کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

سخنانسخن ۱۵۶۳ دقیقه خواندن

لشکرکشی بُسر به حجاز؛ چرا خودم نمی‌روم

سخنی از امام (ع) هنگام لشکرکشی بُسر بن ابی‌ارطاة به حجاز

یورش بسر بن ابی‌ارطاة به حجاز و یمنمیان ۳۹ تا ۴۰ قکوفهتاریخ محتمل

معاویه بسر بن ابی‌ارطاة را برای حمله به حجاز و یمن فرستاد. امام مردم را جمع کرد و آنان را به جنگ در راه خدا برانگیخت، اما مدت‌ها ساکت ماندند. وقتی گروهی گفتند: «اگر خودت بروی، با تو می‌آییم»، امام خشمگین شد. گفت رفتن او درست نیست، چون باید در شهر بماند و کار لشکر و بیت‌المال و قضاوت را بگرداند؛ مرد دلاوری از میان خودشان بفرستند. او آنان را به‌خاطر سستی و یکدل نبودن سرزنش کرد، از آیهٔ هود ۱۱۳ دلیل آورد و در پایان بسر را نفرین کرد. تاریخ‌نگاران می‌گویند بعد جاریة بن قدامه با دو هزار نفر دنبال بسر رفت.

خطاب به: مردم کوفه و سپاهیان گردآمده در مسجد یا مجلس عمومی

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: حکمت ۴۴۳

روی خط زمان

پس امام (ع) مردم را گرد آورد و آنان را به جهاد (پیکار در راهِ خدا) برانگیخت.

فجمع علیه السّلام الناس، و حضّهم علی الجهاد.

اما مردم زمانی دراز خاموش ماندند.

فسكتوا ملیّا.

پس امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

شما را چه شده است؟! آیا لال شده‌اید که سخن نمی‌گویید؟!

ما بالكم؟!. أ مخرسون أنتم لا تتكلّمون؟!!!.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۴۳
منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 429. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن نمیر بن وعلة، عن أبی وداك، عن علی علیه السّلام. و من حدیث الكوفیین، عن أبی وداك، عن علی علیه السّلام.

گروهی از آنان گفتند: ای امیر مؤمنان! اگر تو به راه بیفتی، ما هم با تو به راه می‌افتیم.

فقال قوم منهم: یا أمیر المؤمنین؛ إن سرت سرنا معك.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۴۳

پس امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۴۳

شما را چه شده است؟!

ما لكم؟!.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۴۳

خدایا! نه به راه رشد و درستی کامیاب شوید و نه به راه راست هدایت یابید.

اللّهمّ لا سدّدتم لرشد، و لا هدیتم لقصد.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۴۳
منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 429. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن نمیر بن و علة، عن أبی وداك، عن علی علیه السّلام. و من حدیث الكوفیین، عن أبی وداك، عن علی علیه السّلام.

آیا در چنین کاری سزاوار است که من بیرون بروم؟!

أ فی مثل هذا ینبغی لی أن أخرج؟!!!.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۴۳

در چنین کاری تنها باید مردی از دلیران و جنگاورانِ شما که من او را می‌پسندم بیرون برود.

إنّما یخرج فی مثل هذا رجل ممّن أرضاه من شجعانكم و ذوی بأسكم.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۴۳

برای من سزاوار نیست که سپاه، شهر، بیت‌المال (خزانهٔ عمومی)، گردآوری مالیات زمین، داوری میان مسلمانان و رسیدگی به حقوق حق‌خواهان را رها کنم؛ سپس با دسته‌ای سپاهی بیرون بروم و در بیابان‌ها و قله‌های کوه‌ها دنبال دسته‌ای دیگر بیفتم، و همچون تیری در تیردانِ خالی به این‌سو و آن‌سو بخورم.

و لا ینبغی لی أن أدع الجند، و المصر، و بیت المال، و جبایة الأرض، و القضاء بین المسلمین، و النّظر فی حقوق المطالبین؛ ثمّ أخرج فی كتیبة أتّبع أخری فی الفلوات و شعف الجبال، أتقلقل تقلقل القدح فی الجفیر الفارغ.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۴۳
منابع (۲)
  1. المظلومین. ورد فی نسخة العام 550 ص 65 أ.
  2. ورد فی الغارات. بالسند السابق.

من تنها میخِ میانِ سنگِ آسیابم؛ آسیاب بر گرد من می‌چرخد و من در جای خود هستم.

و إنّما أنا قطب الرّحی تدور علیّ و أنا بمكانی.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۴۳

پس هرگاه جایم را ترک کنم، چرخش آسیاب سرگردان می‌شود و سنگِ زیرینِ آن به لرزه می‌افتد.

فإذا فارقته استحار مدارها، و اضطرب ثفالها.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۴۳

به جان خدا سوگند، این نظری بد است.

هذا، لعمر اللّه، الرّأی السّوء.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۴۳

به خدا سوگند، اگر امیدم به شهادت هنگام رویارویی با دشمن نبود — آن‌گاه که این رویارویی برایم مقدر شده باشد — شترم را پیش می‌کشیدم و از میان شما می‌رفتم؛ و تا باد جنوب و شمال می‌وزد، دیگر سراغی از شما نمی‌گرفتم.

و اللّه لو لا رجائی الشّهادة عند لقاء العدوّ، لو قد حمّ لی لقاؤه، لقرّبت ركابی، ثمّ شخصت عنكم، فلا أطلبكم ما اختلف جنوب و شمال.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۴۳

بسیار طعنه‌زن و عیب‌جو، کج‌رو و گریزان هستید.

طعّانین عیّابین، حیّادین روّاغین.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۴۳
منابع (۱)
  1. عتّابین. ورد فی نسخة العام 400 ص 141.

پس به خدا سوگند، جدایی از شما آسایشِ جان و تن است.

فو اللّه، إنّ فراقكم لراحة للنّفس و البدن.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۴۳
منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 429. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن نمیر بن وعلة، عن أبی وداك، عن علی علیه السّلام. و من حدیث الكوفیین، عن أبی وداك، عن علی علیه السّلام.

با این کمیِ همدلیِ شما، فراوانیِ شمارتان هیچ سودی ندارد.

إنّه لا غناء فی كثرة عددكم مع قلّة اجتماع قلوبكم.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۴۳

شما را به راهی روشن بردم که در آن جز تباه‌شونده هلاک نمی‌شود.

لقد حملتكم علی الطّریق الواضح الّتی لا یهلك علیها إلاّ هالك.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۴۳
منابع (۱)
  1. علیها هالك. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 159.

هر کس پایداری کند به سوی بهشت می‌رود، و هر کس بلغزد به سوی آتش.

من استقام فإلی الجنّة، و من زلّ فإلی النّار.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۴۳

چرا مخالفان شما در گمراهی خود بصیرتِ بیشتری دارند، و در بخششِ آنچه در دست دارند از شما دست‌ودل‌بازترند؟!

ما بال من خالفكم أشدّ بصیرة فی ضلالتهم، و أبذل لما فی أیدیهم منكم؟!.

این نیست مگر از آن رو که شما به دنیا تکیه کردید؛ پس به ستم تن دادید، و بر کالای ناچیز دنیا بخل ورزیدید، و در آنچه مایهٔ عزت و خوشبختی شما و نیرومندی‌تان بر کسی بود که به شما ستم کرد، کوتاهی کردید.

ما ذاك إلاّ أنّكم ركنتم إلی الدّنیا فرضیتم بالضّیم، و شححتم علی الحطام، و فرّطتم فیما فیه عزّكم و سعادتكم، و قوّتكم علی من بغی علیكم.

نه از پروردگارتان شرم می‌کنید و نه به فکر خودتان هستید، در حالی که هر روز ستم می‌بینید؛ نه از خواب خود بیدار می‌شوید و نه سستیِ شما پایان می‌گیرد!

لا من ربّكم تستحیون، و لا لأنفسكم تنظرون، و أنتم فی كلّ یوم تضامون؛ و لا تنتبهون من رقدتكم، و لا تنقضی فترتكم!.

مگر نمی‌بینید که دینتان هر روز فرسوده می‌شود، و شما در غفلتِ دنیا هستید؟!

أما ترون إلی دینكم كلّ یوم یبلی، و أنتم فی غفلة الدّنیا؟!.

خدای ارجمند و بزرگ به شما می‌فرماید: «وَ لا تَرْکَنُوا إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُمُ النّارُ وَ ما لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ مِنْ أَوْلِیاءَ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ» و به کسانی که ستم کردند تکیه نکنید، که آتش به شما می‌رسد؛ و جز خدا هیچ سرپرست و یاوری نخواهید داشت، و آن‌گاه یاری نمی‌شوید.

یقول اللّه - عزّ و جلّ - لكم: وَ لا تَرْكَنُوا إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النّارُ وَ ما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ مِنْ أَوْلِیاءَ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ .

منابع (۱)
  1. سورة هود/ 113.

سپس امام (ع) بر بُسر بن ابی‌ارطاة نفرین کرد و فرمود:

ثم دعا علیه السّلام علی بسر بن أبی أرطاة فقال:

خدایا! بُسر دینش را به دنیا فروخت، و حرمت‌های تو را شکست، و فرمان‌برداری از آفریده‌ای بدکار نزد او برتر از چیزی بود که نزد توست.

اللّهمّ إنّ بسرا باع دینه بالدّنیا، و انتهك محارمك، و كانت طاعة مخلوق فاجر آثر عنده ممّا عندك.

خدایا! پس او را نمیران تا آنکه عقلش را از او بگیری؛ و حتی ساعتی از روز، رحمتت را برای او واجب مگردان.

اللّهمّ فلا تمته حتّی تسلبه عقله؛ و لا توجب له رحمتك و لا ساعة من نهار.

خدایا! بُسر و عمرو و معاویه را لعنت کن؛ و خشمت بر آنان فرود آید، و انتقامت بر سرشان بریزد، و عذابِ سخت و کیفرت — که آن را از گروه مجرمان برنمی‌گردانی — به آنان برسد.

اللّهمّ العن بسرا، و عمروا، و معاویة، و لیحلّ علیهم غضبك، و لتنزل بهم نقمتك، و لیصبهم بأسك و رجزك الّذی لا تردّه عن القوم المجرمین.

منابع (۱)
  1. ورد فی تفسیر فرات ص 368 الحدیث 499-10. عن عبید بن كثیر، معنعنا عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 169. مرسلا عن الولید بن الحارث و غیره عن رجالهم، عن علی علیه السّلام. و فی الأغانی ج 16 ص 292. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 18. عن إبراهیم مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی إرشاد القلوب ج 2 ص 228. مرسلا. و فی مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 315. مرسلا عن الولید بن الحارث و غیره، عن علی علیه السّلام. و فی الخرائج و الجرائح ج 1 ص 201 الحدیث 42. مرسلا. و فی الدرجات الرفیعة ص 146. مرسلا.و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 386. مرسلا. و فی منهاج البراعة ج 15 ص 359. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۶۳۵. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن