کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

نامه‌هانامه ۷۳۲ دقیقه خواندن

معرفی مالک اشتر به مردم مصر

نامهٔ امام (ع) به مردم مصر، هنگامی که مالک اشتر ـ رحمت خدا بر او ـ را بر آنان گماشت

فرمان حکومت مصر برای مالک اشتر و شهادت او در راهمیان ۳۷ تا ۳۸ قکوفه (نامه به مصر)تاریخ محتمل

هنگامی که امام مالک اشتر را برای فرمانداری مصر فرستاد، با او این نامه را برای مردم مصر نوشت. کسانی را که برای خدا خشمگین شدند می‌ستاید، اشتر را بنده‌ای سخت‌کوش و شمشیری از شمشیرهای خدا معرفی می‌کند و می‌خواهد در آنچه با حق سازگار است از او فرمان ببرند، و می‌گوید او را بر خودش ترجیح داده است.

خطاب به: مردم مصر (مسلمانان مصر)

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: نامهٔ ۳۸

روی خط زمان

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

جایگاه مردم مصر

از بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به مردمی که برای خدا خشم گرفتند؛ آن هنگام که در زمینِ او نافرمانی شد و حقِ او از میان رفت، و ستم خیمهٔ خود را بر نیکوکار و بدکار، و بر ماندگار و کوچ‌کننده برافراشت؛ چنان‌که نه کار نیکی مانده بود که دل به آن آرام گیرد، و نه کار زشتی که از آن دست کشند.

من عبد اللّه علیّ أمیر المؤمنین، إلی القوم الّذین غضبوا للّه حین عصی فی أرضه، و ذهب بحقّه، فضرب الجور سرادقه علی البرّ و الفاجر، و المقیم و الظّاعن؛ فلا معروف یستراح إلیه، و لا منكر یتناهی عنه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۸
منابع (۲)
  1. أمّة المسلمین فی تاریخ الطبری ج 4 ص 72. عن أبی مخنف، عن فضیل ابن خدیج، عن مولی للأشتر، عن علی علیه السّلام. و ورد من بمصر من المسلمین فی الغارات ص 166. عن جابر، عن الشعبی، عن صعصعة بن صوحان، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 75. مرسلا عن الشعبی، عن صعصعة بن صوحان، عن علی علیه السّلام. و ورد الملأ فی تاریخ مدینة دمشق ج 56 ص 390. عن أبی عبد اللّه الحسین بن محمد، عن أبی الحسن علی بن الحسین بن أیوب، عن أبی علی بن شاذان، أبی إسحاق بن نیجاب، عن إبراهیم بن الحسین، عن یحیی بن سلیمان، عن احمد ابن بشیر، عن مجالد بن سعید، عن عامر الشعبی، عن علی علیه السّلام. و فی الإختصاص ص 80. عن أبی عبد اللّه الحسین بن احمد العلوی المحمدی و احمد ابن علی بن الحسین بن زنجویه، عن أبی القاسم حمزة بن القاسم العلوی، عن بكر بن عبد اللّه بن حبیب، عن سمرة بن علی، عن أبی معاویة الضریر، عن مجالد، عن الشعبی، عن عبد اللّه بن جعفر ذی الجناحین، عن علی علیه السّلام.و ورد الأمّة فی جواهر المطالب ج 2 ص 57. مرسلا.
  2. برواقه. ورد فی الغارات ص 170. عن محمد بن عبد اللّه، عن ابن أبی سیف المدائنی، عن فضیل بن خدیج، عن أشیاخ النخع، عن علی علیه السّلام. و ورد بأرواقه فی تاریخ مدینة دمشق ج 56 ص 390. عن أبی عبد اللّه الحسین بن محمد، عن أبی الحسن علی بن الحسین بن أیوب، عن أبی علی بن شاذان، أبی إسحاق بن نیجاب، عن إبراهیم بن الحسین، عن یحیی بن سلیمان، عن احمد ابن بشیر، عن مجالد بن سعید، عن عامر الشعبی، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 72. عن أبی مخنف، عن فضیل بن خدیج، عن مولی للأشتر، عن علی علیه السّلام. و فی الإختصاص ص 80. عن أبی عبد اللّه الحسین بن احمد العلوی المحمدی و احمد بن علی بن الحسین بن زنجویه، عن أبی القاسم حمزة بن القاسم العلوی، عن بكر بن عبد اللّه بن حبیب، عن سمرة ابن علی، عن أبی معاویة الضریر، عن مجالد، عن الشعبی، عن عبد اللّه بن جعفر ذی الجناحین، عن علی علیه السّلام. و فی جواهر المطالب ج 2 ص 57. مرسلا.

سلام بر شما.

سلام علیكم.

من در برابر شما خدایی را ستایش می‌کنم که معبودی جز او نیست، و از او می‌خواهم بر پیامبرش محمد و خاندان او درود فرستد.

فإنّی أحمد إلیكم اللّه الّذی لا إله إلا هو، و أسأله الصّلاة علی نبیّه محمّد و آله.

منابع (۱)
  1. ورد فی الإختصاص. و تاریخ مدینة دمشق. و تاریخ الطبری. بالأسانید السابقة.و جواهر المطالب. و فی الغارات ص 170. بالسند السابق. و فی ص 166. عن جابر، عن الشعبی، عن صعصعة بن صوحان، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 81 المجلس 9 الحدیث 4. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن إبراهیم بن محمد الثقفی، عن محمد بن زكریا، عن عبد اللّه بن الضحاك، عن هشام بن محمد، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 75. مرسلا عن الشعبی، عن صعصعة بن صوحان، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.

فضیلت‌های مالک اشتر ـ خشنودی خدا بر او ـ

اما بعد، من بنده‌ای از سرسخت‌ترین بندگانِ خدای عزیز و بزرگ در نبرد، و اصیل‌ترینِ آنان در خاندان را به سوی شما فرستادم.

أمّا بعد؛ فإنّی قد بعثت إلیكم عبدا من أشدّ عباد اللّه- عزّ و جلّ - بأسا، و أكرمهم نسبا.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۸
منابع (۵)
  1. ورد فی الغارات ص 166. عن جابر، عن الشعبی، عن صعصعة بن صوحان، عن علی علیه السّلام. و فی الإختصاص ص 80. عن أبی عبد اللّه الحسین بن احمد العلوی المحمدی و احمد بن علی بن الحسین بن زنجویه، عن أبی القاسم حمزة ابن القاسم العلوی، عن بكر بن عبد اللّه بن حبیب، عن سمرة بن علی، عن أبی معاویة الضریر، عن مجالد، عن الشعبی، عن عبد اللّه بن جعفر ذی الجناحین، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 81 المجلس التاسع الحدیث 4. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن إبراهیم ین محمد الثقفی، عن محمد بن زكریا، عن عبد اللّه بن الضحاك، عن هشام بن محمد، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 56 ص 390. عن أبی عبد اللّه الحسین بن محمد، عن أبی الحسن علی بن الحسین بن أیوب، عن أبی علی بن شاذان، أبی إسحاق بن نیجاب، عن إبراهیم بن الحسین، عن یحیی بن سلیمان، عن احمد بن بشیر، عن مجالد بن سعید، عن عامر الشعبی، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 75. مرسلا عن الشعبی، عن صعصعة بن صوحان، عن علی علیه السّلام.
  2. وجّهت. ورد فی الإختصاص. بالسند السابق. و فی الغارات ص 171. عن محمد ابن عبد اللّه، عن ابن أبی سیف المدائنی، عن فضیل بن خدیج، عن أشیاخ النخع، عن علی علیه السّلام.
  3. ورد فی الغارات ص 166. و أمالی المفید. و شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید.بالأسانید السابقة.
  4. عبید اللّه. ورد فی تاریخ الطبری. و أمالی المفید. بالسندین السابقین. و فی جواهر المطالب ج 2 ص 57. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 252. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  5. ورد فی الغارات ص 166. و أمالی المفید. و شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید.بالأسانید السابقة.

میزان دلیری اشتر و استواری ایمان او

در روزهای ترس نمی‌خوابد، و در ساعت‌های هراس از برابر دشمنان پس نمی‌کشد.

لا ینام أیّام الخوف، و لا ینكل عن الأعداء ساعات الرّوع.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۸

از گردش‌های ناگوارِ روزگار بسیار هوشیار و برحذر است.

حذّار الدّوائر.

و بر بدکاران، از شعلهٔ سوزانِ آتش هم سخت‌تر است.

و أشدّ علی الفجّار من حریق النّار.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۸
منابع (۲)
  1. ورد فی الغارات ص 166. عن جابر، عن الشعبی، عن صعصعة بن صوحان، عن علی علیه السّلام. و فی ص 171. عن محمد بن عبد اللّه، عن ابن أبی سیف المدائنی، عن فضیل بن خدیج، عن أشیاخ النخع، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 72. عن أبی مخنف، عن فضیل بن خدیج، عن مولی للأشتر، عن علی علیه السّلام. و فی الإختصاص ص 80. عن أبی عبد اللّه الحسین ابن احمد العلوی المحمدی و احمد بن علی بن الحسین بن زنجویه، عن أبی القاسم حمزة بن القاسم العلوی، عن بكر بن عبد اللّه بن حبیب، عن سمرة بن علی، عن أبی معاویة الضریر، عن مجالد، عن الشعبی، عن عبد اللّه بن جعفر ذی الجناحین، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 81 المجلس 9 الحدیث 4. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن إبراهیم بن محمد الثقفی، عن محمد بن زكریا، عن عبد اللّه ابن الضحاك، عن هشام بن محمد، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 56 ص 390. عن أبی عبد اللّه الحسین بن محمد، عن أبی الحسن علی ابن الحسین بن أیوب، عن أبی علی بن شاذان، أبی إسحاق بن نیجاب، عن إبراهیم بن الحسین، عن یحیی بن سلیمان، عن احمد بن بشیر، عن مجالد بن سعید، عن عامر الشعبی، عن علی علیه السّلام. و فی جواهر المطالب ج 2 ص 57. مرسلا.
  2. أضرّ. ورد فی الغارات ص 166. و أمالی المفید. بالسندین السابقین.

و از هر آلودگی یا ننگی، دورترینِ مردم است.

و أبعد النّاس من دنس أو عار.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 75. مرسلا عن الشعبی، عن صعصعة بن صوحان، عن علی علیه السّلام.

تأکید امام (ع) به مردم مصر بر فرمان‌برداری از اشتر

و او مالک بن حارث اشتر، از قبیلهٔ مَذحِج است.

و هو مالك بن الحارث الأشتر أخو مذحج.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 167. عن جابر، عن الشعبی، عن صعصعة بن صوحان، عن علی علیه السّلام. و فی ص 171. عن محمد بن عبد اللّه، عن ابن أبی سیف المدائنی، عن فضیل بن خدیج، عن أشیاخ النخع، عن علی علیه السّلام. و فی الإختصاص ص 80. عن أبی عبد اللّه الحسین بن احمد العلوی المحمدی و احمد ابن علی بن الحسین بن زنجویه، عن أبی القاسم حمزة بن القاسم العلوی، عن بكر بن عبد اللّه بن حبیب، عن سمرة بن علی، عن أبی معاویة الضریر، عن مجالد، عن الشعبی، عن عبد اللّه بن جعفر ذی الجناحین، عن علی علیه السّلام.و فی أمالی المفید ص 81 المجلس 9 الحدیث 4. عن أبی الحسن علی بن محمد ابن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن إبراهیم بن محمد الثقفی، عن محمد بن زكریا، عن عبد اللّه بن الضحاك، عن هشام بن محمد، عن علی علیه السّلام.

پس به سخنش گوش دهید و فرمانش را در هر چه با حق هماهنگ است اطاعت کنید.

فاسمعوا له، و أطیعوا أمره فیما طابق الحقّ.

چرا که او شمشیری از شمشیرهای خداست.

فإنّه سیف من سیوف اللّه.

نه لبه‌اش کُند است و نه ضربه‌اش بی‌اثر برمی‌گردد.

لا كلیل الظّبة، و لا نابی الضّریبة.

منابع (۱)
  1. ناب عن. ورد فی هامش نسخة الآملی ص 270. و ورد نائی فی تاریخ مدینة دمشق ج 56 ص 390. عن أبی عبد اللّه الحسین بن محمد، عن أبی الحسن علی ابن الحسین بن أیوب، عن أبی علی بن شاذان، أبی إسحاق بن نیجاب، عن إبراهیم بن الحسین، عن یحیی بن سلیمان، عن احمد بن بشیر، عن مجالد بن سعید، عن عامر الشعبی، عن علی علیه السّلام. و فی جواهر المطالب ج 2 ص 56. مرسلا.

در کارهای جدی بردبار است و در جنگ استوار و سنگین.

حلیم فی الجدّ، رزین فی الحرب.

هیچ بدعتی (نوآوری در دین) او را فریب نمی‌دهد و دست هیچ گمراهی‌ای او را از راه برنمی‌گرداند.

لا تستهویه بدعة، و لا تثنیه ید غوایة.

صاحبِ فکری ریشه‌دار و شکیبایی‌ای زیباست.

ذو رأی أصیل، و صبر جمیل.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 167. عن جابر، عن الشعبی، عن صعصعة بن صوحان، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 81 المجلس 9 الحدیث 4. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن إبراهیم بن محمد الثقفی، عن محمد بن زكریا، عن عبد اللّه بن الضحاك، عن هشام بن محمد، عن علی علیه السّلام. و فی غرر الحكم ج 2 ص 796 الحدیث 45. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 75. مرسلا عن الشعبی، عن صعصعة بن صوحان، عن علی علیه السّلام. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 513. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 463. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

میزان اعتماد امام (ع) به مالک اشتر و جایگاه او نزد امام

پس اگر به شما فرمان داد که حرکت کنید، حرکت کنید؛ و اگر فرمان داد که بمانید، بمانید؛ و اگر فرمان داد که بتازید، بتازید؛ زیرا او نه پیش می‌رود و نه عقب می‌نشیند، و نه کاری را عقب می‌اندازد و نه جلو می‌اندازد، مگر به فرمان من. من شما را در داشتنِ او بر خودم مقدم داشتم، به خاطرِ خیرخواهیِ او برای شما و سرسختی‌اش در برابرِ دشمنِ شما.

فإن أمركم أن تنفروا فانفروا، و إن أمركم أن تقیموا فأقیموا، و إن أمركم أن تجمحوا فاجمحوا؛ فإنّه لا یقدم و لا یحجم، و لا یؤخّر و لا یقدّم، إلاّ عن أمری. و قد آثرتكم به علی نفسی لنصیحته لكم، و شدّة شكیمته علی عدوّكم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۸
منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات. بالسند السابق. و فی الإختصاص ص 80. عن أبی عبد اللّه الحسین بن احمد العلوی المحمدی و احمد بن علی بن الحسین بن زنجویه، عن أبی القاسم حمزة بن القاسم العلوی، عن بكر بن عبد اللّه بن حبیب، عن سمرة ابن علی، عن أبی معاویة الضریر، عن مجالد، عن الشعبی، عن عبد اللّه بن جعفر ذی الجناحین، عن علی علیه السّلام.

خدا شما را به وسیلهٔ هدایت حفظ کند، و بر یقین (باوری که شک در آن نیست) استوار بدارد، و به تقوا (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) بیاراید؛ و ما و شما را به آنچه دوست دارد و می‌پسندد موفق بدارد.

عصمكم اللّه بالهدی، و ثبّتكم علی الیقین، و زیّنكم بالتّقوی؛ و وفّقنا و إیّاكم لما یحبّ و یرضی.

و سلام و رحمت و برکات خدا بر شما باد.

و السّلام علیكم و رحمة اللّه و بركاته.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 166. عن جابر، عن الشعبی، عن صعصعة بن صوحان، عن علی علیه السّلام. و فی ص 171. عن محمد بن عبد اللّه، عن ابن أبی سیف المدائنی، عن فضیل بن خدیج، عن أشیاخ النخع، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 72. عن أبی مخنف، عن فضیل بن خدیج، عن مولی للأشتر، عن علی علیه السّلام. و فی الإختصاص ص 80. عن أبی عبد اللّه الحسین ابن احمد العلوی المحمدی و احمد بن علی بن الحسین بن زنجویه، عن أبی القاسم حمزة بن القاسم العلوی، عن بكر بن عبد اللّه بن حبیب، عن سمرة بن علی، عن أبی معاویة الضریر، عن مجالد، عن الشعبی، عن عبد اللّه بن جعفر ذی الجناحین، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 81 المجلس التاسع الحدیث 4. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن إبراهیم بن محمد الثقفی، عن محمد بن زكریا، عن عبد اللّه ابن الضحاك، عن هشام بن محمد، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 75. مرسلا عن الشعبی، عن صعصعة بن صوحان، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 56 ص 390. عن أبی عبد اللّه الحسین بن محمد، عن أبی الحسن علی بن الحسین بن أیوب، عن أبی علی بن شاذان، أبی إسحاق بن نیجاب، عن إبراهیم بن الحسین، عن یحیی بن سلیمان، عن احمد بن بشیر، عن مجالد بن سعید، عن عامر الشعبی، عن علی علیه السّلام. و فی جواهر المطالب ج 2 ص 56. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۷، صفحهٔ ۲۳۴. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن