی إیّاه هجر، و الدّین الّذی به كذّب، و الصّراط الّذی عنه نكب.

و اگر آن دو در کالای ناپایدارِ دنیا و فریبِ گذرا چریدند و از آن بر لبهٔ پرتگاهِ گودالی از آتش بودند، به راستی که بر بدترین ورودگاه، در میانِ ناامیدترین واردشوندگان و در نفرین‌شده‌ترین آبشخورند؛ بر سرِ یکدیگر فریادِ لعنت می‌کشند و با حسرت بر هم نعره می‌زنند. نه آسایشی دارند و نه راهِ گریزی از عذابشان.

و لئن رتعا فی الحطام المنصرم، و الغرور المنقطع، و كانا منه علی شفا حفرة من النّار لهما علی شرّ ورود، فی أخیب وفود، و ألعن مورود، یتصارخان باللّعنة، و یتناعقان بالحسرة، ما لهما من راحة، و لا عن عذابهما من مندوحة.

حقیقتِ حالِ دشمنانِ منافقِ امام (ع)

این گروه پیوسته پرستندگانِ بت‌ها و پرده‌دارانِ تندیس‌ها بودند؛ برای آن‌ها آیین‌های پرستش برپا می‌کردند، قربانی‌های ماهِ رجب را پای آن‌ها می‌کشتند، برایشان قربانی می‌گرفتند و شترانِ بَحیره و وَصیله و سائبه و حام (شترانی که در بت‌پرستی آزاد و حرام می‌شدند) را ویژهٔ آن‌ها قرار می‌دادند و با چوبه‌های قمار بخت‌آزمایی می‌کردند؛ از خدای بلندآوازه بیراه و سرگردان بودند، از راهِ درست حیران مانده بودند و شتابان به سوی دوری می‌دویدند.

إنّ القوم لم یزالوا عبّاد أصنام، و سدنة أوثان؛ یقیمون لها المناسك، و ینصبون لها العتائر، و یتّخذون لها القربان، و یجعلون لها البحیرة و الوصیلة و السّائبة و الحام، و یستقسمون بالأزلام، عامهین عن اللّه - عزّ ذكره -، حائرین عن الرّشاد، مهطعین إلی البعاد.

شیطان بر آنان چیره شده بود و سیاهیِ جاهلیت (دورانِ پیش از اسلام) آنان را فرا گرفته بود؛ با نادانی شیر خورده و با گمراهی از شیر گرفته شده بودند. پس خدا از سرِ رحمت، ما را به سویشان بیرون آورد و از روی مهربانی، ما را بر آنان طلوع داد؛ و به وسیلهٔ ما پرده‌ها را کنار زد تا نوری باشد برای کسی که از آن برگیرد، و بخششی برای کسی که از آن پیروی کند، و نیرویی برای کسی که باورش دارد. پس از خواری در جایگاهِ عزت نشستند و پس از کمی، بسیار شدند. دل‌ها و دیده‌ها از آنان ترسیدند و زورگویان و سرکشانشان در برابرِ آنان رام شدند. صاحبانِ نعمتی زبانزد، کرامتی آسان و دست‌یافتنی، امنیتی پس از ترس و جمعیتی پس از پراکندگی شدند.

قد استحوذ علیهم الشّیطان، و غمرتهم سوداء الجاهلیّة، و رضعوا جهالة، و انفطموا ضلالة، فأخرجنا اللّه إلیهم رحمة، و أطلعنا علیهم رأفة، و أسفر بنا عن الحجب نورا لمن اقتبسه، و فضلا لمن اتّبعه، و تأییدا لمن صدّقه، فتبوّؤوا العزّ بعد الذّلة، و الكثرة بعد القلّة، و هابتهم القلوب و الأبصار، و أذعنت لهم الجبابرة و طواغیتها، و صاروا أهل نعمة مذكورة، و كرامة میسورة، و أمن بعد خوف، و جمع بعد كوف.

به وسیلهٔ ما افتخاراتِ مَعَد بن عدنان درخشید؛ آنان را از درِ هدایت درون بردیم و به سرای سلامت وارد کردیم و جامهٔ ایمان را بر تنشان پوشاندیم؛ و به وسیلهٔ ما در میانِ جهانیان پیروز شدند.

و أضاءت بنا مفاخر معد بن عدنان، و أولجناهم باب الهدی، و أدخلناهم دار السّلام، و أشملناهم ثوب الإیمان، و فلجوا بنا فی العالمین.

روزگارِ پیامبر (ص)، نشانه‌های نیکوکاران را از آنان نمایان ساخت: از مدافعِ جهادگر، و نمازگزارِ فرمان‌بردار، و عبادتگرِ گوشه‌نشین و پارسا؛ امانت‌داری نشان می‌دادند و به جایگاهِ ثواب می‌آمدند.

و أبدت لهم أیّام الرّسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آثار الصّالحین، من حام مجاهد، و مصلّ قانت، و معتكف زاهد، یظهرون الأمانة، و یأتون المثابة.

تأکیدِ امام (ع) بر برگشتنِ بسیاری از امت از دین پس از پیامبر

تا هنگامی که خدای عزیز و بزرگ، پیامبرش (ص) را فراخواند و او را به سوی خود بالا برد. پس از او، جز به اندازهٔ یک چشم به هم زدن یا درخششِ یک آذرخش نگذشت که به عقب بازگشتند و پشت کرده برگردیدند و به خون‌خواهیِ کینه‌های کهنه برخاستند؛ دسته‌های لشکر را آشکار کردند، در را بستند و به خانه رخنه انداختند. نشانه‌های رسولِ خدا (ص) را دگرگون کردند، از حکم‌هایش رو برگرداندند، از نورهایش دور شدند و به جای جانشینِ او، جایگزینی نشاندند؛ «اِتَّخَذُوهُ وَ کانُوا ظالِمِینَ»؛ او را برگزیدند و ستمکار بودند.

حتّی إذا دعا اللّه - عزّ و جلّ - نبیّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و رفعه إلیه، لم یك ذلك بعده إلاّ كلمحة من خفقة، أو ومیض من برقة، إلی أن رجعوا علی الأعقاب، و انتكصوا علی الأدبار، و طلبوا بالأوتار، و أظهروا الكتائب، و ردموا الباب، و فلّوا الدّار، و غیّروا آثار رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و رغبوا عن أحكامه، و بعدوا من أنواره، و استبدلوا بمستخلفه بدیلا اِتَّخَذُوهُ وَ كانُوا ظالِمِینَ .

منابع (۱)
  1. الأعراف/ 148.

و پنداشتند کسی که از خاندانِ ابوقحافه برگزیده‌اند به جایگاهِ رسولِ خدا (ص) سزاوارتر است از کسی که رسولِ خدا (ص) برای جایگاهِ خود برگزیده است؛ و اینکه مهاجرِ خاندانِ ابوقحافه بهتر است از مردِ مهاجریِ انصاری، آن مردِ الهی و رازدارِ بنی‌هاشم بن عبدمناف.

و زعموا أنّ من اختاروا من آل أبی قحافة أولی بمقام رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ممّن اختاره رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لمقامه، و أنّ مهاجر آل أبی قحافة خیر من المهاجریّ الأنصاریّ الرّبّانیّ ناموس بنی هاشم بن عبد مناف.

بدانید که نخستین گواهیِ دروغی که در اسلام رخ داد، گواهیِ آنان بود که یارشان جانشینِ گماشتهٔ رسولِ خدا (ص) است.

ألا و إنّ أوّل شهادة زور وقعت فی الإسلام شهادتهم أنّ صاحبهم مستخلف رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله.

و چون در ماجرای سعد بن عباده آنچه شد پیش آمد، از آن سخن برگشتند و گفتند:

فلمّا كان من أمر سعد بن عبادة ما كان، رجعوا عن ذلك و قالوا:

رسولِ خدا (ص) از دنیا رفت و جانشینی تعیین نکرد.

إنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله مضی و لم یستخلف.

پس رسولِ پاک و خجستهٔ خدا (ص)، نخستین کسی در اسلام بود که به دروغ بر ضدِّ او گواهی داده شد.

فكان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله الطّیّب المبارك أوّل مشهود علیه بالزّور فی الإسلام.

به زودی پیامدِ کاری را که می‌کنند می‌بینند؛ و آیندگان نیز پیامدِ بنیادی را که پیشینیان گذاشتند خواهند دید.

و عن قلیل یجدون غبّ ما یعملون، و سیجد التّالون غبّ ما أسّسه الأوّلون.

دروغ‌هایی که به پیامبر (ص) نسبت داده شد

و اگر هم در مهلتی فراخ، بر لبهٔ پایانِ مهلتِ عمر، در گشادگی از جایگاهِ بازگشت، در غافلگیریِ گام‌به‌گام از سرِ فریب‌خوردگی، در آرامشی از حال‌وروز، و در رسیدن به آرزوی دراز بودند، خدای عزّوجلّ به شدّاد بن عاد و ثمود بن عبود و بلعم بن باعور هم مهلت داد. نعمت‌های آشکار و پنهانش را فراوان بر آنان ریخت، با ثروت‌ها و عمرها یاری‌شان کرد، و زمین برکت‌هایش را به سوی آنان آورد؛ تا نعمت‌های خدا را به یاد آورند، ترس و بزرگداشتِ او و بازگشت به سوی او را بشناسند، و از سرکشی و خودبزرگ‌بینی دست بردارند.

و لو كانوا فی مندوحة من المهل، و شفاء من الأجل، وسعة من المنقلب، و استدراج من الغرور، و سكون من الحال، و إدراك من الأمل، فقد أمهل اللّه - عزّ و جلّ - شدّاد بن عاد، و ثمود بن عبود، و بلعم بن باعور؛ و أسبغ علیهم نعمه ظاهرة و باطنة، و أمدّهم بالأموال و الأعمار، و أتتهم الأرض ببركاتها، لیذّكّروا آلاء اللّه، و لیعرفوا الإهابة له و الإنابة إلیه، و لینتهوا عن الاستكبار.

اما هنگامی که به پایانِ مهلتشان رسیدند و روزیِ خویش را به تمامی خوردند، خدای عزّوجلّ آنان را گرفت و از ریشه برکَند.

فلمّا بلغوا المدّة، و استتمّوا الأكلة، أخذهم اللّه - عزّ و جلّ - و اصطلمهم.

پس برخی از آنان سنگ‌باران شدند.

فمنهم من حصب.

و برخی را فریادِ مرگبار گرفت.

و منهم من أخذته الصّیحة.

و برخی را ابرِ سایه‌افکن سوزاند.

و منهم من أحرقته الظّلّة.

تأکید امام (ع) بر اینکه او جانشین پیامبر و حجّت خدا بر امّت است

و برخی را زمین‌لرزه نابود کرد.

و منهم من أودته الرّجفة.

و برخی را فرو رفتن در زمین از پا درآورد.

و منهم من أردته الخسفة.

«وَ ما کانَ اللّهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ»؛ و خدا بر آن نبود که به آنان ستم کند، بلکه خودشان به خود ستم می‌کردند.

وَ ما كانَ اللّهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ .

منابع (۱)
  1. العنكبوت/ 40.

بدانید که برای هر مهلتی، سرنوشتی نوشته شده است. پس هنگامی که آن نوشته به سررسیدِ خود برسد، اگر پرده از برابرت کنار برود و ببینی ستمگران در چه پرتگاهی سقوط کرده‌اند و زیان‌کارترینِ مردم به چه سرانجامی رسیده‌اند، از آنچه آنان بر آن مانده‌اند و به سویش می‌روند، به سوی خدای عزّوجلّ می‌گریزی.

ألا و إنّ لكلّ أجل كتابا، فإذا بلغ الكتاب أجله، لو كشف لك عمّا هوی علیه الظّالمون، و آل إلیه الأخسرون، لهربت إلی اللّه - عزّ و جلّ - ممّا هم علیه مقیمون، و إلیه صائرون.

ای مردم! هشیار باشید که من در میان شما، همچون هارون در میان قوم موسی، و همچون دروازهٔ حِطّه (دروازهٔ آمرزش و ریزشِ گناهان) در میان بنی‌اسرائیل، و همچون کشتی نوح در میان قوم نوح هستم؛ هر که بر آن سوار شد نجات یافت، و هر که از آن جا ماند غرق شد.

ألا و إنّی فیكم، أیّها النّاس، كهارون فی قوم موسی، و كباب حطّة فی بنی إسرائیل، و كسفینة نوح فی قوم نوح؛ من ركبها نجا، و من تخلّف عنها غرق.

وای بر کسی که از شناختِ من نادان بماند و حقّ مرا نشناسد!

ویل لمن جهل معرفتی، و لم یعرف حقّی.

بدانید که حقّ من، همان حقّ خداست.

ألا إنّ حقّی هو حقّ اللّه.

بدانید که حقّ من، همان حقّ خداست.

ألا إنّ حقّی هو حقّ اللّه.

هر که مرا بشناسد و حقّ مرا بشناسد، پروردگارش را شناخته است؛ زیرا من وصیّ (جانشینِ برگزیده) پیامبرش در زمینِ او، و حجّتِ او (گواهِ روشنِ خدا) بر آفریدگانش هستم؛ و این را جز کسی که خدا و پیامبرش را رد می‌کند، انکار نمی‌کند.

من عرفنی و عرف حقّی فقد عرف ربّه؛ لأنّی وصیّ نبیّه فی أرضه، و حجّته علی خلقه؛ لا ینكر هذا إلاّ رادّ علی اللّه و رسوله.

برشمردن فضیلت‌های ویژهٔ امام (ع)

ای مردم! من همان خبر بزرگ هستم که شما از آن روی برمی‌گردانید، و از آن بازخواست می‌شوید، و دربارهٔ آن اختلاف دارید.

أیّها النّاس؛ إنّی النّبأ العظیم الّذی عنه تعرضون، و عنه تسألون، و فیه تختلفون.

من راهِ راست هستم.

أنا الصّراط المستقیم.

من صاحبِ اذان (اعلامِ عمومیِ پیامِ خدا) هستم.

أنا صاحب الأذان.

من کشندهٔ جنّیانم.

أنا قاتل الجانّ.

من شایستهٔ مؤمنانم.

أنا صالح المؤمنین.

من پیشوای رستگارانم.

أنا إمام المفلحین.

من بت‌ها را شکستم.

أنا كسرت الأصنام.

من پرچم‌ها را برافراشتم.

أنا رفعت الأعلام.

من اسلام را بنا نهادم.

أنا بنیت الإسلام.

من هدایت‌کننده و هدایت‌یافته‌ام.

أنا الهادی، و المهتدی.

من پدرِ یتیمان و تهیدستان، و همسرِ بیوه‌زنانم.

أنا أبو الیتامی و المساكین، و زوج الأرامل.

من پناهگاهِ هر ناتوان، و جایِ امنِ هر ترسانم.

أنا ملجأ كلّ ضعیف، و مأمن كلّ خائف.

من پیشروِ مؤمنان به سوی بهشتم.

أنا قائد المؤمنین إلی الجنّة.

من درختِ هدایت، و پرچمِ تقوا هستم.

أنا شجرة الهدی، و علم التّقی.

من زبانِ روشنگر، و ریسمانِ استوارِ خدا هستم.

أنا اللّسان المبین، و حبل اللّه المتین.

من پیشگام به سوی دین هستم.

أنا السّابق إلی الدّین.

من دروازهٔ یقین هستم.

أنا باب الیقین.

من امیر مؤمنان هستم.

أنا أمیر المؤمنین.

من دستاویزِ محکمِ خدا هستم که گسستنی در آن نیست، و کلمهٔ تقوا هستم.

أنا عروة اللّه الوثقی الّتی لا انفصام لها، و كلمة التّقوی.

من رویِ خدا (جهتِ توجّه به او) هستم.

أنا وجه اللّه.

من راهِ خدا هستم.

أنا صراط اللّه.

من دروازهٔ خدا هستم.

أنا باب اللّه.

من خزانه‌دارِ دانشِ خدا هستم.

أنا خازن علم اللّه.

من دلِ آگاه و نگه‌دارندهٔ خدا هستم.

أنا قلب اللّه الواعی.

من چشم بینای خدا در زمین اویم.

أنا عین اللّه النّاظرة فی أرضه.

من زبان گویای خدا در میان آفریدگان اویم.

أنا لسان اللّه النّاطق فی خلقه.

من امین خدا بر راز اویم.

أنا أمین اللّه علی سرّه.

من حجّت خدا (گواه و دلیل روشن او) بر آفریدگانش هستم.

أنا حجّة اللّه علی بریّته.

من جانشین خدا بر بندگانش هستم.

أنا خلیفة اللّه علی عباده.

من دست گشودهٔ خدا به رحمت و آمرزش بر بندگانش هستم.

أنا ید اللّه المبسوطة علی عباده بالرّحمة و المغفرة.

من شمشیر خدا بر دشمنانش، و رحمت او بر دوستانش هستم.

أنا سیف اللّه علی أعدائه، و رحمته علی أولیائه.

من «جنب الله» (جایگاه نزدیکی به خدا) هستم که خدا دربارهٔ آن می‌فرماید: «أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتی عَلی ما فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّهِ»؛ تا مبادا کسی بگوید: ای افسوس بر من از کوتاهی‌هایی که در حقِ جنب الله کردم.

أنا جنب اللّه الّذی یقول: أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتی عَلی ما فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّهِ .

منابع (۱)
  1. الزمر/ 56.

من همان راستگویی هستم که خدا به شما فرمان داده از او پیروی کنید و فرموده است: «وَ کُونُوا مَعَ الصّادِقِینَ»؛ و با راستگویان باشید.

أنا الصّادق الّذی أمركم اللّه باتّباعه فقال: وَ كُونُوا مَعَ الصّادِقِینَ .

منابع (۱)
  1. التوبة/ 119.

من دوست صمیمی جبرائیلم.

أنا خلیل جبرائیل.

من یار برگزیدهٔ میکائیلم.

أنا صفیّ میكائیل.

من سالار فرشتگانم.

أنا قائد الأملاك.

من سمندرِ آسمان‌هایم (مرغِ آتش‌نشینِ افلاک).

أنا سمندل الأفلاك.

من محورِ شبِ تاریکم.

أنا قطب الدّیجور.

من بیت‌المعمورم (خانهٔ آبادِ فرشتگان در آسمان).

أنا البیت المعمور.

من ابرِ پربارانِ ابرهایم.

أنا مزن السّحائب.

من روشناییِ تاریکی‌هایم.

أنا نور الغیاهب.

من کشتیِ دریاهای خروشانم.

أنا فلك اللّجج.

من حجّتِ حجّت‌هایم.

أنا حجّة الحجج.

من به راهِ راست آورندهٔ آفریدگانم.

أنا مسدّد الخلائق.

من به کرسی نشانندهٔ حقیقت‌هایم.

أنا محقّق الحقائق.

من درختِ بخشش، و پردهٔ آفریدگان، و صاحبِ دنیایم.

أنا شجرة النّدی، و حجاب الوری، و صاحب الدّنیا.

من درونِ حَرَمم.

أنا باطن الحرم.

من ستونِ امّت‌هایم.

أنا عماد الأمم.

من امّ‌الکتابم (اصل و ریشهٔ کتاب خدا).

أنا أمّ الكتاب.

من فصل‌الخطابم (سخنِ قاطعِ جداکنندهٔ حق از باطل).

أنا فصل الخطاب.

من بیان‌کنندهٔ تأویلم (معنای باطنی و نهاییِ آیات).

أنا مؤوّل التّأویل.

من تفسیرکنندهٔ انجیلم.

أنا مفسّر الإنجیل.

من رازِ ابراهیمم.

أنا سرّ إبراهیم.

من اژدهای کلیمم (موسی، هم‌سخنِ خدا).

أنا ثعبان الكلیم.

من اوریای زبورم (نامم در کتاب داوود، اوریا است).

أنا أوریا الزّبور.

من پردهٔ خدای آمرزنده‌ام.

أنا حجاب الغفور.

من برگزیدهٔ خدای بزرگم.

أنا صفوة الجلیل.

من ایلیای انجیلم (نامم در انجیل، ایلیا است).

أنا إیلیا الإنجیل.

من پنجمینِ اهل کساء (پنج تنِ زیر عبا) هستم.

أنا خامس الكساء.

من روشنگرِ سورهٔ نساء هستم.

أنا تبیان النّساء.

من سرپرستِ اولیای خدایم.

أنا ولیّ الأولیاء.

من وارثِ پیامبرانم.

أنا وارث الأنبیاء.

من سخت‌نیرویم.

أنا شدید القوی.

من پرچم‌دارم.

أنا حامل اللّواء.

من پیشوای محشرم (میدان قیامت).

أنا إمام المحشر.

من ساقی کوثرم (چشمهٔ بهشتی).

أنا ساقی الكوثر.

من سالار و پیشوای دینم.

أنا یعسوب الدّین.

من پیشوای پرهیزگارانم.

أنا إمام المتّقین.

من وارثِ آن برگزیده (پیامبر) هستم.

أنا وارث المختار.

من پشتیبان پاکانم.

أنا ظهیر الأطهار.

من نابودکنندهٔ کافران سرکشم.

أنا مبید [العتاة] الكفرة.

من پدر امامان نیکوکارم.

أنا أبو الأئمّة البررة.

من کَنَندهٔ آن در (درِ قلعهٔ خیبر) هستم.

أنا قالع الباب.

من پراکنده‌کنندهٔ دسته‌های دشمنم.

أنا مفرّق الأحزاب.

من گوهر گران‌بهایم.

أنا الجوهرة الثّمینة.

من دروازهٔ شهرم (شهر دانش پیامبر).

أنا باب المدینة.

من «نون» و «قلم» هستم.

أنا النون و القلم.

من چراغ تاریکی‌هایم.

أنا مصباح الظّلم.

من همان پرسشِ «کِی؟» هستم.

أنا سؤال متی.

من ستوده‌شده به «هَلْ أَتی» (آیا روزگاری بر انسان گذشت) هستم.

أنا الممدوح ب هَلْ أَتی .

منابع (۱)
  1. الدهر/ 1.

من مروارید صدف‌هایم.

أنا لؤلؤ الأصداف.

من کوه قافم.

أنا جبل قاف.

من راز حروفم.

أنا سرّ الحروف.

من نور ظرف‌هایم.

أنا نور الظّروف.

من کوه استوارم.

أنا الجبل الرّاسخ.

من نشانهٔ سر به فلک کشیده‌ام.

أنا العلم الشّامخ.

من کلید غیب‌هایم.

أنا مفتاح الغیوب.

من چراغ دل‌هایم.

أنا مصباح القلوب.

من نور جان‌هایم.

أنا نور الأرواح.

من جان کالبدهایم.

أنا روح الأشباح.

من سوارکارِ پیاپی حمله‌برنده‌ام.

أنا الفارس الكرّار.

من یاور انصارم.

أنا نصرة الأنصار.

من شمشیر از غلاف کشیده‌ام.

أنا السّیف المسلول.

من شهیدِ کشته‌شده‌ام.

أنا الشّهید المقتول.

من گردآورندهٔ قرآنم.

أنا جامع القرآن.

من پایه و اساس بیانم.

أنا بنیان البیان.

من برادر پیامبرم.

أنا شقیق الرّسول.

من همسر بتولم (پاک‌دامن؛ لقب فاطمه زهرا).

أنا بعل البتول.

من پیشوای جوانمردانم.

أنا إمام أرباب الفتوّة.

من گنجینهٔ رازهای پیامبری‌ام.

أنا كنز أسرار النّبوّة

من آگاه به خبرهای پیشینیانم.

أنا المطّلع علی أخبار الأوّلین.

من خبردهنده از رویدادهای آیندگانم.

أنا المخبر عن وقائع الآخرین.

من قطبِ قطب‌هایم (محور همهٔ بزرگان).

أنا قطب الأقطاب.

من محبوبِ دوستانم.

أنا حبیب الأحباب.

من سرور عربم.

أنا سیّد العرب.

من گشایندهٔ اندوه و گرفتاری‌ام.

أنا كاشف الكرب.

من کُشندهٔ گردنکشانم.

أنا قاتل الجبابرة.

من اندوختهٔ دنیا و آخرتم.

أنا الذّخیرة فی الدّنیا و الآخرة.

منم که دانش آنچه بوده و آنچه تا روز قیامت خواهد بود، نزد من است.

أنا عندی علم ما كان و ما یكون إلی یوم القیامة.

خبر دادن امام (ع) از آنچه در دنیا و آخرت به دشمنانش می‌رسد

مرا باور نمی‌کند مگر کسی که ایمانش یکسره خالص است، و مرا دروغگو نمی‌شمارد مگر کسی که کفرش یکسره خالص است.

لا یصدّقنی إلاّ من محض الإیمان محضا، و لا یكذّبنی إلاّ من محض الكفر محضا.

و به‌زودی آنچه را به شما وعده داده می‌شود خواهید دانست.

و عن قلیل ستعلمون ما توعدون.

مگر دنیا چیزی جز این است: مانند یک بار لیسیدنِ خورنده، و یک جرعه چشیدنِ نوشنده، و چُرت کوتاهِ خواب‌آلوده؟ سپس ننگ‌ها و گرفتاری‌ها برای رسوایی در دنیا گریبان‌گیرشان می‌شود، «وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ یُرَدُّونَ إِلی أَشَدِّ الْعَذابِ وَ مَا اللّهُ بِغافِلٍ عَمّا تَعْمَلُونَ» و روز قیامت به سخت‌ترین عذاب بازگردانده می‌شوند، و خدا از آنچه می‌کنید بی‌خبر نیست.

و هل هی إلاّ كلعقة الآكل، و مذقة الشّارب، و خفقة الوسنان؛ ثمّ تلزمهم المعرّات خزیا فی الدّنیا، وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ یُرَدُّونَ إِلی أَشَدِّ الْعَذابِ وَ مَا اللّهُ بِغافِلٍ عَمّا تَعْمَلُونَ .

منابع (۱)
  1. البقرة/ 85.

پس کسی که از راه روشن او کنار کشید، و حجت (دلیل و نمایندهٔ) او را انکار کرد، و با راهنمایانش مخالفت ورزید، و از نورش روی برگرداند، و خود را به دل تاریکی‌هایش انداخت، و به جای آب سراب را برگزید، و به جای نعمت عذاب را، و به جای رستگاری بدبختی را، و به جای خوشی سختی را، و به جای گشایش تنگنا را؛ کیفرش جز کیفرِ گناه خودش و سرپیچیِ بدش چیست؟

فما جزاء من تنكّب محجّته، و أنكر حجّته، و خالف هداته، و حاد عن نوره، و اقتحم فی ظلمه، و استبدل بالماء السّراب، و بالنّعیم العذاب، و بالفوز الشّقاء، و بالسّرّاء الضّرّاء، و بالسّعة الضّنك؛ إلاّ جزاء اقترافه، و سوء خلافه؟.

پس باید به حقیقتِ این وعده یقین کنند، و به آنچه وعده داده می‌شوند باورِ قطعی بیاورند؛ «یَوْمَ یَسْمَعُونَ الصَّیْحَةَ بِالْحَقِّ ذلِکَ یَوْمُ الْخُرُوجِ * إِنّا نَحْنُ نُحْیِی وَ نُمِیتُ وَ إِلَیْنَا الْمَصِیرُ * یَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِراعاً ذلِکَ حَشْرٌ عَلَیْنا یَسِیرٌ * نَحْنُ أَعْلَمُ بِما یَقُولُونَ وَ ما أَنْتَ عَلَیْهِمْ بِجَبّارٍ فَذَکِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ یَخافُ وَعِیدِ» روزی که آن بانگ بزرگ را به حق می‌شنوند؛ آن روز، روز بیرون آمدن است. ما خود زنده می‌کنیم و می‌میرانیم و بازگشت به سوی ماست. روزی که زمین از روی آنان به شتاب می‌شکافد؛ این گردآوردنی است که بر ما آسان است. ما به آنچه می‌گویند داناتریم، و تو بر آنان زورگو و وادارکننده نیستی؛ پس با قرآن کسی را که از تهدید من می‌ترسد پند بده.

فلیوقنوا بالوعد علی حقیقته، و لیستیقنوا بما یوعدون، یَوْمَ یَسْمَعُونَ الصَّیْحَةَ بِالْحَقِّ ذلِكَ یَوْمُ الْخُرُوجِ * إِنّا نَحْنُ نُحْیِی وَ نُمِیتُ وَ إِلَیْنَا الْمَصِیرُ * یَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِراعاً ذلِكَ حَشْرٌ عَلَیْنا یَسِیرٌ * نَحْنُ أَعْلَمُ بِما یَقُولُونَ وَ ما أَنْتَ عَلَیْهِمْ بِجَبّارٍ فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ یَخافُ وَعِیدِ .

منابع (۱)
  1. سورة ق/ 42-45.

و درود خدا بر محمد، پیامبر او، و بر خاندان پاکش باد.

و صلّی اللّه علی محمّد النّبیّ و علی آل بیته الطّاهرین.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 145 الحدیث 8. عن محمد بن یحیی، عن محمد بن الحسین، عن احمد بن محمد بن أبی نصر، عن حسان الجمال، عن هاشم بن عمارة الجنبی، عن علی علیه السّلام. و ج 8 ص 21 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی الاختصاص ص 248. عن علی بن عباس، عن صالح بن حمزة، عن الحسن بن عبد اللّه، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و عن الحسین بن الحسن، عن بكر بن صالح، عن الحسین بن سعید، عن النضر بن سوید، عن محمد بن سنان، عن أبی بصیر، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی التوحید ص 164 الحدیث 1. عن علی بن احمد بن محمد بن عمران الدقاق، عن محمد بن جعفر الكوفی، عن موسی بن عمران النخعی الكوفی، عن عمه الحسین بن یزید، عن علی بن الحسین، عمن حدثه (كذا فی المصدر)، عن عبد الرحمن بن كثیر، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و الحدیث 2. عن محمد بن الحسن بن احمد ابن الولید، عن الحسین بن الحسن بن أبان، عن الحسین بن سعید، عن النضر بن سوید، عن ابن سنان، عن أبی بصیر، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی معانی الأخبار ص 17 الحدیث 14. بالسند الوارد فی التوحید الحدیث 2. و فی أمالی الصدوق ص 88 الحدیث 58-9. عن احمد بن موسی ابن المتوكل، عن عبد اللّه بن جعفر الحمیری و سعد بن عبد اللّه، عن عمران بن موسی، عن الحسن بن علی بن النعمان، عن محمد بن فضیل، عن عبد الرحمن ابن إسحاق، عن النعمان بن سعد، عن علی علیه السّلام. و فی تصحیح اعتقادات

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۲، صفحهٔ ۹۲. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن