خطبههاخطبه ۵۶۴ دقیقه خواندن
شهادت محمد بن ابیبکر و سقوط مصر
خطبهای از او (ع) پس از شهادت محمد بن ابیبکر، خشنودی خدا بر او باد
در سال ۳۸ هجری، پس از رسیدن خبر شهادت محمد بن ابیبکر و افتادن مصر به دست عمرو عاص. علی در مسجد کوفه بر منبر رفت. از کوفیان گله کرد که فرمان نمیبردند و به فراخوانش پاسخ نمیدادند. گفت بیش از پنجاه روز آنان را به یاری مصریان خوانده است. محمد را ستود و گفت میخواسته هاشم مِرقال را فرماندار مصر کند. سپس از منبر پایین آمد و به خانه رفت.
خطاب به: مردم کوفه
بخشهایی از این متن در نهجالبلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۱۸۰، خطبهٔ ۳۹
ادامه از جایی که بودید: رفتن به همان بند
به نام خداوند بخشندهٔ مهربان
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
خدا را بر هر کاری که حکم رانده، و هر کرداری که مقدر کرده، و بر گرفتار شدنم به شما ستایش میکنم؛ ای گروهی که هرگاه فرمان میدهم فرمان نمیبرید، و هرگاه فرامیخوانم پاسخ نمیدهید! بدانید که مصر را بدکارانِ زورگو و ستمگر گشودند؛ همان کسانی که از راه خدا بازداشتند و برای اسلام کجی خواستند. پسر نابغه (عمرو عاص)، دشمن خدا و دشمن هر که خدا را دوست بدارد و دوست هر که با خدا دشمنی کند، به سوی آنان لشکر کشید.
أحمد اللّه علی ما قضی من أمر، و قدّر من فعل، و علی ابتلائی بكم أیّتها الفرقة الّتی إذا أمرت لم تطع، و إذا دعوت لم تجب. ألا و إنّ مصر أصبحت قد افتتحها الفجرة أولو الجور و الظّلم، الّذین صدّوا عن سبیل اللّه، و بغوا الإسلام عوجا؛ و قد سار إلیهم ابن النّابغة، عدوّ اللّه و عدوّ من والی اللّه، و ولیّ من عادی اللّه.
منابع (۵)
- الحمد للّه. ورد فی هامش نسخة الإسترابادی. ص 255.
- أمری. ورد فی تاریخ الطبری ج 4 ص 81. عن هشام، عن أبی مخنف، عن الحارث بن كعب بن فقیم، عن جندب، عن عبد اللّه بن فقیم، عن الحارث بن كعب، عن علی علیه السّلام.
- فعلی. ورد فی المصدر السابق.
- منیت بمن لا یطیع إذا أمرت. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
- لا یجیب إذا دعوت. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
جایگاه محمد بن ابیبکر
بدانید که محمد بن ابیبکر شهید شد، خدا رحمتش کند؛ پس پاداش مصیبت او را از خدا میخواهیم.
ألا و إنّ محمّد بن أبی بكر قد استشهد، رحمه اللّه؛ فعند اللّه نحتسبه.
هشیار باشید! به خدا سوگند، تا آنجا که من میدانستم، او از کسانی بود که چشمبهراه فرمان خدا بود، برای پاداش او کار میکرد، سیمای بدکار را دشمن میداشت، و منش مؤمن را دوست میداشت.
أما و اللّه لقد كان، ما علمت، لممّن ینتظر القضاء، و یعمل للجزاء، و یبغض شكل الفاجر، و یحبّ سمت المؤمن.
منابع (۱)
- ورد فی تاریخ الطبری ج 4 ص 81. عن هشام، عن أبی مخنف، عن الحارث بن كعب بن فقیم، عن جندب، عن عبد اللّه بن فقیم، عن الحارث بن كعب، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 8 (مجلد قدیم) ص 600. عن الحارث بن كعب، عن حبیب بن عبد اللّه، عن علی علیه السّلام. و فی الغارات ص 195.عن محمد بن عبد اللّه، عن المدائنی، عن الحارث بن كعب بن عبد اللّه بن قعیق، عن حبیب بن عبد اللّه، عن علی علیه السّلام. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 404. مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 314. مرسلا. و فی الأخبار الموفقیات ص 348 الحدیث 202. عن الزبیر، عن محمد بن الضحاك، عن ابیه، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 34 ص 431. عن أبی غالب احمد و أبی عبد اللّه یحیی ابنا أبی علی، عن أبی جعفر بن المسلمة، عن أبی طاهر المخلص، عن احمد بن سلیمان، عن الزبیر بن بكار، عن محمد بن الضحاك، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ ابن الوردی ص 154. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 313. مرسلا. باختلاف.
او نزد من محبوب بود، دستپروردهٔ من بود، به من نیکی میکرد، و من او را فرزندی برای خود میشمردم. پس خدا محمد را رحمت کند که نهایت تلاشش را کرد و آنچه را بر گردنش بود ادا کرد.
و لقد كان إلیّ حبیبا، و كان لی ربیبا، و كان بی برّا، و كنت أعدّه ولدا. فرحم اللّه محمّدا، فقد أجهد نفسه، و قضی ما علیه.
ویژگیهای هاشم بن عتبهٔ مِرقال
هشیار باشید! به خدا سوگند، من خواسته بودم مِرقال (تندتاز در جنگ)، هاشم بن عتبه را بر مصر بگمارم.
أما و اللّه؛ ل قد كنت أردت تولیة مصر المرقال هاشم بن عتبة.
منابع (۳)
- ورد فی أنساب الأشراف ج 2 ص 404. مرسلا. و فی الغارات ص 198. عن محمد بن عبد اللّه، عن المدائنی، عن الحارث بن كعب بن عبد اللّه بن قعیق، عن حبیب بن عبد اللّه، عن علی علیه السّلام. و فی مروج الذهب ج 2 ص 420. مرسلا. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 83. عن أبی مخنف، عن فضیل بن خدیج، عن مالك بن الحور، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 8 (مجلد قدیم) ص 601. عن مالك بن جون الحضرمی، عن علی علیه السّلام. باختلاف.
- ورد فی تاریخ الطبری، و بحار الأنوار. بالسندین السابقین. و مروج الذهب.
- ورد فی المصادر السابقة.
اگر او را بر آنجا میگماشتم، میدان را برایشان خالی نمیگذاشت، فرصتی به آنان نمیداد، و کشته نمیشد مگر در حالی که شمشیرش در دستش بود؛ بیآنکه این سخن نکوهشی از محمد بن ابیبکر باشد.
و لو ولّیته إیّاها لما خلّی لهم العرصة، و لا أنهزهم الفرصة، و لما قتل إلاّ و سیفه بیده. بلا ذمّ لمحمّد بن أبی بكر.
منابع (۳)
- لعمرو بن العاص و أعوانه الفجرة. ورد فی تاریخ الطبری. و الغارات.و بحار الأنوار ج 8 (مجلد قدیم). بالأسانید السابقة. باختلاف یسیر.
- أنهز لهم. ورد فی نسخة العام 400 ص 62.
- ورد فی الغارات. و تاریخ الطبری. و بحار الأنوار. بالأسانید السابقة.
به خدا سوگند، من خودم را بر هیچ کوتاهی و ناتوانیای سرزنش نمیکنم.
و إنّی، و اللّه، لا ألوم نفسی علی تقصیر و لا عجز.
من در چشیدن سختیهای جنگ بسیار کارآزمودهام.
و إنّی لمقاساة الحرب لجدّ خبیر.
اندوه او (ع) از پاسخ ندادن مردم به دعوتش برای جهاد
من به جنگ گام میگذارم، راه دوراندیشی را میشناسم و در آن با نظر درست اقدام میکنم. آنگاه در میان شما به فریادخواهی برمیخیزم و یاریخواهانه صدایتان میزنم؛ اما نه سخنی از من میشنوید و نه فرمانی از من میبرید، تا آنکه کارها به پیامدهای ناگوار میانجامد.
و إنّی لأقدم علی الحرب، فأعرف وجه الحزم، و أقوم فیه بالرّأی المصیب، ف أقوم فیكم مستصرخا، و أنادیكم متغوّثا؛ فلا تسمعون لی قولا، و لا تطیعون لی أمرا، حتّی تكشّف الأمور عن عواقب المساءة.
منابع (۵)
- الأمر. ورد فی الغارات ص 195. بالسند السابق. و فی نثر الدر ج 1 ص 314.مرسلا. و فی الأخبار الموفقیات ص 348 الحدیث 202. عن الزبیر، عن محمد ابن الضحاك، عن أبیه، عن علی علیه السّلام.
- ورد فی الغارات ص 195. عن محمد بن عبد اللّه، عن المدائنی، عن الحارث بن كعب بن عبد اللّه بن قعیق، عن حبیب بن عبد اللّه، عن علی علیه السّلام. و فی نثر الدر ج 1 ص 314. مرسلا. و فی الأخبار الموفقیات ص 348 الحدیث 202. عن الزبیر، عن محمد بن الضحاك، عن ابیه، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 34 ص 431. عن أبی غالب احمد و أبی عبد اللّه یحیی ابنا أبی علی، عن أبی جعفر بن المسلمة، عن أبی طاهر المخلص، عن احمد بن سلیمان، عن الزبیر ابن بكار، عن محمد بن الضحاك، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 313. مرسلا.
- مستغیثا. ورد فی المصادر السابقة.
- تكشف. ورد فی متن منهاج البراعة ج 4 ص 174.
- تصیر بی الأمور إلی. ورد فی الغارات ص 198. و تاریخ مدینة دمشق.و الأخبار الموفقیات. بالأسانید السابقة. و ناسخ التواریخ. باختلاف یسیر.
پس شما مردمی هستید که نه با شما خونخواهی به نتیجه میرسد، نه با شما به هدفی میتوان رسید، نه با شما انتقامی گرفته میشود، و نه با شما سوز درون آرام میگیرد.
فأنتم القوم ما یدرك بكم ثار، و لا یبلغ بكم مرام، و لا ینقض بكم الأوتار، و لا یشفی بكم الغلیل.
منابع (۲)
- ورد فی المصادر السابقة. باختلاف.
- ورد فی المصادر السابقة.
از پنجاه و چند روز پیش شما را به یاری برادرانتان فراخواندم، اما بر سر من ناله سر دادید، چون نالهٔ شتری که سینهاش زخم است، و بر زمین سنگینی انداختید، چون سنگینی انداختن شتر لاغرِ پشتزخم. سپس سپاهی کوچک و سرگردان و سست از شما به سوی من بیرون آمد، «کَأَنَّما یُساقُونَ إِلَی الْمَوْتِ وَ هُمْ یَنْظُرُونَ» گویی به سوی مرگ رانده میشوند و خودشان مینگرند.
دعوتكم إلی نصر إخوانكم منذ بضع و خمسین یوما فجرجرتم علیّ جرجرة الجمل الأسرّ، و تثاقلتم إلی الأرض تثاقل النّضو الأدبر؛ ثمّ خرج إلیّ منكم جنید متذائب ضعیف كَأَنَّما یُساقُونَ إِلَی الْمَوْتِ وَ هُمْ یَنْظُرُونَ .
منابع (۶)
- غیاث. ورد فی الغارات ص 198. عن محمد بن عبد اللّه، عن المدائنی، عن الحارث بن كعب بن عبد اللّه بن قعیق، عن حبیب بن عبد اللّه، عن علی علیه السّلام. و فی نثر الدر ج 1 ص 314. مرسلا. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 404.مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 34 ص 431. عن أبی غالب احمد و أبی عبد اللّه یحیی ابنا أبی علی، عن أبی جعفر بن المسلمة، عن أبی طاهر المخلص، عن احمد بن سلیمان، عن الزبیر بن بكار، عن محمد بن الضحاك، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی الأخبار الموفقیات ص 348 الحدیث 202. عن الزبیر، عن محمد بن الضحاك، عن ابیه، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ ( مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 313. مرسلا.
- ورد فی أنساب الأشراف. و الغارات. و الأخبار الموفقیات. و تاریخ مدینة دمشق بالأسانید السابقة. و ناسخ التواریخ.
- ورد فی أنساب الأشراف. و الغارات. و تاریخ مدینة دمشق بالأسانید السابقة.و ناسخ التواریخ.
- ورد فی المصادر السابقة. و نثر الدر.
- متذانب. ورد فی المصادر السابقة. و الأخبار الموفقیات. بالسند السابق.
- الأنفال/ 6.
حال کسانی که از فریضهٔ جهاد میگریزند
اف بر شما! اگر به شما مهلت داده شود، در یاوه فرو میروید؛ اگر با شما جنگ شود، سست میشوید؛ اگر مردم بر امامی گرد آیند، عیبجویی میکنید؛ و اگر به رویارویی با دشمن ناچار شوید، پاپس میکشید.
أفّ لكم؛ إن أمهلتم خضتم، و إن حوربتم خرتم، و إن اجتمع النّاس علی إمام طعنتم، و إن أجئتم إلی مشاقّة نكصتم.
منابع (۴)
- ورد فی أنساب الأشراف ج 2 ص 404. مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 314. مرسلا.و فی الغارات ص 192. عن محمد بن عبد اللّه، عن المدائنی، عن الحارث بن كعب بن عبد اللّه بن قعیق، عن حبیب بن عبد اللّه، عن علی علیه السّلام. و فی الأخبار الموفقیات ص 348 الحدیث 202. عن الزبیر، عن محمد بن الضحاك، عن ابیه، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 34 ص 431. عن أبی غالب احمد و أبی عبد اللّه یحیی ابنا أبی علی، عن أبی جعفر بن المسلمة، عن أبی طاهر المخلص، عن احمد بن سلیمان، عن الزبیر بن بكار، عن محمد ابن الضحاك، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 313. مرسلا.
- أهملتم. ورد فی نسخة العام 550 ص 106 أ و نسخة العطاردی ص 214.
- ظعنتم. ورد فی نسخة الآملی ص 156. و ورد طغیتم فی هامش نسخة ابن المؤدب ص 159. و هامش نسخة الآملی ص 156. و نسخة العطاردی ص 214.عن هامش نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكهنو - الهند.
- مسافة. ورد فی هامش نسخة نصیری ص 104. و هامش نسخة العام 550 ص 106 أ.
پدرِ دیگران بمیرد (نفرینی کنایی بر خودِ شما)!
لا أبا لغیركم.
منابع (۱)
- لا أبا لكم. ورد فی نسخة العام 400. ص 47. و نسخة الإسترابادی ص 42.
در یاری کردن پروردگارتان و جهاد (پیکار در راهِ خدا) برای حقتان منتظر چه هستید؟!
ما تنتظرون بنصركم ربّكم، و الجهاد علی حقّكم؟!.
منتظر مرگ، یا خواری در این دنیا بر راه ناحق؟!
الموت أو الذّلّ لكم فی هذه الدّنیا علی غیر الحقّ.
منابع (۱)
- ورد فی الغارات ص 192. عن محمد بن عبد اللّه، عن المدائنی، عن الحارث بن كعب بن عبد اللّه بن قعیق، عن حبیب بن عبد اللّه، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 81. عن أبی مخنف، عن فضیل بن خدیج، عن مالك بن الحور، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 307. مرسلا. باختلاف یسیر.
به خدا سوگند، اگر روز مرگم فرا رسد، که حتماً فرا میرسد، میان من و شما جدایی میاندازد، در حالی که من از همنشینی با شما بیزارم و با وجود شما، خود را پرشمار نمیدانم.
فو اللّه لئن جاء یومی، و لیأتینّی، لیفرّقنّ بینی و بینكم و أنا لصحبتكم قال، و بكم غیر كثیر.
منابع (۳)
- جاءنی الموت. ورد فی المصادر السابقة.
- لتجدنّی لصحبتكم قالیا. ورد فی ناسخ التواریخ. و فی نهج السعادة ج 2 ص 471. عن نسخة من الغارات.
- ضنین. ورد فی تاریخ الطبری. بالسند السابق.
شگفتا از شما!
للّه أنتم!.
مگر دینی نیست که شما را گرد هم آورد، و نه غیرتی که شما را به حرکت وادارد؟!
أ ما دین یجمعكم، و لا محمیّة تشحذكم؟!.
منابع (۲)
- حمیّة. ورد فی نسخة العام 400. ص 47. و متن شرح ابن أبی الحدید ج 10 ص 67. و نسخة الإسترابادی ص 48. و نسخة فیض الإسلام ج 3 ص 575. و نسخة عبده ص 385. و نسخة الصالح ص 259. و نسخة العطاردی ص 214. عن هامش نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكهنو - الهند.
- تحمشكم. ورد فی نسخة العام 400 ص 47. و نسخة الإسترابادی ص 42. و فی هامش نسخة العام 550 ص 16 أ.
مگر نمیشنوید که دشمنتان سرزمینهایتان را یکییکی میگیرد و به شما یورش میبرد؟!
ألا تسمعون بعدوّكم ینتقص بلادكم، و یشنّ الغارة علیكم؟!.
منابع (۱)
- ورد فی الغارات ص 192. عن محمد بن عبد اللّه، عن المدائنی، عن الحارث بن كعب بن عبد اللّه بن قعیق، عن حبیب بن عبد اللّه، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 81. عن أبی مخنف، عن فضیل بن خدیج، عن مالك بن الحور، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 307. مرسلا.
برانگیختن مردم به دفاع از سرزمین و خانههایشان
آیا شگفت نیست که معاویه مردمِ خشن و فرومایه را فرامیخواند، و آنان بیهیچ کمکهزینه و بخششی از او پیروی میکنند، و در سال یک بار و دو بار و سه بار به هر سو که بخواهد پاسخش میدهند؛ آنگاه من شما را که میراثدار اسلام و صاحبان خرد و بازماندگانِ مردمید، با کمکهزینه یا بخشی از مقرری فرامیخوانم، اما از گرد من پراکنده میشوید، با من مخالفت میکنید، و از من نافرمانی میکنید؟!
أ و لیس عجیبا أنّ معاویة یدعو الجفاة الطّغام، فیتّبعونه علی غیر معونة و لا عطاء، و یجیبونه فی السّنة المرّة و المرّتین و الثّلاث إلی أیّ وجه شاء. ثمّ أنا أدعوكم، و أنتم تریكة الإسلام، [و] أولوا النّهی، و بقیّة النّاس، إلی المعونة أو طائفة من العطاء، فتتفرّقون عنّی، و تختلفون علیّ، و تعصوننی؟!!.
منابع (۷)
- عجبا. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 159. و نسخة نصیری ص 104. و هامش نسخة الآملی ص 157. و نسخة الإسترابادی ص 256. و متن منهاج البراعة ج 10 ص 273. و نسخة عبده ص 385.
- الطّغاة. ورد فی میزان الحكمة ج 3 ص 1994. عن نسخ النهج. و ورد الظّلمة فی الغارات. بالسند السابق. و ناسخ التواریخ.
- ورد فی الغارات. بالسند السابق. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 307. مرسلا. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 328. مرسلا عن أبی مخنف، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.
- ورد المصادر السابقة.
- علی. ورد فی تاریخ الطبری. و البدایة و النهایة. بالسندین السابقین.
- و تخالفون علیّ. ورد فی الغارات ص 192. عن محمد بن عبد اللّه، عن المدائنی، عن الحارث بن كعب بن عبد اللّه بن قعیق، عن حبیب بن عبد اللّه، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الفتوح ج 4 ص 237. مرسلا. باختلاف یسیر.
- ورد فی المصدرین السابقین. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 307. مرسلا. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 328. مرسلا عن أبی مخنف، عن علی علیه السّلام.
از کار من نه خشنودیای به شما میرسد که به آن خشنود شوید، و نه خشمی که بر سر آن با من همراه شوید؛ و محبوبترین چیزی که با آن روبهرو میشوم، نزد من مرگ است.
إنّه لا یخرج إلیكم من أمری رضی فترضونه، و لا سخط فتجتمعون معی علیه؛ و إنّ أحبّ ما أنا لاق إلیّ الموت.
من کتاب خدا را به شما آموختم، درِ استدلال را به رویتان گشودم، آنچه را نمیشناختید به شما شناساندم، و آنچه را از گلو بیرون میانداختید به کامتان گوارا ساختم؛ اگر کوری بود که ببیند، یا خفتهای که بیدار شود!
و قد دارستكم الكتاب، و فاتحتكم الحجاج، و عرّفتكم ما أنكرتم، و سوّغتكم ما مججتم؛ لو كان الأعمی یلحظ، أو النّائم یستیقظ.
سپس امام (ع) از منبر پایین آمد و به اقامتگاه خود رفت.
ثم نزل علیه السّلام عن المنبر فدخل رحله.
متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۴، صفحهٔ ۵۵۸. «منابع» زیر هر بند، یادداشتهای گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن


