خطبههاخطبه ۵۹۱۰ دقیقه خواندن
فراخواندن کوفیان به جهاد با شامیان
خطبهای از امام (ع) در برانگیختن مردم به جهاد (پیکار در راه خدا)
علی در کوفه مردم را به رفتن به شام و جنگ با معاویه فراخواند. خطبه با ستایش خدا، سفارش به تقوا و توصیف اسلام و قرآن آغاز میشود و به جملهٔ «برای رفتن به سوی قومی که از حق سرگردانند آماده شوید» میرسد. سپس چند روز مردم را به حال خود گذاشت تا از اقدام آنان ناامید شد، و دوباره سخن گفت. ویراستار این فراخوان را به حملهٔ یاران معاویه به شهر انبار مربوط دانسته، ولی منابع قدیمی بخش اصلی آن را پس از داوری پایان صفین یا پس از جنگ نهروان میآورند.
خطاب به: مردم کوفه و سپاهیان او
بخشهایی از این متن در نهجالبلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۱۰۸، خطبهٔ ۱۲۵
ادامه از جایی که بودید: رفتن به همان بند
بخشهای این متن (۱۱)
- ویژگیهای پیامبر، محمد (ص)
- برانگیختن مردم به تقوا و فرمانبرداری از خدا و سودهای آن دو
- نتیجهٔ تقوای خدا و اهمیت اسلام
- بزرگی دین پاک اسلام
- وصفِ امام (ع) از حالِ دنیا پیش از بعثت پیامبر (ص)
- فضیلتهای قرآن مجید از زبان امام (ع)
- شماری از ویژگیها و فضیلتهای امام (ع)
- جایگاه امام (ع) در اسلام و مقام او نزد خدا
- تأکید امام بر اینکه پیامبر دشمنان او را نفرین کرده است
- تشویق امام (ع) به آمادگی برای جنگ با معاویه و سپاهش
- اتمام حجتِ امام (ع) با مردم در پیشگاه خدای متعال
هنگامی که به او خبر رسید یاران معاویه به شهر اَنبار شبیخون زدهاند:
لمّا بلغه أن أصحاب معاویة قد أغاروا علی الأنبار
به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
ستایش از آنِ خداست که با آفریدههایش بر آفریدگان خود آشکار شده و با برهانش بر دلهایشان نمایان است. آفریدگان را بیآنکه از پیش بیندیشد و بسنجد آفرید؛ زیرا فکر کردن تنها درخور کسانی است که درون و اندیشه دارند، و او در ذات خود درون و اندیشهای ندارد.
الحمد للّه المتجلّی لخلقه بخلقه، و الظّاهر لقلوبهم بحجّته. خلق الخلق من غیر رویّة، إذ كانت الرّویّات لا تلیق إلاّ بذوی الضّمائر، و لیس بذی ضمیر فی نفسه.
دانشِ خدای پاک، درونِ نهانِ پردهها را شکافته و بر پیچیدگیهای باورهای درونی احاطه دارد.
خرق علمه - سبحانه - باطن غیب السّترات، و أحاط بغموض عقائد السّریرات.
منابع (۱)
- ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 395 الحدیث 16. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 180. مرسلا.
او فریاد جانوران وحشی را در بیابانها، و گناهان بندگان را در خلوتها، و رفتوآمد ماهیان را در دریاهای ژرف، و خروش و تلاطم آب را با بادهای تند میداند.
یعلم عجیج الوحوش فی الفلوات، و معاصی العباد فی الخلوات، و اختلاف النّینان فی البحار الغامرات، و تلاطم الماء بالرّیاح العاصفات.
منابع (۱)
- (**) من: یعلم. إلی: رسول رحمته. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 198.
ویژگیهای پیامبر، محمد (ص)
و گواهی میدهم که جز خدا خدایی نیست؛ و گواهی میدهم که محمد (ص) برگزیدهٔ پاکتبار خدا، فرستادهٔ وحی او و پیامبرِ رحمت اوست.
و أشهد أن لا إله إلاّ اللّه؛ و أشهد أنّ محمّدا صلّی اللّه علیه و آله نجیب اللّه، و سفیر وحیه، و رسول رحمته.
خدا او را از درختِ پیامبران، و چراغدانِ روشنایی، و اوجِ بزرگواری، و نافِ بَطحاء (قلب سرزمین مکه)، و چراغهای تاریکی، و چشمههای حکمت برگزید. او پزشکی است که با طبابتِ خود میگردد؛ مرهمهایش را به خوبی آماده کرده و ابزارهای داغ کردنش را گداخته است. آنها را هر جا که نیاز باشد به کار میبرد: بر دلهای کور، و گوشهای کر، و زبانهای لال.
إختاره من شجرة الأنبیاء، و مشكاة الضّیاء، و ذؤابة العلیاء، و سرّة البطحاء، و مصابیح الظّلمة، و ینابیع الحكمة. طبیب دوّار بطبّه، قد أحكم مراهمه، و أحمی مواسمه؛ یضع من ذلك حیث الحاجة إلیه؛ من قلوب عمی، و آذان صمّ، و ألسنة بكم.
منابع (۱)
- أمضی. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 87.
او با داروی خود در پیِ جاهای غفلت و جایگاههای سرگردانی میگردد.
متتبّع بدوائه مواضع الغفلة، و مواطن الحیرة.
اما بعد، بندگان خدا! من شما را به تقوای (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) خدایی سفارش میکنم که آفرینش شما را آغاز کرد، و بازگشتتان به سوی اوست، و برآورده شدنِ خواستهتان به دست اوست، و نهایتِ شوق و آرزویتان به سوی اوست، و مقصدِ راهتان به جانب اوست، و پناه بردنتان در ترسها به درگاه اوست. چرا که تقوای خدا داروی دردِ دلهای شما، و بیناییِ کوریِ درونهای شما، و شفای بیماریِ تنهای شما، و اصلاحِ تباهیِ سینههای شما، و پاکیِ آلودگیِ جانهای شما، و روشنیبخشِ کمسوییِ دیدگان شما، و آرامشِ هراسِ دلِ شما، و روشناییِ سیاهیِ تاریکیِ شماست.
أمّا بعد؛ فإنّی أوصیكم، عباد اللّه، بتقوی اللّه الّذی ابتدأ خلقكم، و إلیه یكون معادكم، و به نجاح طلبتكم، و إلیه منتهی رغبتكم، و نحوه قصد سبیلكم، و إلیه مرامی مفزعكم؛ فإنّ تقوی اللّه دواء داء قلوبكم، و بصر عمی أفئدتكم، و شفاء مرض أجسادكم، و صلاح فساد صدوركم، و طهور دنس أنفسكم، و جلاء عشا أبصاركم، و أمن فزع جأشكم، و ضیاء سواد ظلمتكم.
منابع (۳)
- (**) من: أمّا بعد. إلی: حكما لمن قضی. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 198.
- أجسامكم. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 179.
- غشاء. ورد فی نسخة العام 400 ص 280. و نسخة الآملی ص 172. و متن شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 10 ص 188. و نسخة العطاردی ص 232.
پس فرمانبرداری از خدا را جامهٔ زیرین خود قرار دهید نه جامهٔ روییتان، و از جامهٔ زیرینتان هم درونیتر، جزئی از جانِ خود سازید، و رازی لطیف در میان سینهتان، و فرمانروایی بر فراز کارهایتان، و آبشخوری برای هنگامِ وارد شدنتان به قیامت، و واسطهای برای رسیدن به خواستهتان، و سپری برای روزِ هراستان، و چراغهایی برای درونِ قبرهایتان، و مایهٔ آرامشی برای تنهایی و وحشتِ درازی که در پیش دارید، و گشایشی برای اندوهِ جاهای سختتان.
فاجعلوا طاعة اللّه شعارا دون دثاركم، و دخیلا دون شعاركم، و لطیفا بین أضلاعكم، و أمیرا فوق أموركم، و منهلا لحین ورودكم، و شفیعا لدرك طلبتكم، و جنّة لیوم فزعكم، و مصابیح لبطون قبوركم، و سكنا لطول وحشتكم، و نفسا لكرب مواطنكم.
منابع (۲)
- أمرا. ورد فی نسخة نصیری ص 130. و هامش نسخة ابن النقیب ص 179.و نسخة العام 550 ص 133 أ.
- وردكم. ورد فی نسخة العام 400 ص 280. و نسخة ابن المؤدب ص 199. و نسخة الآملی ص 172. و نسخة الإسترابادی ص 324. و نسخة ابن شذقم ص 434.و نسخة ابن النقیب ص 179.
چرا که فرمانبرداری از خدا پناهگاهی است در برابر پرتگاههای نابودی که گرداگردتان را گرفتهاند، و ترسهایی که در انتظارتان است، و سوزِ آتشهای افروخته.
فإنّ طاعة اللّه حرز من متالف مكتنفة، و مخاوف متوقّعة، و أوار نیران موقدة.
برانگیختن مردم به تقوا و فرمانبرداری از خدا و سودهای آن دو
پس هر کس تقوا پیشه کند، سختیها پس از آنکه نزدیک شده بودند از او دور میشوند، و کارها پس از تلخیشان برایش شیرین میشوند، و موجهای بلا پس از انبوه شدنشان از گردِ او کنار میروند، و دشواریها پس از به رنج انداختنشان برایش آسان میشوند، و کرامت پس از خشکسالیاش بر او میبارد، و رحمت پس از رمیدنش بر او مهربان میشود، و نعمتها پس از خشکیدنشان بر او میجوشند، و برکت پس از نمنم باریدنش همچون رگبار بر او فرو میریزد.
فمن أخذ بالتّقوی عزبت عنه الشّدائد بعد دنوّها، و احلولت له الأمور بعد مرارتها، و انفرجت عنه الأمواج بعد تراكمها، و أسهلت له الصّعاب بعد إنصابها، و هطلت علیه الكرامة بعد قحوطها، و تحدّبت علیه الرّحمة بعد نفورها، و تفجّرت علیه النّعم بعد نضوبها، و وبلت علیه البركة بعد إرذاذها.
منابع (۱)
- انصبابها. ورد فی نسخة العام 400 ص 281. و نسخة ابن المؤدب ص 199.و نسخة نصیری ص 130. و نسخة الآملی ص 172. و نسخة العام 550 ص 132 أ.
نتیجهٔ تقوای خدا و اهمیت اسلام
بندگان خدا! از خدایی پروا کنید که با پندش به شما سود رساند، و با پیامش به شما پند داد، و با نعمتش بر شما منت نهاد؛ پس خود را برای پرستش او رام کنید، و حقِ فرمانبرداریاش را به درگاه او ادا کنید.
فاتّقوا اللّه، عباد اللّه، الّذی نفعكم بموعظته، و وعظكم برسالته، و امتنّ علیكم بنعمته؛ فعبّدوا أنفسكم لعبادته، و اخرجوا إلیه من حقّ طاعته.
بزرگی دین پاک اسلام
این اسلام، دینِ خداست که آن را برای خود برگزیده، و زیر نظر خویش پرورانده، و آن را ویژهٔ بهترینِ آفریدگانش ساخته، و ستونهایش را بر پایهٔ محبتِ خود برپا داشته است.
ثمّ إنّ هذا الإسلام دین اللّه الّذی اصطفاه لنفسه، و اصطنعه علی عینه، و أصفاه خیرة خلقه، و أقام دعائمه علی محبّته.
با عزتِ اسلام، دیگر دینها را خوار ساخت، و با بالا بردنِ آن، دیگر آیینها را پایین آورد، و با ارجمندیِ آن، دشمنانش را پست کرد، و با یاری رساندن به آن، ستیزهجویانش را خوار و تنها گذاشت، و با ستونِ استوارِ آن، پایههای گمراهی را ویران کرد، و هر که را تشنه بود از حوضهای آن سیراب ساخت، و حوضها را به دستِ آبکشندگانش لبریز کرد.
أذلّ الأدیان بعزّه، و وضع الملل برفعه، و أهان أعداءه بكرامته، و خذل محادّیه بنصره، و هدم أركان الضّلالة بركنه، و سقی من عطش من حیاضه، و أتأق الحیاض بمواتحه.
سپس آن را چنان قرار داد که دستگیرهاش گسستنی نیست، و حلقهاش بازشدنی نیست، و شالودهاش ویرانشدنی نیست، و ستونهایش نابودشدنی نیست، و درختش از ریشه کندهشدنی نیست، و زمانش پایانیافتنی نیست، و قانونهایش کهنه و محوشدنی نیست، و شاخههایش بریدهشدنی نیست، و راههایش تنگ نیست، و همواریاش را ناهمواری نیست، و روشناییاش را سیاهی نیست، و راستقامتیاش را کژی نیست، و در چوبش پیچوخم نیست، و شاهراهش را ریگزارِ دشوارگذر نیست، و چراغهایش را خاموشی نیست، و شیرینیاش را تلخی نیست.
ثمّ جعله لا انفصام لعروته، و لا فكّ لحلقته، و لا انهدام لأساسه، و لا زوال لدعائمه، و لا انقلاع لشجرته، و لا انقطاع لمدّته، و لا عفاء لشرائعه، و لا جذّ لفروعه، و لا ضنك لطرقه، و لا وعوثة لسهولته، و لا سواد لوضحه، و لا عوج لانتصابه، و لا عصل فی عوده، و لا وعث لفجّه، و لا انطفاء لمصابیحه، و لا مرارة لحلاوته.
منابع (۲)
- حزّ. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 199.
- لمصباحه. ورد فی نسخة العام 400 ص 282. و نسخة عبده ص 454.
پس اسلام ستونهایی است که خدا ریشههای آنها را در حق استوار کرده و پایههایشان را پابرجا ساخته است؛ و سرچشمههایی است که چشمههایش پرآب شده، و چراغهایی است که آتشهایش برافروخته شده، و نشانههای راهنمایی است که مسافرانش از آنها پیروی کردهاند، و علامتهایی است که با آنها راهِ گذرگاههایش را یافتهاند، و آبشخورهایی است که تشنگانش از آنها سیراب شدهاند.
فهو دعائم أساخ فی الحقّ أسناخها، و ثبّت لها آساسها، و ینابیع غزرت عیونها، و مصابیح شبّت نیرانها، و منار اقتدی بها سفّارها، و أعلام قصد بها فجاجها، و مناهل روی بها ورّادها.
منابع (۲)
- أسسها. ورد فی متن شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 3 ص 444.
- شمّت. ورد فی نسخة العام 400 ص 282.
خدا در اسلام نهایتِ خشنودی خود، بلندترین ستونهایش، و کوهانِ (قله و برترین جایگاهِ) فرمانبرداریاش را قرار داد؛ پس اسلام نزد خدا پایههایی استوار، بنایی بلند، دلیلی روشن، آتشی فروزان، قدرتی شکستناپذیر، منارهای برافراشته و جایگاهی دستنیافتنی دارد. پس آن را گرامی بدارید و از آن پیروی کنید، حقش را ادا کنید و آن را در جایگاههای خودش بگذارید.
جعل اللّه فیه منتهی رضوانه، و ذروة دعائمه، و سنام طاعته؛ فهو عند اللّه وثیق الأركان، رفیع البنیان، منیر البرهان، مضیء النّیران، عزیز السّلطان، مشرف المنار، معوذ المثار. فشرّفوه و اتّبعوه، و أدّوا إلیه حقّه، وضعوه فی مواضعه.
منابع (۳)
- مشرق. ورد
- معوز. ورد فی نسخة العام 400 ص 280. و نسخة ابن المؤدب ص 199. و نسخة نصیری ص 131. و نسخة الآملی ص 174. و نسخة الإسترابادی ص 326. و متن منهاج البراعة ج 12 ص 284. و نسخة عبده ص 454. و نسخة العطاردی ص 234.
- المنال. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 200. و نسخة العام 550 ص 133 أ.
وصفِ امام (ع) از حالِ دنیا پیش از بعثت پیامبر (ص)
سپس خدای پاک، محمد (ص) را به حق برانگیخت؛ زمانی که پایانِ دنیا نزدیک شده بود و پدیدار شدنِ آخرت رو آورده بود. شادابیِ دنیا پس از درخشش، تاریک شده بود؛ دنیا با مردمش به سختی افتاده بود، بسترش زبر گشته و زمانِ رفتنش فرا رسیده بود. در روزگاری که عمرش رو به پایان بود و نشانههای قیامتش نزدیک شده بود؛ مردمش یکی پس از دیگری از میان میرفتند، حلقهاش شکسته و ریسمانش گسسته بود، نشانههایش محو شده، زشتیهایش آشکار گشته و عمرِ درازش کوتاه شده بود.
ثمّ إنّ اللّه - سبحانه - بعث محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بالحقّ حین دنا من الدّنیا الانقطاع، و أقبل من الآخرة الاطّلاع، و أظلمت بهجتها بعد إشراق، و قامت بأهلها علی ساق، و خشن منها مهاد، و أزف منها قیاد، فی انقطاع من مدّتها، و اقتراب من أشراطها، و تصرّم من أهلها، و انفصام من حلقتها، و انتشار من سببها، و عفاء من أعلامها، و تكشّف من عوراتها، و قصر من طولها.
منابع (۱)
- نفاد. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 181. و نسخة العام 550 ص 133 أ.
خدای پاک و برتر، او را رسانندهٔ پیامِ خود، کرامتی برای امتش، بهاری برای مردمِ زمانش، سربلندیای برای یاورانش و شرفی برای یارانش قرار داد.
جعله اللّه - سبحانه و تعالی - بلاغا لرسالته، و كرامة لأمّته، و ربیعا لأهل زمانه، و رفعة لأعوانه، و شرفا لأنصاره.
سپس کتاب را بر او فرو فرستاد؛ نوری که چراغهایش خاموش نمیشود، چراغی که شعلهاش فرو نمینشیند، دریایی که به تهِ آن نمیرسند، راهی که رهگذرش گمراه نمیشود، پرتوی که روشناییاش تاریک نمیشود، جداکنندهٔ حق و باطلی که دلیلش خاموش نمیشود، بنایی که پایههایش ویران نمیشود، درمانی که با آن ترسی از بیماریها نیست، عزتی که یارانش شکست نمیخورند، و حقی که یاورانش تنها نمیمانند.
ثمّ أنزل علیه الكتاب نورا لا تطفأ مصابیحه، و سراجا لا یخبو توقّده، و بحرا لا یدرك قعره، و منهاجا لا یضلّ نهجه، و شعاعا لا یظلم ضوؤه، و فرقانا لا یخمد برهانه، و بنیانا لا تهدم أركانه، و شفاء لا تخشی أسقامه، و عزّا لا تهزم أنصاره، و حقّا لا تخذل أعوانه.
منابع (۱)
- لا تنهدّ. ورد فی نسخة نصیری ص 131. و ورد تهدّ فی هامش نسخة ابن النقیب ص 181. و نسخة العام 550 ص 133 ب.
فضیلتهای قرآن مجید از زبان امام (ع)
پس قرآن معدنِ ایمان و قلبِ آن است؛ چشمهسارهای دانش و دریاهای آن است؛ باغهای عدالت و آبگیرهای آن است؛ سنگهای اجاقِ (پایههای استوارِ) اسلام و بنای آن است؛ و درههای حق و دشتهای سرسبزِ آن است. دریایی است که آبکشان آبش را تمام نمیکنند، چشمههایی که دلوکشان خشکش نمیکنند، آبشخورهایی که تشنگان کمآبش نمیکنند، منزلگاههایی که مسافران راهش را گم نمیکنند، نشانههایی که رهگذران از دیدنش بیبهره نمیمانند، و تپههایی که راهیان از کنارشان رد نمیشوند.
فهو معدن الإیمان و بحبوحته، و ینابیع العلم و بحوره، و ریاض العدل و غدرانه، و أثافیّ الإسلام و بنیانه، و أودیة الحقّ و غیطانه، و بحر لا ینتزفه المستنزفون، و عیون لا ینضبها الماتحون، و مناهل لا یغیضها الواردون، و منازل لا یضلّ نهجها المسافرون، و أعلام لا یعمی عنها السّائرون، و إكام لا یجوز عنها القاصدون.
منابع (۲)
- آكام. ورد فی نسخة العام 400 ص 284. و نسخة ابن المؤدب ص 201. و نسخة عبده ص 465. و نسخة الصالح ص 316. و نسخة العطاردی ص 235.
- إمام لا یجوز عنه. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 327. و نسخة ابن النقیب ص 182.
خدای برتر آن را سیرابیای برای تشنگیِ دانشمندان، بهاری برای دلهای دینشناسان، و شاهراههایی برای راههای نیکان قرار داد؛ دارویی که پس از آن دردی نیست، نوری که با آن تاریکیای نیست، ریسمانی که دستگیرهاش محکم است، و پناهگاهی که قلهاش تسخیرناپذیر است. آن را عزتی برای کسی که پیروش شود، آرامشی برای کسی که در آن درآید، هدایتی برای کسی که به آن اقتدا کند، حجتی برای کسی که آن را آیینِ خود سازد، برهانی برای کسی که با آن سخن بگوید، گواهی برای کسی که با آن به دادخواهی برخیزد، و پیروزیای برای کسی که با آن دلیل بیاورد قرار داد؛ و نیز حاملی برای کسی که آن را به دوش کشد، مرکبی برای کسی که آن را به کار بندد، نشانهای برای کسی که نشانه بجوید، سپری برای کسی که زره بپوشد، دانشی برای کسی که به دل بسپارد، سخنی برای کسی که روایت کند، و حکمی برای کسی که داوری کند.
جعله اللّه - تعالی - ریّا لعطش العلماء، و ربیعا لقلوب الفقهاء، و محاجّلطرق الصّلحاء، و دواء لیس بعده داء، و نورا لیس معه ظلمة، و حبلا وثیقا عروته، و معقلا منیعا ذروته، و عزّا لمن تولاّه، و سلما لمن دخله، و هدی لمن ائتمّ به، و عذرا لمن انتحله، و برهانا لمن تكلّم به، و شاهدا لمن خاصم به، و فلجا لمن حاجّ به، و حاملا لمن حمله، و مطیّة لمن أعمله، و آیة لمن توسّم، و جنّة لمن استلأم، و علما لمن وعی، و حدیثا لمن روی، و حكما لمن قضی.
منابع (۲)
- نجاحا. ورد فی هامش نسخة ابن المؤدب ص 201. و نسخة الإسترابادی ص 327.
- دواء. ورد فی نسخة العام 400 ص 284.
شماری از ویژگیها و فضیلتهای امام (ع)
مردم! سخنم را بشنوید و آن را از من بفهمید، که جدایی نزدیک است.
أیّها النّاس؛ اسمعوا قولی و اعقلوه عنّی، فإنّ الفراق قریب.
من پیشوای آفریدگان، وصیِ (کسی که پیامبر به جانشینیِ او سفارش کرد) بهترینِ آفریدهها، همسرِ سرورِ زنانِ امت، و پدرِ خاندانِ پاک و امامانِ هدایتگرم.
أنا إمام البریّة، و وصیّ خیر الخلیقة، و زوج سیّدة نساء الأمّة، و أبو العترة الطّاهرة و الأئمّة الهادیة.
من برادرِ فرستادهٔ خدا (ص)، وصیِ او، ولیِّ او، وزیر و یاورِ او، یار و همراهِ او، برگزیدهٔ او، محبوبِ او و دوستِ یکرنگِ اویم.
أنا أخو رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، و وصیّه، و ولیّه، و وزیره، و صاحبه، و صفیّه، و حبیبه، و خلیله.
من و پسرعمویم بهترینِ خوبانیم.
أنا و ابن عمّی خیر الأخیار.
من پدرِ شَبَر و شَبیر (نامهای حسن و حسین به زبان عبری) هستم.
أنا أبو شبر و شبیر.
من شهید و پدرِ شهیدانم.
أنا الشّهید أبو الشّهداء.
من از مردانِ اعرافم (جایگاهی بلند میان بهشت و دوزخ).
أنا من رجال الأعراف.
من همسخنِ گرگم.
أنا مكلّم الذّئب.
من کسی هستم که دیروز بر منبرِ شما با اژدها سخن گفتم.
أنا مخاطب الثّعبان علی منبركم بالأمس.
من امیر مؤمنان، پیشوایِ سپیدپیشانیان و سپیددستوپایان (مؤمنانی که در قیامت از نورِ وضو میدرخشند)، و سرورِ وصیّانم.
أنا أمیر المؤمنین، و قائد الغرّ المحجّلین، و سیّد الوصیّین.
من خونم خونِ فرستادهٔ خداست، گوشتم گوشتِ او، استخوانم استخوانِ او، ریشهام ریشهٔ او، شاخهام شاخهٔ او، و دانشم دانشِ او.
أنا دمی دم رسول اللّه، و لحمی لحمه، و عظمی عظمه، و أصلی أصله، و فرعی فرعه، و علمی علمه.
جنگِ من جنگِ خداست، صلحِ من صلحِ خدا، فرمانبرداری از من فرمانبرداری از خدا، ولایتِ (سرپرستی و پیشواییِ) من ولایتِ خدا، شیعیانِ من دوستانِ خدا، و یارانِ من یارانِ خدایند.
حربی حرب اللّه، و سلمی سلم اللّه، و طاعتی طاعة اللّه، و ولایتی ولایة اللّه، و شیعتی أولیاء اللّه، و أنصاری أنصار اللّه.
مردم! «اِتَّبِعُونِ أَهْدِکُمْ سَبِیلَ الرَّشادِ» از من پیروی کنید تا شما را به راهِ درست هدایت کنم، و به راست و چپ نروید که گمراه میشوید.
أیّها النّاس؛ اِتَّبِعُونِ أَهْدِكُمْ سَبِیلَ الرَّشادِ ، و لا تأخذوا یمینا و شمالا فتضلّوا.
منابع (۱)
- غافر/ 38.
جایگاه امام (ع) در اسلام و مقام او نزد خدا
من وصیِ پیامبرِ شما، جانشینِ او و جایگاهِ رازِ اویم؛ و پیشوای مؤمنان، امیرِ آنان و سرپرستِ آنانم.
أنا وصیّ نبیّكم و خلیفته و موضع سرّه؛ و إمام المؤمنین و أمیرهم و مولاهم.
به خدا سوگند، فرستادهٔ خدا (ص) مرا در میانِ امتش جانشینِ خود گذاشت؛ پس من پس از پیامبرِ خدا، حجتِ خدا بر آنانم.
و اللّه لقد خلّفنی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی أمّته، فأنا حجّة اللّه علیهم بعد نبیّه.
و ولایتِ من بر اهلِ آسمان لازم است، همانگونه که بر اهلِ زمین لازم است.
و إنّ ولایتی تلزم أهل السّماء كما تلزم أهل الأرض.
و فرشتگان فضیلتِ مرا با یکدیگر یاد میکنند، و این تسبیحِ آنان نزد خداست.
و إنّ الملائكة لیتذاكرون فضلی، و ذلك تسبیحهم عند اللّه.
من پیشوایِ شیعیانم به سوی بهشت، و رانندهٔ دشمنانم به سوی آتشم.
أنا قائد شیعتی إلی الجنّة، و سائق أعدائی إلی النّار.
من صاحب حوض پیامبر خدا (ص) و پرچم اویم، و صاحب جایگاه و شفاعت (واسطهگری نزد خدا برای آمرزش) او.
أنا صاحب حوض رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و لوائه، و صاحب مقامه و شفاعته.
به خدا سوگند، پروردگارِ بندگان و سرزمینها و هفت آسمانِ استوار، من روز قیامت با همین دو دستِ کوتاهم دشمنانمان را از حوض پیامبر خدا (ص) میرانم، همانطور که ساربانانِ آبدهنده شترانِ غریبه را از حوضهایشان دور میکنند تا برشان گردانند؛ و حتماً دوستانمان را بر آن حوض وارد میکنم.
و اللّه ربّ العباد و البلاد و السّبع الشّداد، إنّی لأذودنّ یوم القیامة عن حوض رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بیدّیّ هاتین القصیرتین أعداءنا كما یذود السّقاة غریبة الإبل عن حیاضهم لصرفها، و لأوردنّه أحبّاءنا.
منابع (۱)
- الكفّار و المنافقین. ورد فی المعجم الأوسط ج 5 ص 225. عن محمد بن نصر بن حمید، عن محمد بن قدامة الجوهری، عن الأحوص بن جواب، عن أبی مریم، عن عبد اللّه بن عطاء، عن أبی حرب بن أبی الأسود الدؤلی، عن عبد اللّه بن إجارة بن قیس، عن علی علیه السّلام.
تأکید امام بر اینکه پیامبر دشمنان او را نفرین کرده است
هان! سوگند به کسی که مرا آفرید در حالی که هیچ نبودم، دانایانِ امانتدار از یاران محمد (ص) و عایشه دختر ابوبکر ــ که اینک همینجاست، پس از او بپرسید ــ خوب میدانند که پیمانشکنان و منحرفانِ ستمگر و بیرونرفتگان از دین بر زبانِ پیامبرِ درسناخوانده (ص) نفرین شدهاند؛ «وَ لا یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتّی یَلِجَ الْجَمَلُ فِی سَمِّ الْخِیاطِ» و به بهشت وارد نمیشوند تا شتر از سوراخ سوزن بگذرد، «وَ قَدْ خابَ مَنِ افْتَری» و هر که دروغ بست ناکام ماند.
أما و الّذی خلقنی و لم أك شیئا، لقد علم أولوا العلم المستحفظون من أصحاب محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و عائشة بنت أبی بكر، و ها هی ذه فاسألوها، أنّ النّاكثین و القاسطین و المارقین ملعونون علی لسان النّبیّ الأمّیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، وَ لا یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتّی یَلِجَ الْجَمَلُ فِی سَمِّ الْخِیاطِ ، وَ قَدْ خابَ مَنِ افْتَری .
منابع (۲)
- الأعراف/ 40.
- طه/ 61.
ای مردم! آمادهٔ حرکت به سوی دشمنی شوید که جهاد با او مایهٔ نزدیکی به خدای عزیز و بزرگ و رسیدن به جایگاهِ تقرب نزد اوست.
یا أیّها النّاس؛ استعدّوا للمسیر إلی عدوّ فی جهاده القربة من اللّه - عزّ و جلّ - و درك الوسیلة عنده.
منابع (۱)
- ورد فی الغارات ص 22. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم بن عمرو بن المبارك البجلی، عن أبیه، عن بكر بن عیسی، عن مالك بن أعین، عن زید بن
تشویق امام (ع) به آمادگی برای جنگ با معاویه و سپاهش
آمادهٔ حرکت به سوی مردمی شوید که از حق سرگردانند و آن را نمیبینند، و شیفتهٔ کفر و ستماند و از آن دست برنمیدارند؛ از کتاب خدا دورند و از راه منحرف، در سرکشی سرگردانند و در گردابِ گمراهی وارونه میروند؛ پس «أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَیْلِ» هر چه میتوانید از نیرو و اسبهای آماده برای رویارویی با آنان فراهم کنید، و بر خدا توکل کنید، «وَ کَفی بِاللّهِ وَلِیًّا وَ کَفی بِاللّهِ نَصِیراً» و کافی است که خدا سرپرست باشد و کافی است که خدا یاور باشد.
إستعدّوا للمسیر إلی قوم حیاری عن الحقّ لا یبصرونه، و موزعین بالكفر و الجور لا یعدلون به؛ جفاة عن الكتاب، نكب عن الطّریق، یعمهون فی الطّغیان، و یعكسون فی غمرة الضّلال؛ ف أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَیْلِ ، و توكّلوا علی اللّه، وَ كَفی بِاللّهِ وَلِیًّا وَ كَفی بِاللّهِ نَصِیراً .
منابع (۷)
- فی. ورد فی تاریخ الطبری ج 4 ص 67. عن أبی مخنف، عمن ذكره، عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام.
- ورد فی الغارات ص 22. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم بن عمرو بن المبارك البجلی، عن أبیه، عن بكر بن عیسی، عن مالك بن أعین، عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام.
- بالجهل. ورد فی نسخة العام 400 ص 148.
- الدّین. ورد فی تاریخ الطبری. بالسند السابق. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 194. مرسلا عن نصر بن مزاحم، عن علی علیه السّلام. و شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 2 ص 78. مرسلا.
- یتسكّعون. ورد فی المصادر السابقة. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 146. مرسلا.
- الأنفال/ 60.
- النساء/ 45. و وردت الفقرة فی الغارات. و تاریخ الطبری. و شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید. بالإسانید السابقة. و ناسخ التواریخ. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 379 الحدیث 451. مرسلا.
و درود. سپس امام (ع) دستهایش را به دعا بالا برد و فرمود:
و السّلام. [ثم رفع علیه السّلام یدیه بالدعاء فقال:]
خدایا، هر بندهای از بندگانت که سخنِ عادلانه و بیستمِ ما را بشنود ــ سخنی که اصلاحگرِ دین و دنیاست نه تباهکنندهٔ آن ــ و پس از شنیدنش جز عقبنشینی از یاریِ تو و سستی در سربلند کردنِ دینت کاری نکند، ما تو را بر او گواه میگیریم، ای بزرگترینِ گواهان! و هر چه را در زمین و آسمانهایت جای دادهای بر او گواه میگیریم. پس از این، تو ما را از یاریِ او بینیاز میکنی و او را به گناهش بازخواست میکنی.
اللّهمّ أیّما عبد من عبادك سمع مقالتنا العادلة غیر الجائرة، و المصلحة فی الدّین و الدّنیا غیر المفسدة؛ فأبی بعد سمعه لها إلاّ النّكوص عن نصرتك، و الإبطاء عن إعزاز دینك؛ فإنّا نستشهدك علیه یا أكبر الشّاهدین شهادة، و نستشهد علیه جمیع ما أسكنته أرضك و سماواتك. ثمّ أنت بعده المغنی عن نصره، و الآخذ له بذنبه.
منابع (۳)
- (**) من: اللّهمّ أیّما. إلی: بذنبه. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 212.
- من. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 210. و نسخة الإسترابادی ص 343.و نسخة العام 550 ص 139 ب.
- نصرته. ورد فی نسخة ابن شذقم ص 458.
اتمام حجتِ امام (ع) با مردم در پیشگاه خدای متعال
سپس امیر مؤمنان (ع) مردم را چند روزی به حال خود گذاشت، تا اینکه ناامید شد از اینکه کاری بکنند؛ پس در میانشان خطبه خواند و فرمود:
ثم ترك أمیر المؤمنین علیه السّلام الناس أیاما، حتی أیس من أن یعملوا شیئا، فخطب فیهم فقال:
متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۴، صفحهٔ ۵۸۷. «منابع» زیر هر بند، یادداشتهای گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن



