کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

سخنانسخن ۱۱۶۳ دقیقه خواندن

خانهٔ بزرگ علاء و دنیاگریزی برادرش عاصم

سخنی از امام (ع) با علاء بن زیاد حارثی

ورود به بصره، بخشش شکست‌خوردگان و گماردن ابن‌عباسجمادی‌الاول ۳۶ قبصره، خانهٔ علاء بن زیاد حارثیتاریخ محتمل

در بصره، امام به عیادت علاء بن زیاد حارثی رفت و دربارهٔ بزرگی خانهٔ او گفت که باید آن را برای آخرت به کار ببرد. علاء از برادرش عاصم شکایت کرد که عبا پوشیده و دنیا را رها کرده؛ امام او را نزد خود خواست، سرزنشش کرد و گفت خدا نعمت‌هایش را حلال کرده تا از آن‌ها بهره ببرند، و پیشوایان دادگر باید هم‌سطح مردم ناتوان زندگی کنند.

خطاب به: علاء بن زیاد حارثی و برادرش عاصم بن زیاد

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۲۰۹

روی خط زمان

سخنی از امام (ع) با علاء بن زیاد حارثی که از یاران او بود. امام در بصره به عیادت علاء رفت. وقتی امیر مؤمنان (ع) بزرگی و وسعت خانهٔ او را دید، فرمود:

كلام له علیه السّلام للعلاء بن زیاد الحارثی و هو من أصحابه و قد دخل علیه بالبصرة، یعوده. فلمّا رأی أمیر المؤمنین علیه السّلام سعة داره قال:

در دنیا با این خانهٔ بزرگ چه می‌خواهی بکنی، در حالی که در آخرت به آن نیازمندتری؟ آری، اگر بخواهی با همین خانه به آخرت می‌رسی: در آن از مهمان پذیرایی می‌کنی، پیوند خویشاوندی را به جا می‌آوری، و حق‌ها را از آن به صاحبان و جاهای خودش می‌رسانی؛ آن وقت است که با همین خانه به آخرت رسیده‌ای.

ما كنت تصنع بسعة هذه الدّار فی الدّنیا، و أنت إلیها فی الآخرة أحوج؟. و بلی إن شئت بلغت بها الآخرة؛ تقری فیها الضّیف، و تصل فیها الرّحم، و تطلع منها الحقوق مطالعها، فإذا أنت قد بلغت بها الآخرة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۹
منابع (۱)
  1. أما. ورد فی نسخة الجیلانی. و نسخة العطاردی ص 243.

علاء به او گفت: ای امیر مؤمنان! از دست برادرم عاصم به تو شکایت می‌کنم.

فقال له العلاء: یا أمیر المؤمنین؛ أشكو إلیك أخی عاصم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۹

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۹

مگر او را چه شده است؟

و ما باله؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۹

علاء گفت: عبای خشن پوشیده، جامهٔ نرم را کنار گذاشته، خانواده‌اش را غمگین و فرزندش را اندوهگین کرده و از دنیا بریده است.

قال العلاء: لبس العباء، و ترك الملاء، و غمّ أهله، و حزن ولده، و تخلی عن الدنیا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۹

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۹

او را پیش من بیاورید.

علیّ به.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۹

هنگامی که عاصم با سر و ریشی ژولیده آمد، در حالی که عبایی به کمر بسته و عبایی دیگر بر دوش انداخته بود، امام (ع) در چهرهٔ او گره بر ابرو انداخت و به او فرمود:

فلما جاء عاصم، و قد ائتزر بعباءة و ارتدی بأخری شعث الرأس و اللحیة، عبس علیه السّلام فی وجهه و قال له:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۹

ای دشمنِ جانِ خویش! آن پلید (شیطان) عقل و دل تو را ربوده و سرگردانت کرده است.

یا عدیّ نفسه؛ لقد استهام بك الخبیث.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۹

مگر از خانواده‌ات شرم نکردی؟

أ ما استحییت من أهلك؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۹
منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 410 الحدیث 3. عن علی بن محمد، عن صالح ابن أبی حماد وعدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد و غیرهما بأسانید مختلفة، عن علی علیه السّلام. و فی تذكرة الخواص ص 106. مرسلا عن الأحنف بین قیس، عن علی علیه السّلام. و فی ربیع الأبرار ج 5 ص 30 الحدیث 122. مرسلا.

مگر به فرزندت رحم نکردی؟!

أ ما رحمت ولدك؟!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۹
منابع (۱)
  1. فی المصادر السابقة.

مگر سخن خدای برتر را نشنیده‌ای که می‌فرماید: «وَ یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّباتِ» (و پاکیزه‌ها را برایشان حلال می‌کند)؟

أ لم تسمع إلی قوله - تعالی -: وَ یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّباتِ .

منابع (۱)
  1. الأعراف/ 157. و وردت الفقرة فی تذكرة الخواص. بالسند السابق.

گمان می‌کنی خدا پاکیزه‌ها را برایت حلال کرده، اما خوش ندارد از آن‌ها بهره بگیری؟! مگر خدا نمی‌فرماید: «وَ الْأَرْضَ وَضَعَها لِلْأَنامِ * فِیها فاکِهَةٌ وَ النَّخْلُ ذاتُ الْأَکْمامِ» (و زمین را برای آفریدگان قرار داد؛ در آن میوه است و نخل‌های دارای خوشه‌های در غلاف)؟

أ تری أنّ‌اللّه أحلّ لك الطّیّبات و هو یكره أن تأخذها؟!. أو لیس اللّه یقول: وَ الْأَرْضَ وَضَعَها لِلْأَنامِ * فِیها فاكِهَةٌ وَ النَّخْلُ ذاتُ الْأَكْمامِ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۹
منابع (۳)
  1. ورد فی ربیع الأبرار.
  2. أخذك منها. ورد فی الكافی للكلینی. بالسند السابق.
  3. الرحمن/ 9 و 10.

یا نشنیده‌ای که می‌فرماید: «مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیانِ * بَیْنَهُما بَرْزَخٌ لا یَبْغِیانِ» (دو دریا را رها کرد که به هم می‌رسند؛ میان آن دو پرده‌ای است که به هم تجاوز نمی‌کنند) و سپس فرمود: «یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ» (از آن دو مروارید و مرجان بیرون می‌آید)؟

أو ما سمعته یقول: مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیانِ * بَیْنَهُما بَرْزَخٌ لا یَبْغِیانِ . ثمّ قال: یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ؟ .

منابع (۱)
  1. الرحمن/ 18-21.

و فرمود: «وَ مِنْ کُلٍّ تَأْکُلُونَ لَحْماً طَرِیًّا وَ تَسْتَخْرِجُونَ حِلْیَةً تَلْبَسُونَها» (و از هر کدام گوشتی تازه می‌خورید و زیوری بیرون می‌آورید که آن را می‌پوشید)؟

و قال: وَ مِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْماً طَرِیًّا وَ تَسْتَخْرِجُونَ حِلْیَةً تَلْبَسُونَها ؟.

منابع (۱)
  1. فاطر/ 12.

بدانید، به خدا سوگند! به کار گرفتن نعمت‌های خدا در عمل، نزد او محبوب‌تر است از به زبان آوردن آن‌ها در گفتار.

أما و اللّه؛ لابتذال نعم اللّه بالفعال أحبّ إلیه من ابتذالها بالمقال.

و شنیده‌اید که خدای توانا و بزرگ می‌فرماید: «وَ أَمّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ» (و نعمت پروردگارت را بازگو کن).

و قد سمعتم اللّه - عزّ و جلّ - یقول: وَ أَمّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ .

منابع (۱)
  1. الضحی/ 10.

و این سخن او را که: «قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ» (بگو چه کسی زینت خدا را که برای بندگانش بیرون آورده و روزی‌های پاکیزه را حرام کرده است)؟

و قوله: قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ .

منابع (۱)
  1. الأعراف/ 32.

تو نزد خدا کم‌ارزش‌تر از این هستی.

أنت أهون علی اللّه من ذلك.

خدا همان سخنی را به مؤمنان فرموده که به پیامبران فرستاده‌شده فرموده است؛ آنجا که فرمود: «یا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّباتِ وَ اعْمَلُوا صالِحاً إِنِّی بِما تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ» (ای پیامبران! از پاکیزه‌ها بخورید و کار شایسته کنید، که من به آنچه می‌کنید دانایم).

إنّ اللّه خاطب المؤمنین بما خاطب به المرسلین فقال: یا أَیُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّیِّباتِ وَ اعْمَلُوا صالِحاً إِنِّی بِما تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ .

منابع (۱)
  1. المؤمنون/ 51.

و پیامبر خدا (ص) به یکی از همسرانش فرمود: چرا تو را ژولیده‌مو، بی‌سرمه و بی‌حنا می‌بینم؟

و قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لبعض نسائه: ما لی أراك شعثاء مرهاء سلتاء؟.

عاصم گفت: ای امیر مؤمنان! این تو هستی با این لباس خشن و خوراک ناگوارت!

قال عاصم: یا أمیر المؤمنین؛ هذا أنت فی خشونة ملبسك و جشوبة مأكلك!.

منابع (۱)
  1. تزیّنت بزینتك، و لبست لباسك. ورد فی الإختصاص ص 125. مرسلا.و وردت الفقرات فی المصدر السابق. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 410 الحدیث

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

وای بر تو! من مانند تو نیستم. خدای پاک و برتر بر پیشوایانِ عدالت واجب کرده است که خود را با ناتوانانِ مردم هم‌اندازه بگیرند، و در خوراک و پوشاک مانند ناتوان‌ترینِ مردمِ زیر فرمان خود باشند، و با چیزی که مردم توانش را ندارند خود را از آنان جدا و برتر نسازند؛ تا تنگدستیِ فقیر او را به جوش و خروش نیاورد و به حالی که دارد از خدای برتر خشنود باشد، و ثروتمند نیز آنان را ببیند و بر سپاسگزاری و فروتنی‌اش افزوده شود.

ویحك؛ إنّی لست كأنت. إنّ اللّه - سبحانه و تعالی - فرض علی أئمّة العدل أن یقدّروا أنفسهم بضعفة النّاس، [و] یتأسّوا بأضعف رعیّتهم حالا فی الأكل و اللّباس، و لا یتمیّزوا علیهم بشیء لا یقدرون علیه؛ كیلا یتبیّغ بالفقیر فقره، فیرضی عن اللّه - تعالی - بما هو فیه، و یراهم الغنیّ فیزداد شكرا و تواضعا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۹
منابع (۴)
  1. عزّ و جلّ. ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 410 الحدیث 3. عن علی بن محمد، عن صالح بن أبی حماد وعدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد و غیرهما بأسانید مختلفة، عن علی علیه السّلام.
  2. الحقّ. ورد فی هامش نسخة ابن المؤدب ص 207. و نسخة الآملی ص 181.و نسخة الإسترابادی ص 338. و نسخة ابن النقیب ص 188. و نسخة العطاردی ص 244. و ورد الهدی فی قوت القلوب ج 1 ص 257. مرسلا. و فی الفتوحات الإسلامیة ج 2 ص 452. مرسلا.
  3. ورد فی تذكرة الخواص ص 106. مرسلا.
  4. یزری. ورد فی قوت القلوب. و الفتوحات الإسلامیة.

به خدا سوگند، باید حتماً باخبر شوم که جز از بهترین پوششِ مردم خودت نپوشیده‌ای؛ زیرا به کار گرفتنِ نعمت نزد من محبوب‌تر از سخن گفتن دربارهٔ آن است.

فلأعلمنّ ما لبست إلاّ من أحسن زیّ قومك؛ فالعمل بالنّعمة أحبّ إلیّ من الحدیث عنها.

پس عاصم بن زیاد همان‌گونه که امیر مؤمنان (ع) به او فرمان داده بود، عبای خشن را کنار انداخت و جامهٔ نرم پوشید.

فألقی عاصم بن زیاد العباء، و لبس الملاء، كما أمره أمیر المؤمنین علیه السّلام.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 410 الحدیث 3. عن علی بن محمد، عن صالح ابن أبی حماد وعدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد و غیرهما بأسانید مختلفة، عن علی علیه السّلام. و فی تذكرة الخواص ص 106. مرسلا. و فی الإختصاص ص 125. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 2 ص 214. مرسلا. و فی ج 7 ص 250. مرسلا.و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 11 ص 36. مرسلا. باختلاف.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۴۶۵. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن