کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۱۱۳۸ دقیقه خواندن

خطبهٔ قاصعه؛ تکبر ابلیس و تعصب قبیله‌ای

خطبهٔ معروف به «قاصعه»، در نکوهش خودبزرگ‌بینیِ ابلیس و هشدار از بزرگی‌فروشی و تکبر

سال‌های پایانی و شهادتمیان ۳۸ تا ۴۰ قکوفهتاریخ تقریبی

به نقل ابن میثم، در پایان خلافت امام قبیله‌های کوفه بر سر تعصب قبیله‌ای با هم درگیر می‌شدند. امام سوار بر شتر نزد آنان آمد و این خطبه را در سرزنش تکبر و تعصب خواند.

خطاب به: مردم کوفه و قبیله‌هایشان

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۱۹۲

بخش‌های این متن (۴۲)
  1. حکمتِ آفرینش آدم (ع) از خاک
  2. هشدار از آزمایش‌ها و امتحان‌های خدای پاک
  3. هشدار از افتادن در دام‌های ابلیس
  4. تشویق به نبرد با نیرنگ‌های ابلیس با تمام توان
  5. نهی از تکبر و حسادت و پیامدهای آن دو
  6. نهی از تعصب و فخرفروشی و نتایج آن دو
  7. تشویق به تقوا و نهی از ناسپاسی در برابر نعمت‌های خدا
  8. نهی از تکبر و تشویق به فروتنی
  9. گفت‌وگوی فرعون و اطرافیانش دربارهٔ موسی و هارون
  10. چرا خدا پیامبران را از میان ثروتمندان برنگزید
  11. حکمتِ فرستادن پیامبران از میان فرودستان
  12. حکمتِ انتخاب جایگاه خانهٔ خدا
  13. فایده‌های حجِ خانهٔ خدا
  14. چرا کعبه از سنگ‌های جواهرنشان ساخته نشد
  15. هشدار از فرجام سرکشی و ستم
  16. هدف از گزاردن واجباتِ نماز و روزه و زکات
  17. نهی از تعصب مگر برای خصلت‌های پسندیده
  18. تشویق به پایبندی به خصلت‌های پسندیده
  19. فراخوان به بررسیِ حال بنی‌اسرائیل در زمان پراکندگی‌شان
  20. پیامدهای تفرقه و دستاوردهای اتحاد
  21. آنچه بر سر یهود آمد هنگامی که سخنشان پراکنده شد
  22. روزگارِ نیکِ بنی‌اسرائیل هنگامی که سخنشان یکی شد
  23. توصیف امام (ع) از حال و روزِ امتِ پراکندهٔ اسلامی
  24. هشدار امام (ع) به امت دربارهٔ پناه بردن به غیر اسلام
  25. تأکید امام (ع) بر اینکه از سوی خدا مأمور به جنگ با منحرفان است
  26. جایگاه امام (ع) در جنگ‌ها و منزلت او نزد پیامبر (ص)
  27. رابطهٔ ویژهٔ میان امام (ع) و پیامبر (ص)
  28. تأکید امام (ع) بر حضورش با پیامبر (ص) در لحظهٔ وحی
  29. روایت امام (ع) از معجزهٔ درختی که از پیامبر (ص) فرمان برد
  30. چگونگی فرمان‌برداری درخت از دستورهای پیامبر (ص)
  31. نخستین ایمان آورنده به پیامبر (ص) از میان همهٔ مردم
  32. تأکید بر جایگاه والای پیامبر (ص)
  33. خبر دادن پیامبر (ص) از ماجرای کسانی که از حضرموت می‌آمدند
  34. خبر دادن پیامبر (ص) از گروهی که از پشت کوه حرا می‌آمدند
  35. خبر دادن پیامبر (ص) به ابوجهل از طلایی که پنهان کرده بود
  36. خبر دادن پیامبر (ص) از فتح مکه و گسترش دین در جهان
  37. گفت‌وگوی گرگ و مرد کافر
  38. داستان گاوِ خاندان ذریح از زبان امام (ع)
  39. داستان شتری که نزد پیامبر (ص) شکایت برد، از زبان امام (ع)
  40. گواهی دادن سنگ و کلوخ و درخت به پیامبر (ص)
  41. داستان پیمان برادری و جوشیدن آب از میان انگشتان پیامبر (ص)
  42. ویژگی‌های علی و پیروانش

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

ستایش از آنِ خداست؛ خدایی که جامهٔ عزت و کبریایی (بزرگیِ مطلق) را پوشیده و آن دو را تنها برای خودش برگزیده است، نه آفریدگانش. خدا آن دو را قرقگاه و حریمِ ممنوع برای جز خودش قرار داده، برای شکوهِ خود برگزیده، و لعنت را بر هر یک از بندگانش که در آن دو با او به کشمکش برخیزد مقرر کرده است. سپس فرشتگانِ مقربِ خود را با همین آزمود تا فروتنانشان را از متکبرانشان جدا کند. پس خدای پاک، که به رازهای پنهانِ دل‌ها و پوشیده‌های غیب داناست، فرمود: «إِنِّی خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِینٍ * فَإِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ ساجِدِینَ * فَسَجَدَ الْمَلائِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ * إِلاّ إِبْلِیسَ» (من بشری از گِل می‌آفرینم؛ پس هنگامی که او را آراستم و از روحِ خود در او دمیدم، سجده‌کنان در برابرش به خاک بیفتید. پس فرشتگان همگی، بی‌استثنا، سجده کردند، مگر ابلیس). نخوت و تعصبِ بی‌جا جلوِ ابلیس را گرفت؛ پس به آفرینشِ خود بر آدم فخر فروخت و به خاطرِ ریشه و تبارش بر او تعصب ورزید.

الحمد للّه الّذی لبس العزّ و الكبریاء و اختارهما لنفسه دون خلقه، و جعلهما حمی و حرما علی غیره، و اصطفاهما لجلاله، و جعل اللّعنة علی من نازعه فیهما من عباده. ثمّ اختبر بذلك ملائكته المقرّبین، لیمیز المتواضعین منهم من المتكبّرین، فقال - سبحانه - و هو العالم بمضمرات القلوب و محجوبات الغیوب: إِنِّی خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِینٍ * فَإِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ ساجِدِینَ * فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ * إِلاّ إِبْلِیسَ ؛ اعترضته الحمیّة، فافتخر علی آدم بخلقه، و تعصّب علیه لأصله.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۲)
  1. المستكبرین. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 252. و نسخة الإسترابادی ص 289.
  2. سورة ص/ 71-73.

پس این دشمنِ خدا، پیشوای متعصبان و سرسلسلهٔ مستکبران است؛ همو که پایهٔ تعصبِ قبیله‌ای (برتری‌جوییِ قومی و قبیله‌ای) را گذاشت، بر سرِ ردای جبروت (فرمانروایی و شکوهِ خدایی) با خدا به کشمکش برخاست، زرهِ بزرگی‌فروشی پوشید و پوششِ فروتنی را از سر بیرون کشید.

فعدوّ اللّه إمام المتعصّبین، و سلف المستكبرین؛ الّذی وضع أساس العصبیّة، و نازع اللّه رداء الجبریّة، و ادّرع لباس التّعزّز، و خلع قناع التّذلّل.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۱)
  1. رداء. ورد فی ربیع الأبرار ج 1 ص 332 الحدیث 69. مرسلا.

آیا نمی‌بینید که خدا چگونه او را به خاطرِ تکبرش کوچک کرد و به سببِ برتری‌جویی‌اش پست ساخت؟ پس او را در دنیا رانده و خوار کرد و در آخرت آتشِ شعله‌ور برایش آماده ساخت.

أ لا ترون كیف صغّره اللّه بتكبّره، و وضعه بترفّعه؛ فجعله فی الدّنیا مدحورا، و أعدّ له فی الآخرة سعیرا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

حکمتِ آفرینش آدم (ع) از خاک

اگر خدای پاک می‌خواست آدم را از نوری بیافریند که درخششش چشم‌ها را خیره کند و زیبایی‌اش عقل‌ها را مبهوت سازد، و از بوی خوشی که عطرش نفس‌ها را بند آورد، چنین می‌کرد؛ و اگر چنین می‌کرد، گردن‌ها در برابر او رام و فروتن می‌ماندند و آزمایشِ فرشتگان دربارهٔ او آسان‌تر می‌شد.

و لو أراد اللّه - سبحانه - أن یخلق آدم من نور یخطف الأبصار ضیاؤه، و یبهر العقول رواؤه، و طیب یأخذ الأنفاس عرفه، لفعل؛ و لو فعل لظلّت الأعناق له خاضعة، و لخفّت البلوی فیه علی الملائكة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۱)
  1. له الأعناق. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 181. و نسخة نصیری ص 117.و نسخة الإسترابادی ص 290. و نسخة عبده ص 420. و نسخة الصالح ص 286.و نسخة العطاردی ص 288.

هشدار از آزمایش‌ها و امتحان‌های خدای پاک

ولی خدای پاک آفریدگانش را با برخی چیزها که ریشه و حقیقتش را نمی‌دانند می‌آزماید، تا با این آزمایش آنان را از هم جدا کند، خودبزرگ‌بینی را از آنان بزداید و تکبر و خودپسندی را از آنان دور سازد.

و لكنّ اللّه - سبحانه - یبتلی خلقه ببعض ما یجهلون أصله، تمییزا بالاختبار لهم، و نفیا للاستكبار عنهم، و إبعادا للخیلاء منهم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

پس از کاری که خدا با ابلیس کرد عبرت بگیرید؛ آنگاه که به خاطرِ یک ساعت تکبر، کردارِ درازمدت و تلاشِ طاقت‌فرسای او را تباه و بی‌اثر کرد؛ در حالی که ابلیس خدای پاک و برتر را شش هزار سال بندگی کرده بود، که دانسته نیست از سال‌های دنیا بود یا از سال‌های آخرت.

فاعتبروا بما كان من فعل اللّه بإبلیس؛ إذ أحبط عمله الطّویل، و جهده الجهید، و كان قد عبد اللّه - سبحانه و تعالی- ستّة آلاف سنة، لا یدری أمن سنیّ الدّنیا أم من سنیّ الآخرة، علی كبر ساعة واحدة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۲)
  1. الجمیل. ورد فی میزان الحكمة ج 2 ص 1450 الفصل 2005. و فی ج 3 ص 1810 الفصل 2510. عن نسخة لنهج البلاغة. و نحن لم نورد الكلمة فی المتن، رغم تناسبها مع الجملة التی قبلها، لأننا لم نجدها فی نسخة معتبرة للنهج.
  2. تعالی و تقدّس. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 290.

پس بعد از ابلیس، کیست که با گناهی هم‌مانندِ گناهِ او، از کیفرِ خدا جانِ سالم به در ببرد؟

فمن ذا بعد إبلیس یسلم علی اللّه بمثل معصیته؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

هرگز! خدای پاک بشری را با همان کاری به بهشت نمی‌برد که فرشته‌ای را به سببِ آن از بهشت بیرون راند.

كلاّ، ما كان اللّه - سبحانه - لیدخل إلی الجنّة بشرا بأمر أخرج به منها ملكا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۱)
  1. ورد فی ربیع الأبرار ج 1 ص 333 الحدیث 69. مرسلا.

حکمِ او دربارهٔ اهل آسمان و اهل زمین یکی است؛ و میانِ خدا و هیچ‌یک از آفریدگانش نرمش و ملاحظه‌ای نیست تا حریمی را که بر جهانیان حرام کرده است، حلال کند.

إنّ حكمه فی أهل السّماء و أهل الأرض لواحد؛ و ما بین اللّه و بین أحد من خلقه هوادة فی إباحة حمی حرّمه علی العالمین.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

هشدار از افتادن در دام‌های ابلیس

بندگان خدا! از ابلیس، دشمنِ خدا، بپرهیزید؛ مبادا بیماری‌اش را به شما واگیر دهد، با بانگِ خود شما را از جا بکند، و سواران و پیادگانش را با هیاهو بر سرِ شما بتازاند.

فاحذروا، عباد اللّه، عدوّ اللّه إبلیس أن یعدیكم بدائه، و أن یستفزّكم بندائه، و أن یجلب علیكم بخیله و رجله.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم للآمدی ج 1 ص 145 الحدیث 48. مرسلا.

به جانم سوگند، او تیرِ تهدید را برایتان در چلهٔ کمان گذاشته، کمان را با همهٔ توان به سوی شما کشیده، از جایی نزدیک شما را نشانه گرفته و گفته است: «رَبِّ بِما أَغْوَیْتَنِی لَأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ» (پروردگارا! به سببِ آنکه مرا گمراه ساختی، در زمین برای آنان آرایش می‌دهم و همگی‌شان را گمراه خواهم کرد)؛

فلعمری لقد فوّق لكم سهم الوعید، و أغرق إلیكم بالنّزع الشّدید، و رماكم من مكان قریب، و قال: رَبِّ بِما أَغْوَیْتَنِی لَأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۲)
  1. لكم. ورد فی نسخة العام 400 ص 254. و نسخة ابن المؤدب ص 181. و نسخة نصیری ص 118. و نسخة الآملی ص 218. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 253.و نسخة الإسترابادی ص 291. و نسخة العام 550 ص 120 أ. و متن منهاج البراعة ج 11 ص 281. و نسخة عبده ص 240. و نسخة العطاردی ص 289.
  2. الحجر/ 39.

سخنی که تیراندازی به سوی غیبی دور، و گمانه‌زنی با حدسی درست بود؛

قذفا بغیب بعید، و رجما بظنّ مصیب.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۱)
  1. غیر مصیب. ورد فی هامش نسخة ابن المؤدب ص 181. و هامش نسخة نصیری ص 118. و نسخة الآملی ص 218. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 253.و نسخة الإسترابادی ص 291. و نسخة الصالح ص 287. و نسخة العطاردی ص 289.

و فرزندانِ نخوت و غیرتِ بی‌جا، برادرانِ تعصب، و سوارانِ تکبر و جاهلیت (دورانِ پیش از اسلام)، آن گمانِ او را راست گرداندند.

صدّقه به أبناء الحمیّة، و إخوان العصبیّة، و فرسان الكبر و الجاهلیّة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

تا آنجا که چون سرکشانِ شما رامِ ابلیس شدند و طمعش دربارهٔ شما استوار شد، و کارِ او از رازی پنهان به امری آشکار رسید، سلطه‌اش بر شما نیرومند و سهمگین شد و با سپاهیانش به سوی شما پیش آمد. پس آنان شما را به نهانگاه‌های خواری انداختند، در پرتگاه‌های کشتار فرود آوردند، و با زخم‌های کاری و سنگین لگدمال کردند: با فرو کردنِ نیزه در چشمانتان، بریدنِ گلوهایتان، کوبیدن و خرد کردنِ بینی‌هایتان، نشانه گرفتنِ جاهای کشندهٔ بدنتان، و کشاندنتان با مهارهای قهر و زور به سوی آتشی که برایتان آماده شده است. پس ابلیس به دینِ شما زخمی بزرگ‌تر زد و در دنیای شما آتشی افروخته‌تر به پا کرد، بیش از کسانی که به دشمنی با آنان برخاسته‌اید و بر ضدشان گرد آمده‌اید.

حتّی إذا انقادت له الجامحة منكم، و استحكمت الطّماعیة منه فیكم، فنجمت فیه الحال من السّرّ الخفیّ إلی الأمر الجلیّ؛ استفحل سلطانه علیكم، و دلف بجنوده نحوكم، فأقحموكم و لجات الذّلّ، و أحلّوكم و رطات القتل، و أوطؤوكم إثخان الجراحة؛ طعنا فی عیونكم، و حزّا فی حلوقكم، و دقّا لمناخركم، و قصدا لمقاتلكم، و سوقا بخزائم القهر إلی النّار المعدّة لكم؛ فأصبح أعظم فی دینكم جرحا، و أوری فی دنیاكم قدحا، من الّذین أصبحتم لهم مناصبین، و علیهم متألّبین.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۱)
  1. القلّ. ورد فی نسخة نصیری ص 118. و نسخة العام 550 ص 120 أ.

تشویق به نبرد با نیرنگ‌های ابلیس با تمام توان

پس تیزیِ خشم و توانتان را بر ضدِ او، و تلاش و جدیتتان را برای رویارویی با او بگذارید. به خدا سوگند، او بر اصل و ریشهٔ شما فخر فروخت، به شرافت و آبرویتان تاخت و عیب گرفت، تبارتان را طعنه زد و رد کرد، با سوارانش بر سرِ شما خروشید و تاخت، و با پیادگانش سرِ راهِ شما را گرفت. در هر جا شما را شکار می‌کنند و سرِ هر انگشتِ شما را می‌زنند؛ و شما در میانهٔ میدانِ خواری، حلقهٔ تنگ، عرصهٔ مرگ و جولانگاهِ بلا، نه با چاره‌ای می‌توانید از خود دفاع کنید و نه با اراده‌ای آنان را پس بزنید.

فاجعلوا علیه حدّكم، و له جدّكم؛ فلعمر اللّه لقد فخر علی أصلكم، و وقع فی حسبكم، و دفع فی نسبكم، و أجلب بخیله علیكم، و قصد برجله سبیلكم، یقتنصونكم بكلّ مكان، و یضربون منكم كلّ بنان؛ و لا تمتنعون بحیلة، و لا تدفعون بعزیمة، فی حومة ذلّ، و حلقة ضیق، و عرصة موت، و جولة بلاء.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

پس آتش‌های تعصبِ قبیله‌ای و کینه‌های جاهلیت (دورانِ پیش از اسلام) را که در دل‌هایتان پنهان شده است، خاموش کنید؛ زیرا این تعصب در دل مسلمان، فقط از خیال‌اندازی‌های شیطان، باد در سر انداختن‌هایش، وسوسه‌هایش و دمیدن‌هایش است.

فأطفئوا ما كمن فی قلوبكم من نیران العصبیّة، و أحقاد الجاهلیّة؛ فإنّما تلك الحمیّة تكون فی المسلم من خطرات الشّیطان و نخواته، و نزغاته و نفثاته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

و بنا را بر این بگذارید که فروتنی را بر سرهایتان بنهید، خودبزرگ‌بینی را زیر پاهایتان بیندازید، و طوق تکبر را از گردن‌هایتان باز کنید.

و اعتمدوا وضع التّذلّل علی رؤوسكم، و إلقاء التّعزّز تحت أقدامكم، و خلع التّكبّر عن أعناقكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۱)
  1. اعتهدوا. ورد فی نسخة العام 400 ص 255.

و فروتنی را سنگری میان خود و دشمنتان، ابلیس و لشکریانش، قرار دهید؛ چراکه او از هر امتی لشکریان و یاران، و پیادگان و سوارانی دارد.

و اتّخذوا التّواضع مسلحة بینكم و بین عدوّكم إبلیس و جنوده؛ فإنّ له من كلّ أمّة جنودا و أعوانا، و رجلا و فرسانا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

نهی از تکبر و حسادت و پیامدهای آن دو

و مانند آن کس نباشید که بر پسر مادرش تکبر ورزید، بی‌آنکه خدا برتری‌ای به او داده باشد؛ تنها به سبب دشمنیِ برآمده از حسادت و تبارگرایی که خودبزرگ‌بینی در جانش انداخته بود، و آتش خشمی که تعصب در دلش افروخته بود، و باد تکبری که شیطان در بینی‌اش دمیده بود. همان تکبری که خدای پاک، پشیمانی را به دنبال آن برایش آورد و گناه قاتلان را تا روز قیامت به گردنش انداخت.

و لا تكونوا كالمتكبّر علی ابن أمّه من غیر ما فضل جعله اللّه فیه، سوی ما ألحقت العظمة بنفسه من عداوة الحسد و الحسب، و أوقدت الحمیّة فی قلبه من نار الغضب، و نفخ الشّیطان فی أنفه من ریح الكبر، الّذی أعقبه اللّه - سبحانه - به النّدامة، و ألزمه آثام القاتلین إلی یوم القیامة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۱)
  1. القائلین. ورد فی المصدر السابق. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 255.

بدانید که در گمراهی بسیار پیش رفته‌اید و در زمین فساد کرده‌اید؛ دشمنی با خدا را آشکار ساخته‌اید و برای جنگ با مؤمنان به میدان آمده‌اید.

ألا و قد أمعنتم فی الغیّ‌، و أفسدتم فی الأرض، مصارحة للّه بالمناصبة، و مبارزة للمؤمنین بالمحاربة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۱)
  1. البغی. ورد فی المصدرین السابقین. و نسخة ابن المؤدب ص 182. و نسخة نصیری ص 118. و نسخة الآملی ص 219. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 180. عن نسخة. و متن منهاج البراعة ج 11 ص 298. و نسخة عبده ص 422. و نسخة الصالح ص 298.

نهی از تعصب و فخرفروشی و نتایج آن دو

پس خدا را، خدا را در نظر بگیرید دربارهٔ تکبرِ برآمده از تعصب و فخرفروشیِ جاهلیت! چراکه این‌ها مایهٔ بارور شدن کینه‌ها و دمیدن‌گاه‌های شیطان است؛ همان‌ها که شیطان امت‌های گذشته و نسل‌های پیشین را با آن فریب داد، تا جایی که شتابان در تاریکی‌های نادانیِ او و پرتگاه‌های گمراهی‌اش فرو رفتند؛ در برابر راندنِ او رام بودند و در دستِ مهارش فرمان‌بردار. کاری که دل‌ها در آن شبیه هم شدند و نسل‌ها پیاپی بر آن رفتند، و تکبری که سینه‌ها از آن تنگ شد.

فاللّه اللّه فی كبر الحمیّة، و فخر الجاهلیّة، فإنّه ملاقح الشّنآن، و منافخ الشّیطان؛ الّتی خدع بها الأمم الماضیة، و القرون الخالیة، حتّی أعنقوا فی حنادس جهالته، و مهاوی ضلالته، ذللا عن سیاقه، سلسا فی قیاده، أمرا تشابهت القلوب فیه، و تتابعت القرون علیه، و كبرا تضایقت الصّدور به.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۱)
  1. علی. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 225.

هشیار باشید! بپرهیزید، بپرهیزید از فرمان‌برداری از سروران و بزرگانتان؛ همان کسانی که به جایگاه خانوادگی خود تکبر ورزیدند، خود را بالاتر از تبارشان دیدند، کار زشت را به پروردگارشان نسبت دادند، و نیکی‌هایی را که خدا در حقشان کرده بود انکار کردند؛ از سرِ ستیزه با حکم خدا و چیره شدن بر نعمت‌های او. چراکه آنان پایه‌های شالودهٔ تعصبِ قبیله‌ای، ستون‌های فتنه، و شمشیرهای تبارگراییِ جاهلیت‌اند.

ألا فالحذر الحذر من طاعة ساداتكم و كبرائكم، الّذین تكبّروا علی حسبهم، و ترفّعوا فوق نسبهم، و ألقوا الهجینة علی ربّهم، و جاحدوا اللّه علی ما صنع بهم؛ مكابرة لقضائه، و مغالبة لآلائه؛ فإنّهم قواعد أساس العصبیّة، و دعائم أركان الفتنة، و سیوف اعتزاء الجاهلیّة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۲)
  1. الهجنة. ورد فی هامش نسخة ابن المؤدب ص 183. و نسخة نصیری ص 119.و نسخة العام 550 ص 121 أ. و هامش نسخة الآملی ص 219. و هامش نسخة الإسترابادی ص 294. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 180. عن نسخة.
  2. إعزاء. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 225.

تشویق به تقوا و نهی از ناسپاسی در برابر نعمت‌های خدا

پس در برابر خدای پاک تقوا پیشه کنید (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن)، و با نعمت‌هایی که به شما داده است دشمنی نکنید، و به بخششی که نزد شما نهاده است حسادت نورزید. و از کسانی که تبار دروغین به خود بسته‌اند فرمان نبرید؛ همان کسانی که تیرگیِ آنان را با آب زلال خود نوشیدید، بیماریِ آنان را با تندرستیِ خود درآمیختید، و باطلِ آنان را در حقِ خود وارد کردید؛ در حالی که آنان شالودهٔ نافرمانی و همراهانِ جدانشدنیِ سرپیچی‌اند.

فاتّقوا اللّه - سبحانه - و لا تكونوا لنعمه علیكم أضدادا، و لا لفضله عندكم حسّادا؛ و لا تطیعوا الأدعیاء الّذین شربتم بصفوكم كدرهم، و خلطتم بصحّتكم مرضهم، و أدخلتم فی حقّكم باطلهم؛ و هم أساس الفسوق، و أحلاس العقوق.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم للآمدی ج 2 ص 804 الحدیث 83. مرسلا.

ابلیس آنان را مرکب‌های گمراهی ساخته، و لشکریانی که با آن‌ها به مردم یورش می‌برد، و سخنگویانی که از زبانشان سخن می‌گوید؛ تا عقل‌هایتان را بدزدد، در چشمانتان نفوذ کند و در گوش‌هایتان بدمد. پس شما را آماج تیر خود، جای پای خود و شکارِ دست خود ساخته است.

إتّخذهم إبلیس مطایا ضلال، و جندا بهم یصول علی النّاس، و تراجمة ینطق علی ألسنتهم، استراقا لعقولكم، و دخولا فی عیونكم، و نفثا فی أسماعكم، فجعلكم مرمی نبله، و موطئ قدمه، و مأخذ یده.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۱)
  1. ثنا مثل الثناء إلاّ أنه فی الخیر و الشرّ جمیعا و الثناء فی الخیر خاصة. ورد فی.و ورد نثأ فی هامش نسخة نصیری ص 119. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 256. و نسخة العطاردی ص 291 عن شرح السرخسی. و ورد نثّا فی هامش نسخة الإسترابادی ص 295. و نسخة ابن النقیب ص 225. و نسخة العطاردی ص 291.

پس از آنچه بر سرِ امت‌های خودبزرگ‌بینِ پیش از شما آمد پند بگیرید: از خشم سخت خدا و یورش‌های او، و ضربه‌های کوبنده و کیفرهای عبرت‌آموزش؛ و از جایی که گونه‌هایشان بر خاک نهاده شد و پهلوهایشان بر زمین افتاد عبرت گیرید.

فاعتبروا بما أصاب الأمم المستكبرین من قبلكم، من بأس اللّه و صولاته، و وقائعه و مثلاته؛ و اتّعظوا بمثاوی خدودهم، و مصارع جنوبهم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

و از ریشه‌های بارورکنندهٔ تکبر به خدا پناه ببرید، همان‌گونه که از پیشامدهای ناگهانیِ روزگار به او پناه می‌برید؛ و تا جایی که توان دارید، برای مبارزه با آن آماده شوید.

و استعیذوا باللّه من لواقح الكبر، كما تستعیذونه من طوارق الدّهر، و استعدّوا لمجاهدته حسب الطّاقة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۲)
  1. تستعیذون به. ورد فی نسخة العام 400 ص 257. و نسخة الإسترابادی ص 295. و نسخة ابن النقیب ص 226.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 138 الحدیث 87. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 88. مرسلا.

نهی از تکبر و تشویق به فروتنی

اگر خدای پاک به یکی از بندگانش اجازهٔ تکبر می‌داد، بی‌گمان به پیامبران ویژه و اولیای خود اجازه می‌داد؛ ولی خدای پاک خودبزرگ‌بینی را در نظرشان ناپسند ساخت و فروتنی را برایشان پسندید. پس آنان گونه‌های خود را به زمین چسباندند، چهره‌هایشان را به خاک مالیدند، برای مؤمنان فروتنی کردند و مردمانی ناتوان‌شمرده‌شده بودند.

فلو رخّص اللّه - سبحانه - فی الكبر لأحد من عباده لرخّص فیه لخاصّة أنبیائه و أولیائه؛ و لكنّه - سبحانه - كرّه إلیهم التّكابر، و رضی لهم التّواضع، فألصقوا بالأرض خدودهم، و عفّروا فی التّراب وجوههم، و خفضوا أجنحتهم للمؤمنین، و كانوا أقواما مستضعفین.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۳)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 606 الحدیث 34. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 417. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 344. مرسلا.
  2. التّكاثر. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 183. و هامش نسخة نصیری ص 119. و هامش نسخة العام 550 ص 121 ب. و ورد التّكبّر فی هامش نسخة ابن النقیب ص 226.
  3. قوما. ورد فی نسخة نصیری ص 119. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 182. عن نسخة. و نسخة الصالح ص 290.

خدا آنان را با گرسنگی آزمود، به رنج و سختی انداخت، با ترس‌ها امتحان کرد و با دشواری‌ها خالصشان ساخت.

قد اختبرهم اللّه بالمخمصة، و ابتلاهم بالمجهدة، و امتحنهم بالمخاوف، و مخضهم بالمكاره.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۱)
  1. محّصهم. ورد فی هامش نسخة ابن المؤدب ص 184. و متن شرح ابن أبی الحدید ج 13 ص 151. و نسخة الإسترابادی ص 295. و نسخة ابن النقیب ص 226. و نسخة العطاردی ص 292. عن شرح السرخسی. و ورد محّضهم فی نسخة نصیری ص 119. و هامش نسخة العام 500 ص 121 ب. و نسخة العطاردی ص 292. عن شرح الكیذری.

پس از سرِ ناآگاهی به جایگاه‌های آزمایش و امتحان در زمانِ دارایی و ناداری، خشنودی و خشم خدا را با مال و فرزند نسنجید؛ که خدای پاک و برتر فرموده است: «أَ یَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَ بَنِینَ * نُسارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْراتِ بَلْ لا یَشْعُرُونَ»؛ یعنی: آیا گمان می‌کنند اینکه با مال و پسران به آنان یاری می‌رسانیم، برای آن است که در رساندن خوبی‌ها به آنان شتاب می‌کنیم؟ نه، بلکه نمی‌فهمند.

فلا تعتبروا الرّضا و السّخط بالمال و الولد، جهلا بمواقع الفتنة و الاختبار، فی مواضع الغنی و الافتقار، فقد قال - سبحانه و تعالی -: أَ یَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَ بَنِینَ * نُسارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْراتِ بَلْ لا یَشْعُرُونَ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۲)
  1. الإقتار. ورد فی نسخة العام 550 ص 121 ب.
  2. المؤمنون/ 55 و 56.

زیرا خدای پاک و برتر، بندگانش را که در دل خود تکبر دارند، با اولیای خود که در چشم آنان ناتوان و بی‌ارزش‌اند، می‌آزماید.

فإنّ اللّه - سبحانه و تعالی - یختبر عباده المستكبرین فی أنفسهم بأولیائه المستضعفین فی أعینهم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

گفت‌وگوی فرعون و اطرافیانش دربارهٔ موسی و هارون

موسی بن عمران به همراه برادرش هارون (ع) بر فرعون وارد شدند، در حالی که جامه‌های پشمین بر تن و عصا در دست داشتند؛ و به او تعهد دادند که اگر تسلیم فرمان خدا شود، پادشاهی‌اش پایدار و عزتش همیشگی بماند.

و لقد دخل موسی بن عمران و معه أخوه هارون علیهما السّلام علی فرعون و علیهما مدارع الصّوف، و بأیدیهما العصیّ، فشرطا له، إن أسلم، بقاء ملكه و دوام عزّه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۱)
  1. سلطانه. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 226.

فرعون گفت: «از این دو نفر تعجب نمی‌کنید؟ با این تهیدستی و خواری که می‌بینید، برایم شرط می‌کنند که عزتم پایدار و پادشاهی‌ام ماندگار می‌ماند! پس چرا دستبندهایی از طلا به آن دو داده نشده است؟»

فقال: أ لا تعجبون من هذین؛ یشرطان لی دوام العزّ و بقاء الملك، و هما بما ترون من حال الفقر و الذّلّ. فهلاّ ألقی علیهما أساور من ذهب؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۲)
  1. یشترطان. ورد فی نسخة العام 400 ص 258.
  2. أسورة. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 226.

چون طلا و اندوختنِ آن را بزرگ می‌شمرد، و پشم و پوشیدنِ آن را خوار می‌دید.

إعظاما للذّهب و جمعه، و احتقارا للصّوف و لبسه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

چرا خدا پیامبران را از میان ثروتمندان برنگزید

اگر خدای پاک، هنگامی که پیامبرانش را برانگیخت، می‌خواست گنج‌های طلا و معدن‌های زرِ ناب و باغ‌های سرسبز را به رویشان بگشاید، و پرندگان آسمان و درندگان زمین را همراهشان گرد آورد، چنین می‌کرد.

و لو أراد اللّه - سبحانه - بأنبیائه، حیث بعثهم، أن یفتح لهم كنوز الذّهبان، و معادن العقیان، و مغارس الجنان؛ و أن یحشر معهم طیور السّماء، و وحوش الأرض، لفعل.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۳)
  1. جلّ ثناؤه. ورد فی الكافی للكلینی ج 4 ص 198 الحدیث 2. مرسلا.
  2. البلدان. ورد فی المصدر السابق.
  3. طیر السّماء، و وحش الأرض. ورد فی نسخة العام 400 ص 258. و فی هامش نسخة ابن النقیب ص 227. و فی نسخة العام 550 ص 122 أ. باختلاف یسیر. و ورد وحوش الأرضین فی نسخة ابن المؤدب ص 184.

اما اگر چنین می‌کرد، دیگر آزمایشی در کار نبود، پاداش بی‌معنا می‌شد و خبرهای غیب از میان می‌رفت. دیگر پذیرندگانِ حق سزاوارِ مزدِ آزمایش‌شدگان نمی‌شدند، مؤمنان ثوابِ نیکوکاران را نمی‌بردند، و این نام‌ها با معنای واقعی‌شان بر صاحبانشان نمی‌نشست.

و لو فعل لسقط البلاء، و بطل الجزاء، و اضمحلّ الأنباء؛ و لما وجب للقابلین أجور المبتلین، و لا استحقّ المؤمنون ثواب المحسنین، و لا لزمت الأسماء أهالیها علی معانیها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۳)
  1. اضمحلّ الأبناء. ورد فی نسخة. و ورد الابتلاء فی الكافی للكلینی ج 4 ص 198 الحدیث 2. مرسلا.
  2. ورد فی المصدر السابق.
  3. علی معنی مبین. ورد فی المصدر السابق.

همچنین می‌شد اگر خدا «مِنَ السَّماءِ آیَةً فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِینَ» از آسمان نشانه‌ای فرو می‌فرستاد که گردن‌هایشان در برابرش خم می‌ماند؛ اگر چنین می‌کرد، آزمایش از دوش همهٔ مردم برداشته می‌شد.

و كذلك لو أنزل اللّه مِنَ السَّماءِ آیَةً فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِینَ ، و لو فعل لسقط البلوی عن النّاس أجمعین.

منابع (۲)
  1. الشعراء/ 4.
  2. ورد فی الكافی.

اما خدای پاک فرستادگانش را در تصمیم و اراده نیرومند، و در ظاهرِ حالشان که به چشم می‌آید ناتوان قرار داد؛ با قناعتی که دل‌ها و چشم‌ها را پر از بی‌نیازی می‌کند، و تنگدستی‌ای که دیدن و شنیدنش پر از رنج است. اگر پیامبران قدرتی داشتند که کسی را یارای دست‌درازی به آن نبود، و عزتی که خوار نمی‌شد، و پادشاهی‌ای که گردن‌های مردان به سویش کشیده می‌شد و بارِ سفر به مقصدش بسته می‌شد، پند گرفتن برای مردم بسیار آسان‌تر بود و از سرکشی دورتر می‌ماندند. آن‌وقت از سرِ ترسی که مقهورشان کرده یا طمعی که دلشان را کشانده، ایمان می‌آوردند؛ در نتیجه نیت‌ها قاطی می‌شد و نیکی‌ها بخش‌بخش می‌شد.

و لكنّ اللّه - سبحانه - جعل رسله أولی قوّة فی عزائم نیّات هم، و ضعفة فیما تری الأعین من حالاتهم، مع قناعة تملأ القلوب و العیون غنی، و خصاصة تملأ الأبصار و الأسماع أذی. و لو كانت الأنبیاء أهل قوّة لا ترام، و عزّة لا تضام، و ملك تمدّ نحوه أعناق الرّجال، و تشدّ إلیه عقد الرّحال؛ لكان ذلك أهون علی الخلق فی الاعتبار، و أبعد لهم فی الاستكبار، و لآمنوا عن رهبة قاهرة لهم، أو رغبة مائلة بهم، فكانت النّیّات مشتركة، و الحسنات مقتسمة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۵)
  1. ورد فی المصدر السابق.
  2. تمتدّ. ورد فی نسخة نصیری ص 120. و هامش نسخة ابن النقیب ص 227.و نسخة عبده ص 426. و نسخة العطاردی ص 293.
  3. الاختبار. ورد فی الكافی للكلینی ج 4 ص 198 الحدیث 2. مرسلا.
  4. من. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 185. و نسخة نصیری ص 120. و نسخة الآملی ص 221. و نسخة العطاردی ص 293.
  5. الاستكثار. ورد فی

حکمتِ فرستادن پیامبران از میان فرودستان

اما خدای پاک خواست که پیروی از فرستادگانش، باور به کتاب‌هایش، فروتنی برای او، خاکساری در برابر فرمانش و تسلیم شدن در طاعتش، تنها و خالصانه برای خودِ او باشد و هیچ ناخالصی‌ای با آن‌ها قاطی نشود.

و لكنّ اللّه - سبحانه - أراد أن یكون الاتّباع لرسله، و التّصدیق بكتبه، و الخشوع لوجهه، و الاستكانة لأمره، و الاستسلام لطاعته، أمورا له خاصّة، لا تشوبها من غیرها شائبة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

و هرچه بلا و آزمایش بزرگ‌تر باشد، ثواب و پاداش فراوان‌تر است.

و كلّما كانت البلوی و الاختبار أعظم كانت المثوبة و الجزاء أجزل.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

حکمتِ انتخاب جایگاه خانهٔ خدا

مگر نمی‌بینید که خدای پاک، از آدم — که درود خدا بر او باد — تا آخرین مردمانِ این جهان را با سنگ‌هایی آزمود که نه زیانی می‌رسانند و نه سودی، و نه می‌بینند و نه می‌شنوند؟ پس همان سنگ‌ها را خانهٔ محترمِ خود قرار داد؛ خانه‌ای که آن را مایهٔ برپاییِ کارِ مردم ساخت.

أ لا ترون أنّ اللّه - سبحانه - اختبر الأوّلین من لدن آدم صلواث اللّه علیه إلی الآخرین من هذا العالم بأحجار لا تضرّ و لا تنفع، و لا تبصر و لا تسمع؛ فجعلها بیته الحرام الّذی جعله للنّاس قیاما.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۱)
  1. علیه السّلام. ورد فی نسخة نصیری ص 120. و نسخة الإسترابادی ص 298.و نسخة ابن النقیب ص 227. و نسخة العام 550 ص 122 ب. و ورد صلّی اللّه علیه و سلّم فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 258.

سپس آن را در سنگلاخ‌ترین نقطهٔ زمین، کم‌خاک‌ترین بلندیِ جهان، تنگ‌ترین بسترِ دره‌ها و بدآب‌ترین اقامتگاهِ مسلمانان نهاد.

ثمّ وضعه بأوعر بقاع الأرض حجرا، و أقلّ نتائق الدّنیا مدرا، و أضیق بطون الأودیة قطرا، و أغلظ محالّ المسلمین میاها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۲)
  1. فتائق. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 227.
  2. ورد فی الكافی للكلینی ج 4 ص 199. مرسلا.

در میان کوه‌های زبر، شن‌زارهای نرم، چشمه‌های کم‌آب و روستاهای جداافتاده؛ جایی که نشانِ بارشِ آسمان در آن ناپدید است، و نه شتری در آن پا می‌گیرد، نه اسب و قاطری، و نه گوسفند و گاوی.

بین جبال خشنة، و رمال دمثة، و عیون وشلة، و قری منقطعة، و أثر من مواضع قطر السّماء داثر؛ لا یزكو بها خفّ و لا حافر و لا ظلف.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

سپس به آدم (ع) و فرزندانش فرمان داد که به سوی آن رو کنند؛ پس آن خانه جایِ بازگشتِ سفرهای پربهرهٔ آنان و مقصدِ فرود آمدنِ بارهایشان شد.

ثمّ أمر آدم علیه السّلام و ولده أن یثنوا أعطافهم نحوه، فصار مثابة لمنتجع أسفارهم، و غایة لملقی رحالهم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۱)
  1. أغطافهم. ورد فی نسخة العام 400 ص 260.

دل‌ها از بیابان‌های بی‌آب‌وعلفِ دورافتاده، از نشیبِ دره‌های عمیق، و از جزیره‌های دورافتادهٔ دریاها، مشتاقانه به سویش پر می‌کشند.

تهوی إلیه ثمار الأفئدة من مفاوز قفار سحیقة، و مهاوی فجاج عمیقة، و جزائر بحار منقطعة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

تا آنجا که فروتنانه شانه‌هایشان را تکان می‌دهند، گردِ آن خانه برای خدا «لا إله إلّا الله» می‌گویند، و ژولیده‌مو و غبارآلود برای او با پاهای خود شتابان می‌دوند.

حتّی یهزّوا مناكبهم ذللا، یهلّلون للّه حوله، و یرملون علی أقدامهم شعثا غبرا له.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۱)
  1. یزملون. ورد فی المصدر السابق.

سرپوش‌ها و پیراهن‌ها را از تن به در آورده‌اند و با رها کردنِ موها، زیباییِ آفرینشِ خود را به هم ریخته‌اند؛ و این آزمایشی بزرگ، امتحانی سخت، آزمونی آشکار و پالایشی کامل است.

قد نبذوا القنع و السّرابیل وراء ظهورهم، و شوّهوا بإعفاء الشّعور محاسن خلقهم؛ ابتلاء عظیما، و امتحانا شدیدا، و اختبارا مبینا، و تمحیصا بلیغا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۲)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 4 ص 199. مرسلا.
  2. مهینا. ورد فی نسخة العام 400 ص 260.

فایده‌های حجِ خانهٔ خدا

خدای برتر آن را سببِ رحمتِ خود، مایهٔ آمرزشِ خویش و راهِ رسیدن به بهشتش قرار داد.

جعله اللّه - تعالی - سببا لرحمته، و علّة لمغفرته، و وصلة إلی جنّته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۲)
  1. ورد فی الكافی.
  2. وسیلة. ورد فی المصدر السابق.

چرا کعبه از سنگ‌های جواهرنشان ساخته نشد

اگر خدای پاک می‌خواست خانهٔ محترمِ خود و عبادتگاه‌های بزرگِ حج را میان باغ‌ها و جویبارها، در دشتی هموار و پردرخت با میوه‌های در دسترس، ساختمان‌های به‌هم‌پیوسته و روستاهای متصل به هم قرار دهد؛ میان گندم‌زارهای طلایی، چمن‌زارهای سرسبز، کشتزارهای گرداگرد، زمین‌های پرباران، مزرعه‌های خرم، راه‌های آباد و باغ‌های بسیار؛ آن‌گاه به اندازهٔ آسانیِ آزمایش، ارزشِ پاداش هم کوچک می‌شد.

و لو أراد اللّه - سبحانه - أن یضع بیته الحرام، و مشاعره العظام، بین جنّات و أنهار، و سهل و قرار، جمّ الأشجار، دانی الثّمار، ملتفّ البنی، متّصل القری؛ بین برّة سمراء، و روضة خضراء، و أریاف محدقة، و عراص مغدقة، و زروع ناضرة، و طرق عامرة، و حدائق كثیرة؛ لكان قد صغر قدر الجزاء علی حسب ضعف البلاء.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۳)
  1. ربوع. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 228. و نسخة العام 550 ص 123 أ. و ورد ریاض فی نسخة عبده ص 428. و نسخة الصالح ص 293.
  2. ورد فی الكافی للكلینی ج 4 ص 199. مرسلا.
  3. صغّر. ورد فی نسخة العام 400 ص 260. و نسخة نصیری ص 121. و نسخة الآملی ص 223. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 259. و نسخة الإسترابادی ص 299. و نسخة العطاردی ص 294.

و اگر پایه‌ای که خانه بر آن استوار شده و سنگ‌هایی که با آن‌ها بالا رفته است از زمردِ سبز و یاقوتِ سرخ و نور و درخشش بود، کشمکشِ شک را در سینه‌ها کم می‌کرد، زحمتِ مبارزه با ابلیس را از دوشِ دل‌ها برمی‌داشت، و تردیدِ درونی را از جانِ مردم می‌زدود.

و لو كان الإساس المحمول علیها، و الأحجار المرفوع بها، من زمرّدة خضراء، و یاقوتة حمراء، و نور و ضیاء، لخفّف ذلك مصارعة الشّكّ فی الصّدور، و لوضع مجاهدة إبلیس عن القلوب، و لنفی معتلج الرّیب من النّاس.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۱)
  1. مضارعة. ورد فی نسخة العام 400 ص 261. و نسخة ابن المؤدب ص 186.و نسخة نصیری ص 121. و هامش نسخة الآملی ص 223. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 260. و ورد مسارعة فی نسخة عبده ص 428.

ولی خدای پاک بندگانش را با سختی‌های گوناگون می‌آزماید، با کوشش‌های دشوار و رنگارنگ به بندگی وا‌می‌دارد و به ناگواری‌های جورواجور دچارشان می‌کند تا تکبر را از دل‌هایشان بیرون براند و فروتنی را در جان‌هایشان بنشاند؛

و لكنّ اللّه - سبحانه - یختبر عباده بأنواع الشّدائد، و یتعبّدهم بألوان المجاهد، و یبتلیهم بضروب المكاره، إخراجا للتّكبّر من قلوبهم، و إسكانا للتّذلّل فی نفوسهم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

و تا این‌ها را درهایی گشوده به سوی فضل خود و راه‌هایی هموار برای بخشش خود قرار دهد؛ چنان‌که فرمود: «الم * أَ حَسِبَ النّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ * وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللّهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکاذِبِینَ»؛ الف، لام، میم. آیا مردم پنداشته‌اند همین که بگویند ایمان آوردیم رها می‌شوند و آزمایش نمی‌شوند؟ و ما کسانی را که پیش از آنان بودند آزمودیم؛ پس خدا حتماً راست‌گویان را معلوم می‌دارد و حتماً دروغ‌گویان را معلوم می‌دارد.

و لیجعل ذلك أبوابا فتحا إلی فضله، و أسبابا ذللا لعفوه؛ كما قال: الم * أَ حَسِبَ النّاسُ أَنْ یُتْرَكُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ * وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللّهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْكاذِبِینَ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۱)
  1. العنكبوت/ 2-4. و وردت الفقرة فی الكافی للكلینی ج 4 ص 200. مرسلا.

هشدار از فرجام سرکشی و ستم

بندگان خدا! خدا را، خدا را در نظر بگیرید دربارهٔ کیفرِ زودرسِ سرکشی، پایانِ شوم و دیررسِ ستم و فرجامِ بدِ خودبزرگ‌بینی؛ که این‌ها بزرگ‌ترین دام ابلیس و بزرگ‌ترین نیرنگ اوست که همچون زهرهای کشنده به دل‌های مردان هجوم می‌آورد. پس هرگز بی‌اثر نمی‌ماند و هیچ‌کس را از آسیبش در امان نمی‌گذارد؛ نه دانشمندی را به خاطر دانشش و نه تنگدستی را در جامهٔ کهنه‌اش.

فاللّه اللّه عباد اللّه فی عاجل [مغبّة] البغی، و آجل وخامة الظّلم، و سوء عاقبة الكبر؛ فإنّها مصیدة إبلیس العظمی، و مكیدته الكبری، الّتی تساور قلوب الرّجال مساورة السّموم القاتلة. فما تكدی أبدا، و لا تشوی أحدا؛ لا عالما لعلمه، و لا مقلاّ فی طمره.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۱)
  1. ورد فی عیون الحكم و المواعظ ص 358. مرسلا.

هدف از گزاردن واجباتِ نماز و روزه و زکات

و خدا بندگان مؤمنش را از همین دام با نماز و زکات (بخشش واجب مالی به نیازمندان) و کوششِ سختِ روزه‌داری در روزهای واجب‌شده نگهبانی کرده است، تا اندام‌هایشان آرام گیرد، دیدگانشان فروتن شود، جان‌هایشان رام شود، دل‌هایشان فروتنی پذیرد و خودپسندی از آنان برود؛

و عن ذلك ما حرس اللّه عباده المؤمنین بالصّلاة و الزّكاة، و مجاهدة الصّیام فی الأیّام المفروضات، تسكینا لأطرافهم، و تخشیعا لأبصارهم، و تذلیلا لنفوسهم، و تخفیضا لقلوبهم، و إذهابا للخیلاء عنهم.

منابع (۲)
  1. بالصّلوات و الزّكوات. ورد فی نسخة العام 400 ص 261. و نسخة ابن المؤدب ص 186. و نسخة نصیری ص 121. و نسخة الآملی ص 223. و نسخة عبده ص 429. و نسخة الصالح ص 294. و نسخة العطاردی ص 295.
  2. تخضیعا. ورد فی میزان الحكمة ج 2 ص 1695 الفصل 2352 الحدیث 10621. و فی ج 2 ص 2657. عن نسخة لنهج البلاغة. و لأننا لم نعثر علیها فی نسخة معتبرة لم نضعها فی المتن.

و به خاطر آنچه در این عبادت‌هاست: خاک‌مال کردنِ چهره‌های گرامی بر خاک از سرِ فروتنی، چسباندنِ اندام‌های ارجمند بر زمین از سرِ کوچک‌شمردنِ خود و چسبیدنِ شکم‌ها به پشت‌ها از روزه‌داری برای رام شدن، همراه با آنچه در زکات است از رساندنِ محصولات زمین و جز آن به مستمندان و تهیدستان.

و لما فی ذلك من تعفیر عتاق الوجوه بالتّراب تواضعا، و إلصاق كرائم الجوارح بالأرض تصاغرا، و لحوق البطون بالمتون من الصّیام تذلّلا، مع ما فی الزّكاة من صرف ثمرات الأرض و غیر ذلك إلی أهل المسكنة و الفقراء.

منابع (۲)
  1. عنائق. ورد فی نسخة العام 400 ص 261. و نسخة ابن النقیب ص 229.
  2. التصاق. ورد فی أكثر نسخ النهج.

بنگرید که در این کارها چه اندازه کوبیدنِ جوانه‌های فخرفروشی و بازداشتنِ نشانه‌های سربرآوردهٔ تکبر نهفته است!

أنظروا إلی ما فی هذه الأفعال من قمع نواجم الفخر، و قدع طوالع الكبر.

منابع (۳)
  1. فانظروا. ورد فی نسخة نصیری ص 121. و نسخة العام 550 ص 123 ب.
  2. الأحوال. ورد فی نسخة العطاردی ص 295. عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكهنو - الهند.
  3. قلع. ورد فی هامش نسخة الإسترابادی ص 300.

نگریستم و در میان جهانیان هیچ‌کس را نیافتم که برای چیزی تعصب بورزد، مگر از روی علتی که بتواند نادانان را بفریبد، یا دستاویزی که به عقلِ کم‌خردان بچسبد، جز شما! شما برای چیزی تعصب می‌ورزید که هیچ سبب و علتی برایش شناخته نمی‌شود.

و لقد نظرت فما وجدت أحدا من العالمین یتعصّب لشیء من الأشیاء إلاّ عن علّة تحتمل تمویه الجهلاء، أو حجّة تلیط بعقول السّفهاء، غیركم؛ فإنّكم تتعصّبون لأمر ما یعرف له سبب و لا علّة.

منابع (۱)
  1. تحمل. ورد فی هامش نسخة العام 550 ص 123 ب.

ابلیس در برابر آدم به گوهرِ خود تعصب ورزید و به آفرینشِ او طعنه زد و گفت: من از آتشم و تو از گِلی.

أمّا إبلیس فتعصّب علی آدم لأصله، و طعن علیه فی خلقته، فقال: أنا ناریّ و أنت طینیّ.

منابع (۱)
  1. خلقه. ورد فی المصدر السابق.

و ثروتمندانِ خوش‌گذرانِ ملت‌ها هم به نشانه‌های جایگاه نعمت‌ها تعصب ورزیدند و گفتند: «نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوالاً وَ أَوْلاداً وَ ما نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ»؛ دارایی‌ها و فرزندان ما بیشتر است و ما عذاب نخواهیم شد.

و أمّا الأغنیاء من مترفة الأمم، فتعصّبوا لآثار مواقع النّعم، فقالوا: نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالاً وَ أَوْلاداً وَ ما نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ .

منابع (۱)
  1. سورة سبأ/ 35.

نهی از تعصب مگر برای خصلت‌های پسندیده

پس اگر گریزی از تعصبِ قبیله‌ای نیست، باید تعصبتان برای خوی‌های والا، کردارهای ستوده و کارهای نیکو باشد؛ همان چیزهایی که بزرگان و دلیران از خاندان‌های عرب و سروران قبیله‌ها در آن‌ها بر یکدیگر برتری می‌جستند: اخلاق پسندیده، بردباری‌های بزرگ، جایگاه‌های بلند و آثار ستوده.

فإن كان لا بدّ من العصبیّة، فلیكن تعصّبكم لمكارم الأخلاق، و محامد الأفعال، و محاسن الأمور، الّتی تفاضلت فیها المجداء و النّجداء، من بیوتات العرب، و یعاسیب القبائل؛ بالأخلاق الرّغیبة، و الأحلام العظیمة، و الأخطار الجلیلة، و الآثار المحمودة.

منابع (۱)
  1. الخصال. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 187. و نسخة نصیری ص 121.و نسخة الآملی ص 224. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 189. عن نسخة. و نسخة عبده ص 430. و نسخة الصالح ص 295. و نسخة العطاردی ص 296. و ورد الخلال فی هامش نسخة الآملی ص 224.

تشویق به پایبندی به خصلت‌های پسندیده

پس برای خصلت‌های ستوده تعصب بورزید: پاس داشتنِ همسایه و پناهنده، وفای به پیمان، فرمان‌برداری از نیکی، سرپیچی از تکبر، پیش گرفتنِ بخشش و بزرگواری، دست کشیدن از سرکشی و ستم، بزرگ و سنگین شمردنِ قتل، انصاف دادن به مردم، فروخوردنِ خشم و دوری از تباهی در زمین.

فتعصّبوا لخلال الحمد؛ من الحفظ للجوار، و الوفاء بالذّمام، و الطّاعة للبرّ، و المعصیة للكبر، و الأخذ بالفضل، و الكفّ عن البغی، و الاعظام للقتل، و الانصاف للخلق، و الكظم للغیظ، و اجتناب الفساد فی الأرض.

منابع (۱)
  1. المجد. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 101. مرسلا.

و بپرهیزید از کیفرهای عبرت‌آموزی که به سبب کردارهای بد و کارهای ناپسند بر سر ملت‌های پیش از شما فرود آمد. حال آنان را در خوشی و ناخوشی به یاد آورید و بپرهیزید از اینکه مانند آنان شوید.

و احذروا ما نزل بالأمم قبلكم من المثلات، بسوء الأفعال، و ذمیم الأعمال؛ فتذكّروا فی الخیر و الشّرّ أحوالهم، و احذروا أن تكونوا أمثالهم.

و هنگامی که در تفاوتِ دو حالِ آنان اندیشیدید، به هر کاری پایبند شوید که عزت به سبب آن همراه حالشان شد، دشمنان به خاطر آن از آنان دور شدند، تندرستی و امنیت به وسیلهٔ آن بر آنان گسترده شد، نعمت به خاطر آن رام و همراهشان شد و کرامت بر پایهٔ آن ریسمانِ پیوندشان را پیوست؛ کارهایی چون دوری از پراکندگی، پایبندی به همدلی، برانگیختنِ یکدیگر بر آن و سفارش کردنِ هم به آن. و دوری کنید از هر کاری که ستون فقراتشان را شکست و نیرومندی‌شان را سست کرد: کینه‌توزیِ دل‌ها، دشمنیِ سینه‌ها، پشت کردنِ جان‌ها به یکدیگر و دست کشیدن از یاریِ هم.

فإذا تفكّرتم فی تفاوت حالیهم، فالزموا كلّ أمر لزمت العزّة به حالهم، و زاحت الأعداء له عنهم، و مدّت العافیة به علیهم، و انقادت النّعمة له معهم، و وصلت الكرامة علیه حبلهم؛ من الاجتناب للفرقة، و اللّزوم للألفة، و التّحاضّ علیها، و التّواصی بها؛ و اجتنبوا كلّ أمر كسر فقرتهم، و أوهن منّتهم، من تضاغن القلوب، و تشاحن الصّدور، و تدابر النّفوس، و تخاذل الأیدی.

منابع (۲)
  1. شأنهم. ورد فی نسخة نصیری ص 122. و نسخة عبده ص 431. و نسخة الصالح ص 296. و نسخة فیض الإسلام ج 4 ص 792.
  2. فیه. ورد فی نسخة العام 400 ص 263. و نسخة ابن المؤدب ص 187. و نسخة نصیری ص 122. و نسخة الآملی ص 225. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 262.و نسخة الإسترابادی ص 302. و نسخة ابن شذقم ص 406. و نسخة ابن النقیب ص 30.و نسخة العام 500 ص 124 أ. و نسخة عبده ص 431. و نسخة العطاردی ص 296.

فراخوان به بررسیِ حال بنی‌اسرائیل در زمان پراکندگی‌شان

و در حالِ مؤمنانِ گذشته پیش از خود بیندیشید که در روزگارِ پالایش و آزمایش چگونه بودند.

و تدبّروا أحوال الماضین من المؤمنین قبلكم، كیف كانوا فی حال التّمحیص و البلاء.

مگر آنان گران‌بارترینِ آفریدگان، گرفتارترینِ بندگان در رنج و بلا و تنگ‌روزگارترینِ اهل دنیا نبودند؟

أ لم یكونوا أثقل الخلائق أعباء، و أجهد العباد بلاء، و أضیق أهل الدّنیا حالا؟.

فرعون‌ها آنان را بردهٔ خود ساختند، بدترین شکنجه را بر سرشان آوردند و جرعه‌های تلخی را به کامشان ریختند. پس حالشان پیوسته در خواریِ نابودی و زیرِ چیرگیِ دشمن می‌گذشت؛ نه چاره‌ای برای ایستادگی می‌یافتند و نه راهی برای دفاع.

إتّخذتهم الفراعنة عبیدا، فساموهم سوء العذاب، و جرّعوهم جرع المرار؛ فلم تبرح الحال بهم فی ذلّ الهلكة و قهر الغلبة؛ لا یجدون حیلة فی امتناع، و لا سبیلا إلی دفاع.

تا وقتی که خدای پاک دید آنان در راه محبت او بر آزارها صبر و پایداریِ جدی کردند، و از ترس او ناگواری‌ها را به جان خریدند، برایشان از تنگناهای بلا گشایشی قرار داد. پس به جای خواری به آنان عزت بخشید، و به جای ترس امنیت داد؛ و پادشاهانی فرمانروا و پیشوایانی نامدار شدند.

حتّی إذا رأی اللّه - سبحانه - جدّ الصّبر منهم علی الأذی فی محبّته، و الاحتمال للمكروه من خوفه، جعل لهم من مضایق البلاء فرجا، فأبدلهم العزّ مكان الذّلّ، و الأمن مكان الخوف، فصاروا ملوكا حكّاما، و أئمّة أعلاما.

منابع (۱)
  1. محنته. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 231.

و بخشش و کرامت خدا به آنان به جایی رسید که آرزوهایشان هم به آنجا نمی‌رسید.

و قد بلغت الكرامة من اللّه لهم ما لم تذهب الآمال إلیه بهم.

منابع (۱)
  1. تبلغ. ورد فی هامش نسخة الإسترابادی ص 303. و نسخة عبده ص 432.

پیامدهای تفرقه و دستاوردهای اتحاد

پس بنگرید چگونه بودند هنگامی که جمعیت‌ها یکپارچه، خواسته‌ها هم‌سو، دل‌ها هم‌آهنگ، دست‌ها یاور یکدیگر، شمشیرها پشتیبان هم، بینش‌ها نافذ و تصمیم‌ها یکی بود؟

فانظروا كیف كانوا حیث كانت الأملاء مجتمعة، و الأهواء مؤتلفة، و القلوب معتدلة، و الأیدی مترادفة، و السّیوف متناصرة، و البصائر نافذة، و العزائم واحدة؟.

منابع (۳)
  1. متّفقة. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 231. و متن منهاج البراعة ج 11 ص 354. و متن بهج الصباغة ج 11 ص 114. و نسخة عبده ص 432.
  2. مترافدة. ورد فی نسخة نصیری ص 112. و نسخة الآملی ص 225. و نسخة ابن شذقم ص 407. و هامش نسخة ابن النقیب ص 231. و هامش نسخة العام 550 ص 124 ب.
  3. ناقدة. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 231.

مگر سرورانی در سراسر زمین‌ها، و پادشاهانی بر گردن جهانیان نبودند؟

أ لم یكونوا أربابا فی أقطار الأرضین، و ملوكا علی رقاب العالمین؟.

و بنگرید در پایان کارشان به چه روزی افتادند؛ آنگاه که تفرقه افتاد، همدلی از هم پاشید، سخن‌ها و دل‌ها دوگانه شد، به دسته‌های ناسازگار تقسیم شدند و در حال جنگ با یکدیگر پراکنده شدند. خدا جامهٔ کرامت خود را از تنشان بیرون آورد، و شادابی و فراوانیِ نعمتش را از آنان گرفت، و داستان سرگذشتشان را در میان شما به جا گذاشت تا برای عبرت‌گیرندگان شما درس عبرتی باشد.

و انظروا إلی ما صاروا إلیه فی آخر أمورهم، حین وقعت الفرقة، و تشتّتت الألفة، و اختلفت الكلمة و الأفئدة، و تشعّبوا مختلفین، و تفرّقوا متحاربین؛ قد خلع اللّه عنهم لباس كرامته، و سلبهم غضارة نعمته، و بقّی قصص أخبارهم فیكم، عبرة للمعتبرین منكم.

آنچه بر سر یهود آمد هنگامی که سخنشان پراکنده شد

پس از سرگذشت فرزندان اسماعیل و فرزندان اسحاق و فرزندان اسرائیل (ع) عبرت بگیرید؛ چقدر حال و روزها به هم شبیه است و چقدر نمونه‌ها به یکدیگر نزدیک‌اند!

فاعتبروا بحال ولد إسماعیل، و بنی إسحاق، و بنی إسرائیل علیهم السّلام، فما أشدّ اعتدال الأحوال، و أقرب اشتباه الأمثال!.

در کار آنان به هنگام پراکندگی و تفرقه‌شان بیندیشید؛ همان روزگاری که خسروان (پادشاهان ایران) و قیصران (پادشاهان روم) اربابان آنان بودند. آنان را از سرزمین‌های آباد، و کرانه‌های پرآب عراق، و سرسبزیِ دنیا، به رویشگاه‌های درمنه (گیاه تلخ بیابانی)، و گذرگاه‌های باد، و سختیِ زندگی می‌راندند. پس آنان را فقیرانی بینوا، و همنشین شترهای پشت‌زخمی و چادرهای پشمی رها کردند؛ از نظر خانه و کاشانه خوارترینِ ملت‌ها، و از نظر اقامتگاه خشک‌ترینشان بودند. نه به زیر بالِ دعوتی پناه می‌بردند که به آن چنگ بزنند، و نه به سایهٔ همدلی و اتحادی که بر عزت آن تکیه کنند.

تأمّلوا أمرهم فی حال تشتّتهم و تفرّقهم، لیالی كانت الأكاسرة و القیاصرة أربابا لهم، یحتازونهم عن ریف الآفاق، و بحر العراق، و خضرة الدّنیا، إلی منابت الشّیح، و مهافی الرّیح، و نكد المعاش؛ فتركوهم عالة مساكین، إخوان دبر و وبر؛ أذلّ الأمم دارا، و أجدبهم قرارا، لا یأوون إلی جناح دعوة یعتصمون بها، و لا إلی ظلّ ألفة یعتمدون علی عزّها.

منابع (۱)
  1. مهابّ. ورد فی هامش نسخة ابن المؤدب ص 189. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 263. و نسخة الإسترابادی ص 304.

پس حال و روزها آشفته بود، دست‌ها ناسازگار، و جمعیتِ بسیارْ پراکنده؛ در بلایی سخت، و لایه‌های روی‌هم‌انباشتهٔ نادانی: از دخترانی زنده‌به‌گور، و بت‌هایی پرستیده‌شده، و پیوندهای خویشاوندیِ بریده، و غارت‌هایی همه‌جانبه و پیاپی.

فالأحوال مضطربة، و الأیدی مختلفة، و الكثرة متفرّقة؛ فی بلاء أزل، و أطباق جهل؛ من بنات موؤدة، و أصنام معبودة، و أرحام مقطوعة، و غارات مشنونة.

منابع (۲)
  1. [ال] جماعة. ورد فی أعلام النبوة ص 220. مرسلا.
  2. مفترقة. ورد فی هامش نسخة العام 550 ص 125 أ.

روزگارِ نیکِ بنی‌اسرائیل هنگامی که سخنشان یکی شد

پس بنگرید نعمت‌های خدای پاک چگونه بر آنان فرود آمد، هنگامی که پیامبری به سویشان فرستاد؛ پس با آیین او رشتهٔ فرمان‌برداری‌شان را محکم بست، و بر پایهٔ دعوت او همدلی و اتحادشان را گرد آورد. بنگرید نعمت چگونه بالِ کرامت خود را بر سرشان گستراند، و جویبارهای آسایش خود را برایشان روان ساخت، و آن آیین با دستاوردهای پربرکتش آنان را در بر گرفت؛ پس غرق در نعمت آن، و شادمان در زندگیِ خرم آن شدند.

فانظروا إلی مواقع نعم اللّه - سبحانه - علیهم حین بعث إلیهم رسولا، فعقد بملّته طاعتهم، و جمع علی دعوته ألفتهم؛ كیف نشرت النّعمة علیهم جناح كرامتها، و أسالت لهم جداول نعیمها، و التفّت الملّة بهم فی عوائد بركتها، فأصبحوا فی نعمتها غرقین، و فی خضرة عیشها فكهین.

منابع (۳)
  1. عندهم. ورد فی هامش نسخة الإسترابادی ص 304.
  2. حیث. ورد فی أعلام النبوة ص 220. مرسلا.
  3. التقت. ورد فی هامش نسخة ابن المؤدب ص 189. و نسخة نصیری ص 123.و نسخة الإسترابادی ص 305. و هامش نسخة ابن النقیب ص 232.

کارها در سایهٔ قدرتی چیره به کامشان آرام گرفت، و روزگار آنان را به پناهِ عزتی پیروز برد، و کارها بر بلندای فرمانرواییِ پایداری به آنان روی خوش نشان داد. پس آنان حاکمانی بر جهانیان، و پادشاهانی در سراسر زمین‌ها شدند؛ اختیار کارِ کسانی را به دست گرفتند که پیش‌تر اختیاردارِ آنان بودند، و حکم‌ها را بر کسانی اجرا می‌کردند که پیش‌تر بر خودشان اجرا می‌کردند. نه نیزه‌شان به سستی و خمیدگی گمان می‌رفت، و نه سنگشان کوبیده می‌شد (هیچ‌کس یارای دست‌درازی به آنان را نداشت).

قد تربّعت الأمور بهم فی ظلّ سلطان قاهر، و آوتهم الحال إلی كنف عزّ غالب، و تعطّفت الأمور علیهم فی ذری ملك ثابت؛ فهم حكّام علی العالمین، و ملوك فی أطراف الأرضین؛ یملكون الأمور علی من كان یملكها علیهم، و یمضون الأحكام فیمن كان یمضیها فیهم. لا تغمز لهم قناة، و لا تقرع لهم صفاة.

بدانید که شما دست‌هایتان را از ریسمان فرمان‌برداری کشیدید، و با حکم‌های جاهلیت (دورانِ پیش از اسلام) در دژِ خدا که گرداگردتان کشیده شده بود رخنه انداختید. خدای پاک بر جماعتِ این امت منت نهاد و میانشان ریسمانِ این همدلی و اتحاد را بست که در سایه‌اش رفت‌وآمد می‌کنند و به آغوشش پناه می‌برند؛ نعمتی که هیچ‌یک از آفریدگان بهای آن را نمی‌داند، زیرا از هر بهایی برتر، و از هر قدر و منزلتی بزرگ‌تر است.

ألا و إنّكم قد نفضتم أیدیكم من حبل الطّاعة، و ثلمتم حصن اللّه المضروب علیكم بأحكام الجاهلیّة؛ فإنّ اللّه - سبحانه - قد امتنّ علی جماعة هذه الأمّة؛ فیما عقد بینهم من حبل هذه الألفة الّتی یتنقّلون فی ظلّها، و یأوون إلی كنفها، بنعمة لا یعرف أحد من المخلوقین لها قیمة لأنّها أرجح من كلّ ثمن، و أجلّ من كلّ خطر.

منابع (۱)
  1. یتقلّبون فی طیّها. ورد فی نسخة العطاردی ص 299. عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكهنو - الهند.

توصیف امام (ع) از حال و روزِ امتِ پراکندهٔ اسلامی

و بدانید که شما پس از هجرت، بادیه‌نشین شدید، و پس از دوستی و هم‌پیمانی، به دسته‌ها و حزب‌ها تقسیم شدید. از اسلام تنها به نامش چنگ زده‌اید، و از ایمان جز نشان و ظاهرش را نمی‌شناسید.

و اعلموا أنّكم صرتم بعد الهجرة أعرابا، و بعد الموالاة أحزابا؛ ما تتعلّقون من الإسلام إلاّ باسمه، و لا تعرفون من الإیمان إلاّ رسمه.

منابع (۲)
  1. تعقلون من الإسلام إلاّ اسمه. ورد فی نسخة ابن شذقم ص 411.
  2. غیر. ورد فی نسخة نصیری ص 123.

می‌گویید: آتش آری، ولی ننگ نه!

تقولون: النّار و لا العار!.

گویی می‌خواهید اسلام را به رو واژگون کنید، تا حریمش را بشکنید و پیمانش را زیر پا بگذارید؛ همان اسلامی که خدا آن را در زمین خود حریمی امن، و در میان آفریدگانش مایهٔ امان و آسایش برای شما قرار داد.

كأنّكم تریدون أن تكفئوا الإسلام علی وجهه، انتهاكا لحریمه، و نقضا لمیثاقه الّذی وضعه اللّه لكم حرما فی أرضه، و أمنا بین خلقه.

منابع (۱)
  1. لحرمته. ورد فی نسخة العام 550 ص 125 ب.

هشدار امام (ع) به امت دربارهٔ پناه بردن به غیر اسلام

و اگر به غیرِ اسلام پناه ببرید، اهل کفر با شما خواهند جنگید؛ آنگاه نه جبرئیل و نه میکائیل، و نه مهاجران و نه انصار شما را یاری می‌کنند، و چیزی جز چکاچاکِ شمشیر نخواهد بود تا خدا میان شما داوری کند.

و إنّكم إن لجأتم إلی غیره حاربكم أهل الكفر، ثمّ لا جبرائیل و لا میكائیل، و لا مهاجرین و لا أنصار ینصرونكم، إلاّ المقارعة بالسّیف حتّی یحكم اللّه بینكم.

نمونه‌هایی از عذابِ سختِ خدای برتر، و ضربه‌های کوبندهٔ او، و روزهای سرنوشت‌ساز و رخدادهایش پیش روی شماست.

و إنّ عندكم الأمثال من بأس اللّه - تعالی - و قوارعه، و أیّامه و وقائعه.

پس از روی نادانی به کیفرِ او، و سبک شمردنِ یورشِ سختش، و آسوده‌خاطری از عذابش، تهدیدِ او را دیر و دور مشمارید.

فلا تستبطئوا وعیده جهلا بأخذه، و تهاونا ببطشه، و یأسا من بأسه.

چراکه خدای پاک و برتر، نسل‌های پیش از شما را تنها به این سبب لعنت کرد که امر به کارِ نیک و نهی از کارِ ناپسند را رها کردند.

فإنّ اللّه - سبحانه و تعالی - لم یلعن القرون الماضیة بین أیدیكم إلاّ لتركهم الأمر بالمعروف، و النّهی عن المنكر.

پس سبک‌مغزان را به سبب دست زدن به گناهان، و خردمندان را به سبب رها کردنِ بازداشتنِ یکدیگر لعنت کرد.

فلعن السّفهاء لركوب المعاصی، و الحكماء لترك التّناهی.

منابع (۱)
  1. الحلماء. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 190. و نسخة نصیری ص 124.و نسخة ابن أبی المحاسن ص 265. و نسخة الإسترابادی ص 306. و نسخة عبده ص 435. و نسخة الصالح ص 299. و نسخة العطاردی ص 299.

بدانید که شما بندِ اسلام را پاره کرده‌اید، حدودِ آن (مجازات‌های الهی) را از کار انداخته‌اید و احکامش را میرانده‌اید.

ألا و قد قطّعتم قید الإسلام، و عطّلتم حدوده، و أمتّم أحكامه.

منابع (۱)
  1. قطعتم. ورد فی نسخة العام 400 ص 267. و نسخة ابن المؤدب ص 190.و نسخة الآملی ص 228. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 265. و نسخة الإسترابادی ص 307. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 197.عن نسخة. و نسخة عبده ص 436. و نسخة الصالح ص 299.

تأکید امام (ع) بر اینکه از سوی خدا مأمور به جنگ با منحرفان است

هشیار باشید! پروردگارم، خدا، به من فرمان داده است با سرکشان و ستمگران، پیمان‌شکنان و تبهکاران در زمین بجنگم.

ألا و قد أمرنی اللّه ربّی بقتال أهل البغی و النّكث و الفساد فی الأرض.

منابع (۱)
  1. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 11. مرسلا.

اما با ناکثان (پیمان‌شکنان) جنگیدم.

فأمّا النّاكثون فقد قاتلت.

و اما با قاسطان (ستم‌پیشگان) جهاد کردم.

و أمّا القاسطون فقد جاهدت.

و اما مارقان (از دین بیرون‌رفتگان) را خوار و درمانده کردم.

و أمّا المارقة فقد دوّخت.

و اما کارِ شیطانِ گودال را با یک فریادِ کوبنده یکسره کردم؛ فریادی که از آن، صدای تپشِ تندِ دلش و لرزشِ سینه‌اش را شنیدم.

و أمّا شیطان الرّدهة فقد كفیته بصعقة سمعت لها وجبة قلبه، و رجّة صدره.

منابع (۳)
  1. الرّدّة. ورد فی نسخة نصیری ص 124. و نسخة العام 550 ص 126 أ.
  2. بصیحة. ورد فی تاج العروس ج 9 ص 388. مرسلا.
  3. وجیب. ورد فی المصدر السابق.

و بازمانده‌ای از سرکشان و ستمگران به جا مانده است؛ و اگر خدا اجازهٔ یورشِ دوباره به آنان را بدهد، روزگار را به زیانشان برمی‌گردانم و بر آنان چیره می‌شوم، مگر اندکی که در گوشه‌وکنارِ زمین پراکنده شوند.

و بقیت بقیّة من أهل البغی؛ و لئن أذن اللّه فی الكرّة علیهم لأدیلنّ منهم، إلاّ ما یتشذّر فی أطراف الأرض تشذّرا.

منابع (۲)
  1. البلاد. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 233. و نسخة ابن أبی الحدید ج 12 ص 183. و نسخة عبده ص 436. و نسخة الصالح ص 300. و نسخة فیض الإسلام ج 4 ص 802.
  2. یتشذّذ من... تشذّذا. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 233.

من در خردسالی سینه‌های پهلوانان عرب را به خاک مالیدم، شاخ‌های تازه سر برآوردهٔ قبیله‌های ربیعه و مُضَر را شکستم، و سرهای گردنکشان قریش را لگدمال کردم.

أنا وضعت فی الصّغر بكلاكل العرب، و كسرت نواجم قرون ربیعة و مضر، و وطئت [رؤوس] جبابرة قریش.

منابع (۲)
  1. بكلكل. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 233.
  2. ورد فی المصابیح ص 137 الحدیث 30. عن علی بن الحسین البجلی، بإسناده إلی جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن أبیه الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام.

جایگاه امام (ع) در جنگ‌ها و منزلت او نزد پیامبر (ص)

شما جایگاه مرا نزد رسول خدا (ص)، به سبب خویشاوندیِ نزدیک و منزلتِ ویژه، دانسته‌اید.

و قد علمتم موضعی من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بالقرابة القریبة، و المنزلة الخصیصة.

آن برگزیدهٔ خدا مرا که کودک بودم در دامانش می‌گذاشت، به سینه‌اش می‌چسباند، در بسترش در آغوشم می‌گرفت، تنش را به تنم می‌سایید و بوی خوشش را به من می‌بویاند. مرا می‌بوسید و من آبِ دهانِ آمیخته به حکمتش را می‌مکیدم؛ در کاسهٔ او غذا می‌خوردم و انگشتانش را می‌لیسیدم؛ تا آنجا که چیزی را می‌جوید و سپس در دهان من می‌گذاشت.

وضعنی المصطفی فی حجره و أنا ولد، یضمّنی إلی صدره، و یكنفنی فی فراشه، و یمسّنی جسده، و یشمّنی عرفه، و یقبّلنی فأمصّ ریق حكمته؛ و آكل فی قصعته، و ألعق أصابعه؛ حتّی كان یمضغ الشّیء ثمّ یلقمنیه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۳)
  1. ورد فی المصدر السابق.
  2. ولید. ورد فی نسخة العام 400 ص 267. و نسخة ابن المؤدب ص 190. و نسخة نصیری ص 124. و نسخة الآملی ص 228. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 266.و نسخة الإسترابادی ص 307. و نسخة ابن النقیب ص 233. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 198. عن نسخة. و نسخة العطاردی ص 300.
  3. ورد فی المصابیح. بالسند السابق.

او نه در گفتارم دروغی یافت و نه در کردارم سبکسری و لغزشی.

و ما وجد لی كذبة فی قول، و لا خطلة فی فعل.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

رابطهٔ ویژهٔ میان امام (ع) و پیامبر (ص)

خدا از همان زمان که او (ص) از شیر گرفته شد، بزرگ‌ترین فرشته از فرشتگانش را همراه او ساخت تا شب و روز، او را در راهِ بزرگواری‌ها و خوی‌های نیکوی جهان ببرد.

و لقد قرن اللّه به صلّی اللّه علیه و آله و سلّم من لدن أن كان فطیما أعظم ملك من ملائكته؛ یسلك به طریق المكارم، و محاسن أخلاق العالم، لیله و نهاره.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۱)
  1. أكرم. ورد فی المصابیح ص 137 الحدیث 30. عن علی بن الحسین البجلی، بإسناده إلی جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن أبیه الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام.

و من همچون بچه‌شتری که در پیِ مادرش می‌رود، به دنبال او می‌رفتم؛ او هر روز پرچم و نشانه‌ای از اخلاقِ خود را برایم برمی‌افراشت و فرمانم می‌داد که از او پیروی کنم.

و لقد كنت أتّبعه اتّباع الفصیل أثر أمّه؛ یرفع لی فی كلّ یوم علما من أخلاقه، و یأمرنی بالاقتداء به.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

او هر سال در حِراء خلوت می‌گزید؛ پس من او را می‌دیدم و کسی جز من او را نمی‌دید.

و لقد كان یجاور فی كلّ سنة بحراء، فأراه و لا یراه غیری.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

تأکید امام (ع) بر حضورش با پیامبر (ص) در لحظهٔ وحی

آن روز هیچ خانه‌ای در اسلام، جز رسول خدا (ص) و خدیجه را گرد نیاورده بود و من سومینِ آنان بودم؛ نورِ وحی و رسالت را می‌دیدم و بوی پیامبری را می‌بوییدم.

و لم یجمع بیت واحد یومئذ فی الإسلام غیر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و خدیجة و أنا ثالثهما؛ أری نور الوحی و الرّسالة، و أشمّ ریح النّبوّة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

هنگامی که وحی بر او (ص) فرود آمد، نالهٔ شیطان را شنیدم؛ پس گفتم: ای رسول خدا! این چه ناله‌ای است؟

و لقد سمعت رنّة الشّیطان حین نزل الوحی علیه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم؛ فقلت: یا رسول اللّه؛ ما هذه الرّنّة؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

فرمود: این شیطان است که از پرستیده شدنِ خود ناامید شده است؛ تو آنچه را من می‌شنوم می‌شنوی و آنچه را من می‌بینم می‌بینی، جز اینکه تو پیامبر نیستی، ولی وزیر و یاورِ منی و بر راهِ خیر هستی.

فقال: هذا الشّیطان قد أیس من عبادته؛ إنّك تسمع ما أسمع، و تری ما أری، إلاّ أنّك لست بنبیّ، و لكنّك لوزیر، و إنّك لعلی خیر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

روایت امام (ع) از معجزهٔ درختی که از پیامبر (ص) فرمان برد

من با او (ص) بودم هنگامی که بزرگان قریش، ابوجهل بن هشام، هشام بن مغیره، ابوسفیان بن حرب، سهیل بن عمرو، شیبه و عتبه نزدش آمدند و به او گفتند: ای محمد! تو ادعای کارِ بزرگی کرده‌ای که نه پدرانت و نه هیچ‌کس از خاندانت ادعا نکرده است. ما از تو چیزی می‌خواهیم؛ اگر آن را بپذیری و به ما نشان دهی، می‌دانیم که پیامبر و فرستادهٔ خدایی، و اگر این کار را نکنی، می‌دانیم که جادوگری بسیار دروغگویی.

و لقد كنت معه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لمّا أتاه الملأ من قریش أبو جهل بن هشام، و هشام بن المغیرة و أبو سفیان بن حرب و سهیل بن عمرو و شیبة و عتبة، فقالوا له: یا محمّد؛ إنّك قد ادّعیت أمرا عظیما، لم یدّعه آباؤك و لا أحد من بیتك، و نحن نسألك أمرا إن أنت أجبتنا إلیه و أریتناه علمنا أنّك نبیّ و رسول، و إن أنت لم تفعل ذلك علمنا أنّك ساحر كذّاب.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۷)
  1. مع رسول اللّه. ورد فی أعلام النبوة ص 220. مرسلا.
  2. ورد فی المصابیح ص 141 الحدیث 30. عن علی بن الحسین البجلی، بإسناده إلی جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن أبیه الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام.
  3. ورد فی المصدر السابق.
  4. أهل بیتك. ورد فی نسخة نصیری ص 124.
  5. جئتنا به و أریتنا إیّاه. ورد فی الهدایة الكبری ص 56. الحسین بن حمدان الخصیبی، عن أبی بكر القصار، عن سیف بن عمیرة، عن بكر بن محمد، عن جعفر الصادق علیه السّلام.
  6. ورد فی المصدر السابق.
  7. ورد فی المصدر السابق.

پس پیامبر (ص) به آنان فرمود:

فقال لهم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

چه می‌خواهید و حاجتتان چیست؟

و ما تسألون، [و] ما حاجتكم؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۱)
  1. ورد فی الهدایة الكبری ص 56. الحسین بن حمدان الخصیبی، عن أبی بكر القصار، عن سیف بن عمیرة، عن بكر بن محمد، عن جعفر الصادق علیه السّلام.

گفتند: برای ما این درخت را بخوان تا با ریشه‌هایش از جا کنده شود و پیشِ رویت بایستد.

قالوا: تدعو لنا هذه الشّجرة حتّی تنقلع بعروقها و تقف بین یدیك.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

پیامبر (ص) فرمود:

فقال صلّی اللّه علیه و آله و سلّم:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

«إِنَّ اللّهَ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ»؛ خدا بر هر کاری تواناست.

إِنَّ اللّهَ‌2 عَلی كُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۱)
  1. آیات قرآنیة كثیرة وردت بهذه العبارة.

پس اگر خدا این کار را برایتان انجام داد، آیا ایمان می‌آورید و به حق گواهی می‌دهید؟

فإن فعل اللّه لكم ذلك، أتؤمنون و تشهدون بالحقّ؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

گفتند: آری.

قالوا: نعم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

فرمود: من آنچه را می‌خواهید به شما نشان خواهم داد، و خوب می‌دانم که شما نمی‌پذیرید، ایمان نمی‌آورید و به سوی خیر بازنمی‌گردید، و در میان شما کسی است که در چاه افکنده می‌شود، و کسی است که دسته‌ها را گرد می‌آورد؛ ولی پروردگارم به من مهربان است.

قال: فإنّی سأریكم ما تطلبون، و إنّی لأعلم أنّكم لا تجیبون و لا تؤمنون و لا تفیئون إلی خیر، و أنّ فیكم من یطرح فی القلیب، و من یحزّب الأحزاب، و لكنّ ربّی بی رحیم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۳)
  1. ورد فی الهدایة الكبری. و المصابیح. بالسندین السابقین. باختلاف.
  2. یذبح علی. ورد فی الهدایة الكبری. بالسند السابق.
  3. ورد فی الهدایة الكبری ص 56. الحسین بن حمدان الخصیبی، عن أبی بكر القصار، عن سیف بن عمیرة، عن بكر بن محمد، عن جعفر الصادق علیه السّلام.

سپس پیامبر (ص) به درخت فرمود:

ثمّ قال صلّی اللّه علیه و آله و سلّم للشّجرة:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

ای درخت! اگر به خدا و روزِ قیامت ایمان داری و می‌دانی که من فرستادهٔ خدایم، به اذنِ خدای برتر با ریشه‌هایت از جا کنده شو تا پیشِ رویم بایستی.

یا أیّتها الشّجرة إن كنت تؤمنین باللّه و الیوم الآخر، و تعلمین أنّی رسول اللّه فانقلعی بعروقك حتّی تقفی بین یدیّ بإذن اللّه - تعالی - .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۱)
  1. ورد فی أعلام النبوة ص 220. مرسلا.

چگونگی فرمان‌برداری درخت از دستورهای پیامبر (ص)

سوگند به کسی که او را به حق به پیامبری برانگیخت، هنوز سخنش تمام نشده بود که درخت با ریشه‌هایش از جا کنده شد. با غرشی سخت و صدایی کوبنده، همچون صدای بال‌زدن پرندگان، پیش آمد تا آنکه شاخ‌وبرگ‌زنان پیش روی رسول خدا (ص) ایستاد. بالاترین شاخه‌اش را بر سر رسول خدا (ص) انداخت و چند شاخه‌اش را بر شانهٔ من؛ و من در سمت راست ایشان (ص) بودم.

فو الّذی بعثه بالحقّ نبّیا، ما استتمّ كلامه حتّی انقلعت الشّجرة بعروقها، و جاءت و لها دویّ شدید، و قصف كقصف أجنحة الطّیر، حتّی وقفت بین یدی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مرفرفة، و ألقت بغصنها الأعلی علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و ببعض أغصانها علی منكبی، و كنت عن یمینه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۳)
  1. ورد فی الهدایة الكبری. بالسند السابق.
  2. قصیف كقصیف. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 235.
  3. مرفوعة. ورد فی البرهان فی تفسیر القرآن ج 6 ص 467 الحدیث 8. عن نسخة من إعلام الوری. مرسلا.

وقتی آن گروه این را دیدند، از سر برتری‌جویی و تکبر گفتند:

فلمّا نظر القوم إلی ذلك قالوا، علوّا و استكبارا:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

«به درخت فرمان بده نیمی از آن نزد تو بیاید و نیمی دیگر بماند.»

فمرها فلیأتك نصفها، و یبقی نصفها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

پیامبر این فرمان را به درخت داد. پس نیمی از آن با شتابناک‌ترین حرکت و سخت‌ترین غرش به سوی او آمد، تا جایی که نزدیک بود به دور رسول خدا (ص) بپیچد.

فأمرها بذلك. فأقبل إلیه نصفها كأعجل إقبال و أشّدّه دویّا؛ فكادت تلتفّ برسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

آنان از سر کفر و سرکشی گفتند: «به این نیمه فرمان بده نزد نیمهٔ دیگرش بازگردد، همان‌طور که بود.»

فقالوا، كفرا و عتوّا: فمر هذا النّصف فلیرجع إلی نصفه كما كان.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

پیامبر (ص) به آن فرمان داد و آن نیمه بازگشت.

فأمره صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرجع.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

نخستین ایمان آورنده به پیامبر (ص) از میان همهٔ مردم

پس من گفتم: «جز خدا خدایی نیست! ای رسول خدا، من نخستین مؤمن به تو هستم و نخستین کسی که گواهی می‌دهد این درخت، برای تصدیق پیامبری تو و بزرگداشت سخنت، هرچه کرد به فرمان خدای برتر کرد.»

فقلت أنا: لا إله إلاّ اللّه؛ إنّی أوّل مؤمن بك یا رسول اللّه، و أوّل من أقرّ بأنّ الشّجرة فعلت ما فعلت بأمر اللّه - تعالی - تصدیقا لنبوّتك، و إجلالا لكلمتك.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۱)
  1. آمن. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 235. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 201. عن نسخة.

اما آن گروه همگی گفتند: «بلکه جادوگری بسیار دروغگوست؛ جادویش شگفت است و در آن تردست!»

فقال القوم كلّهم: بل ساحر كذّاب؛ عجیب السّحر خفیف فیه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

تأکید بر جایگاه والای پیامبر (ص)

«مگر در کار تو کسی جز مانند این، تو را باور می‌کند؟!» منظورشان من بودم.

و هل یصدّقك فی أمرك إلاّ مثل هذا!. یعنوننی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

و در میان آنان کسی سخت‌تر از ابوجهل و پسر حرب و هشام بن مغیره او را دروغگو نمی‌خواند.

و لم یكن فیهم أشدّ تكذیبا من أبی جهل و ابن حرب و هشام ابن المغیرة.

پس پیامبر (ص) فرمود: «به شما خبر داده بودم که به آنچه نشانتان می‌دهم ایمان نمی‌آورید؛ و خودتان خوب می‌دانید که من نه جادوگرم، نه دروغگو و نه دیوانه.»

فقال النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: قد أخبرتكم أنّكم لا تؤمنون بما أریكم، و قد علمتم أنّی لست ساحرا و لا كذّابا و لا مجنونا.

برخی از آنان گفتند: «ای محمد! آیا پروردگارت کسی جز تو را نیافت که بفرستد؟»

فقال بعضهم: یا محمّد؛ ما وجد ربّك من یبعثه غیرك؟.

رسول خدا (ص) از سخنشان خشمگین شد و به آنان فرمود: «به خدا سوگند، ای گروه قریش! خودتان خوب می‌دانید که هیچ‌یک از شما در شرافت از من بالاتر نیست، و من به بهترین بزرگواری می‌رسم، و خودتان خوب می‌دانید که پدران من چه کسانی هستند.»

فغضب [رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم] من كلامهم و قال لهم: و اللّه یا معشر قریش؛ قد علمتم أنّه ما منكم أحد یتقدّمنی فی شرف، و أنّی إلی خیر مكرمة، و أنّ آبائی قد علمتم من هم.

آن گروه خاموش شدند و رفتند؛ اما از سخنانی که شنیده بودند و شگفتی‌هایی که پیامبر نشانشان داده بود و نمی‌توانستند مانندش را بیاورند، در دل‌هایشان آتشی سوزان‌تر از زغال گداخته بود.

فسكت القوم، و انصرفوا و فی قلوبهم أحرّ من الجمر ممّا سمعوا من الكلام، و [ممّا] أراهم من العجائب الّتی لم یستطیعوا أن یأتوا بمثلها.

من با او (ص) بودم روزی که فرمود: «نُه نفر از حضرموت نزد من می‌آیند؛ شش نفر از آنان اسلام می‌آورند و سه نفر اسلام نمی‌آورند.»

و لقد كنت معه صلّی اللّه علیه و آله یوم قال: یأتینی تسعة نفر من حضرموت، فیسلم ستّة منهم و لا یسلم ثلاثة.

از این سخن او، آنچه نباید در دل بسیاری از مردم افتاد (به تردید افتادند).

فوقع فی قلوب كثیر من كلامه ما وقع.

من گفتم: «من خدا و پیامبرش را باور دارم؛ ای رسول خدا، همان است که تو گفتی.»

فقلت: أنا أصدّق اللّه و رسوله، هو كما قلت یا رسول اللّه.

به من فرمود: «تو صدیق اکبر (بزرگ‌ترین تصدیق‌کننده) و پیشوای مؤمنان و امام آنانی؛ می‌بینی آنچه را من می‌بینم و می‌دانی آنچه را من می‌دانم، و تو نخستینِ مؤمنان در ایمان آوردن هستی. خدا تو را این‌گونه آفریده و شک و گمراهی را از تو برکنده است؛ و تو هدایتگر دوم و یاور راستگو هستی.»

فقال لی: أنت الصّدّیق الأكبر، و یعسوب المؤمنین و إمامهم، تری ما أری، و تعلم ما أعلم، و أنت أوّل المؤمنین إیمانا، و كذلك خلقك اللّه، و نزع منك الشّكّ و الضّلال؛ و أنت الهادی الثّانی و الوزیر الصّادق.

خبر دادن پیامبر (ص) از ماجرای کسانی که از حضرموت می‌آمدند

چون رسول خدا (ص) صبح کرد و در جایگاه خود نشست و من در سمت راستش بودم، ناگهان نُه نفر از حضرموت پیش آمدند تا به او (ص) نزدیک شدند و سلام کردند، و پیامبر پاسخ سلامشان را داد. گفتند: «ای محمد، اسلام را بر ما عرضه کن.»

فلمّا أصبح رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و قعد فی مجلسه، و أنا عن یمینه، إذ أقبل تسعة رهط من حضرموت حتّی دنوا منه صلّی اللّه علیه و آله و سلّموا، فردّ علیهم السّلام. فقالوا: یا محمّد، إعرض علینا الإسلام.

پیامبر اسلام را بر آنان عرضه کرد. شش نفر از آنان اسلام آوردند و سه نفر اسلام نیاوردند.

فعرضه علیهم. فأسلم منهم ستّة، و لم یسلم ثلاثة.

سپس رفتند.

فانصرفوا.

پیامبر (ص) به آن سه نفر فرمود:

فقال النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم للثّلاثة:

«اما تو ای فلانی، با صاعقه‌ای از آسمان خواهی مرد.

أمّا أنت یا فلان، فستموت بصاعقة من السّماء.

و اما تو ای فلانی، افعی‌ای در فلان جا تو را نیش می‌زند.

و أمّا أنت یا فلان، فیضربك أفعی فی موضع كذا

و اما تو ای فلانی، در پی دام و شترانت بیرون می‌روی و مردمی از فلان جا به تو برمی‌خورند و تو را می‌کشند.»

و أمّا أنت یا فلان، فإنّك تخرج فی طلب ماشیة و إبل لك فیلقاك ناس من كذا فیقتلونك.

از این سخن، آنچه نباید در دل مردمی افتاد.

فوقع فی قلوب ناس من ذلك ما وقع.

پس من گفتم: «راست گفتی ای رسول خدا؛ از آنچه گفتی نه پیش می‌افتند و نه پس می‌مانند.»

فقلت أنا: صدقت یا رسول اللّه؛ لا یتقدّمون و لا یتأخّرون عمّا قلت.

پیامبر (ص) فرمود: «ای علی، خدا سخنت را راست بدارد و همواره راستگو بمانی.»

فقال صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: صدّق اللّه قولك یا علیّ، و لا زلت صدوقا.

خبر دادن پیامبر (ص) از گروهی که از پشت کوه حرا می‌آمدند

چیزی نگذشت که آن شش نفری که اسلام آورده بودند آمدند و پیش روی رسول خدا (ص) ایستادند. پیامبر به آنان فرمود: «بر سر آن سه همراهتان که از اسلام روی گرداندند چه آمد؟»

فما كان حتّی أقبل السّتّة الّذین أسلموا فوقفوا علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم. فقال لهم: ما فعل أصحابكم الثّلاثة الّذین تولّوا عن الإسلام؟.

آنان گفتند: سوگند به کسی که تو را به حق به پیامبری برانگیخت، از آنچه گفتی فراتر نرفتند و هر یک به همان صورت که گفتی مردند. ما نزد تو آمدیم تا اسلاممان را تازه کنیم و گواهی می‌دهیم که تو فرستادهٔ خدایی و تو بر زندگان و مردگان امینی.

فقالوا: و الّذی بعثك بالحقّ نبیّا ما جاوزوا ما قلت، و كلّ مات بما قلت. و إنّا جئناك لنجدّد الإسلام، و نشهد أنّك رسول اللّه، و أنّك الأمین علی الأحیاء و الأموات.

روزی که من نزد پیامبر (ص) بودم، فرمود: ای گروه قریش! فردا نُه نفر از پشت این کوه، یعنی کوه حرا، نزد شما می‌آیند؛ هفت نفر اسلام می‌آورند و دو نفر کافر بازمی‌گردند. یکی از آن دو را درنده‌ای می‌خورد و دیگری را شترش گاز می‌گیرد و به بادِ سرخِ خورنده (زخمی عفونی و کشنده) دچار می‌کند، پس می‌میرد و در آتش به رفیقش می‌پیوندد.

و قال صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یوما و أنا عنده: یا معشر قریش؛ یأتیكم غدا تسعة رهط من وراء هذا الجبل، یعنی حراء، فیسلم سبعة و یرجع إثنان كافرین، یأكل أحدهم السّبع، و الآخر یعضّه بعیره فیورثه حمرة آكلة، فیموت و یلحق بصاحبه فی النّار.

قریش به ریشخند گرفتن پرداختند.

فأخذت قریش تهزأ.

چون صبح شد، آن چند نفر نزد پیامبر (ص) آمدند؛ هفت نفر اسلام آوردند و بر سر آن دو کافر همان آمد که فرموده بود.

فلمّا أصبحوا أقبل النّفر إلی النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، فأسلم سبعة، و نزل بالكافرین ما قال.

اهل مکه گفتند: محمد کسانی از جن دارد که خدمتش می‌کنند. اینان خوش‌گفتارترینشان بودند. برخی هم گفتند: جادوگری دروغگوی دیوانه است.

فقال أهل مكّة: إنّ محمّدا له من یخدمه من الجنّ. هؤلاء كانوا أحسنهم قولا. و قال بعضهم: ساحر كذّاب مجنون.

پس من بالای کوه رفتم و فریاد زدم: گواهی می‌دهم که جز خدا خدایی نیست و محمد فرستادهٔ خداست.

فصعدت الجبل و نادیت: أشهد أن لا إله إلاّ اللّه و أنّ محمّدا رسول اللّه.

آنان خواستند مرا بکشند، اما خدا با فرشته‌ای بزرگوار یاری‌ام کرد که آنان را از من دور راند.

فأرادوا قتلی، فأیّدنی اللّه بملك كریم دفعهم عنّی.

خبر دادن پیامبر (ص) به ابوجهل از طلایی که پنهان کرده بود

من همراه فرستادهٔ خدا (ص) بودم، روزی که ابوجهل، که خدا لعنتش کند، آمد و می‌گفت: مگر تو ادعا نمی‌کنی که پیامبری فرستاده‌ای و غیب می‌دانی و پروردگارت از کارهای ما به تو خبر می‌دهد؟ پس آیا از کاری که کرده‌ام و هیچ بشری از آن باخبر نشده به من خبر می‌دهی؟

و كنت صاحب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یوم أقبل أبو جهل لعنه اللّه و هو یقول: أ لست تزعم أنّك نبیّ مرسل، و أنّك تعلم الغیب، و أنّ ربّك یخبرك بما نفعله. فهل تخبرنی بشیء فعلته لم یطّلع علیه بشر؟.

پیامبر (ص) فرمود: حتماً از کاری که کردی و هیچ‌کس با تو نبود به تو خبر می‌دهم.

فقال صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: لأخبرنّك بما فعلت و لم یكن معك أحد.

طلایی که در خانه‌ات در فلان جا دفن کردی و هم‌بستری‌ات با آن زن سیاه؛ آیا آنچه گفتم رخ داده بود؟

الذّهب الّذی دفنته فی بیتك فی موضع كذا، و نكاحك السّوداء؛ هل كان ما قلت؟.

گفت: نه طلایی دفن کرده‌ام و نه با زن سیاهی هم‌بستر شده‌ام.

فقال: ما دفنت ذهبا، و لا نكحت سوداء.

فرستادهٔ خدا (ص) فرمود: اگر اقرار نکنی، از خدا می‌خواهم مالی را که دفن کرده‌ای از میان ببرد و حتماً به سراغ آن زن سیاه می‌فرستم تا از او بپرسم و او حقیقت را بگوید.

فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: لئن لم تقرّ دعوت اللّه أن یذهب مالك الّذی دفنته، و لأرسلنّ إلی السّوداء حتّی أسألها فتخبر بالحقّ.

ابوجهل، که خدا لعنتش کند، گفت: دانستم که مردی از جن با توست و همهٔ کارهای ما را به تو خبر می‌دهد؛ اما اینکه می‌خواهی بگوییم تو پیامبر و فرستاده‌ای، هرگز به این خواسته نمی‌رسی.

فقال أبو جهل لعنه اللّه: قد علمت أنّ معك رجلا من الجنّ یخبرك بجمیع ما نفعله؛ و أمّا أنّك ترید أن نقول أنّك نبیّ و رسول. فلست هناك أبدا.

پیامبر (ص) فرمود: و چرا ای پستِ فرومایه؟

فقال صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: و لم یا لكع؟.

مگر من در پیشینهٔ خانوادگی گرامی‌ترینِ شما، و در جایگاه و شرف بلندپایه‌ترینِ شما، و در نَسَب برترینِ شما، و از سوی مادر و پدر بهترینِ شما نیستم، و قبیلهٔ من بهترین قبیله نیست؟

أ لست أكرمكم حسبا، و أطولكم قصبا، و أفضلكم نسبا، و خیركم أمّا و أبا، و قبیلتی خیر قبیلة؟.

آیا تاب نمی‌آوری که بگویی من پیامبرم؟

أتجزع أن تقول أنّی نبیّ؟.

خبر دادن پیامبر (ص) از فتح مکه و گسترش دین در جهان

به خدا سوگند، حتماً تو را می‌کشم، و حتماً شیبه را می‌کشم، و حتماً عتبه را می‌کشم، و حتماً ولید بن عتبه را می‌کشم؛ و حتماً گردنکشان و بدکارانتان را می‌کشم، و حتماً ریشهٔ شما و ریشهٔ قبیلهٔ مخزوم را می‌کنم؛ و حتماً اسبان را بر سرزمینتان می‌تازم، و حتماً مکه را به زور می‌گیرم، چه بخواهید و چه نخواهید، و نمی‌توانید مانع چیزی از من شوید؛ و حتماً دنیا با شرق و غربش به دست من می‌افتد؛ و حتماً گروهی از قریش که از آزادشدگانِ من و آزادشدگانِ این مرد و فرزندانم هستند با من دشمنی خواهند کرد؛ خدا تا مدتی آنان را بهره‌مند می‌سازد، و سرانجامِ کار با پیروزی، از آنِ مردی از فرزندان من است.

و اللّه لأقتلنّك، و لأقتلنّ شیبة، و لأقتلنّ عتبة، و لأقتلنّ الولید بن عتبة؛ و لأقتلنّ جبابرتكم و أشراركم، و لأقطعنّ دابركم و دابر مخزوم؛ و لأوطئنّ الخیل بلادكم، و لآخذنّ مكّة عنوة لا تمنعونی شیئا شئتم أم أبیتم، و لتدیلنّ لی الدّنیا شرقها و غربها؛ و لیعادینی قوم من قریش یكونون من طلقای و طلقاء هذا و ذرّیّتی یمتّعهم اللّه إلی حین، و العاقبة بالنّصر لرجل من ذرّیّتی.

ابوجهل، که لعنت بر او باد، همچون کسی که ریشخند می‌زند از ما رو برگرداند؛ و خدا همان کار را با آنان کرد.

فتولّی عنّا أبو جهل علیه اللّعنة و هو كالمستهزئ؛ ففعل اللّه بهم ذلك.

گفت‌وگوی گرگ و مرد کافر

سپس ماجرای گرگی است که با ابوالاشعث بن قیس خزاعی سخن گفت؛ هنگامی که به سراغ گوسفندانش آمد و او بارها پی‌درپی گرگ را راند. چون بار چهارم شد، گفت: گرگی به پررویی تو ندیده‌ام.

ثمّ الذّئب الّذی كلّم أبا الأشعث بن قیس الخزاعیّ، إذ أتی غنمه، فطرده مرّة بعد مرّة؛ فلمّا كانت الرّابعة قال: ما رأیت ذئبا أصفق وجها منك.

گرگ به او گفت: بلکه پرروتر از من کسی است که از مردی روی گردانده که بر روی زمین کسی برتر از او، و درخشنده‌تر از نور او، و کامل‌تر از بینش او نیست؛ مالک شرق و غرب زمین می‌شود و می‌گوید «جز خدا خدایی نیست»، اما مردم رهایش می‌کنند.

فقال له الذّئب: بل أصفق وجها منّی من تولّی عن رجل لیس علی وجه الأرض أفضل منه، و لا أنور نورا، و لا أتمّ بصیرة؛ یملك شرقها و غربها، یقول: لا إله إلاّ اللّه، فیتركونه.

چه کسی پرروتر است؛ من یا تو که از این مرد بزرگوار، فرستادهٔ پروردگار جهانیان، روی می‌گردانی؟

من أصفق وجها؛ أنا أم أنت الّذی تتولّی عن هذا الرّجل الكریم رسول ربّ العالمین.

مرد خزاعی گفت: وای بر تو، چه می‌گویی؟

قال الخزاعیّ: ویلك، ما تقول؟.

گرگ گفت: بلکه وای بر کسی که فردا به آتش جهنم بسوزد و در رستاخیز برای همیشه بدبخت شود و به دین محمد درنیاید.

قال الذّئب: بل الویل لمن یصلی جهنّم غدا، و یشقی فی النّشور أبدا، و لا یدخل فی دین محمّد.

مرد خزاعی گفت: مرا بس است، مرا بس است. چه کسی گوسفندانم را برایم نگه می‌دارد تا نزد او بروم و به او ایمان بیاورم و آن سخن (شهادت به یگانگی خدا) را بگویم؟

فقال الخزاعیّ: حسبی. حسبی. من یحفظ علیّ غنمی لأنطلق إلیه، و أؤمن به، و أقول الكلمة؟.

گرگ به او گفت: من گوسفندانت را نگه می‌دارم تا نزد او بروی و برگردی.

قال له الذّئب: أنا أحفظ غنمك حتّی تذهب إلیه و ترجع.

مرد خزاعی گفت: چه کسی این کار را برایم ضمانت می‌کند؟

فقال الخزاعیّ: فمن لی بذلك؟.

گرگ گفت: خدای برتر ضامنِ توست.

فقال الذّئب: اللّه - تعالی - لك.

پس آن مردِ خزاعی دوان‌دوان نزد رسول خدا (ص) آمد و گفت: «سلام بر تو ای رسول خدا! گواهی می‌دهم که جز خدا خدایی نیست و محمد فرستادهٔ خداست. ایمان آوردم و باور کردم.» سپس او را از سخنِ گرگ باخبر کرد، و من همراه پیامبر بودم و این را از آن مرد می‌شنیدم.

فجاء الخزاعیّ إلی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یعدو، و قال: السّلام علیك یا رسول اللّه، أشهد أن لا إله إلاّ اللّه، و أنّ محمّدا رسول اللّه. آمنت و صدّقت. ثمّ أخبره بكلام الذّئب، و أنا معه أسمع منه ذلك.

ابوالاشعث هم بزغاله‌ای از گله‌اش گرفت و برای گرگ سر برید و گفت: «تو مرا از آتش دوزخ رها کردی.»

فأخذ أبو الأشعث سخلة من غنمه و ذبحها للذّئب، و قال: أنت الّذی أعتقتنی من النّار.

چند روزی از این ماجرا نگذشته بود که ناگهان همان گرگ پیش رویم پیدا شد و می‌گفت: «ای ابوالحسن! به مردِ خزاعی چنین و چنان گفتم.»

فلم أستقرّ بعد ذلك بأیّام إلاّ و ذلك الذّئب بین یدیّ یقول: یا أبا الحسن؛ قلت للخزاعیّ كذا و كذا.

داستان گاوِ خاندان ذریح از زبان امام (ع)

و این هم گاوِ خاندان ذریح بود که در آغازِ آمدنِ وحی به پیامبر، به زبانِ آدمیان فریادی بلند کشید.

[و هذه] بقرة آل ذریح صاحت فی أوّل ما أتاه الوحی بلسان الآدمیّین صیاحا عالیا.

آن مردم برای روز عیدشان گرد آمده بودند؛ گاو دوان‌دوان آمد تا بالای سرِ جمع ایستاد و می‌گفت: «ای خاندان ذریح! کاری پیروز در پیش است، و فریادگری با صدایی رسا از درونِ این قبیله فریاد می‌زند. هاشم! و چه هاشمی! برای روزی سخت، نان را در آبگوشت خرد کرد. وحی آشکار، یعنی سخنِ پروردگار جهانیان، به او رسیده است. او با ”جز خدا خدایی نیست و محمد فرستادهٔ خداست“ آمده است؛ بر قبیله‌ها پیروز می‌شود، گمراه را از میان برمی‌دارد و به اذانِ ابراهیم خلیل اذان می‌گوید. او با قربانی و قربانی‌شده (اسماعیل)، و با فرمانرواییِ گسترده برانگیخته شده است. اینک او همین‌جاست! در گفتنِ ”جز خدا خدایی نیست“ بشتابید تا به بهشتِ جاودان درآیید.»

و قد اجتمع القوم لیوم عیدهم؛ فجاءت تعدو حتّی وقفت علی الجمع و هی تقول: یا آل ذریح؛ أمر نجیح، و صائح یصیح، بصوت فصیح، من بطن هذا القبیل؛ هاشم، و ما هاشم، هشم الثّرید لیوم عصیب، جاءه الوحی المبین، كلام ربّ العالمین، فجاء بلا إله إلاّ اللّه محمّد رسول اللّه؛ یغلب القبیل، و یمسح الضّلیل، و یؤذّن بأذان إبراهیم الخلیل، بعث بالذّبح و الذّبیح، و الملك الفسیح. ها هو ذا عجّلوا بقول: لا إله إلاّ اللّه تدخلوا جنّة المأوی.

به خدا سوگند، ناگهان دیدیم خاندان ذریح رو آوردند تا نزد رسول خدا (ص) ایستادند و به دست او مسلمان شدند؛ و آنان نخستین عرب‌هایی بودند که اسلام آوردند.

فو اللّه ما شعرنا إلاّ بآل ذریح قد أقبلوا حتّی وقفوا علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و أسلموا علی یدیه، فكانوا أوّل العرب إسلاما.

اما گاوی که در نخلستانِ بنی‌سالم بود، هنگامی که چشمش به رسول خدا (ص) افتاد ـ و من همراه او بودم ـ دوان‌دوان رو به پیامبر آورد و به او پناه برد.

أمّا البقرة [الّتی] كانت فی نخل بنی سالم فلمّا بصرت برسول اللّه [صلّی اللّه علیه و آله و سلّم]، و كنت معه، أقبلت تعدو و تلوذ به.

پس گفت: «ای بنی‌سالم! مردِ درستکار همراه با یاورِ راستگو به سراغتان آمده است. فرستادهٔ پروردگار جهانیان نزد شما آمده است. شما را برای داوری پیش او می‌برم؛ چرا که او قاضیِ خدا در زمینش، و فرستادهٔ او به سوی آفریدگانش است.»

فقالت: یا بنی سالم؛ جاءكم الرّجل الصّالح مع الوزیر الصّادق، جاءكم رسول ربّ العالمین، أحاكمكم إلیه؛ فإنّه قاضی اللّه فی أرضه، و رسوله إلی خلقه.

سپس گاو گفت: «ای رسول خدا! من برای اینان دوازده شکم زاییدم و به وسیلهٔ من بی‌نیاز شدند؛ از کره‌ام خوردند و از شیرم نوشیدند و فرزندانم را برایم باقی نگذاشتند، و اکنون می‌خواهند مرا سر ببرند. و تو امینِ وحی خدا و راستگو به سخنِ ”جز خدا خدایی نیست“ هستی.»

ثمّ قالت البقرة: یا رسول اللّه؛ إنّی وضعت لهؤلاء اثنی عشر بطنا، و استغنوا بی، فأكلوا من زبدی، و شربوا من لبنی، و لم یتركوا لی نسلی، و هم الآن یریدون ذبحی؛ و أنت الأمین علی وحیه، الصّادق بقول لا إله إلاّ اللّه.

پس بنی‌سالم ایمان آوردند و گفتند: «سوگند به کسی که تو را به حق به پیامبری برانگیخت، پس از امروز با وجودِ این گاو، گواه دیگری نمی‌خواهیم؛ و شک نداریم که تو پیامبر و فرستادهٔ خدایی و این مرد یاورِ توست.»

فآمن بنو سالم، و قالوا: و الّذی بعثك بالحقّ نبیّا ما نرید معها بعد یومنا هذا شاهدا، و لا نشكّ أنّك نبیّه و رسوله و هذا وزیرك.

داستان شتری که نزد پیامبر (ص) شکایت برد، از زبان امام (ع)

و اما آن شتر، به سوی رسول خدا (ص) رو آورد و زیرِ گردنش را بر زمین گذاشت و نعره کشید و گریست؛ همچون سجده‌کننده‌ای فروتن، خواهان، مشتاق و درخواست‌کننده.

و أمّا الجمل فإنّه أقبل إلی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و ضرب بجرانه الأرض، ورغا، و بكی كالسّاجد المتذلّل الطّالب الرّاغب السّائل.

مردم گفتند: «این شتر برای تو سجده کرد، پس ما به سجده کردن سزاوارتر از اوییم.»

فقال القوم: سجد لك هذا الجمل، فنحن أحقّ بالسّجود منه.

پیامبر (ص) فرمود: «بلکه برای خدای ارجمند و بزرگ سجده کنید. این شتر نزد من آمده و از صاحبانش شکایت می‌کند. و اگر قرار بود به کسی فرمان دهم که برای کسی سجده کند، به زن فرمان می‌دادم که برای شوهرش سجده کند.»

فقال صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: بل اسجدوا للّه - عزّ و جلّ -. إنّ هذا الجمل جاءنی یشكو أربابه. و لو أمرت أحدا أن یسجد لأحد لأمرت المرأة أن تسجد لزوجها.

پس مرا همراه شتر فرستاد تا حقش را بگیرم؛ که ناگهان صاحبش که مردی بادیه‌نشین بود از راه رسید.

فبعثنی مع الجمل لأنصفه. إذ أقبل صاحبه أعرابیّ.

رسول خدا (ص) فرمود: «چه شده است که این شتر از صاحبانش شکایت می‌کند؟»

فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: ما بال هذا البعیر یشكو أربابه؟.

مرد گفت: «ای رسول خدا! چه می‌گوید؟»

قال: یا رسول اللّه؛ ما یقول؟.

پیامبر (ص) فرمود: «می‌گوید: از خردسالی بر پشت او به دنبال چراگاه و روزی رفتید و با او کار کردید تا شتری پیر و سالخورده شد؛ سپس خواستید او را سر ببرید.»

قال صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: یقول: انتجعتم علیه صغیرا و عملتم علیه حتّی صار عودا كبیرا، ثمّ إنّكم أردتم نحره.

مرد گفت: «سوگند به کسی که تو را به حق و پیامبری برانگیخت و به رسالت برگزید، آن شتر به تو دروغ نگفته و حق گفته است.»

قال: و الّذی بعثك بالحقّ و النّبوّة و اصطفاك بالرّسالة ما كذبك، و لقد قال الحقّ.

پیامبر (ص) فرمود: «ای مردِ بادیه‌نشین! از میان سه کار، یکی را از من بپذیر:

فقال صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: یا أعرابیّ؛ إختر منّی واحدة من ثلاث:

یا او را به من ببخش، یا او را به من بفروش، و یا او را در راهِ خدای ارجمند و بزرگ آزاد و رها کن.»

إمّا أن تهبه لی. و إمّا أن تبیعه منّی. و إمّا أن تجعله سائبة للّه - عزّ و جلّ -.

مرد گفت: «ای رسول خدا! او را به تو بخشیدم.»

فقال: یا رسول اللّه؛ قد وهبته لك.

پیامبر فرمود: «و من شما را گواه می‌گیرم که او را در راهِ خدای برتر آزاد و رها کردم.»

فقال: و إنّی أشهدكم أنّی حعلته سائبة للّه - تعالی -.

پس آن شتر به سراغ علوفهٔ مردم می‌آمد و از آن می‌خورد و جلویش را نمی‌گرفتند.

فكان ذلك الجمل یأتی أعلاف النّاس فیعتلف منها فلا یمنعونه.

هنگامی هم که رسول خدا (ص) از دنیا رفت، آن شتر مرد؛ پس دستور دادم دفنش کنند تا درندگان او را نخورند.

فلمّا قبض رسول اللّه [صلّی اللّه علیه و آله و سلّم] مات، فأمرت بدفنه كیلا تأكله السّباع.

و مردی که خردمند و باادب بود، آمد تا دعوتِ رسول خدا (ص) را بپذیرد؛ پس گفت: «ای محمد! به چه چیزی فرا می‌خوانی؟»

و أتی رجل یستجیب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و كان عاقلا أدیبا، فقال: یا محمّد؛ إلام تدعو؟.

فرمود: «به گواهی دادن بر اینکه جز خدای یکتا و بی‌شریک خدایی نیست، و محمد بنده و فرستادهٔ اوست.»

قال: إلی شهادة أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریك له، و أنّ محمّدا عبده و رسوله.

گفت: ای محمد! خدا کجاست؟

قال: و أین اللّه یا محمّد؟.

فرمود: او در هر جایی هست و در هیچ‌یک از آن‌ها محدود نیست.

قال: هو بكلّ مكان موجود، و لیس فی شیء منها بمحدود.

گفت: پس چگونه است؟

قال: فكیف هو؟.

فرمود: دربارهٔ او نمی‌گویند «چگونه است» و «کجاست»؛ چون او، خدای بزرگ و برتر، چگونگی و مکان را آفریده است.

قال: لا یقال له: كیف و لا أین؛ لأنّه - تبارك و تعالی - خلق الكیف و الأین.

گفت: پس از کجا آمده است؟

قال: فمن أین جاء؟.

فرمود: «از کجا آمده است» را فقط دربارهٔ کسی می‌گویند که از جایی به جای دیگر برود، و پروردگارِ برترِ ما جابه‌جا نمی‌شود.

قال: إنّما یقال: من أین جاء للزّائل من مكان إلی مكان، و ربّنا - تعالی - لا یزول.

گفت: ای محمد! تو حقیقت بزرگی را بی‌چگونگی وصف می‌کنی؛ پس از کجا بدانم که او تو را فرستاده است؟

قال: یا محمّد؛ إنّك لتصف أمرا عظیما بلا كیف، فكیف لی أن أعلم أنّه أرسلك؟.

گواهی دادن سنگ و کلوخ و درخت به پیامبر (ص)

در آن روز، پیش روی ما هیچ سنگ و کلوخ و درختی نماند مگر اینکه از جای خود گفت: گواهی می‌دهم که جز خدا خدایی نیست و محمد فرستادهٔ خداست.

فلم یبق بحضرتنا یومئذ حجر و لا مدر و لا شجر إلاّ قال من مكانه: أشهد أن لا إله إلاّ اللّه، و أنّ محمّدا رسول اللّه.

پس آن مرد گفت: من هم گواهی می‌دهم که جز خدا خدایی نیست و محمد فرستادهٔ خداست.

فقال الرّجل: و أنا أشهد أن لا إله إلاّ اللّه، و أنّ محمّدا رسول اللّه

و فرستادهٔ خدا (ص) به او فرمود: نامت را عبدالله گذاشتم.

و قال له رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: قد سمّیتك عبد اللّه.

آن مرد پرسید: این کیست؟

فقال: من هذا؟.

فرمود: این بهترینِ خاندان من و نزدیک‌ترینِ آفریدگان به من است؛ گوشتش از گوشت من، خونش از خون من و جانش از جان من است. او در زندگی و پس از مرگم وزیر من است، همان‌گونه که هارون برای موسی بود، جز اینکه پس از من پیامبری نیست. پس به سخنش گوش بده و فرمانش را ببر تا بر حق باشی.

قال: هذا خیر أهلی، و أقرب الخلق إلیّ، لحمه من لحمی، و دمه من دمی، و روحه من روحی، و هو وزیری فی حیاتی و بعد وفاتی كما كان هارون من موسی إلاّ أنّه لا نبیّ بعدی. فاسمع له و أطع تكن علی الحقّ.

فرستادهٔ خدا (ص) هنگام رفتن به تبوک مرا به جای خود گذاشت؛ پس کسانی آنچه را در سینه داشتند به زبان آوردند و گفتند: او را جا گذاشت چون دشمنش می‌داشت.

و خلّفنی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی تبوك؛ فتكلّم ناس بما فی صدورهم، و قالوا: خلّفه إذ أبغضه.

پس خود را به فرستادهٔ خدا رساندم و به او خبر دادم.

فلحقت برسول اللّه و أخبرته.

داستان پیمان برادری و جوشیدن آب از میان انگشتان پیامبر (ص)

پس در جمعی از آنان به من فرمود: ای علی! خدا به من فرمان داده است که تو را برادر خود بگیرم، به خود نزدیک کنم و به تو بی‌مهری نکنم، و تو را پیش بکشم و دور نرانم؛ و پروردگارم به من فرمان داده است که تو را پس از خود سرپرست قرار دهم؛ و از او خواستم که تو را در شفاعت (واسطه‌گری برای بخشش در قیامت) با من شریک کند.

فقال لی فی ملأ منهم: یا علیّ؛ إنّ اللّه أمرنی أن أؤاخیك، و أن أقرّبك و لا أجفوك، و أدنیك و لا أقصیك؛ و أمرنی ربّی أن أقیمك ولیّا من بعدی؛ و سألته أن یشركك فی الشّفاعة معی.

سپس با همراهانش به راه افتاد. آنان از تشنگی گلایه کردند. فرمود: دنبال آب بگردید. گشتند و چیزی نیافتند تا جایی که بر جان خود ترسیدند و گفتند: ای فرستادهٔ خدا! برای ما پروردگارت را بخوان.

ثمّ سار بمن معه، فشكوا العطش. فقال: اطلبوا الماء. [فطلبوا] فلم یصیبوا شیئا، حتّی خافوا علی أنفسهم، و قالوا: یا رسول اللّه؛ أدع لنا ربّك.

پس جبرئیل (ع) فرود آمد و گفت: ای محمد! خاک را با دستت بکاو، دو پایت و دو انگشت اشاره‌ات را بگذار و نام خدا را ببر.

فنزل جبرئیل علیه السّلام فقال: یا محمّد؛ ابحث بیدك الصّعید، وضع قدمیك و إصبعیك المسبّحتین، و سمّ.

فرستادهٔ خدا (ص) چنین کرد و آب از میان انگشتانش جوشید. پس نوشیدند و سیراب شدند، به چهارپایانشان آب دادند و از آن با خود برداشتند.

ففعل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فانبجس من بین أصابعه الماء، فشربوا و رووا و سقوا دوابّهم و حملوا منه.

پس به فرستادهٔ خدا (ص) همان داده شد که به موسی بن عمران (ع) داده شده بود، و بر ایمان مؤمنان افزوده شد.

فأعطی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ما أعطی موسی بن عمران [علیه السّلام]. فازداد المؤمنون إیمانا.

جای آن آب امروز شناخته شده است؛ و من در آن روز از آن آب غسل کردم.

و موضع الماء الیوم معروف؛ و قد اغتسلت منه یومئذ.

سپس دوستم (ص) به من فرمود: به‌زودی با قریش خواهی جنگید؛ آنان هرگز تو را دوست ندارند. و تو یاورانی اصیل و برگزیده داری؛ لب‌خشکیده، زردچهره و شکم‌فرورفته که در راه خدا سرزنش هیچ سرزنش‌کننده‌ای آنان را سست نمی‌کند. نیایشگران شب‌اند و چنگ‌زدگان به ریسمان خدا؛ نه تکبر می‌ورزند و نه گمراه می‌شوند.

ثمّ إنّ خلیلی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال لی: ستقاتل قریشا؛ إنّها لا تحبّك أبدا؛ و إنّ لك أنصارا نجباء خیرة، ذبل الشّفاه، صفر الوجوه، خمص البطون، لا تأخذهم فی اللّه لومة لائم، دعاة اللّیل، متمسّكون بحبل اللّه، لا یستكبرون و لا یضلّون.

منابع (۱)
  1. ورد فی الهدایة الكبری ص 57. عن الحسین بن حمدان الخصیبی، عن أبی بكر القصار، عن سیف بن عمیرة، عن بكر بن محمد، عن جعفر الصادق علیه السّلام. و فی المصابیح ص 140 و 141 الحدیث 30. عن علی بن الحسین البجلی، بإسناده إلی جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن أبیه الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی الثاقب فی المناقب ص 72 الحدیث 2/55.مرسلا. و فی ص 75 الحدیث 6/59. مرسلا. و فی ص 66 الحدیث 3/48.مرسلا. و فی ص 76 الحدیث 8/61. مرسلا. و فی ص 103 الحدیث 4/95.مرسلا. و فی ص 104 الحدیث 5/96. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 18 ص 121.من كتاب كشف الیقین. من كتاب عتیق تاریخه سنة ثمان و ثمانین هجریة. عن عبد اللّه بن جعفر الزهری، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی ج 38 ص 214 الحدیث 19. عن المصدر السابق.بالسند الوارد فیه. باختلاف بین المصادر.

ویژگی‌های علی و پیروانش

من از مردمی هستم که در راه خدا سرزنش هیچ سرزنش‌کننده‌ای آنان را سست نمی‌کند. سیمایشان سیمای راست‌گویان است و سخنشان سخن نیکوکاران.

و إنّی لمن قوم لا تأخذهم فی اللّه لومة لائم. سیماهم سیما الصّدّیقین، و كلامهم كلام الأبرار.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

آبادکنندگان شب و مشعل‌های روزند.

عمّار اللّیل، و منار النّهار.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

به ریسمان خدا، یعنی قرآن، چنگ زده‌اند و سنت‌های خدا و سنت‌های فرستاده‌اش را زنده می‌کنند.

متمسّكون بحبل اللّه القرآن، یحیون سنن اللّه و سنن رسوله.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

نه تکبر می‌ورزند و نه برتری‌جویی می‌کنند، و نه خیانت می‌کنند و نه تباهی به بار می‌آورند.

لا یستكبرون و لا یعلون، و لا یغلّون و لا یفسدون.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲

دل‌هایشان در بهشت‌هاست و تن‌هایشان در کار.

قلوبهم فی الجنان، و أجسادهم فی العمل.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲
منابع (۱)
  1. (**) یلاحظ أن المقطع اللاحق منقطع عما قبله، و قد عثرنا فی تحقیقاتنا علی مقاطع مهمة من تتمة الخطبة، لكننا لم نجد القطعة السابقة للفقرة. و نسأل اللّه تعالی أن یوفقنا للعثور علیها لنلحقها بالطبعات القادمة.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۲، صفحهٔ ۴۶. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن