سخنانسخن ۱۱۵۳ دقیقه خواندن
پاسخ به عباد بن قیس دربارهٔ غنیمتهای بصره
سخن امام (ع) با عباد بن قیس دربارهٔ غنیمتهایی که سپاهش از مردم بصره گرفت
پس از جمل در بصره، عباد بن قیس (از قبیلهٔ بنیبکر) اعتراض کرد که امام اموال سپاه را تقسیم کرد، ولی اموال و زنان و فرزندان مخالفان را رها کرد. امام توضیح داد که فرزند را به گناه پدر مجازات نمیکنند؛ اموال و همسران و فرزندان آنان به جای خود میماند و فقط آنچه در اردوگاهشان بود (چهارپا و سلاح) تقسیم میشود. وقتی مردم زیاد حرف زدند، فرمود قرعه بکشند تا ببینند کدامیک عایشه، «مادر مؤمنان» و همسر پیامبر، را به سهم میبرد؛ مردم از هر سو فریاد زدند: هرگز! و از او پوزش خواستند.
خطاب به: عبّاد بن قیس (از بنیبکر) و سپاه خودش
بخشهایی از این متن در نهجالبلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۱۵۶
ادامه از جایی که بودید: رفتن به همان بند
هنگامی که عباد به امام گفت: «آنچه در اردوگاه بود تقسیم کردی، اما اموال و زنان و فرزندانشان را رها کردی!»
لمّا قال له: قسمت ما فی العسكر و تركت الأموال و النساء و الذریة!.
پس امام (ع) فرمود:
فقال علیه السّلام:
ای مردی از قبیلهٔ بکر! تو مردی سستفکری.
یا أخا بكر؛ أنت امرؤ ضعیف الرّأی.
مگر نمیدانی که ما خردسال را به گناه بزرگسال بازخواست نمیکنیم؟ و این اموال پیش از تفرقه مال خودشان بود، و به درستی و حلال ازدواج کردند، و فرزندانشان بر فطرت (سرشتِ پاکِ اسلام) به دنیا آمدند؟
أما علمت أنّا لا نأخذ الصّغیر بذنب الكبیر؛ و أنّ الأموال كانت لهم قبل الفرقة، و تزوّجوا علی رشدة، و ولدوا علی فطرة؟.
تنها چیزی که به شما میرسد، چهارپایان و سلاحهایی است که اردوگاهشان در بر داشت.
و إنّما لكم ما حوی عسكرهم من دابّة و سلاح.
و آنچه در خانههایشان بود، بر پایهٔ سهمهای مقرر خدای برتر، ارث فرزندانشان است.
و ما كان فی دورهم فهو میراث علی فرائض اللّه - تعالی - لذرّیّتهم.
و بر زنانشان است که چهار ماه و ده روز عِدّه (مدت انتظار پس از مرگ شوهر) نگه دارند.
و علی نسائهم العدّة أربعة أشهر و عشرا.
شما هیچ راهی برای دستدرازی به آن زنان و فرزندان ندارید.
و لیس لكم علیهنّ و لا علی الذّرّیّة من سبیل.
اگر یکی از آنان به ما دستدرازی کند، او را به گناه خودش بازخواست میکنیم؛ و اگر دست از ما بکشد، گناه دیگری را به گردن او نمیاندازیم.
فإن عدا علینا أحد منهم أخذناه بذنبه، و إن كفّ عنّا لم نحمل علیه ذنب غیره.
ای مردی از قبیلهٔ بکر! من دربارهٔ مردم بصره همان حکمی را کردم که رسول خدا (ص) دربارهٔ مردم مکه کرد؛ او آنچه را در اردوگاه بود تقسیم کرد و متعرض چیزی جز آن نشد.
یا أخا بكر؛ لقد حكمت فی أهل البصرة بحكم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی أهل مكّة؛ قسم ما حوی العسكر، و لم یتعرّض لما سوی ذلك.
منابع (۱)
- سرت.... بسیرة. ورد فی أنساب الأشراف ج 2 ص 273 الحدیث 356. عن المدائنی، عن عوانة، عن علی علیه السّلام.
من تنها مو به مو، همچون جفتِ کفش با لنگهٔ دیگرش، پا جای پای او گذاشتم.
و إنّما اتّبعت أثره حذو النّعل بالنّعل.
ای مردی از قبیلهٔ بکر! مگر نمیدانی که آنچه در سرزمین جنگ (دارالحرب، سرزمین کفر) است حلال میشود، و آنچه در سرزمین هجرت (دارالهجره، سرزمین اسلام) است حرام است مگر به حق؟
یا أخا بكر؛ أما علمت أنّ دار الحرب یحلّ ما فیها، و أنّ دار الهجرة یحرم ما فیها إلاّ بالحقّ.
سپس امام (ع) رو به مردم کرد و فرمود:
ثم خاطب علیه السّلام الناس فقال:
ای مردم! شما بگومگو را بسیار کردید و دربارهٔ کارهای ناروا و نشدنی، فراوان سخن گفتید.
أیّها النّاس؛ إنّكم قد أكثرتم القیل و القال، و الكلام فیما لا یجوز من المحالّ
آرام باشید، آرام! خدا رحمتتان کند.
فمهلا مهلا، رحمكم اللّه.
اگر حرف مرا باور ندارید و بر من خردهگیری بسیار میکنید، تیرهای قرعهٔ خود را بیاورید و قرعه بیندازید!
فإن أنتم لم تصدّقونی، و أكثرتم علیّ؛ فهاتوا سهامكم و أقرعوا.
کدامیک از شما امالمؤمنین عایشه را در سهم خود برمیدارد؟ چرا که او پایهٔ این کار و فرماندهشان است، و در جرم و گناه از همهٔ مردم بزرگتر است؟
فأیّكم یأخذ أمّ المؤمنین عائشة فی سهمه؛ فهی أسّ الأمر و قائدهم، و هی أعظم النّاس جرما؟.
آیا مادرتان را به اسارت میگیرید و سپس آنچه را از زنان دیگر بر خود حلال میدانید، از او نیز حلال میشمارید؟
أفتسبون أمّكم ثمّ تستحلّون منها ما تستحلّون من غیرها؟.
اگر چنین کنید، حتماً کافر شدهاید.
فلئن فعلتم لقد كفرتم.
پس مردم از هر سو فریاد زدند:
فتنادی الناس من كل جانب:
«نه، هرگز! ای امیر مؤمنان، تو درست گفتی و ما خطا کردیم؛ تو دانستی و ما نادانی کردیم. پس ما از خدای برتر آمرزش میخواهیم.»
لا أبدا. أصبت، یا أمیر المؤمنین، و أخطأنا، و علمت و جهلنا، فنحن نستغفر اللّه - تعالی -.
پس امام (ع) فرمود:
فقال علیه السّلام:
بنگرید، خدا رحمتتان کند! آنچه را نمیدانید رها کنید و به آنچه فرمان میگیرید پایبند بمانید؛ چرا که دانا به کاری که میکند، از نادانِ پستِ بسیار فرومایه آگاهتر است.
أنظروا، رحمكم اللّه، فدعوا ما لا تعرفون، و الزموا ما تؤمرون به؛ فإنّ العالم أعلم بما یأتی به من الجاهل الخسیس الأخسّ.
منابع (۱)
- ورد فی دعائم الإسلام ج 1 ص 395. مرسلا. و فی قرب الإسناد ص 62. عن أبی البختری، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده علیهم السّلام، عن مروان بن الحكم، عن علی علیه السّلام. و فی الأخبار الطوال ص 151. مرسلا. و فی الإمامة و السیاسة لابن قتیبة ج 1 ص 98. مرسلا. و فی الناصریات ص 443. مرسلا. و فی تنزیه الأنبیاء ص 208. مرسلا. و فی المصنف للكوفی ج 8 ص 710 الحدیث 24.عن یحیی بن آدم، عن مسعود بن سعد الجعفی، عن عطاء بن السائب، عن أبی البختری، عن علی علیه السّلام. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 273 الحدیث 356.عن المدائنی، عن عوانة، عن علی علیه السّلام. و فی شرح الأخبار ج 1 ص 395 الحدیث 334. عن إسماعیل بن موسی، بإسناده عن أبی البختری، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 1 ص 250. مرسلا. و فی نصب الرایة ج 4 ص 363. عن ابن شیبة، عن یحیی بن آدم، عن مسعود بن سعد الجعفی، عن عطاء بن السائب، عن أبی البختری، عن علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 44. عن أبی عبد اللّه محمد بن زید الحسنی، عن الناصر للحق بن علی، عن محمد بن منصور، عن عبید بن أبی هارون، عن أبی یزید، عن إسماعیل بن مسلم، عن أبی معاذ البصری، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 11 ص 335 الحدیث 31676. مرسلا عن أبی البختری، عن علی علیه السّلام. و فی ج 16 ص 185 الحدیث 44216. عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی الأحكام ج 2 ص 402. مرسلا. و فی السرائر ج 2 ص 17. عن محمد بن احمد بن یحیی، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن
اگر از من اطاعت کنید، به خواست خدای برتر شما را از راه بهشت میبرم، هرچند راهی بسیار دشوار و تلخمزه باشد. همچنین به شما خبر میدهم که گروهی از سواران بنیاسرائیل را پیامبرشان فرمان داد که از آن نهر ننوشند؛ اما بر سرپیچی از فرمان او پافشاری کردند و جز اندکی از آنان، همگی از آن نوشیدند.
فإن أطعتمونی فإنّی حاملكم، إن شاء اللّه - تعالی - علی سبیل الجنّة و إن كان ذا مشقّة شدیدة، و مذاقة مریرة. ثمّ إنّی أخبركم أنّ خیلا من بنی إسرائیل أمرهم نبیّهم أن لا یشربوا من النّهر، فلجّوا فی ترك أمره، فشربوا منه إلاّ قلیل منهم.
منابع (۲)
- ورد فی كنز العمال ج 16 ص 185 الحدیث 44216. عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه، عن علی علیه السّلام.
- النّجاة. ورد فی الإحتجاج ج 1 ص 247. بالسند الوارد فی كنز العمال.
پس، خدا رحمتتان کند، از کسانی باشید که از پیامبرشان اطاعت کردند و پروردگارشان را نافرمانی نکردند.
فكونوا، رحمكم اللّه، من أولئك الّذین أطاعوا نبیّهم، و لم یعصوا ربّهم.
منابع (۱)
- ورد فی المصدر السابق.
در آن هنگام، هر که میتواند نفس خود را برای خدای ارجمند و باشکوه مهار کند، چنین کند.
فمن استطاع عند ذلك أن یعتقل نفسه علی اللّه - عزّ و جلّ - فلیفعل.
منابع (۱)
- سبحانه. ورد فی نسخة العام 550 ص 86 ب.
و اما فلان زن، سستفکریِ زنان دامنگیرش شد، و کینهای از من همچون دیگِ آهنگر در سینهاش میجوشید. اگر از او میخواستند با دیگری همان کاری را بکند که با من کرد، هرگز نمیکرد.
و أمّا فلانة فأدركها ضعف رأی النّساء، و ضغن علیّ غلا فی صدرها كمرجل القین. و لو دعیت لتنال من غیری ما أتت إلیّ لم تفعل.
منابع (۳)
- عائشة. ورد فی كنز العمال ج 16 ص 186 الحدیث 44216. عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی الإحتجاج ج 1 ص 247.بالسند الوارد فی كنز العمال.
- رائحة. ورد فی نسخة الآملی ص 127.
- ورد فی كنز العمال. بالسند السابق.
با این همه، همان حرمتِ پیشینش برای او باقی است، و حسابرسی با خدای برتر است؛ از هر که بخواهد درمیگذرد و هر که را بخواهد عذاب میکند.
و لها بعد ذلك حرمتها الأولی، و الحساب علی اللّه - تعالی - ، یعفو عمّن یشاء، و یعذّب من یشاء.
منابع (۲)
- ورد فی المصدر السابق. و الإحتجاج.
- ورد فی المصدرین السابقین.
متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۴۶۱. «منابع» زیر هر بند، یادداشتهای گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن




