خطبههاخطبه ۴۱۸ دقیقه خواندن
پاسخ به معترضان تقسیم برابر بیتالمال
خطبهای از او (ع) هنگامی که بر او به خاطر برابریاش در تقسیم اموال خرده گرفتند
در همان روزهای آغاز خلافت در مدینه، علی مال بیتالمال (خزانهٔ مسلمانان) را بهطور برابر میان همه تقسیم کرد و برخی از مهاجران و انصار و بزرگان قریش ناخشنود شدند. علی ایستاد، خدا را ستود و گفت همهٔ مردم آزادند و برتری فقط به تقواست. به مهاجران و انصار هشدار داد که دنیا به آنان وفا نمیکند. گفت فردا بیایند و سهم خود را بگیرند؛ او به همهٔ مسلمانان آزاد، عرب و غیرعرب، یکسان میدهد. برادرش عقیل گفت علی او را با سیاهپوستان مدینه برابر کرده است و علی پاسخ داد برتری او بر آنان جز به پیشینه یا تقوا نیست.
خطاب به: مهاجران، انصار و مسلمانان مدینه؛ در پایان برادرش عقیل
بخشهایی از این متن در نهجالبلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۱۷۳
ادامه از جایی که بودید: رفتن به همان بند
بخشهای این متن (۸)
- تأکید او (ع) بر اینکه همهٔ مردم آزادند
- تأکید او (ع) بر لزوم پیروی از روش پیامبر (ص)
- تأکید او (ع) بر برابری مسلمانان در حقوق
- بیرغبت ساختن مردم به دنیا و یادآوریِ نابودی آن از زبان امام (ع)
- هشدار امام (ع) به مهاجران و انصار دربارهٔ دلبستگی به دنیا
- بیرغبت ساختن مردم به دنیا و یادآوریِ نابودی آن از زبان امام (ع)
- فراخوان امام (ع) از همهٔ گروههای مسلمانان برای گرفتن سهم خود
- رد کردن سخن برادرش عقیل که از برابری ناخشنود بود
به نام خداوند بخشندهٔ مهربان
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
ستایش از آنِ خداست که سزاوار ستایش و اوج بخشندگی است؛ صفتها به او نمیرسند، در زبانها نمیگنجد و با مرز و نهایت شناخته نمیشود.
الحمد للّه ولیّ الحمد، و منتهی الكرم؛ لا تدركه الصّفات، و لا یحدّ باللّغات، و لا یعرف بالغایات.
پروردگار ما، معبود ما و صاحب نعمتهای ماست؛ همانی که نعمتهای آشکار و پنهانش به ما رسیده است، بیآنکه از سوی ما توان و نیرویی باشد، بلکه تنها از سر منت و بخشش او بر ماست تا ما را بیازماید که آیا شکر میکنیم یا ناسپاسی. پس هر کس شکر کند، بر نعمتش میافزاید و هر کس ناسپاسی کند، عذابش میکند.
ربّنا و إلهنا و ولیّ النّعم علینا، الّذی أصبحت نعمه علینا ظاهرة و باطنة بغیر حول منّا و لا قوّة، إلاّ امتنانا منه علینا و فضلا، لیبلونا أنشكر أم نكفر؛ فمن شكر زاده، و من كفر عذّبه.
و گواهی میدهم که جز خدا خدایی نیست؛ یگانه است و شریکی ندارد؛ یکتا و بینیاز است.
و أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریك له، أحدا صمدا.
و گواهی میدهم که محمد (ص) بنده و فرستادهٔ اوست؛ پیامبر هدایت، جایگاه تقوا (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) و فرستادهٔ پروردگار برتر.
و أشهد أنّ محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عبده و رسوله، نبیّ الهدی، و موضع التّقوی، و رسول الرّبّ الأعلی.
خدا او را مایهٔ رحمت برای بندگان و سرزمینها و چهارپایان و دامها برانگیخت؛ نعمتی که به ما ارزانی داشت و از سر منت و بخشش بود.
بعثه رحمة للعباد و البلاد، و البهائم و الأنعام؛ نعمة أنعم بها علینا و منّا و فضلا.
او حق را از نزد خداوندِ حق آورد تا با قرآن روشنگر و دلیل تابناک هشدار دهد؛ پس کتاب روشنگر را با صدای بلند و آشکار ابلاغ کرد و به همان راهی رفت که فرستادگان پیشین رفتند.
جاء بالحقّ من عند الحقّ، لینذر بالقرآن المنیر، و البرهان المستنیر؛ فصدع بالكتاب المبین، و مضی علی ما مضی علیه الرّسل الأوّلون.
تأکید او (ع) بر اینکه همهٔ مردم آزادند
اما بعد، مردم! آدم نه غلامی به دنیا آورد و نه کنیزی؛ همهٔ مردم آزادند. اما خدا برخی از شما را زیر دست برخی دیگر قرار داد؛ پس هر کس را گرفتاری و آزمونی پیش آمد و در راه خیر شکیبایی ورزید، به خاطر آن بر خدای ارجمند و بزرگ منت نگذارد.
أمّا بعد؛ أیّها النّاس؛ إنّ آدم لم یلد عبدا و لا أمة؛ و إنّ النّاس كلّهم أحرار؛ و لكنّ اللّه خوّل بعضكم بعضا، فمن كان له بلاء فصبر فی الخیر فلا یمنّ به علی اللّه - عزّ و جلّ -.
مردم! نزد خدا، برترینِ مردم در جایگاه، نزدیکترینشان در وسیلهٔ تقرب و بزرگترینشان در شرافت کسی است که از فرمان او فرمانبردارتر باشد، به طاعتش بیشتر عمل کند، از سنت (روش و سیرهٔ) فرستادهاش (ص) بیشتر پیروی کند و کتابش را بیشتر زنده بدارد.
فأفضل النّاس، أیّها النّاس، عند اللّه منزلة، و أقربهم من اللّه وسیلة، و أعظمهم عند اللّه شرفا، أطوعهم لأمره، و أعملهم بطاعته، و أتبعهم لسنّة رسوله صلّی اللّه علیه و آله، و أحیاهم لكتابه.
تأکید او (ع) بر لزوم پیروی از روش پیامبر (ص)
پس هیچیک از آفریدگان خدا نزد ما برتری ندارد، مگر به فرمانبرداری از خدا و فرمانبرداری از فرستاده و پیروی از کتاب او و سنت پیامبرش (ع).
فلیس لأحد من خلق اللّه عندنا فضل إلاّ بطاعة اللّه و طاعة الرّسول، و اتّباع كتابه و سنّة نبیّه علیه [و آله] السّلام.
خدای والا میفرماید: «یا أَیُّهَا النّاسُ إِنّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثی وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاکُمْ» (ای مردم! ما شما را از یک مرد و یک زن آفریدیم و شما را تیرهها و قبیلهها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید؛ گرامیترینِ شما نزد خدا باتقواترینِ شماست).
یقول اللّه - تعالی -: یا أَیُّهَا النّاسُ إِنّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثی وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاكُمْ .
منابع (۱)
- الحجرات/ 13.
پس هر کس تقوای خدا پیشه کند، همو شریف، گرامی و دوستدار خداست؛ و اهل طاعت او و طاعت فرستادهٔ خدا نیز چنیناند.
فمن اتّقی اللّه فهو الشّریف المكرّم المحبّ؛ و كذلك أهل طاعته و طاعة رسول اللّه.
خدای بزرگ و برتر در کتابش فرموده است: «قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّهُ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ اللّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ» (بگو: اگر خدا را دوست دارید از من پیروی کنید تا خدا شما را دوست بدارد و گناهانتان را برایتان بیامرزد، و خدا آمرزندهٔ مهربان است).
قال اللّه - تبارك و تعالی - فی كتابه: قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْكُمُ اللّهُ وَ یَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَ اللّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ .
منابع (۱)
- آل عمران 31.
و خدای بزرگ و برتر فرموده است: «قُلْ أَطِیعُوا اللّهَ وَ الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ الْکافِرِینَ» (بگو: از خدا و فرستاده فرمان ببرید؛ پس اگر روی برگردانند، خدا کافران را دوست ندارد).
و قال - تبارك و تعالی -: قُلْ أَطِیعُوا اللّهَ وَ الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ الْكافِرِینَ .
منابع (۱)
- آل عمران/ 32.
ای گروه مهاجران (مسلمانانی که از مکه به مدینه کوچ کردند)!
یا معشر المهاجرین؛
و ای گروه انصار (یارانِ پیامبر از مردمِ مدینه)!
و یا معشر الأنصار؛
و ای گروههای مسلمانان!
و یا معاشر المسلمین؛
این کتاب خداست که در میان ماست، و این پیمان فرستادهٔ خدا (ص) و سیرهٔ اوست که در میان ماست؛ این را نادیده نمیگیرد مگر نادانی که با خدا مخالفت میورزد و با حق سرِ ستیز دارد.
هذا كتاب اللّه بین أظهرنا، و عهد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سیرته فینا، لا یجهل ذلك إلاّ جاهل مخالف عن اللّه معاند عن الحقّ.
ای گروه مهاجران و انصار! آیا به خاطر اسلام آوردنتان بر خدا و بر فرستادهاش منت میگذارید؟ «بَلِ اللّهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَداکُمْ لِلْإِیمانِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ» (بلکه خدا بر شما منت میگذارد که شما را به ایمان هدایت کرد، اگر راستگو هستید).
یا معشر المهاجرین و الأنصار؛ أتمنّون علی اللّه و علی رسوله بإسلامكم؟. بَلِ اللّهُ یَمُنُّ عَلَیْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلْإِیمانِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِینَ .
منابع (۱)
- الحجرات/ 17.
بدانید! مردانی از شما که دنیا غرقشان کرده بود — تا آنجا که ملک و زمین فراهم کردند، نهرها روان ساختند، کنیزان زیبا و برگزیده گرفتند، بر اسبان تندرو و چابک سوار شدند و نرمترین جامهها را پوشیدند، و اگر خداوندِ بسیار آمرزنده آنان را نیامرزد، این کارها برایشان مایهٔ ننگ و رسوایی شده است — مبادا فردا، هنگامی که از آنچه در آن فرو رفته بودند بازشان داشتم و به حقوقی که سزاوارش هستند برگرداندمشان، از این کار خشمگین شوند و آن را ناپسند شمارند و بگویند:
ألا فلا یقولنّ رجال منكم غدا، قد كانت الدّنیا غمرتهم، فاتّخذوا العقار، و فجّروا الأنهار، و اتّخذوا الوصائف الرّوقة، و ركبوا الخیول الفارهة، و لبسوا ألین الثّیاب، فصار ذلك علیهم عارا و شنارا إن لم یغفر لهم الغفّار؛ إذا منعتهم ممّا كانوا فیه یخوضون، و صیّرتهم إلی حقوقهم الّتی یستوجبون، فینقمون ذلك و یستنكرون، و یقولون:
منابع (۱)
- یعلمون. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 7 ص 37. عن أبی جعفر الإسكافی، مرفوعا عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 20. مرسلا. و فی فضائل أمیر المؤمنین لابن عقدة ص 91 الحدیث 90. عن ابن عقدة، عن القاسم بن الحسن العلوی الحسنی، عن أبی الصلت، عن علی بن عبد اللّه بن النعجة، عن أبی سهیل بن مالك، عن مالك بن أوس بن الحدثان، عن علی علیه السّلام.
«پسر ابوطالب به ما ستم کرد و محروممان ساخت و حقوقمان را از ما دریغ داشت!»
ظلمنا ابن أبی طالب، و حرمنا، و منعنا حقوقنا.
پس در برابر آنان تنها از خدا یاری خواسته میشود.
فاللّه علیهم المستعان.
تأکید او (ع) بر برابری مسلمانان در حقوق
بدانید! هر مردی از مهاجران و انصار از یاران فرستادهٔ خدا (ص) که به خاطر همنشینی با پیامبر و پیشگامیاش در اسلام، خود را برتر از دیگران میبیند، برتریِ درخشان او فردا نزد خداست و پاداش و مزدش بر عهدهٔ خداست.
ألا و أیّما رجل من المهاجرین و الأنصار من أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یری أنّ الفضل له علی من سواه لصحبته و سابقته، فإنّ له الفضل النّیّر غدا عند اللّه، و ثوابه و أجره علی اللّه.
و هر مردی که دعوت خدا و پیامبر را پذیرفته، آیین ما را باور کرده، گواهیِ ما را بر زبان آورده، به دین ما درآمده، رو به قبلهٔ ما ایستاده و از گوشت ذبحشدهٔ ما خورده است، سزاوارِ حقوق اسلام و حدود (قوانین و مرزهای شرعی) آن شده است. ما هم احکام قرآن و سهمهای اسلام را دربارهٔ او اجرا میکنیم، و در این کار هیچکس را بر دیگری برتری نیست.
و أیّما رجل استجاب للّه و للرّسول، فصدّق ملّتنا، و شهد شهادتنا، و دخل فی دیننا، و استقبل قبلتنا، و أكل ذبیحتنا، فقد استوجب حقوق الإسلام و حدوده، و أجرینا علیه أحكام القرآن و أقسام الإسلام؛ لیس لأحد علی أحد فضل فیه.
بدانید که فردا نزد خدای برتر، برای پرهیزگاران نیکوترین بازگشتگاه و برترین پاداش است.
ألا و إنّ للمتّقین غدا عند اللّه - تعالی - أحسن المآب، و أفضل الثّواب.
و خدای بزرگ و برتر، دنیا را مزد و پاداش پرهیزگاران قرار نداده است؛ «وَ ما عِنْدَ اللّهِ خَیْرٌ لِلْأَبْرارِ»: و آنچه نزد خداست برای نیکوکاران بهتر است.
و لم یجعل اللّه - تبارك و تعالی - الدّنیا للمتّقین أجرا و لا ثوابا، وَ ما عِنْدَ اللّهِ خَیْرٌ لِلْأَبْرارِ .
منابع (۱)
- آل عمران/ 198. و وردت الفقرات فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 7 ص 37. عن أبی جعفر الإسكافی، مرفوعا عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 110. مرسلا. و فی تحف العقول ص 129. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 57 الحدیث 26. عن عدة من أصحابنا، عن سهل بن زیاد، عن یعقوب بن یزید، عن محمد بن جعفر العقبی، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی ص 295 الحدیث 551. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، و محمد بن علی، جمیعا عن إسماعیل بن مهران و احمد بن محمد بن احمد، عن علی بن الحسن التیمی و علی بن الحسین، عن احمد بن محمد بن خالد، جمیعا عن إسماعیل بن مهران، عن المنذر بن جعفر، عن الحكم بن ظهیر، عن عبد اللّه بن جریر العبدی، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی مشكاة الأنوار ص 97. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 20 و 30. مرسلا.و فی فضائل أمیر المؤمنین لابن عقدة ص 91 الحدیث 90. عن ابن عقدة، عن القاسم بن الحسن العلوی الحسنی، عن أبی الصلت، عن علی بن عبد اللّه بن النعجة، عن أبی سهیل بن مالك، عن مالك بن أوس بن الحدثان، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.
بیرغبت ساختن مردم به دنیا و یادآوریِ نابودی آن از زبان امام (ع)
هشیار باشید! این دنیایی که آرزویش را دارید و به آن دل بستهاید، و او نیز خشمگین و خشنودتان میکند، سرای شما نیست؛ نه خانهای است که برایش آفریده شدهاید و نه جایی که به آن فراخوانده شدهاید.
ألا و إنّ هذه الدّنیا الّتی أصبحتم تتمنّونها و ترغبون فیها، فأصبحت تغضبكم و ترضیكم، لیست بداركم، و لا منزلكم الّذی خلقتم له، و لا الّذی دعیتم إلیه.
منابع (۱)
- تطلبونها. ورد فی المعیار و الموازنة للإسكافی ص 110. مرسلا.
هشدار امام (ع) به مهاجران و انصار دربارهٔ دلبستگی به دنیا
بدانید که این دنیا برای شما ماندگار نیست و شما نیز در آن نمیمانید.
ألا و إنّها لیست بباقیة لكم و لا تبقون علیها.
پس مبادا نقدِ زودگذرِ دنیا شما را بفریبد؛ چرا که نسبت به آن هشدار داده شدهاید، برایتان وصف شده و خود نیز آزمودهایدش، تا آنجا که دیگر عاقبتش را نمیپسندید.
فلا یغرّنكم عاجلها، فقد حذّرتموها، و وصفت لكم و جرّبتموها؛ فأصبحتم لا تحمدون عاقبتها.
منابع (۱)
- ورد فی المعیار و الموازنة ص 110. مرسلا. و فی تحف العقول ص 130. مرسلا.و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 30. مرسلا.
و دنیا اگرچه شما را به خود فریفته، از شرّ خویش نیز به شما هشدار داده است.
و هی و إن غرّتكم منها فقد حذّرتكم شرّها.
پس به خاطر هشدارهایش، فریبهایش را رها کنید و به خاطر ترساندنهایش، طمعهایش را کنار بگذارید.
فدعوا غرورها لتحذیرها و أطماعها لتخویفها.
خدا رحمتتان کند! در این دنیا برای رسیدن به سرایی که به آن فراخوانده شدهاید از هم پیشی بگیرید و دلهایتان را از دنیا برگردانید. مبادا هیچیک از شما برای آنچه از دنیا به او نرسیده، همچون کنیزکان نالهٔ تودماغی سر دهد!
و سابقوا فیها، رحمكم اللّه، إلی الدّار الّتی دعیتم إلیها، و انصرفوا بقلوبكم عنها، و لا یخنّنّ أحدكم خنین الأمة علی ما زوی عنه منها.
منابع (۱)
- ورد فی تحف العقول. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 30. مرسلا.
ای گروه مهاجران (مسلمانانی که از مکه به مدینه هجرت کردند) و انصار، و ای اهل دین خدا! بنگرید که در کتاب خدا به چه ویژگیهایی ستوده شدهاید، نزد رسول خدا (ص) چه جایگاهی یافتهاید و بر سر چه چیزی در راه خدا جهاد کردهاید؛ پس به چه چیز برتری یافتید؟ آیا به افتخارات خانوادگی، یا به اصلونسب، یا به کردار، یا به فرمانبرداری و پارسایی؟
و انظروا، یا معاشر المهاجرین و الأنصار، و أهل دین اللّه، فیما وصفتم به فی كتاب اللّه و نزلتم به عند رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و جاهدتم علیه فی ذات اللّه؛ فبم فضّلتم؛ أبالحسب، أم بالنّسب، أم بعمل، أم بطاعة و زهادة؟.
بیرغبت ساختن مردم به دنیا و یادآوریِ نابودی آن از زبان امام (ع)
پس خدا رحمتتان کند، به سوی خانههایی بشتابید که فرمان یافتهاید آبادشان کنید؛ چرا که همانها خانههای آبادیاند که ویران نمیشوند و ماندگارهایی که پایان نمییابند؛ همان خانههایی که خدا شما را به آنها فراخوانده، بر آنها تشویقتان کرده، به آنها دلگرم و مشتاقتان ساخته و پاداشتان را نزد خویش در آنها نهاده است.
فسارعوا، رحمكم اللّه، إلی منازلكم الّتی أمرتم بعمارتها، فإنّها العامرة الّتی لا تخرب، و الباقیة الّتی لا تنفد؛ الّتی دعاكم اللّه إلیها، و حضّكم علیها، و رغّبكم فیها، و جعل لكم الثّواب عنده فیها.
پس خدا رحمتتان کند، با شکیبایی بر فرمانبرداری از خدا، فروتنی در برابر حکمش، شتافتن در راه خشنودی خدا و پاسداشتِ آنچه از کتابش به امانت به شما سپرده است، نعمت خدا را بر خود کامل کنید.
ف استتمّوا نعمة اللّه علیكم، یرحمكم اللّه، بالصّبر علی طاعة اللّه، و الذّلّ لحكمه، و المسارعة فی رضوان اللّه، و المحافظة علی ما استحفظكم اللّه من كتابه.
منابع (۵)
- ورد فی المعیار و الموازنة ص 110. مرسلا. و فی تحف العقول ص 130. مرسلا.و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 296 الحدیث 551. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، و محمد بن علی، جمیعا عن إسماعیل بن مهران و احمد بن محمد بن احمد، عن علی بن الحسن التیمی و علی بن الحسین، عن احمد بن محمد بن خالد، جمیعا عن إسماعیل بن مهران، عن المنذر بن جعفر، عن الحكم بن ظهیر، عن عبد اللّه ابن جریر العبدی، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.
- ورد فی المعیار و الموازنة.
- ورد فی المعیار و الموازنة. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 7 ص 37.عن أبی جعفر الإسكافی مرفوعا عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 30. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
- استحفظتم. ورد فی نسخة العام 550 ص 101 ب.
- ورد فی المعیار و الموازنة.
بدانید که پس از حفظِ ستونِ دینتان، از دست رفتنِ چیزی از دنیایتان به شما زیانی نمیرساند.
ألا و إنّه لا یضرّكم تضییع شیء من دنیاكم بعد حفظكم قائمة دینكم.
و هشیار باشید که پس از تباه کردنِ دینتان، هیچیک از کارهای دنیایتان که حفظش کردهاید به کارتان نمیآید.
ألا و إنّه لا ینفعكم بعد تضییع دینكم شیء ممّا حافظتم علیه من أمر دنیاكم.
بندگان خدا! بر شما باد تقوای الهی (پرهیزگاری و خویشتنداری)، تسلیم بودن در برابر فرمان خدا، خشنودی به قضای او، صبر بر آزمایشش و سپاسگزاری بر نعمتهایش.
فعلیكم، عباد اللّه، بتقوی اللّه، و التّسلیم لأمره، و الرّضا بقضائه، و الصّبر علی بلائه، و الشّكر علی نعمائه.
فراخوان امام (ع) از همهٔ گروههای مسلمانان برای گرفتن سهم خود
اما در این فیء (مالی که بیجنگ به دستِ مسلمانان آمده و از آنِ همه است)، هیچکس را بر دیگری برتری و امتیازِ ویژهای نیست. خدای عزّوجلّ کارِ تقسیم آن را یکسره کرده است؛ این مالِ خداست و شما بندگانِ مسلمانِ خدایید.
فأمّا هذا الفیء فلیس لأحد علی أحد فیه أثرة؛ فقد فرغ اللّه - عزّ و جلّ - من قسمه؛ فهو مال اللّه، و أنتم عباد اللّه المسلمون.
پس هر کس به این خشنود نباشد، نه از ماست و نه با ما؛ و به هر کجا که میخواهد و هر طور که میخواهد برود.
فمن لم یرض بهذا فلیس منّا و لا إلینا، [و] لیتولّ حیث شاء و كیف شاء.
چرا که کسی که به طاعت خدا عمل کند و به حکم خدا داوری نماید، از این کار هیچ ترس و وحشتی بر او نیست؛ آنان کسانیاند که «لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ»: نه ترسی بر آنان است و نه اندوهگین میشوند، و «أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»: آنان همان رستگاراناند.
فإنّ العامل بطاعة اللّه، و الحاكم بحكم اللّه، لا خشیة و لا وحشة علیه من ذلك، اولئك الذین لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ ، و أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ .
منابع (۲)
- یونس/ 62.
- آل عمران/ 104.
و اگر خدا بخواهد، فردا صبح زود نزد ما بیایید؛ که مالی نزد ماست و آن را میان شما تقسیم میکنیم.
و إذا كان غدا، إن شاء اللّه، فاغدوا علینا؛ فإنّ عندنا مالا نقسمه فیكم.
مبادا هیچیک از شما بازبماند؛ نه عرب و نه غیرعرب، چه از حقوقبگیرانِ پیشین باشد و چه نباشد، به شرط آنکه مسلمان و آزاد باشد.
و لا یتخلّفنّ أحد منكم؛ عربیّ و لا أعجمیّ، كان من أهل العطاء أو لم یكن، إذا كان مسلما حرّا.
ای گروه مهاجران و انصار!
یا معشر المهاجرین و الأنصار؛
ای گروه قریش!
یا معشر قریش؛
بدانید که به خدا سوگند، تا زمانی که در یثرب (مدینه) یک درخت نخل برایم سرپاست (از دارایی خودم کمترین راهِ گذرانِ زندگی را دارم)، از فیء شما هیچ چیزی کم نمیگذارم و برنمیدارم.
إعلموا أنّی، و اللّه، لا أرزؤكم من فیئكم شیئا ما قام لی عذق بیثرب.
منابع (۱)
- درهما. ورد فی تنبیه الخواطر ج 2 ص 151. مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 158 الحدیث 204. عن علی، عن أبیه، عن ابن أبی عمیر، عن عبد الرحمن بن الحجاج، عن محمد بن مسلم، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.
و بیتردید، میان سرخ و سیاه (عرب و غیرعرب، از هر نژاد) به برابری رفتار خواهم کرد.
و لأسوّینّ بین الأحمر و الأسود.
با خودتان روراست باشید؛ آیا مرا میبینید که از خودم و فرزندانم دریغ کنم و به شما ببخشم؟!
فلتصدقكم أنفسكم؛ أفترونی مانعا نفسی و ولدی و معطیكم؟!.
منابع (۱)
- ورد فی تنبیه الخواطر. و الكافی بالسندین السابقین. و فی الكافی ج 8 ص 296 الحدیث 551. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، و محمد بن علی، جمیعا عن إسماعیل ابن مهران و احمد بن محمد بن احمد، عن علی بن الحسن التیمی و علی بن الحسین، عن احمد بن محمد بن خالد، جمیعا عن إسماعیل بن مهران، عن المنذر بن جعفر، عن الحكم بن ظهیر، عن عبد اللّه بن جریر العبدی، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 110. مرسلا. و فی تحف العقول ص 130.مرسلا. و فی الإختصاص ص 151. من كتاب ابن دأب. عن عبد اللّه، عن احمد بن علی بن الحسن بن شاذان، عن أبی الحسین محمد بن علی بن الفضل بن عامر الكوفی، عن أبی عبد اللّه الحسین بن الفرزدق فزاری البزاز، عن أبی عیسی محمد ابن علی بن عمرویه الطحان و هو الوراق، عن أبی محمد الحسن بن موسی، عن علی ابن أسباط، عن غیر واحد من أصحاب ابن دأب (أبی الولید عیسی بن یزید بن بكر)، عن علی علیه السّلام. و فی فضائل أمیر المؤمنین لابن عقدة ص 91 الحدیث 90. عن ابن عقدة، عن القاسم بن الحسن العلوی الحسنی، عن أبی الصلت، عن -
خدا دلهای ما و دلهای شما را بر حق استوار بدارد، و به ما و شما صبر الهام کند. و از خدا، پروردگارمان و معبودمان، میخواهیم که ما و شما را از اهل طاعتِ خویش قرار دهد، و رغبت ما و رغبت شما را در آنچه نزد اوست بگذارد.
أخذ اللّه بقلوبنا و قلوبكم علی الحقّ، و ألهمنا و إیّاكم الصّبر. و نسأل اللّه ربّنا و إلهنا أن یجعلنا و إیّاكم من أهل طاعته، و أن یجعل رغبتنا و رغبتكم فیما عنده.
سخنم همین بود که شنیدید، و از خدای بزرگ برای خود و برای شما آمرزش میطلبم.
أقول ما سمعتم، و أستغفر اللّه العظیم لی و لكم.
رد کردن سخن برادرش عقیل که از برابری ناخشنود بود
آنگاه برادرش عقیل به سوی امام برخاست و گفت: «مرا با سیاهی از سیاهانِ مدینه یکی میکنی؟!»
فقام إلیه أخوه عقیل فقال: لتجعلنّی و أسودا من سودان المدینة واحدا؟!.
امام (ع) فرمود:
فقال علیه السّلام:
بنشین، خدای برتر تو را رحمت کند! مگر اینجا کسی جز تو نبود که سخن بگوید؟!
إجلس رحمك اللّه - تعالی -. أما كان هاهنا من یتكلّم غیرك؟!.
و مگر تو بر آنان برتریای داری، جز به پیشگامی یا تقوا (پرهیزگاری و خداترسی)؟!
و ما فضلك علیهم إلاّ بسابقة أو تقوی؟!.
منابع (۱)
- ورد فی شرح ابن أبی الحدید. بالسند السابق. و ناسخ التواریخ. و فی المعیار و الموازنة ص 110. مرسلا. و فی تحف العقول ص 130. مرسلا. و فی الإختصاص ص 151. من كتاب ابن دأب. عن عبد اللّه، عن احمد بن علی بن الحسن بن شاذان، عن أبی الحسین محمد بن علی بن الفضل بن عامر الكوفی، عن أبی عبد اللّه الحسین بن الفرزدق فزاری البزاز، عن أبی عیسی محمد بن علی بن عمرویه الطحان و هو الوراق، عن أبی محمد الحسن بن موسی، عن علی بن أسباط، عن غیر واحد من أصحاب ابن دأب (أبی الولید عیسی بن یزید بن بكر)، عن علی علیه السّلام.باختلاف بین المصادر.
متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۴، صفحهٔ ۳۴۰. «منابع» زیر هر بند، یادداشتهای گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن


