
۳۸ تا ۴۰ ق (۶۵۸ تا ۶۶۱ م)
سالهای پایانی و شهادت
سپاه معاویه با یورشهای پیاپی شهرهای قلمرو علی را ناامن کرد و یاران خسته در کوفه دیر به یاری برمیخاستند. علی سپاهی تازه برای شام آماده میکرد که در رمضان سال ۴۰ در مسجد کوفه ضربت خورد و دو روز بعد درگذشت.
حدود سال ۳۸ ق (حدود ۶۵۸–۶۵۹ م) علی حدود ۶۱ ساله
فتنهٔ ابنحضرمی در بصره
بصره (شهر قدیم، نزدیک زبیر امروزی)
معاویه عبدالله بن حضرمی را به بصره فرستاد تا هواداران عثمان را بشوراند، در زمانی که ابنعباس، فرماندار شهر، در کوفه بود. علی جاریة بن قدامه را فرستاد و او ابنحضرمی را که به خانهای پناه برده بود محاصره کرد و خانه را به آتش کشید.
صفحهٔ این رخدادحدود سال ۳۸ ق (حدود ۶۵۸–۶۵۹ م) علی حدود ۶۱ ساله
شورش خریت بن راشد و فرار مصقله
اهواز و کرانههای فارس
خریت بن راشد از قبیلهٔ بنیناجیه پس از داوری از علی جدا شد، با گروهی به سوی اهواز و کرانههای فارس رفت و قبیلهها را به شورش و ندادن مالیات خواند. سپاه معقل بن قیس او را شکست داد و کشت. مصقلة بن هبیره، فرماندار اردشیرخُره، اسیران را خرید و آزاد کرد، اما بهایشان را نپرداخت و به معاویه پناه برد.
- سخن ۱۳۷گریز مصقله بن هبیره به نزد معاویهخدا مصقله را رسوا و اندوهگین کند! کار بزرگان را کرد و خیانتِ بدکاران را مرتکب شد و چون بردگان گریخت.
- سخن ۱۴۶خبر کوچ بنیناجیه و خریت بن راشدآیا خاطرجمع شدند و ماندند، یا ترسیدند و کوچ کردند؟
- نامه ۴۱مطالبهٔ پانصد هزار درهم از مصقلهاز بندهٔ خدا، امیر مؤمنان، علی بن ابیطالب، به مصقله بن هبیرهٔ شیبانی.
- نامه ۷۷به زیاد بن خصفه در کار بنیناجیهاز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به زیاد بن خصفه.
حدود ۳۸ تا ۳۹ ق (حدود ۶۵۸ تا ۶۶۰ م) علی حدود ۶۱ ساله
یورش ضحاک بن قیس به راه حاجیان
آبادیهای غرب کوفه و راه حج (ثعلبیه، قطقطانه)
ضحاک بن قیس با چند هزار سوار به آبادیهای غرب کوفه و راه حج یورش برد، به کاروان حاجیان حمله کرد و اموالشان را گرفت. حجر بن عدی به فرمان علی او را تا تدمر در شام دنبال کرد. علی پس از این یورش در خطبهای از پراکندگی یارانش شکایت کرد.
همهٔ ۱ متن این رخدادحدود سال ۳۹ ق (حدود ۶۵۹–۶۶۰ م) علی حدود ۶۲ ساله
یورش نعمان بن بشیر به عینالتمر
عینالتمر، غرب کوفه
نعمان بن بشیر از سوی معاویه با گروهی به عینالتمر، در غرب کوفه، یورش برد. فرمانده آنجا با یارانی اندک ایستادگی کرد تا کمک رسید. علی که مردم کوفه را برای یاری فراخوانده بود و پاسخ کمی شنیده بود، در خطبهای از این سستی گلایه کرد.
حدود ۳۹ یا ۴۰ ق (حدود ۶۵۹–۶۶۰ م) علی حدود ۶۲ ساله
یورش سفیان بن عوف به انبار
انبار، کنار فرات
سفیان بن عوف غامدی با سپاهی از شام به شهر هیت و سپس انبار، کنار فرات، یورش برد. فرمانده پادگان انبار و گروهی از یارانش کشته شدند و مهاجمان اموال مردم را بردند. علی با خطبهٔ معروف جهاد، کوفیان را برای کوتاهیشان سخت سرزنش کرد.
- سخن ۱۵۷غارت انبار و گلایه از ستم مردم خودبه خدا سوگند، شما شرّ خودتان را هم از سر من کم نمیکنید؛ پس چگونه شرّ دیگران را از سرم کم میکنید؟! اگر مردمِ پیش از من از ستمِ حاکمانشان شکایت میکردند، من امروز از ستمِ مردمم شکایت میکنم!
- نامه ۴۶سرزنش کمیل برای رها کردن مرز هیتاز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به کمیل بن زیاد نخعی.
اواخر ۳۹ یا اوایل ۴۰ ق (حدود ۶۶۰ م) علی حدود ۶۳ ساله
پیمان سه خارجی در مکه برای کشتن علی، معاویه و عمرو عاص
مکه
سه تن از خوارج، از جمله عبدالرحمن بن ملجم مرادی، در مکه همپیمان شدند که در یک شب علی، معاویه و عمرو عاص را بکشند. ابنملجم به کوفه آمد و با زنی به نام قطام آشنا شد که پدر و برادرش در نهروان کشته شده بودند و کشتن علی را شرط ازدواج گذاشت. دو تن دیگر در شام و مصر به هدف نرسیدند.
حدود سال ۴۰ ق (حدود ۶۶۰ م) علی حدود ۶۳ ساله
یورش بسر بن ابیارطاة به حجاز و یمن
یمن (صنعا)
بسر بن ابیارطاة با سه هزار نفر از شام به مدینه و مکه رفت و مردم را با تهدید به بیعت با معاویه واداشت. در یمن، عبیدالله بن عباس، فرماندار علی، گریخت و بسر دو پسر خردسال او را کشت. علی جاریة بن قدامه را به دنبال او فرستاد و در خطبهای از سستی کوفیان در برابر این یورشها گلایه کرد.
همهٔ ۲ متن این رخدادحدود سال ۴۰ ق (حدود ۶۶۰ م) علی حدود ۶۳ ساله
کنارهگیری ابنعباس از بصره (گزارشی مورد اختلاف)
بصره (شهر قدیم، نزدیک زبیر امروزی)
طبری و برخی دیگر گزارش میکنند که در سال ۴۰، عبدالله بن عباس پس از گلایهٔ علی دربارهٔ بیتالمال، بصره را ترک کرد و با مالی به مکه رفت. بسیاری از عالمان شیعه و برخی پژوهشگران این گزارش را نمیپذیرند. نامهای در نهجالبلاغه که علی در آن کارگزاری را برای برداشتن بیتالمال سرزنش میکند، گاه به این ماجرا نسبت داده میشود.
همهٔ ۲ متن این رخدادشعبان و آغاز رمضان ۴۰ ق (حدود دسامبر ۶۶۰ تا فوریه ۶۶۱ م) علی حدود ۶۳ ساله
آخرین خطبهها و آماده کردن سپاهی تازه برای شام
مسجد جامع کوفه
نوف بکالی گزارش میکند که علی بر سنگی که جعده بن هبیره برایش گذاشته بود ایستاد و خطبهای خواند و از یاران رفتهاش، مانند عمار، با حسرت یاد کرد. او برای حسین، قیس بن سعد و ابوایوب انصاری پرچم بست تا هر یک با ده هزار نفر به سوی شام بروند. اما پیش از آنکه جمعهٔ بعد برسد، ضربت خورد و سپاه پراکنده شد.
همهٔ ۲ متن این رخدادسحرگاه ۱۹ رمضان ۴۰ ق (۲۶ ژانویه ۶۶۱ م) علی ۶۳ ساله
ضربت خوردن در مسجد کوفه
مسجد جامع کوفه
سحرگاه نوزدهم رمضان، هنگامی که علی برای نماز صبح به مسجد کوفه آمده بود، ابنملجم با شمشیری زهرآلود بر سر او زد. گزارش شده که علی گفت: «به خدای کعبه رستگار شدم.» ابنملجم دستگیر شد.
صفحهٔ این رخداد۱۹ تا ۲۱ رمضان ۴۰ ق (۲۶–۲۸ ژانویه ۶۶۱ م) علی ۶۳ ساله
وصیت به حسن و حسین
کوفه
علی در دو روز پایانی زندگی، وصیتنامهای برای حسن و حسین و همهٔ خانواده و پیروانش گفت: پرهیزگاری، نظم در کارها، آشتی دادن میان مردم، و یاد یتیمان، همسایگان، قرآن و نماز. دربارهٔ ضاربش سفارش کرد که اگر زنده ماند خودش تصمیم میگیرد، و اگر نه، تنها یک ضربه در برابر یک ضربه زده شود و او را مثله نکنند.
- خطبه ۶۱خداحافظی با مردم پس از ضربت ابنملجمستایش از آنِ خداست، آنگونه که سزاوار جایگاه اوست، در حالی که پیرو فرمان اوییم. او را میستایم همانگونه که دوست دارد؛ و جز خدا خدایی نیست، خدای یگانه و یکتای بینیاز، همانگونه که خود را وصف کرده است. و گواهی میدهم که محمد (ص) بنده و فرستادهٔ اوست.
- سخن ۱۵۹به دوستدارانی که پس از ضربت گرد آمدندچه چیزی شما را اینجا نشانده است؟
شب ۲۱ رمضان ۴۰ ق (۲۸ ژانویه ۶۶۱ م) علی ۶۳ ساله
شهادت امیرالمؤمنین
کوفه
علی دو روز پس از ضربت، در شب بیستویکم رمضان سال ۴۰ درگذشت. او حدود ۶۳ سال داشت و نزدیک به پنج سال خلافت کرده بود. مردم کوفه پس از او با فرزندش حسن بیعت کردند.
شب ۲۱ رمضان ۴۰ ق، پس از درگذشت (۲۸ ژانویه ۶۶۱ م) علی حدود ۶۳ ساله
خاکسپاری پنهانی در نجف
نجف (غریین)، بیرون کوفه
به وصیت خودش، حسن و حسین و چند تن از نزدیکان او را شبانه و پنهانی در زمینی بیرون کوفه، جایی که امروز نجف است، به خاک سپردند تا خوارج و دشمنان به قبر دست نیابند. بنا بر روایت شیعه، جای قبر پنهان ماند تا امام صادق آن را به چند تن از یاران خود نشان داد؛ زمان آشکار شدن قبر را به دوران سفاح یا منصور عباسی نسبت دادهاند. آنجا بعدها زیارتگاه شد. منابع کهن دیگر جاهای دیگری، مانند مسجد یا کاخ فرمانداری کوفه، را هم گفتهاند. ابنملجم پس از درگذشت علی قصاص شد.
در همین سالها
- خطبه ۱۱، میان ۳۸ تا ۴۰ قخطبهٔ قاصعه؛ تکبر ابلیس و تعصب قبیلهایستایش از آنِ خداست؛ خدایی که جامهٔ عزت و کبریایی (بزرگیِ مطلق) را پوشیده و آن دو را تنها برای خودش برگزیده است، نه آفریدگانش. خدا آن دو را قرقگاه و حریمِ ممنوع برای جز خودش قرار داده، برای شکوهِ خود برگزیده، و لعنت را بر هر یک از بندگانش که در آن دو با او به…
- خطبه ۲۳، میان ۳۸ تا ۳۹ قخطبهٔ شقشقیه؛ ماجرای خلافت پس از پیامبربدانید! به خدا سوگند، پسر ابوقحافه خلافت را چون پیراهنی بر تن کرد، در حالی که خوب میدانست جایگاه من نسبت به خلافت، چون جایگاه محور در سنگ آسیاب است. سیل از دامنهام فرو میریزد و پرنده به بلندایم اوج نمیگیرد (در دانش و بزرگی دستنیافتنیام).
- سخن ۲۵، میان ۴۰ تا ۶۰ قوصف امام علی از زبان ضرار نزد معاویهای دنیا، ای دنیا! از من دور شو. خودت را به من نشان دادهای؟!
- سخن ۱۵۱، میان ۳۸ تا ۴۰ قپس از من با خوارج نجنگیدسخنی از او (ع) دربارهٔ بازداشتن یارانش از جنگ با خوارج پس از او: پس از من با خوارج نجنگید.
- سفارش ۶، میان ۳۸ تا ۳۹ قبه زیاد بن ابیه: دادگر باشبه عدالت رفتار کن و از زورگویی و بیدادگری بپرهیز؛ چرا که زورگویی به آوارگی میانجامد و به کیفر و انتقام شتاب میبخشد.
- نامه ۶۸، میان ۳۸ تا ۴۰ قهشدار به زیاد بن ابیه دربارهٔ فریب معاویهاز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به زیاد بن ابیه.
- نامه ۷۱، میان ۳۸ تا ۳۹ قبه قثم بن عباس: شامیان در راه حجاز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به قثم بن عباس.







