حق مردم و حق حاکم
۲۸ متن، به ترتیبِ روزگار علی.

۱۱ تا ۳۵ قپس از پیامبر: بیستوپنج سال صبر۳
- سخن ۷۵، جمادیالثانی ۱۱ قبه عمویش عباس دربارهٔ وصیت فاطمه (ع)فاطمه، دختر رسول خدا (ص)، همواره ستمدیده بود، از حقش بازداشته شد و از میراثش رانده شد. سفارش رسول خدا (ص) دربارهٔ او نگه داشته نشد و نه حق پیامبر دربارهٔ او رعایت شد و نه حق خدای ارجمند و بزرگ.
- سخن ۷۶، جمادیالثانی ۱۱ قبا پیامبر (ص) هنگام خاکسپاری فاطمه (ع)ای فرستادهٔ خدا! سلام بر تو، از سوی من و از سوی دخترت، محبوبت و نور چشمت؛ هماو که در همسایگی تو فرود آمده، به دیدارت آمده، امشب در خاکِ آرامگاه تو خفته و چه زود به تو پیوسته است.
- سخن ۸۸، میان ۳۰ تا ۳۴ قپاسخ به هدیهٔ اندک سعید بن عاصبنیامیه میراث رسول خدا (ص) را اندکاندک و قطرهقطره به من میدهند.
۳۵ تا ۳۶ قآغاز خلافت و جنگ جمل۶
- سخن ۹۴، ذیالحجه ۳۵ قپس از قتل عثمان: دیگری را بجوییدمرا به کار شما نیازی نیست.
- خطبه ۴۱، میان ۳۵ تا ۳۶ قپاسخ به معترضان تقسیم برابر بیتالمالستایش از آنِ خداست که سزاوار ستایش و اوج بخشندگی است؛ صفتها به او نمیرسند، در زبانها نمیگنجد و با مرز و نهایت شناخته نمیشود.
- سخن ۹۹، میان ۳۵ تا ۳۶ قگلهٔ طلحه و زبیر از سهم برابرو شما چه میخواهید؟
- نامه ۳، میان ۳۵ تا ۳۶ قبرابری همه در بیتالمال؛ به عمار و ابوالهیثماز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به عمار بن یاسر و ابوالهیثم بن تیهان.
- نامه ۸، میان ۳۵ تا ۳۶ قبه فرماندهان سپاه: حق مردم را کم نگذاریداما بعد، آنچه پیشینیان شما را نابود کرد، فقط این بود که حقِ مردم را از آنان دریغ کردند و مردم ناچار آن را خریدند؛ و مردم را به باطل واداشتند و آنان هم پیروی کردند. شما را دربارهٔ کشاورزانِ زمین به خدا سوگند میدهم که مبادا نزد شما به آنان ستم شود.
- سخن ۱۱۵، جمادیالاول ۳۶ قپاسخ به عباد بن قیس دربارهٔ غنیمتهای بصرهای مردی از قبیلهٔ بکر! تو مردی سستفکری.
۳۶ تا ۳۷ قکوفه و جنگ صفین۷
- سفارش ۸، شوال ۳۶ قمهار نفس و دانشآموزی؛ به فرماندهان پیشاهنگ سپاهای زیاد! هر صبح و شام، تقوای خدا (پرهیزگاری و خویشتنداری) پیشه کن.
- نامه ۹، ۳۶ قحق دوسویهٔ فرمانده و سپاهیانبه نام خداوند بخشندهٔ مهربان. از بندهٔ خدا، علی بن ابیطالب، امیر مؤمنان، به نگهبانان پایگاههای نظامی و مرزی.
- نامه ۱۰، ۳۶ قبه مأموران مالیات: از هوس بپرهیزید، منصف باشیداز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به مأمورانِ خراج. سلام بر شما.
- نامه ۳۸، ۳۶ قپرهیز سپاه از آزار مردم سر راهاز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به کسانی از مأموران خراج (مالیاتِ زمینِ کشاورزی) و کارگزاران شهرها که سپاه از کنارشان میگذرد.
- سخن ۵۷، میان ۳۶ تا ۳۷ قبه یاری که او را بسیار ستودسخنی از امام (ع) به مردی از یارانش که فراوان او را ستوده و از گوشبهفرمانی و پیروی خود به او گفته بود: کسی که شکوهِ خدای پاک در جانش بزرگ شده و جایگاهِ او در دلش والا است، سزاوار است که به خاطر همین بزرگی، هرچه جز خداست در چشمش کوچک باشد.
- نامه ۲۴، میان ۳۶ تا ۳۷ قتقسیم بیتالمال بصره میان مردماز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به عبدالله بن عباس.
- نامه ۴۰، میان ۳۶ تا ۳۹ قهشدار به مصقله: سهم همه در بیتالمال برابراز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به مصقله بن هبیره شیبانی.
۳۷ تا ۳۸ قداوری، خوارج و از دست رفتن مصر۴
- سخن ۱۴۲، ۳۷ قشعار خوارج، حقی که از آن باطل میخواهندخدا بزرگتر است!
- عهدنامه ۳، میان ۳۷ تا ۳۸ قنامه به مالک اشتراین فرمانِ بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به مالک بن حارث اشتر در عهدنامهاش به اوست، هنگامی که او را به فرمانداریِ مصر گماشت: برای گردآوریِ خراج (مالیاتِ زمینهای) آنجا، جهاد با دشمنش، اصلاحِ کارِ مردمش و آبادانیِ شهرهایش. او را فرمان داد به تقوای (پرهیزگاری و…
- نامه ۱۳، میان ۳۷ تا ۳۸ قبه فرماندار مکه: حج و رسیدگی به مردماز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به قُثَم بن عباس.
- نامه ۳۹، میان ۳۷ تا ۴۰ قبه منذر بن جارود: درستکاری پدرت مرا فریفتاز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به منذر بن جارود عبدی.
۳۸ تا ۴۰ قسالهای پایانی و شهادت۳
- نامه ۴۱، میان ۳۸ تا ۳۹ قمطالبهٔ پانصد هزار درهم از مصقلهاز بندهٔ خدا، امیر مؤمنان، علی بن ابیطالب، به مصقله بن هبیرهٔ شیبانی.
- خطبه ۶۰، رمضان ۴۰ قحق فرمانروا و مردم، روزهای پیش از شهادتستایش از آنِ خداست، پروردگار جهانیان، و درود بر فرستادگان، و شریکی برای خدای یکتا و پایدار نیست؛ و درودهای خدا بر محمد و سلام بر او در میان جهانیان.
- وصیتنامه ۴، رمضان ۴۰ قآخرین سفارشها پس از ضربت ابنملجماین چیزی است که بندهٔ خدا، امیر مؤمنان، علی بن ابیطالب، در آخرین روزهایش از این دنیا به آن وصیت کرد؛ در حالی که به سوی برزخِ مردگان (جهانِ میانِ مرگ و رستاخیز) میرود و از میان خانواده و دوستان صمیمی کوچ میکند.
۳۵ تا ۴۰ قدر سالهای خلافت۴
- سخن ۹۸، میان ۳۵ تا ۴۰ قبه عبدالله بن زمعه که مال خواستاین مال نه از آنِ من است و نه از آنِ تو؛ این تنها فیء (غنایم و دارایی عمومی) مسلمانان و دستاورد شمشیرهایشان است.
- سفارش ۹، میان ۳۶ تا ۴۰ قآیین گردآوری زکات و رفتار با مردمای بندهٔ خدا! به راه بیفت و از خدای یگانهای پروا کن که هیچ شریکی ندارد. هرگز دنیایت را بر آخرتت ترجیح نده؛ نگهدارِ چیزی باش که تو را در آن امین شمردم، و حقِ خدای عزوجل را در آن رعایت کن.
- سفارش ۱۰، میان ۳۶ تا ۴۰ قمالیات، نه از خوراک و پوشاک مردموقتی به سراغشان رفتی، که هیچ نیرویی جز از سوی خدا نیست، با آنان همانگونه رفتار کن که به تو فرمان میدهم؛ اگر از فرمانم سرپیچی کنی، خدا به جای من تو را بابت آن بازخواست میکند؛ و اگر خبر برسد که برخلاف فرمانم رفتار کردهای، برکنارت میکنم.
- عهدنامه ۱، میان ۳۶ تا ۴۰ قبه مخنف بن سلیم: فروتنی در گرفتن زکاتاین فرمانِ بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به مخنف بن سلیم أزدی در پیماننامهاش به اوست، هنگامی که او را برای گردآوری زکات فرستاد.