کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

سخنانسخن ۱۰۰۳ دقیقه خواندن

گلهٔ طلحه و زبیر از مشورت نکردن

سخنی از امام (ع) خطاب به طلحه و زبیر

پس از بیعت در مدینه، طلحه و زبیر از علی گله کردند. گفتند با آنان مشورت نمی‌کند، در کارها از آنان کمک نمی‌خواهد و در تقسیم مال عمومی (فیء) هم میان همه برابری می‌کند. علی دست به آسمان برداشت و بعد پاسخ داد: خودش خلافت را نخواسته بود؛ در هر کار به کتاب خدا و روش پیامبر عمل کرده و به رأی آن دو نیاز نداشته؛ و تقسیم برابر را خود پیامبر قرار داده است.

خطاب به: طلحه و زبیر (و حاضران در مجلس)

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۲۰۵

روی خط زمان

پس از آنکه او را به تک‌روی در داوری و تقسیم اموال متهم کردند

بعد ما اتهماه بالاستئثار بالحكم و القسم

بر چیز اندکی خرده گرفتید و چیزهای بسیار را رها کردید؛ پس از خدا آمرزش بخواهید تا شما را بیامرزد. چرا به من نمی‌گویید در چه چیزی حقی داشتید و من شما را از آن کنار زدم؟

لقد نقمتما یسیرا، و أرجأتما كثیرا؛ فاستغفرا اللّه یغفر لكما. أ لا تخبرانی، أیّ شیء كان لكما فیه حقّ دفعتكما عنه؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۵
منابع (۲)
  1. و أرحلتما. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 334.
  2. ورد فی شرح ابن أبی الحدید. بالسند السابق. و فی المعیار و الموازنة ص 113.مرسلا. و فی وقعة الجمل لابن شدقم ص 71. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

یا کدام سهم بود که آن را در برابر شما برای خودم برداشتم؟

أم أیّ قسم استأثرت لنفسی علیكما به؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۵
منابع (۱)
  1. ورد فی شرح ابن أبی الحدید. بالسند السابق. و وقعة الجمل لابن شدقم.

یا کدام حق بود که یکی از مسلمانان نزد من آورد و من از گرفتن آن ناتوان ماندم یا نشناختمش، یا کدام داوری بود که راهش را به خطا رفتم؟

أم أیّ حقّ رفعه إلیّ أحد من المسلمین ضعفت عنه أو جهلته، أو حكم أخطأت بابه؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۵
منابع (۱)
  1. ورد فی وقعة الجمل لابن شدقم ص 71. مرسلا. فی بحار الأنوار ج 8 (مجلد قدیم) ص 370. عن شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 7 ص 41. مرسلا عن أبی جعفر، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 113. مرسلا.

یا کدام کار از کارهای همهٔ مسلمانان بود که مرا به آن فراخواندید و من در آن کوتاهی کردم و با شما مخالفت کردم؟

أم أیّ أمر دعوتمانی إلیه من أمر عامّة المسلمین فقصّرت عنه، و خالفتكما فیه؟.

سپس امام (ع) دست‌هایش را به سوی آسمان بالا برد و فرمود:

ثم رفع علیه السّلام یدیه إلی السماء فقال:

خدایا، من تو را بر این دو نفر گواه می‌گیرم، و هر کس را که امروز در مجلسم حاضر است بر این دو گواه می‌گیرم.

اللّهمّ إنّی أشهدك علیهما، و أشهد من حضر مجلسی هذا الیوم علیهما.

سپس امام (ع) رو به طلحه و زبیر کرد و خطاب به آنان فرمود:

ثم توجه علیه السّلام إلی طلحة و الزبیر مخاطبا:

اللّه اکبر. اللّه اکبر.

اللّه أكبر. اللّه أكبر.

اما آنچه از تک‌روی و انحصارطلبی گفتید؛ به خدا سوگند، من نه به خلافت رغبتی داشتم و نه به فرمانروایی نیازی؛ ولی شما مرا به آن فراخواندید و به آن واداشتید. پس ترسیدم شما را از جمع و اتحاد برگردانم و میان امت اختلاف بیفتد.

أمّا ما ذكرتما من الاستئثار؛ ف و اللّه ما كانت لی فی الخلافة رغبة، و لا فی الولایة إربة؛ و لكنّكم دعوتمونی إلیها و حملتمونی علیها فخفت أن أردّكم عن جماعتكم فتختلف الأمّة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۵
منابع (۲)
  1. ورد فی المصادر السابقة. و فی فضائل أمیر المؤمنین لابن عقدة ص 94 الحدیث 90. عن ابن عقدة، عن القاسم بن الحسن العلوی الحسنی، عن أبی الصلت، عن علی بن عبد اللّه بن النعجة، عن أبی سهیل بن مالك، عن مالك بن أوس بن الحدثان، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.
  2. ورد فی وقعة الجمل لابن شدقم ص 71. مرسلا. فی بحار الأنوار ج 8 (مجلد قدیم) ص 370. عن شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 7 ص 41. مرسلا عن أبی جعفر، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 113. مرسلا. و فی فضائل أمیر المؤمنین لابن عقدة ص 94 الحدیث 90. عن ابن عقدة، عن القاسم ابن الحسن العلوی الحسنی، عن أبی الصلت، عن علی بن عبد اللّه بن النعجة، عن أبی سهیل بن مالك، عن مالك بن أوس بن الحدثان، عن علی علیه السّلام.

چون خلافت به من رسید، به کتاب خدا و آنچه برایمان در آن نهاده و ما را به حکم کردن بر پایهٔ آن فرمان داده است نگریستم و از آن پیروی کردم، و از سنت و روشی که پیامبر خدا (ص) نهاده بود سرمشق گرفتم. پس در این کار نه به نظر شما دو نفر نیاز پیدا کردم و نه به نظر غیر شما؛ و حکمی پیش نیامد که آن را ندانم و بیانش در کتاب خدا و دلیلش در سنت نباشد، تا با شما دو نفر و برادران مسلمانم مشورت کنم.

فلمّا أفضت إلیّ نظرت إلی كتاب اللّه و ما وضع لنا فیه و أمرنا بالحكم به فاتّبعته، و ما استنّ‌رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فاقتدیته. فلم أحتج فی ذلك إلی رأیكما و لا رأی غیركما؛ و لا وقع حكم جهلته، لیس فی كتاب اللّه بیانه، و لا فی السّنّة برهانه، فأستشیركما و إخوانی من المسلمین.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۵
منابع (۶)
  1. ورد فی فضائل أمیر المؤمنین. بالسند السابق.
  2. استسنّ. ورد فی نسخة العام 400 ص 289. و نسخة ابن المؤدب ص 205.و نسخة نصیری ص 134. و نسخة الآملی ص 179. و نسخة الإسترابادی ص 334. و نسخة الجیلانی. و نسخة عبده ص 463. و نسخة العطاردی ص 240.
  3. فأمضیته. ورد فی فضائل أمیر المؤمنین. بالسند السابق.
  4. لم یقع. ورد فی نسخة العام 400 ص 289. و نسخة ابن المؤدب ص 205. و نسخة نصیری ص 134. و هامش نسخة الآملی ص 179. و نسخة الإسترابادی ص 334.و نسخة الجیلانی.
  5. ورد فی بحار الأنوار. بالسند السابق. و المعیار و الموازنة. و وقعة الجمل.
  6. فأتقوّی فیه برأیكما و مشورتكما. ورد فی فضائل أمیر المؤمنین لابن عقدة ص 94 الحدیث 90. عن ابن عقدة، عن القاسم بن الحسن العلوی الحسنی، عن أبی الصلت، عن علی بن عبد اللّه بن النعجة، عن أبی سهیل بن مالك، عن مالك بن أوس بن الحدثان، عن علی علیه السّلام.

و اگر چنین چیزی پیش می‌آمد، نه از شما دو نفر روی برمی‌گرداندم و نه از غیر شما.

و لو كان ذلك لم أرغب عنكما و لا عن غیركما.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۵

پس اگر جز بر واژهٔ «شراکت» اصرار ندارید، شما دو نفر هنگام ناتوانی و نیازمندی یاور من هستید، نه هنگام توانایی و پایداری.

فإن أبیتما إلاّ لفظ الشّركة، فأنتما عونان لی عند العجز و الفاقة، لا عند القوّة و الاستقامة.

منابع (۱)
  1. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 34. مرسلا.

و اما آنچه دربارهٔ تقسیم اموال و برابری گفتید، این کاری است که من در آن به نظر خودم حکم نکردم و از سرِ خواهش نفسم عهده‌دارش نشدم؛ بلکه من و شما دیدیم آنچه محمد، پیامبر خدا (ص)، آورده کاری تمام‌شده است. پس در آنچه خدای برتر کار تقسیمش را تمام کرده و حکمش را در آن گذرانده است، به شما دو نفر نیازی پیدا نکردم؛ و کتاب خدا به آن گویاست، همان کتابی که «لا یَأْتِیهِ اَلْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ» باطل نه از پیش رویش به سراغش می‌آید و نه از پشت سرش؛ فروفرستاده‌ای از سوی حکیمی ستوده است.

و أمّا ما ذكرتما من أمر القسم و الأسوة، فإنّ ذلك أمر لم أحكم أنا فیه برأیی، و لا ولیته هوی منّی؛ بل وجدت أنا و أنتما ما جاء به محمّد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قد فرغ منه، فلم أحتج إلیكما فیما قد فرغ اللّه - تعالی - من قسمه، و أمضی فیه حكمه، و كتاب اللّه ناطق به، و هو الّذی لا یَأْتِیهِ اَلْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَكِیمٍ حَمِیدٍ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۵
منابع (۳)
  1. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 7 ص 41. مرسلا عن أبی جعفر، عن علی علیه السّلام. و فی وقعة الجمل لابن شدقم ص 71. مرسلا.
  2. ورد فی فضائل أمیر المؤمنین. بالسند السابق. و فی بحار الأنوار ج 8 (مجلد قدیم) ص 370. عن شرح ابن أبی الحدید. بالسند السابق.
  3. فصلت/ 42. و وردت الفقرة فی بحار الأنوار ج 8 (مجلد قدیم) ص 370. عن شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 7 ص 41. مرسلا عن أبی جعفر، عن علی علیه السّلام. و فی فضائل أمیر المؤمنین لابن عقدة ص 94 الحدیث 90. عن ابن عقدة، عن القاسم بن الحسن العلوی الحسنی، عن أبی الصلت، عن علی بن عبد اللّه بن النعجة، عن أبی سهیل بن مالك، عن مالك بن أوس بن الحدثان، عن علی علیه السّلام.

پس به خدا سوگند، در این باره نزد من نه برای شما دو نفر جلب رضایتی هست و نه برای غیر شما. و اما این سخنتان که گفتید: «فیء (اموال عمومی مسلمانان) ما و آنچه را شمشیرها و نیزه‌هایمان به غنیمت آورده میان ما و دیگران یکسان قرار دادی»؛ پیش از این نیز گروهی در اسلام پیشگام شدند و با شمشیرها و نیزه‌هایشان یاری‌اش کردند، ولی پیامبر خدا (ص) آنان را در تقسیم اموال برتری نداد و به خاطر پیشگامی‌شان آنان را مقدم نداشت.

فلیس لكما، و اللّه، عندی و لا لغیركما فی هذا عتبی. و أمّا قولكما: جعلت فیئنا و ما أفاءته سیوفنا و رماحنا سواء بیننا و بین غیرنا؛ فقدیما سبق إلی الإسلام قوم و نصروه بسیوفهم و رماحهم، فلم یفضّلهم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی القسم، و لم یؤثرهم بالسّبق.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۵

و خدای پاک، روز قیامت پاداش کارهای پیشگام و مجاهد را به طور کامل می‌دهد.

و اللّه - سبحانه - موفّ السّابق و المجاهد یوم القیامة أعماله.

پس به خدا سوگند، نزد من نه برای شما دو نفر و نه برای غیر شما جز این نیست؛ نه در برابر شما دو نفر و نه در برابر برده‌ای حبشی و گوش‌بریده، یک درهم و بالاتر از آن را برای خود برنمی‌دارم؛ نه من و نه این دو فرزندم.

فلیس لكما، و اللّه، عندی و لا لغیركما إلاّ ذلك؛ لا أستأثر علیكما و لا علی عبد حبشیّ مجدع بدرهم فما فوقه، لا أنا و لا ولدای هذان.

پیامبر خدا (ص) را در میان شتران زکات دیدم؛ تار مویی از پهلوی شتری برداشت و فرمود: من به این تار مو از هیچ‌یک از مسلمانان سزاوارتر نیستم.

[لقد] رأیت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی إبل الصّدقة، فأخذ وبرة من جنب بعیر فقال: ما أنا بأحقّ بهذه الوبرة من رجل من المسلمین.

منابع (۱)
  1. إلاّ هذا. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 7 ص 41. مرسلا عن أبی جعفر، عن علی علیه السّلام. و وردت الفقرة فی المصدر السابق. و فی وقعة الجمل لابن شدقم ص 71. مرسلا. و فی تهذیب الكمال ج 20 ص 295 الرقم 4011. مرسلا. عن علباء بن أبی علباء عم عمرو بن غزی، عن علی علیه السّلام.و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 34. مرسلا. فی فضائل أمیر المؤمنین لابن عقدة ص 95 الحدیث 90. عن ابن عقدة، عن القاسم ابن الحسن العلوی الحسنی، عن أبی الصلت، عن علی بن عبد اللّه بن النعجة، عن أبی سهیل بن مالك، عن مالك بن أوس بن الحدثان، عن علی علیه السّلام.باختلاف بین المصادر.

خدا دل‌های ما و دل‌های شما را به سوی حق بگرداند و به ما و شما شکیبایی الهام کند. سپس امام (ع) فرمود:

أخذ اللّه بقلوبنا و قلوبكم إلی الحقّ، و ألهمنا و إیّاكم الصّبر. ثم قال علیه السّلام:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۵

خدا رحمت کند مردی را که حقی را دید و بر آن یاری رساند، یا ستمی را دید و آن را برگرداند، و با حق، یاوری در برابر ستمگر بود.

رحم اللّه رجلا رأی حقّا فأعان علیه، أو رأی جورا فردّه، و كان عونا بالحقّ علی صاحبه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۵
منابع (۱)
  1. ما خالفه. ورد فی شرح ابن أبی الحدید. بالسند السابق. و فی وقعة الجمل.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۴۱۸. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن