نامههانامه ۲۱۵ دقیقه خواندن
خبر پیروزی در جنگ جمل برای کوفیان
نامهٔ امام (ع) به مردم کوفه پس از فتح بصره، به دست زحر بن قیس جعفی
پس از پیروزی در جمل و ورود به بصره، امام این نامه را برای مردم کوفه فرستاد. در آن از حرکتش از مدینه تا ذیقار میگوید، از فراخوان کوفیها و از شکست طلحه و زبیر و عایشه. از کوفیها سپاسگزاری میکند، ابنعباس را فرماندار بصره میکند و مینویسد خودش به کوفه میآید. زحر بن قیس جعفی خبر خوش را میرساند.
خطاب به: مردم کوفه
بخشهایی از این متن در نهجالبلاغهٔ سید رضی هم آمده است: نامهٔ ۲
ادامه از جایی که بودید: رفتن به همان بند
به نام خداوند بخشندهٔ مهربان
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
از بندهٔ خدا، علی بن ابیطالب، امیر مؤمنان، به مردم کوفه.
من عبد اللّه علیّ بن أبی طالب أمیر المؤمنین إلی أهل الكوفة.
سلام بر شما.
سلام علیكم.
من در برابر شما، خدایی را ستایش میکنم که معبودی جز او نیست.
فإنّی أحمد إلیكم اللّه الّذی لا إله إلاّ هو.
اما بعد، خدا با نعمت و بخشش و آزمون نیکویش نزد من و شما، داوری عادل است. خدای پاک در کتاب خود فرموده و سخنش حق است: «إِنَّ اللّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَ إِذا أَرادَ اللّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ وَ ما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ والٍ»؛ خدا حال هیچ مردمی را دگرگون نمیکند تا زمانی که خودشان آنچه را در خود دارند دگرگون کنند، و هرگاه خدا برای مردمی بدی بخواهد، هیچ بازدارندهای برای آن نیست و جز او هیچ سرپرستی ندارند.
أمّا بعد؛ فإنّ اللّه بمنّه و فضله و حسن بلائه عندی و عندكم حكم عدل، و قد قال اللّه - سبحانه - فی كتابه و قوله الحقّ: إِنَّ اللّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَ إِذا أَرادَ اللّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ وَ ما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ والٍ .
منابع (۱)
- الرعد/ 11.
رویدادهای جنگ جمل و نقش مردم کوفه
سپس شما را از کار خودمان و کار سپاهیان طلحه و زبیر که به سویشان رفتیم آگاه میکنم؛ پس از آنکه، چنانکه میدانید، پیمان استوار خود را شکستند، در حالی که به دلخواه و بیهیچ اجباری پیمان بسته بودند، و از حق روی گرداندند.
ثمّ إنّی أخبركم عنّا و عمّن سرنا إلیهم من جموع طلحة و الزّبیر بعد نكثهما، علی ما قد علمتم، من صفقة أیمانهما و هما طائعان غیر مكرهین، و تنكّبهما عن الحقّ.
پس هنگامی که خبرشان به من رسید، با همراهانم از مدینه بیرون آمدم؛ همان کسانی از مهاجران (مسلمانانِ کوچکرده از مکه) و انصار (یارانِ پیامبر از مردمِ مدینه) که به سوی بیعت (پیمانِ وفاداری با رهبر) با من و به سوی حق شتافته بودند، تا به «ذوقار» رسیدیم.
فخرجت من المدینة حین انتهی إلیّ خبرهم بمن خرجت، ممّن سارع إلی بیعتی و إلی الحقّ [من] المهاجرین و الأنصار، حتّی أتینا "ذا قار".
پس فرزندم حسن، پسرعمویم عبدالله بن عباس، عمار بن یاسر و قیس بن سعد بن عباده را فرستادم، و آنان شما را برای حق خدا و حق پیامبرش (ص) و حق ما به یاری فراخواندند.
فبعثت ابنی الحسن، و عبد اللّه بن العبّاس ابن عمّی، و عمّار بن یاسر، و قیس بن سعد بن عبادة، فاستنفروكم لحقّ اللّه و حقّ رسوله صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و حقّنا.
برادران شما به سرعت به من پاسخ دادند و نزد من آمدند. من نیز همراه آنان و کسانی از ایشان که به سوی فرمانبرداری از خدا میشتافتند راه افتادم، تا در بیرونِ بصره فرود آمدم.
فأجابنی إخوانكم سراعا حتّی قدموا علیّ، فسرت بهم و بالمسارعین منهم إلی طاعة اللّه حتّی نزلت ظهر البصرة.
طلحه و زبیر به بصره آمدند و با کارگزار من، عثمان بن حنیف، کردند آنچه را کردند. پس فرستادگانی پیش آنان فرستادم، به تمامی راه هر بهانهای را بستم، دلیل روشن آوردم، و از لغزش و خطای برگشتگان از قریش و دیگران درگذشتم. از آن دو و همراهانشان خواستم که از شکستن بیعت من و نقض پیمان خدا که برای من بر گردنشان بود توبه کنند، و آنان را به پیمان بیعتشان سوگند دادم. اما جز جنگ با من و همراهانم، و پافشاری بر گمراهی، به هیچ چیز تن ندادند.
و قدم طلحة و الزّبیر البصرة، و صنعا بعاملی عثمان بن حنیف ما صنعا؛ فقدّمت إلیهم الرّسل، و أعذرت كلّ الاعذار، و أقمت الحجّة، و أقلت العثرة و الزّلّة من أهل الرّدّة من قریش و غیرهم، و استتبتهما و من معهما من نكثهم بیعتی و نقضهم عهد اللّه لی علیهم، و ناشدتهم عقد بیعتهم. فأبوا إلاّ قتالی و قتال من معی، و التّمادی فی الغیّ.
پس با آن گروه از امتمان روبهرو شدیم که بیعت ما را شکسته، جماعت ما را پراکنده ساخته و بر ما سرکشی و ستم کرده بودند؛ و چارهای ندیدم جز اینکه حق خود را از آنان بگیرم.
فلقینا القوم النّاكثین لبیعتنا، المفرّقین لجماعتنا، الباغین علینا من أمّتنا، فلم أجد بدّا من مناصفتهم لی.
پس در برابر آنان از خدا یاری خواستم و در نیمهٔ جمادیالآخر در «خریبه»، یکی از میدانهای اطراف بصره، به جهاد (پیکار در راهِ خدا) با آنان برخاستم.
فاستعنت اللّه علیهم، و ناهضتهم بالجهاد فی النّصف من جمادی الآخرة بالخریبة فناء من أفنیة البصرة.
سرانجام کار طلحه و زبیر و عایشه و همراهانشان
پس خدای برتر هر که را از آنان کشت، در حال پیمانشکنی کشت، و خدا ما را بر آنان پیروز کرد.
فقتل اللّه - تعالی - من قتل منهم ناكثا، و نصرنا اللّه علیهم.
طلحه و زبیر در سرکشی و ستم و دودستگیِ خود کشته شدند و سپاهشان شکست خورد.
و قتل طلحة و الزّبیر علی بغیهما و شقاقهما، و هزم جمعهما.
من پیش از این با آن دو اتمام حجت کرده بودم، اندرز را به کمال به آنان رسانده بودم، نیکان امت را بر آنان گواه گرفته بودم، و در کار بیعت به آنان مهلت و گشایش داده بودم؛ ولی نه از راهنمایان فرمان بردند و نه به خیرخواهان پاسخ دادند.
و قد تقدّمت إلیهما بالمعذرة، و أبلغت إلیهما بالنّصیحة، و أشهدت علیهما صلحاء الأمّة، و مكّنتهما فی البیعة؛ فما أطاعا المرشدین، و لا أجابا النّاصحین.
اهل سرکشی و ستم به عایشه پناه بردند؛ و پیرامون او جمعیت بسیار بزرگی از مردم بصره کشته شدند که شمارشان را جز خدا نمیداند.
و لاذ أهل البغی بعائشة؛ فقتل حولها من أهل البصرة عالم جمّ لا یحصی عددهم إلاّ اللّه.
سپس خدا بر چهرهٔ بازماندگانشان کوبید و پشت کردند، و هر که گریخت، به سوی شهر خود بازگشت.
ثمّ ضرب اللّه وجه بقیّتهم فأدبروا، و ولّی من ولّی إلی مصره.
پس آن زن برای مردم آن شهر، شومتر از مادهشترِ سرزمین «حِجر» (شتر صالح پیامبر که قومش آن را کشتند و نابود شدند) بود؛ افزون بر گناه بزرگی که در نافرمانی از پروردگارش و پیامبر او به بار آورد: از به راه انداختن جنگ، و فریب خوردن کسانی که فریب او را خوردند، و جداییای که میان مؤمنان انداخت، و ریختن خون مسلمانان، بیآنکه دلیل آشکار، عذر یا حجتی داشته باشد.
فكانت المرأة أشأم من ناقة الحجر علی أهل ذلك المصر، مع ما جاءت به من الحوب الكبیر فی معصیتها لربّها و نبیّه؛ من الحرب، و اغترار من اغترّ بها، و ما صنعته من التّفرقة بین المؤمنین، و سفك دماء المسلمین، بلا بیّنة و لا معذرة و لا حجّة لها.
پس هنگامی که خدا شکستشان داد و خوار شدند و پشت کردند و همهٔ راهها به رویشان بسته شد، و زمانی که دیدند چه بر سرشان آمده است، همان چیزی را از من خواستند که پیش از نبرد آنان را به آن فراخوانده بودم، یعنی دست کشیدن از جنگ.
فلمّا هزمهم اللّه [و] خذلوا و أدبروا، و تقطّعت بهم الأسباب، و لمّا رأوا ما حلّ بهم، سألونی ما كنت دعوتهم إلیه قبل اللّقاء من كفّ القتال.
من هم از آنان پذیرفتم، شمشیر را از آنان در غلاف کردم، دربارهٔ آنان بخشش در پیش گرفتم، و حق و سنت را میانشان اجرا کردم. پس فرمان دادم که هیچ فراریای کشته نشود، کار هیچ زخمیای یکسره نشود، هیچ عورتی آشکار نشود، هیچ پردهٔ حرمتی دریده نشود، و کسی بیاجازهٔ اهل خانه وارد خانهای نشود؛ و به مردم امان دادم.
فقبلت منهم، و أغمدت السّیف عنهم، و أخذت بالعفو فیهم، و أجریت الحقّ و السّنّة بینهم؛ فأمرت أن لا یقتل مدبر، و لا یجهز علی جریح، و لا تكشف عورة، و لا یهتك ستر، و لا یدخل دار إلاّ بإذن أهلها، و قد آمنت النّاس.
از ما نیز مردان نیکوکاری به شهادت رسیدند؛ خدا نیکیهایشان را دوچندان کند، درجههایشان را بالا ببرد، و پاداش راستگویانِ شکیبا را به آنان بدهد.
و قد استشهد منّا رجال صالحون، ضاعف اللّه حسناتهم، و رفع درجاتهم، و أثابهم ثواب الصّادقین الصّابرین.
و از کسانی از ما که کشته شدند، اینان بودند: ثمامه بن مثنی، هند بن عمرو، علباء بن هیثم، سیحان و زید دو پسر صوحان، و محدوج.
و أصیب ممّن أصیب منّا: ثمامة بن المثنّی، و هند بن عمرو، و علباء بن الهیثم، و سیحان و زید ابنا صوحان و محدوج.
منابع (۱)
- ورد فی الإمامة و السیاسة لابن قتیبة ج 1 ص 110. مرسلا. و فی تاریخ الطبری ج 3 ص 545. عن السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحة، عن علی علیه السّلام. و فی الجمل للمفید ص 395. مرسلا. و فی ص 398. مرسلا. و فی ص 403. عن عمر بن سعد، عن یزید بن أبی الصلت، عن عامر الأسدی، عن علی علیه السّلام. و فی الفصول المختارة ص 142. مرسلا. و فی الإرشاد ص 138.مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 8 (مجلد قدیم) ص 428. عن الواقدی، بإسناده، عن علی علیه السّلام. و فی ص 442. عن نصر، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی منهاج البراعة ج 17 ص 14. عن الواقدی، مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 208. مرسلا. و فی ص 253. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 128. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
خدا به شما مردم این شهر، از سوی خاندان پیامبرتان، بهترین پاداشی را بدهد که به فرمانبرداران خود و شکرگزاران نعمتش میدهد.
و جزاكم اللّه، من أهل مصر، عن أهل بیت نبیّكم أحسن ما یجزی العاملین بطاعته، و الشّاكرین لنعمته.
چرا که شنیدید و فرمان بردید، و فراخوانده شدید و پاسخ دادید.
فقد سمعتم و أطعتم، و دعیتم فأجبتم.
پس شما در راه حق چه خوب برادران و یاورانی هستید!
فنعم الإخوان و الأعوان علی الحقّ أنتم.
من برای بصره کارگزاری برگزیده و او را بر مردمش گماشتهام، و او عبدالله بن عباس است.
و قد اخترت علی البصرة عاملا استعملته علیهم، و هو عبد اللّه بن العبّاس.
و به خواست خدای برتر، من رهسپار کوفهام.
و أنا سائر إلی الكوفة إن شاء اللّه - تعالی -.
زَحر بن قیس جُعفی را با مژده به سوی شما فرستادهام تا از او بپرسید؛ و او شما را از حال ما و آنان باخبر کند، و از اینکه آنان حق را بر ما رد کردند و خدا با همهٔ ناخشنودیشان آنان را به حق بازگرداند.
و قد بعثت إلیكم زحر بن قیس الجعفیّ بالبشارة لتسألوه، فیخبركم عنّا و عنهم، و ردّهم الحقّ علینا، و ردّ اللّه لهم و هم كارهون.
و سلام و رحمت و برکات خدا بر شما باد.
و السّلام علیكم و رحمة اللّه و بركاته.
عبیدالله بن ابیرافع در رجب سال سی و ششم هجری نوشت.
كتب عبید اللّه بن أبی رافع فی رجب من سنة ست و ثلاثین من الهجرة.
منابع (۱)
- ورد فی الجمل للمفید ص 396. مرسلا. و فی ص 398. مرسلا. و فی الإرشاد ص 138. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 8 (مجلد قدیم) ص 428. عن الواقدی، بإسناده، عن علی علیه السّلام. و فی ص 442. عن نصر، مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 208. مرسلا. و فی ص 253. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 128. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۷، صفحهٔ ۶۰. «منابع» زیر هر بند، یادداشتهای گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن




