
۳۷ تا ۳۸ ق (۶۵۷ تا ۶۵۸ م)
داوری، خوارج و از دست رفتن مصر
گروهی از یاران علی پذیرفتن داوری را گناه دانستند و از او جدا شدند (خوارج). داوران دیدار کردند و علی رأی آنان را نپذیرفت؛ روایت مشهور از نیرنگ عمرو عاص در این دیدار سخن میگوید. جنگ نهروان پیش آمد و در همین ماهها مالک اشتر در راه مصر درگذشت (بیشتر منابع از زهر سخن میگویند) و مصر از دست رفت.
حدود ربیعالاول ۳۷ ق (حدود اوت–سپتامبر ۶۵۷ م) علی حدود ۶۰ ساله
بازگشت به کوفه و جدا شدن خوارج در حروراء
حروراء، روستایی نزدیک کوفه
در راه بازگشت از صفین، علی در «حاضرین» نامهای پرمهر و پندآموز برای فرزندش حسن نوشت. وقتی به کوفه رسید، حدود دوازده هزار نفر از سپاهش با شعار «داوری تنها از آن خداست» پذیرش داوری را گناه دانستند و به روستای حروراء رفتند. علی و ابنعباس با آنان گفتوگو کردند و بسیاری بازگشتند.
- سخن ۴۰بیماری و آمرزش گناه؛ در بازگشت از صفینچرا تو را رنگپریده و تکیده میبینم؟ این از چیست؟ آیا از بیماری است؟
- سخن ۱۳۱یاد خباب و سلام بر اهل گورهای کوفهخدا خَبّاب را رحمت کند! از سرِ شوق اسلام آورد، به فرمانبرداری هجرت کرد، جهادگرانه زیست، در پایان به بلایی در تنش آزموده شد، به اندازهٔ نیاز قناعت کرد و از خدا خشنود بود. سپس امام (ع) پیش رفت تا به گورها نزدیک شد و فرمود:
- سخن ۱۴۱به خوارج: قرآن را داور کردیم، نه مردانپس امام (ع) فرمود: ما مردان را داور قرار ندادیم؛ ما تنها قرآن را داور قرار دادیم.
- سفارش ۱۲دلیل آوردن از سنت در بحث با خوارجبه سراغشان برو و با قرآن با آنان جر و بحث نکن؛ چون قرآن بارِ معناهای گوناگون را میکشد و وجههای فراوانی دارد؛ تو چیزی میگویی و آنان هم چیزی میگویند.
- نامه ۷۰گزارش ماجرای صفین برای مردم شهرهاآغاز کار ما این بود که با شامیان روبهرو شدیم. در ظاهر، پروردگارمان یکی است، پیامبرمان یکی است، و دعوتمان در اسلام یکی است. در ایمان به خدا و باور به پیامبر خدا (ص)، نه ما چیزی بیش از این از آنان میخواهیم و نه آنان بیش از این از ما میخواهند. کار یکی است…
رمضان ۳۷ ق (یا شعبان ۳۸ ق) (فوریه–مارس ۶۵۸ م) علی حدود ۶۰ ساله
دیدار داوران و رأی آنان
دومة الجندل، میان عراق و شام
داوران در دومة الجندل، میان عراق و شام، دیدار کردند. به روایت مشهور، ابوموسی پذیرفت هر دو، علی و معاویه، کنار گذاشته شوند و این را اعلام کرد، اما عمرو عاص پس از او معاویه را بر سر کار نگه داشت. علی اعلام کرد این رأی بر پایهٔ قرآن نیست و از آن پیروی نمیکند.
- خطبه ۵۹فراخواندن کوفیان به جهاد با شامیانستایش از آنِ خداست که با آفریدههایش بر آفریدگان خود آشکار شده و با برهانش بر دلهایشان نمایان است. آفریدگان را بیآنکه از پیش بیندیشد و بسنجد آفرید؛ زیرا فکر کردن تنها درخور کسانی است که درون و اندیشه دارند، و او در ذات خود درون و اندیشهای ندارد.
- سخن ۱۱۸پند به عمرو عاص دربارهٔ پیروی از حقسخنی از امام (ع) در پند دادن به عمرو عاص: برترینِ مردم نزد خدای توانا و بزرگ کسی است که عمل کردن به حق را بیشتر دوست داشته باشد، هرچند به او کاستی برساند و او را به اندوه و سختی بیندازد.
- نامه ۶۹هشدار به ابوموسی اشعری هنگام داوریاز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به عبدالله بن قیس.
از شوال ۳۷ تا آغاز ۳۸ ق (حدود مارس–ژوئیه ۶۵۸ م) علی حدود ۶۰ ساله
گردآمدن خوارج در نهروان و کشتن عبدالله بن خباب
نهروان، کنار نهر نهروان در جنوب شرقی بغداد امروزی
خوارج پنهانی و دستهدسته کوفه و بصره را ترک کردند، کنار نهر نهروان گرد آمدند و عبدالله بن وهب راسبی را رهبر خود کردند. آنان عبدالله بن خباب، پسر یکی از یاران پیامبر، و همسر باردارش را تنها به خاطر اختلاف عقیده کشتند. علی که سپاهی برای رفتن به شام آماده کرده بود، راه خود را به سوی آنان گرداند.
اواخر ۳۷ یا اوایل ۳۸ ق (پیش از سقوط مصر) (حدود ۶۵۸ م) علی حدود ۶۱ ساله
فرمان حکومت مصر برای مالک اشتر و شهادت او در راه
قلزم (نزدیک سوئز امروزی)
وقتی کار مصر بر محمد بن ابیبکر سخت شد، علی مالک اشتر، یار دلاور و مورد اعتمادش، را با فرماننامهای مفصل دربارهٔ حکومت عادلانه به مصر فرستاد. اشتر پیش از رسیدن، در قلزم با عسلی زهرآلود کشته شد و معاویه از این خبر شادمان شد. علی در سوگ او گفت: «مالک، و چه مالکی!»
- سخن ۱۵۵در سوگ مالک اشترآفرینِ خدا بر مالک!
- سفارش ۱۱به مالک اشتر: سختگیری را با نرمی بیامیزبرای آن کار کسی جز تو نیست؛ پس به سوی آن برو، خدا رحمتت کند.
- نامه ۷۲فراخواندن مالک اشتر از نصیبین برای مصراز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به مالک بن حارث اشتر.
- نامه ۷۳معرفی مالک اشتر به مردم مصراز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به مردمی که برای خدا خشم گرفتند؛ آن هنگام که در زمینِ او نافرمانی شد و حقِ او از میان رفت، و ستم خیمهٔ خود را بر نیکوکار و بدکار، و بر ماندگار و کوچکننده برافراشت؛ چنانکه نه کار نیکی مانده بود که دل به آن آرام گیرد، و نه کار…
- نامه ۷۴دلجویی از محمد بن ابیبکر برای فرستادن اشتراز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به محمد بن ابیبکر.
صفر ۳۸ ق (به محاسبهٔ جدولی حدود ۹ صفر) (حدود ژوئیه ۶۵۸ م (ویکیپدیا: ۱۷ ژوئیه)) علی حدود ۶۱ ساله
جنگ نهروان
نهروان، کنار نهر نهروان در جنوب شرقی بغداد امروزی
علی از خوارج خواست قاتلان را تحویل دهند و به هر کس که از صف آنان بیرون بیاید امان داد؛ بسیاری رفتند. با باقیماندگان جنگ شد و تقریباً همه کشته شدند، در حالی که از سپاه علی شمار اندکی کشته شد، همانگونه که بنا بر برخی گزارشها خودش پیش از نبرد گفته بود. او پس از جنگ گفت این گروه از میان نمیروند و در نسلهای بعد هم خواهند بود.
- سخن ۱۴۵گفتوگو با خوارج در اردوگاه نهروانآیا همهٔ شما با ما در صفین حاضر بودید؟
- سخن ۱۵۰پس از نهروان: خوارج هنوز تمام نشدهاندباد شکمِ الاغ (سخنی بیپایه و یاوه است)! باد شکمِ الاغ!
- سخن ۱۵۲بر کشتگان نهروان: شیطان و نفس فریبشان دادبدبختی بر شما باد! کسی که فریبتان داد، سخت به شما زیان رساند.
صفر ۳۸ ق (ژوئیه–اوت ۶۵۸ م) علی ۶۱ ساله
از دست رفتن مصر و شهادت محمد بن ابیبکر
فسطاط، مصر
عمرو عاص با سپاهی از شام و یاری هواداران عثمان در مصر به آنجا حمله کرد. سپاه کوچک محمد بن ابیبکر شکست خورد، او را کشتند و پیکرش را در پوست الاغی سوزاندند. علی که نتوانسته بود بهموقع برایش نیرو بفرستد، بسیار اندوهگین شد و در نامهای به ابنعباس از سستی یارانش گلایه کرد.
- سخن ۱۴۰بیتابی بر کشته شدن محمد بن ابیبکربدانید که اندوه ما بر او به اندازهٔ شادی آنان از این کار است؛ جز اینکه از دشمنان آنان یکی کم شد و از دوستان ما یکی کاسته شد.
- نامه ۷۶سوگ محمد بن ابیبکر و سقوط مصراز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به عبدالله بن عباس.
در همین سالها
- خطبه ۲۵، صفر ۳۸ قخطبهٔ دیباج؛ سفارش به صدقه، قرآن و دانشستایش از آنِ خداست؛ پدیدآورندهٔ آفریدگان، شکافندهٔ سپیدهدم، زندهکنندهٔ مردگان، و برانگیزندهٔ کسانی که در گورها هستند.
- سخن ۱۳۳، میان ۳۷ تا ۳۸ قسوگ سهل بن حنیف: اگر کوهی دوستم بدارداگر کوهی مرا دوست بدارد، فرو میریزد.
- سخن ۱۴۷، میان ۳۷ تا ۳۸ قخواب با یقین بهتر از نماز با شکخوابیدن با یقین، بهتر از نماز خواندن با شک است. ما خاندان محمد، مایهٔ نجات هر مؤمنی هستیم.
- سخن ۱۵۳، میان ۳۷ تا ۳۸ قپاسخ به پیشنهاد مالبخشی برای جلب مردماما آنچه دربارهٔ رفتار و روش عادلانهٔ ما گفتی، خدای شکستناپذیر و باشکوه میفرماید: «مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ أَساءَ فَعَلَیْها وَ ما رَبُّکَ بِظَلاّمٍ لِلْعَبِیدِ» (هر کس کار شایستهای کند به سود خود اوست، و هر کس بدی کند به زیان خود اوست، و…
- نامه ۱۳، میان ۳۷ تا ۳۸ قبه فرماندار مکه: حج و رسیدگی به مردماز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به قُثَم بن عباس.
- نامه ۳۹، میان ۳۷ تا ۴۰ قبه منذر بن جارود: درستکاری پدرت مرا فریفتاز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به منذر بن جارود عبدی.
- وصیتنامه ۳، میان ۳۷ تا ۳۹ قوقف داراییها و سرپرستی حسن و حسیناین چیزی است که بندهٔ خدا، علی بن ابیطالب، امیر مؤمنان، دربارهٔ مالِ خود فرمان داده و وقف و وصیت کرده است، برای جُستنِ خشنودیِ خدای برتر...

