کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۵۷۵ دقیقه خواندن

نیرنگ عمرو عاص به ابوموسی در حکمیت

خطبه‌ای از امام (ع) پس از آنکه خبر نیرنگ عمرو عاص به ابوموسی اشعری در حکمیت (داوریِ پس از صفین) به او رسید

دیدار داوران و رأی آنانرمضان ۳۷ قکوفهتاریخ محتمل

پس از ماجرای داوری دو داور (حکمین)، به احتمال زیاد پس از رسیدن خبر فریب‌دادنِ ابوموسی اشعری به دست عمرو عاص در دومة‌الجندل (رمضان یا شوال ۳۷ هجری). علی در کوفه گفت وفا همزاد راستی است و در آن زمان پیمان‌شکنی و نیرنگ را زیرکی می‌شمردند. او یادآوری کرد که دربارهٔ آن دو مرد و دربارهٔ داوری نظر درست خود را گفته بود، اما مردم نپذیرفتند و ابوموسی را برگزیدند. و گفت چرا داوری به کتاب خدا را نپذیرفتنی ندید.

خطاب به: مردم کوفه و سپاهیان او

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۴۱، خطبهٔ ۲۳۸

روی خط زمان

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

ستایش از آنِ خداست، هرچند روزگار گرفتاریِ سنگین و رویدادی بزرگ پیش آوَرَد؛ چراکه هر کس از مرگ بترسد از آن رهایی نمی‌یابد، و به هر کس که ماندن را دوست بدارد ماندگاری نمی‌بخشند؛ و هر کس در پیِ آرزویش بتازد، با فرارسیدنِ مرگش به زمین می‌خورد. گواهی می‌دهم که جز خدا خدایی نیست و هیچ خدایی جز او با او نیست؛ و گواهی می‌دهم که محمد بنده و فرستادهٔ اوست، درود خدا بر او و خاندانش باد.

الحمد للّه و إن أتی الدّهر بالخطب الفادح و الحدث الجلیل؛ فإنّه لا ینجو من الموت من خافه، و لا یعطی البقاء من أحبّه؛ و من جری فی عنان أمله عثر بأجله. و أشهد أن لا إله إلاّ اللّه، لیس معه إله غیره، و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله صلّی اللّه علیه و آله.

منابع (۳)
  1. () من: الحمد. إلی: الجلیل. و من: و أشهد. إلی: أمّا بعد. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 35.
  2. () من: فإنّه لا ینجو. إلی: أحبّه. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 38.
  3. () من: و من جری. إلی: بأجله. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 19.

اما بعد، ای مردم! وفاداری همزادِ راستی است و سپری نگهدارنده‌تر از آن نمی‌شناسم؛ و کسی که بداند بازگشتگاهِ آخرت چگونه است، خیانت نمی‌کند.

أمّا بعد؛ أیّها النّاس؛ إنّ الوفاء توأم الصّدق، و لا أعلم جنّة أوقی منه؛ و لا یغدر من علم كیف المرجع.

منابع (۱)
  1. (****) أیّها النّاس. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 41.

به خدا سوگند، در روزگاری به سر می‌بریم که بیشترِ مردمش خیانت را زیرکی شمرده‌اند، و نادانانِ آن روزگار ایشان را خوش‌تدبیر می‌نامند.

و أیم اللّه، لقد أصبحنا فی زمان اتّخذ أكثر أهله الغدر كیسا، و نسبهم أهل الجهل فیه إلی حسن الحیلة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۴۱
منابع (۱)
  1. ورد فی المعیار و الموازنة ص 96. مرسلا.

وصف مردمِ روزگاری که امام (ع) در آن می‌زیست

چه مرگشان شده؟ خدا نابودشان کند! گاه مردِ بسیار کاردان و چاره‌گر راهِ نیرنگ را می‌بیند، اما پیشِ روی آن، بازدارنده‌ای از سوی خدای برتر است؛ پس با آنکه بر آن توان دارد، آشکارا رهایش می‌کند. ولی کسی که در دین هیچ پروایی ندارد، فرصتِ آن نیرنگ را غنیمت می‌شمارد.

ما لهم، قاتلهم اللّه! قد یری الحوّل القلّب وجه الحیلة، و دونها مانع من اللّه- تعالی -؛ فیدعها رأی عین بعد القدرة علیها، و ینتهز فرصتها من لا حریجة له فی الدّین.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۴۱
منابع (۳)
  1. دونه. ورد فی نسخة العام 400. ص 48. و نسخة الآملی ص 34. و نسخة عبده ص 146. و نسخة العطاردی ص 49.
  2. من أمر اللّه و نهیه. ورد فی المصادر السابقة. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 312. و نسخة الصالح ص 83.
  3. رأی العین. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 33. و نسخة نصیری ص 16.و نسخة الإسترابادی ص 50. و نسخة العطاردی ص 49. عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكهنو - الهند.

بدانید که نافرمانی از پیرِ خیرخواهِ دلسوز و دانای کارآزموده، حسرت به بار می‌آورد و پشیمانی در پی دارد.

ألا و إنّ معصیة الشّیخ، النّاصح الشّفیق، العالم المجرّب، تورث الحسرة، و تعقب النّدامة.

منابع (۳)
  1. ورد فی
  2. (**) من: إنّ معصیة. إلی: ضحی الغد. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 35.
  3. ورد فی نثر الدر ج 1 ص 319. مرسلا.

یادآوریِ مخالفتِ امام (ع) با حکمیت

من دربارهٔ این دو مرد و این داوری، فرمانم را به شما داده بودم و نظرِ اندوخته و خالصم را برایتان برگزیده بودم؛ ای کاش فرمانِ «قصیر» پذیرفته می‌شد (مَثَلی دربارهٔ خیرخواهی که پندش را نشنیدند).

و قد كنت أمرتكم فی هذین الرّجلین و فی هذه الحكومة أمری، و نخلت لكم مخزون رأیی، لو كان یطاع لقصیر أمر.

منابع (۲)
  1. ورد فی أنساب الأشراف ج 2 ص 366 الحدیث 436. عن عباس بن هشام، عن أبیه، عن أبی مخنف، عن أبی روق الهمدانی، عن عامر الشعبی و عن المعلا بن كلیب، عن أبی الوداك جبر بن نوف، و غیرهما، عن علی علیه السّلام. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 163. مرسلا. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 57. عن أبی مخنف، عن عبد الملك بن أبی حرة، عن علی علیه السّلام. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 297. بالسند الوارد فی تاریخ الطبری. و فی نور الأبصار ص 112. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 54. مرسلا. و فی الفصول المهمة فی معرفة أحوال الأئمة ص 106. مرسلا.
  2. نحلت. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 30.

ولی شما سست شدید و پراکنده گشتید، و همچون مخالفانِ خشن و دشمنانِ نافرمان در برابرم سر باز زدید؛ تا آنجا که خیرخواه در خیرخواهیِ خود به تردید افتاد و سنگ چخماق از جرقه زدن دریغ کرد. پس داستانِ من و شما همان شد که آن مردِ قبیلهٔ هوازن گفت:

و لكنّكم وهنتم و تفرّقتم، فأبیتم علیّ إباء المخالفین الجفاة، و المنابذین العصاة؛ حتّی ارتاب النّاصح بنصحه، و ضنّ‌الزّند بقدحه؛ فكنت أنا و إیّاكم كما قال أخو هوازن:

منابع (۲)
  1. ورد فی أنساب الأشراف. بالسند السابق. باختلاف.
  2. ظنّ. ورد فی

«أمرتکم أمری بمنعرج اللّوی / فلم تستبینوا النّصح إلاّ ضحی الغد»
در پیچِ شنزار فرمانم را به شما دادم، اما خیرخواهی‌ام را تا چاشتگاهِ فردا نفهمیدید.

أمرتكم أمری بمنعرج اللّویفلم تستبینوا النّصح إلاّ ضحی الغد

منابع (۳)
  1. أمرتهم. ورد فی الأغانی ج 10. عن احمد بن عیسی بن أبی موسی العجلی، عن حسین بن نصر بن مزاحم، عن عمر بن سعید، عن أبی مخنف، عن رجاله، عن علی علیه السّلام. و فی مطالب السؤول ص 211. مرسلا. و فی دیوان المعانی ج ص 142. مرسلا. و فی الفصول المهمة فی معرفة أحوال الأئمة ص 106. مرسلا.
  2. یستبینوا. ورد فی المصادر السابقة.
  3. الرّشد. ورد فی نسخة ابن شذقم ص 75. و نسخة العام 550 ص 15 أ.

«فلمّا عصونی کنت فیهم و قد أری / غوایتهم أو أنّنی غیر مهتد»
و هنگامی که نافرمانی‌ام کردند، در میانشان ماندم؛ در حالی که گمراهی‌شان را می‌دیدم، یا انگار خودم راه را نیافته بودم.

فلمّا عصونی كنت فیهم و قد أری غوایتهم أو أنّنی غیر مهتد

منابع (۱)
  1. ورد فی دیوان المعانی ج ص 142. مرسلا.

سپس امام (ع) فرمود:

ثم قال علیه السّلام:

بدانید که آن گروه، نزدیک‌ترین کس به آنچه دوست می‌دارند را برای خود برگزیدند، و شما نزدیک‌ترین کس به آنچه ناخوش می‌دارید را برای خود برگزیدید. همین دیروز عبدالله بن قیس (ابوموسی اشعری) را دیدید که می‌گفت: «این جنگ فتنه است؛ پس زه کمان‌هایتان را ببُرید و شمشیرهایتان را در غلاف کنید.»

ألا و إنّ القوم اختاروا لأنفسهم أقرب القوم ممّا یحبّون، و إنّكم اخترتم لأنفسكم أقرب القوم ممّا تكرهون. و إنّما عهدكم بعبد اللّه بن قیس بالأمس و هو یقول: إنّها فتنة، فقطّعوا أوتاركم، و شیموا سیوفكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳۸
منابع (۲)
  1. تحبّون. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 271. و نسخة الصالح ص 357.
  2. ورد فی مروج الذهب للمسعودی ج 2 ص 413. مرسلا.

پس اگر راست می‌گفت، با آمدنش به این کار، بی‌آنکه کسی مجبورش کرده باشد، خطا کرده است؛ و اگر دروغ می‌گفت، بدگمانی به او بجا بوده است.

فإن كان صادقا فقد أخطأ بمسیره غیر مستكره، و إن كان كاذبا فقد لزمته التّهمة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳۸

پس عبدالله بن عباس را روبه‌روی عمرو عاص بفرستید تا او را عقب براند، و فرصت‌های روزگار را دریابید و مرزهای دوردستِ اسلام را نگهبانی کنید.

فادفعوا فی صدر عمرو بن العاص بعبد اللّه بن العبّاس، و خذوا مهل الأیّام، و حوطوا قواصی الإسلام.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳۸

آن گروه با قرآن به ستیز با من برخاستند و ما را به آن فراخواندند؛ در حالی که مردمانی خشن و فرومایه، و بندگانی پست و ناچیزند که از هر سو گرد آورده شده‌اند و از هر قماشی برچیده گشته‌اند. آنان کسانی هستند که باید دین را به ایشان آموخت و ادبشان کرد، آموزش و تمرینشان داد، سرپرستی بر آنان گماشت و دستشان را گرفت تا خطا نکنند.

و خاصمنی القوم بالقرآن، و دعونا إلیه، (*) و هم جفاة طغام، و عبید أقزام، جمّعوا من كلّ أوب، و تلقّطوا من كلّ شوب، ممّن ینبغی أن یفقّه و یؤدّب، و یعلّم و یدرّب، و یولّی علیه، و یؤخذ علی یدیه.

منابع (۱)
  1. ورد فی أنساب الأشراف ج 2 ص 353 الحدیث 424. عن احمد بن إبراهیم الدورقی، عن وهب بن جریر، عن أبیه، عن النعمان بن راسد، عن الزهری، عن علی علیه السّلام.

آنان نه از مهاجران (مسلمانانِ کوچ‌کرده از مکه به مدینه) و انصار (یارانِ پیامبر از مردمِ مدینه) هستند، نه از کسانی که در خانهٔ هجرت و ایمان جای گزیدند، و نه از کسانی که به نیکی پیروی کردند.

لیسوا من المهاجرین و الأنصار، و لا من الّذین تبوّءوا الدّار و الإیمان، و لا التّابعین بإحسان.

آیاتی که ممکن بود به زیانِ امام (ع) تفسیر شود

پس ترسیدم اگر از قرآن و داوری‌ای که به آن فراخواندند سر باز زنم، این سخنِ خدا را به زیانِ من تفسیر کنید: «أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتابِ یُدْعَوْنَ إِلی کِتابِ اللّهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ یَتَوَلّی فَرِیقٌ مِنْهُمْ وَ هُمْ مُعْرِضُونَ * ذلِکَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النّارُ إِلاّ أَیّاماً مَعْدُوداتٍ وَ غَرَّهُمْ فِی دِینِهِمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ»؛ «آیا ندیدی کسانی را که بهره‌ای از کتابِ آسمانی به آنان داده شده است؟ به سوی کتابِ خدا فراخوانده می‌شوند تا میانشان داوری کند، اما گروهی از آنان رو برمی‌گردانند و سرپیچی می‌کنند. این از آن روست که گفتند: آتشِ دوزخ جز روزهایی اندک هرگز به ما نخواهد رسید؛ و دروغ‌هایی که می‌بافتند آنان را در دینشان فریب داد.»

فخشیت إن أبیت الّذی دعوا إلیه من القرآن و الحكم أن تتأوّلوا علیّ قول اللّه: أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْكِتابِ یُدْعَوْنَ إِلی كِتابِ اللّهِ لِیَحْكُمَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ یَتَوَلّی فَرِیقٌ مِنْهُمْ وَ هُمْ مُعْرِضُونَ * ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النّارُ إِلاّ أَیّاماً مَعْدُوداتٍ وَ غَرَّهُمْ فِی دِینِهِمْ ما كانُوا یَفْتَرُونَ .

منابع (۱)
  1. آل عمران/ 23 و 24.

و ترسیدم این سخنِ خدا را به زیانِ من تفسیر کنید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْکُمْ هَدْیاً بالِغَ الْکَعْبَةِ»؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! هنگامی که در احرامِ حج هستید شکار را نکشید؛ و هر کس از شما به عمد آن را بکشد، کفاره‌اش از چهارپایان، همانندِ شکاری است که کشته است، که دو تنِ عادل از شما دربارهٔ آن داوری کنند؛ قربانی‌ای که به کعبه برسد.»

و خشیت أن تتأوّلوا علیّ قول اللّه: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْیاً بالِغَ الْكَعْبَةِ .

منابع (۱)
  1. المائدة/ 95.

و ترسیدم این سخنِ خدا را دربارهٔ مرد و همسرش به زیانِ من تفسیر کنید: «وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَیْنِهِما فَابْعَثُوا حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَکَماً مِنْ أَهْلِها إِنْ یُرِیدا إِصْلاحاً یُوَفِّقِ اللّهُ بَیْنَهُما»؛ «و اگر از جدایی و ناسازگاریِ میانِ زن و شوهر ترسیدید، داوری از خانوادهٔ مرد و داوری از خانوادهٔ زن بفرستید؛ اگر آن دو قصدِ آشتی و اصلاح داشته باشند، خدا میانشان سازگاری می‌اندازد.»

و خشیت أن تتأوّلوا علیّ قول اللّه فی الرّجل و امرأته: وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَیْنِهِما فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَكَماً مِنْ أَهْلِها إِنْ یُرِیدا إِصْلاحاً یُوَفِّقِ اللّهُ بَیْنَهُما .

منابع (۱)
  1. النساء/ 35.

و ترسیدم بگویید: «خدا در کتابش داوری را در کوچک‌ترین کارها واجب کرده است؛ پس چگونه است در کاری که در آن خون‌ریزی و بریدنِ پیوندِ خویشاوندی و دریده شدنِ حرمت‌هاست؟!»

و خشیت أن تقولوا: فرض اللّه فی كتابه الحكومة فی أصغر الأمور، فكیف بالأمر الّذی فیه سفك الدّماء، و قطع الأرحام، و انهتاك الحریم!!!.

منابع (۱)
  1. انتهاك المحارم. ورد فی تاریخ مدینة دمشق ج 27 ص 105. عن أبی محمد هبة اللّه بن احمد الأكفانی و عبد اللّه بن احمد السمرقندی، عن عبد العزیز بن احمد، عن أبی محمد بن أبی نصر، عن أبی بكر احمد بن محمد بن سعید بن عبید اللّه بن فطیس الوراق، عن أبی عبد الملك احمد بن إبراهیم القرشی، عن محمد بن عائذ، عن الولید بن محمد، عن محمد بن مسلم بن شهاب الزهری، عن علی علیه السّلام.

از این رو، هنگامی که به داوریِ کتابِ خدا فراخوانده شدم، از داوری‌خواهیِ آنان سر باز نزدم و از سستی و پراکندگیِ شما ترسیدم.

فلم آب علیهم التّحاكم حین دعیت إلی الحكم بكتاب اللّه، و خشیت وهنكم و تفرّقكم.

به خدا سوگند، من کسی را که شما را به مخالفت با من و سرپیچی از فرمانم واداشت، خوب می‌شناسم؛ و اگر بخواهم او را دستگیر کنم، این کار را می‌کنم. ولی خدا در کمین اوست.

و اللّه إنّی لأعرف من حملكم علی خلافی، و التّرك لأمری؛ و لو أشاء أخذه لفعلت. و لكنّ اللّه من ورائه.

منابع (۱)
  1. ورد فی أنساب الأشراف ج 2 ص 353 الحدیث 424. عن احمد بن إبراهیم الدورقی، عن وهب بن جریر، عن أبیه، عن النعمان بن راشد، عن الزهری، عن علی علیه السّلام. و فی مروج الذهب ج 2 ص 413. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 27 ص 105. عن أبی محمد هبة اللّه بن احمد الأكفانی و عبد اللّه بن احمد السمرقندی، عن عبد العزیز بن احمد، عن أبی محمد بن أبی نصر، عن أبی بكر احمد بن محمد ابن سعید بن عبید اللّه بن فطیس الوراق، عن أبی عبد الملك احمد بن إبراهیم القرشی، عن محمد بن عائذ، عن الولید بن محمد، عن محمد بن مسلم بن شهاب الزهری، عن علی علیه السّلام. و فی البدء و التاریخ ج 2 ص 227. مرسلا. باختلاف.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۴، صفحهٔ ۵۶۷. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن