کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

نامه‌هانامه ۲۶۳ دقیقه خواندن

سرزنش ابن عباس برای بردن بیت‌المال

نامهٔ امام (ع) به یکی از کارگزارانش، عبدالله بن عباس

کناره‌گیری ابن‌عباس از بصره (گزارشی مورد اختلاف)میان ۳۹ تا ۴۰ قکوفه (ابن‌عباس در حجاز بود)تاریخ تقریبی

بنا بر عنوان ویراستار و گزارشی که دربارهٔ آن اختلاف است، ابن‌عباس مالی از بیت‌المال بصره برداشت و به حجاز رفت. امام او را که پسرعمو و همراه نزدیکش بود سرزنش می‌کند: در روزگار سخت پشت او را خالی کرد و حق یتیمان و بیوه‌ها را خورد. از او می‌خواهد مال را برگرداند. این نخستین نامهٔ سرزنش است و نامهٔ ۲۷ پاسخ امام به پاسخ ابن‌عباس است. سید رضی فقط می‌نویسد «به برخی کارگزاران». برخی پژوهشگران نه ماجرا را می‌پذیرند و نه اینکه مخاطب نامه ابن‌عباس باشد.

خطاب به: عبدالله بن عباس

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: نامهٔ ۴۱

روی خط زمان

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

از بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به عبدالله بن عباس.

من عبد اللّه علیّ أمیر المؤمنین إلی عبد اللّه بن عبّاس.

سلام بر تو.

سلام علیك.

منابع (۱)
  1. ورد فی تذكرة الخواص ص 140. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 42 ص 153 الحدیث 21. عن الكشی، عن شیخ من الیمامة، عن المعلی بن هلال، عن الشعبی، عن علی علیه السّلام.

سرزنش ابن‌عباس به سبب رها کردن امام (ع)

اما بعد، من تو را در امانتم شریک کرده بودم و چسبیده‌ترین لباس به تنم و نزدیک‌ترینِ همرازانم ساخته بودم. در میان خاندانم هیچ مردی پیش من مطمئن‌تر از تو نبود، و به هیچ‌کس برای همدردی با من و یاری رساندنم و رساندنِ امانت به من امید بیشتری نداشتم.

أمّا بعد؛ فإنّی كنت أشركتك فی أمانتی، و جعلتك شعاری و بطانتی؛ و لم یكن فی أهلی رجل أوثق منك فی نفسی، و لا أرجی لمواساتی و مؤازرتی و أداء الأمانة إلیّ.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۱
منابع (۲)
  1. من أهل بیتی. ورد فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 639. مرسلا.
  2. ورد فی الأوائل للعسكری ص 196. عن أبی القاسم، عن العقدی، عن أبی جعفر، عن المدائنی، عن علی علیه السّلام.

اما وقتی دیدی روزگار به پسرعمویت چنگ و دندان نشان داده، دشمن با خشم به جنگ او برخاسته، امانت‌داریِ مردم خوار و تباه شده، و این امت سر به شورش و بی‌پروایی برداشته و بی‌سرپرست و رها مانده است، پشتِ سپر را به پسرعمویت برگرداندی (پشت کردی و به دشمنی برخاستی).

فلمّا رأیت الزمان علی ابن عمّك قد كلب، و العدوّ علیه قد حرب، و أمانة النّاس قد خزیت، و هذه الأمّة قد فتكت و شغرت، قلبت لابن عمّك ظهر المجنّ.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۱
منابع (۲)
  1. ورد فی أنساب الأشراف ج 2 ص 174. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 2 ص 83.مرسلا.
  2. فتنت. ورد فی نسخة العام 400 ص 376. و نسخة الإسترابادی ص 443. و نسخة ابن النقیب ص 273. و نسخة العطاردی ص 354. و ورد فنكت فی هامش نسخة ابن النقیب ص 273. و نسخة الصالح ص 413. و ورد فلتت فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 38. عن نسخة.

پس همراه جداشوندگان از او جدا شدی، همراه تنهایش‌گذاران تنهایش گذاشتی، و همراه خائنان به او خیانت کردی!

ففارقته مع الفارقین، و خذلته مع الخاذلین، و خنته مع الخائنین!!!.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۱
منابع (۱)
  1. المفارقین. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 266. و نسخة عبده ص 581. و نسخة الصالح ص 413. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 38. عن نسخة.

سرزنش ابن‌عباس به سبب ربودن اموال بیت‌المال (خزانهٔ عمومی)

پس نه با پسرعمویت همدردی کردی، و نه امانت را به جا آوردی.

فلا ابن عمّك آسیت، و لا الأمانة أدّیت.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۱
منابع (۱)
  1. إمامك. ورد فی الأوائل للعسكری. بالسند السابق.

انگار تو در جهادت خدا را نمی‌خواستی؟!

فكأنّك لم تكن اللّه ترید بجهادك؟!!.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۱
منابع (۱)
  1. بعملك. ورد فی المصدر السابق.

و انگار بر حجتی روشن از سوی پروردگارت نبودی!

و كأنّك لم تكن علی بیّنة من ربّك!.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۱

و انگار فقط به این امت نیرنگ می‌زدی تا دنیایشان را بگیری، و در کمینِ غفلتشان بودی تا فیء (اموال عمومیِ مسلمانان) آنان را بربایی! پس همین که امکانِ یورش برای خیانت به امت برایت فراهم شد، به سرعت هجوم بردی، شتابان بر آن جهیدی، فرصت را قاپیدی، و هر چه توانستی از اموال آنان را که برای بیوه‌زنان و یتیمانشان نگه داشته شده بود ربودی؛ همچون ربودنِ گرگِ چابک که بزِ شکسته و خون‌آلود را می‌رباید. پس آن را بار زدی و به سوی حجاز روانه شدی، در حالی که دلت از بردنش آرام و گشاده بود و از برداشتنش احساس گناه نمی‌کردی.

و كأنّك إنّما كنت تكید هذه الأمّة عن دنیاهم، و تنوی غرّتهم عن فیئهم؛ فلمّا أمكنتك الشّدّة فی خیانة الأمّة أسرعت الكرّة، و عاجلت الوثبة، و انتهزت الفرصة، و اختطفت ما قدرت علیه من أموالهم المصونة لأراملهم و أیتامهم، اختطاف الذّئب الأزلّ دامیة المعزی الكسیرة؛ فحملته و انقلبت به إلی الحجاز، رحیب الصّدر بحمله، غیر متأثّم من أخذه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۱
منابع (۸)
  1. أمّة محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم. ورد فی أنساب الأشراف ج 2 ص 174. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 5 ص 106. عن سلیمان بن أبی راشد، عن عبد اللّه بن عبید، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 42 ص 153 الحدیث 21.عن الكشی، عن شیخ من الیمامة، عن المعلی بن هلال، عن الشعبی، عن علی علیه السّلام. و فی جواهر المطالب ج 2 ص 83. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. الفرصة. ورد فی العقد الفرید. بالسند السابق. و جواهر المطالب. و فی الأوائل للعسكری ص 196. عن أبی القاسم، عن العقدی، عن أبی جعفر، عن المدائنی، عن علی علیه السّلام.
  3. العدوة. ورد فی جواهر المطالب. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 175.
  4. ورد فی أنساب الأشراف.
  5. رابیة. ورد فی مجمع الأمثال ج 2 ص 491. مرسلا. و ورد دانیة فی الأوائل للعسكری. بالسند السابق.
  6. الهزیلة. ورد فی أنساب الأشراف.
  7. ورد فی العقد الفرید. بالسند السابق. و جواهر المطالب. باختلاف یسیر.
  8. إلی الحجاز رحیب الصّدر، تحمله غیر متأثّم. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 266. و نسخة الآملی ص 271. و نسخة ابن النقیب ص 273. و نسخة عبده ص 582. و نسخة الصالح ص 413.

دیگران بی‌پدر باشند، نه تو! (تعبیری ملامت‌آمیز که نفرین «بی‌پدر باشی» را از روی ملاحظه به دیگران برمی‌گرداند) انگار میراثِ پدر و مادرت را برای خانواده‌ات فرستاده‌ای!

كأنّك، لا أبا لغیرك، حدرت إلی أهلك تراثك من أبیك و أمّك!!!.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۱

پاک است خدا! مگر به معاد (رستاخیز و جهان دیگر) ایمان نداری؟!

فسبحان اللّه، أ ما تؤمن بالمعاد؟!.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۱

و مگر از حسابرسیِ موشکافانهٔ روز حساب نمی‌ترسی؟!

أ و ما تخاف نقاش یوم الحساب؟!.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۱
منابع (۲)
  1. من نقاش. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 274. و ورد سوء فی أنساب الأشراف. و فی بحار الأنوار ج 42 ص 153 الحدیث 21. عن الكشی، عن شیخ من الیمامة، عن المعلی بن هلال، عن الشعبی، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی الأوائل للعسكری ص 196. عن أبی القاسم، عن العقدی، عن أبی جعفر، عن المدائنی، عن علی علیه السّلام.

ای کسی که پیش ما از خردمندان به شمار می‌آمدی!

أیّها المعدود كان عندنا من أولی الألباب؛

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۱
منابع (۱)
  1. ذوی. ورد فی نسخة العام 400 ص 377. و نسخة ابن المؤدب ص 266. و نسخة الآملی ص 271. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 321. و نسخة الإسترابادی ص 444.و نسخة عبده ص 582. و نسخة العطاردی ص 355.

چطور خوراک و نوشیدنی از گلویت پایین می‌رود، وقتی می‌دانی داری حرام می‌خوری و حرام می‌نوشی، و کنیز می‌خری و زن می‌گیری، از اموالِ یتیمان و بیوه‌زنان و نیازمندان و مؤمنان و مجاهدانِ راه خدا؛ همان کسانی که خدا این اموال را به آنان بخشیده و این سرزمین‌ها را به دست آنان حفظ کرده است؟!

كیف تسیغ طعاما و شرابا، و أنت تعلم أنّك تأكل حراما، و تشرب حراما، و تبتاع الإماء، و تنكح النّساء، من أموال الیتامی و الأرامل و المساكین و المؤمنین و المجاهدین فی سبیل اللّه الّذین أفاء اللّه علیهم هذه الأموال، و أحرز بهم هذه البلاد؟!.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۱
منابع (۴)
  1. مال. ورد فی المصادر السابقة.
  2. ورد فی أنساب الأشراف. و فی الأوائل للعسكری. بالسند السابق. و فی العقد الفرید ج 5 ص 106. عن سلیمان بن أبی راشد، عن عبد اللّه بن عبید، عن علی علیه السّلام. و فی تذكرة الخواص ص 140. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 2 ص 84. مرسلا. باختلاف یسیر.
  3. المهاجرین. ورد فی بحار الأنوار. بالسند السابق.
  4. ورد فی العقد الفرید. بالسند السابق. و جواهر المطالب.

فرمان امام (ع) به ابن‌عباس به تقوا (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) و بازگرداندن اموال

پس تقوای خدا پیشه کن و اموال این مردم را به خودشان برگردان.

فاتّق اللّه، و اردد إلی هؤلاء القوم أموالهم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۱

به خدا سوگند، اگر این کار را نکنی و بعد خدا دست مرا به تو برساند، در کیفرِ تو نزد خدا جایی برای گلایه باقی نمی‌گذارم، و با شمشیرم به تو ضربه‌ای می‌زنم که به هر کس با آن زدم، وارد آتشِ دوزخ شد.

فإنّك و اللّه إن لم تفعل ذلك، ثمّ أمكننی اللّه منك، لأعذرنّ إلی اللّه فیك، و لأضربنّك بسیفی الّذی ما ضربت به أحدا إلاّ دخل النّار.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۱
منابع (۳)
  1. ورد فی أنساب الأشراف ج 2 ص 175. مرسلا.
  2. ورد فی المصدر السابق.
  3. إلیه. ورد فی المصدر السابق.

و به خدا سوگند، اگر حسن و حسین هم کاری مثل کار تو می‌کردند، پیش من هیچ نرمش و ملاحظه‌ای نداشتند و از من به خواسته‌ای نمی‌رسیدند؛ و رهایشان نمی‌کردم تا حق را از آنان بگیرم و باطلِ برخاسته از ستمشان را از میان ببرم.

و و اللّه لو أنّ الحسن و الحسین فعلا مثل الّذی فعلت، ما كانت لهما عندی هوادة، و لا ظفرا منّی بإرادة؛ و لما تركتهما حتّی آخذ الحقّ منهما، و أزیح الباطل عن مظلمتهما.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۱
منابع (۱)
  1. ورد فی جواهر المطالب.

و السلام.

و السّلام.

منابع (۱)
  1. ورد فی أنساب الأشراف ج 2 ص 175. مرسلا. و فی تذكرة الخواص ص 140.مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 2 ص 84. مرسلا.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۷، صفحهٔ ۷۱. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن