کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

سخنانسخن ۱۴۲۲ دقیقه خواندن

شعار خوارج، حقی که از آن باطل می‌خواهند

سخنی از امام (ع) دربارهٔ خوارج (گروهی از سپاه علی که پس از داوریِ صفین از او بریدند)، هنگامی که شنید می‌گویند: «ای علی، هیچ فرمانی جز از آنِ خدا نیست»

بازگشت به کوفه و جدا شدن خوارج در حروراء۳۷ قمسجد بزرگ کوفهتاریخ محتمل

در مسجد کوفه، پس از بازگشت خوارج از حروراء و پیش از رفتنشان به نهروان (۳۷)، مردی از خوارج شعار «لا حکم إلا للّه» (حکم فقط از آنِ خداست) سر داد. امام گفت: «حکم خدا را در میان شما چشم می‌دارم.» شعار را «سخن حقی که از آن باطل می‌خواهند» نامید و سه حقی را که خوارج بر او دارند برشمرد: مسجد، سهم از بیت‌المال و آغازنکردن جنگ.

خطاب به: خوارج حاضر در مسجد کوفه و مردم کوفه

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۴۰، حکمت ۳۳۲

روی خط زمان

پس امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

خدا بزرگ‌تر است!

اللّه أكبر.

سپس امام (ع) دست‌هایش را پشت و رو می‌کرد و می‌فرمود:

ثم جعل علیه السّلام یقلّب كفّیه و یقول:

منابع (۱)
  1. ورد فی تاریخ الطبری ج 4 ص 53. عن أبی مخنف، عن الأجلح بن عبد اللّه، عن سلمة بن كهیل، عن كثیر بن بهز الحضرمی، عن علی علیه السّلام. و فی الكامل فی التاریخ ج 3 ص 213. مرسلا. و فی جواهر المطالب ص 72. مرسلا.و فی تجارب الأمم ج 1 ص 360. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

چشم‌به‌راه فرمان خدای ارجمند و بزرگ دربارهٔ شما هستم. چشم‌به‌راه فرمان خدای ارجمند و بزرگ دربارهٔ شما هستم.

حكم اللّه - عزّ و جلّ - أنتظر فیكم. حكم اللّه - عزّ و جلّ - أنتظر فیكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۴۰
منابع (۲)
  1. ورد فی تاریخ الطبری ج 4 ص 54. عن أبی كریب، عن ابن إدریس، عن لیث ابن أبی سلیم، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الاشتقاق ج 1 ص 219. مرسلا.
  2. ورد فی المصدر السابق.

سخنی حق است که از آن باطل را می‌خواهند.

كلمة حقّ یراد بها باطل.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۴۰
منابع (۱)
  1. یلتمس. ورد فی تاریخ الطبری ج 4 ص 53. بالسند السابق. و فی الإیضاح ص 208. مرسلا. و ورد یعتزی فی أنساب الأشراف ج 2 ص 352 الحدیث 423.

آری، هیچ فرمانی جز از آنِ خدا نیست؛ ولی اینان می‌گویند: هیچ فرمانروایی‌ای نباشد.

نعم. إنّه لا حكم إلاّ للّه؛ و لكنّ هؤلاء یقولون: لا إمرة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۴۰
منابع (۱)
  1. إمرة إلاّ للّه. ورد فی نسخة فیض الإسلام ج 1 ص 116. و نسخة عبده ص 144.و نسخة الصالح ص 82.

در حالی که مردم ناگزیرند فرمانروایی داشته باشند، خواه نیکوکار باشد خواه بدکار.

و إنّه لا بدّ للنّاس من أمیر برّ أو فاجر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۴۰

اما در فرمانرواییِ نیکوکارانه، مؤمن کار می‌کند، بدکار و کافر هم از زندگی بهره‌مند می‌شود و خدا در سایهٔ آن، هر کس را به پایان مهلت عمرش می‌رساند. به دست آن فرمانروا، فیء (مالی که بی‌جنگ به دست مسلمانان آمده و از آنِ همه است) گردآوری می‌شود، با دشمن پیکار می‌شود، راه‌ها امن می‌ماند و حقِ ناتوان از نیرومند گرفته می‌شود؛ تا نیکوکار آسوده شود و مردم از دست بدکار آسوده شوند.

أمّا الإمرة البرّة، فیعمل فیها المؤمن، و یستمتع فیها الفاجر و الكافر، و یبلّغ اللّه فیها الأجل، و یجمع به الفیء، و یقاتل به العدوّ، و تؤمن به السّبل، و یؤخذ به للضّعیف من القویّ، حتّی یستریح به برّ و یستراح من فاجر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۴۰نهج‌البلاغه، حکمت ۳۳۲
منابع (۷)
  1. یعمل فی إمرته التّقیّ. ورد فی نسخة العام 400 ص 48. و نسخة ابن المؤدب ص 32.
  2. یمتتع. ورد فی هامش نسخة العام 550 ص 16 أ.
  3. ورد فی المصنف للصنعانی ج 10 ص 150 الحدیث 18654. عن عبد الرزاق، عن معمر، عن أبی إسحاق، عن علی علیه السّلام.
  4. یبلغ فیها الكتاب. ورد فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 209. مرسلا.
  5. یجبی. ورد فی الدر المنثور ج 2 ص 178. مرسلا عن البیهقی، عن علی علیه السّلام.
  6. یجاهد. ورد فی كنز العمال ج 5 ص 751 الحدیث 14286. مرسلا.
  7. تأمن. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 32. و نسخة نصیری ص 16. و نسخة الآملی ص 30. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 49. و نسخة الإسترابادی ص 49.و متن شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 307. و نسخة عبده ص 145.و نسخة الصالح ص 82.

اما در فرمانرواییِ بدکارانه، انسانِ بدبخت در آن خوش‌گذرانی می‌کند تا مهلتش سر آید و مرگش فرا رسد.

أمّا الإمرة الفاجرة، فیتمتّع فیها الشّقیّ إلی أن تنقطع مدّته، و تدركه منیّته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۴۰
منابع (۱)
  1. فیستمتع بها. ورد فی نسخة العام 400 ص 48. و نسخة ابن المؤدب ص 33.و نسخة ابن شذقم ص 79. باختلاف یسیر.

فرمانروا، بازدارندهٔ خدا در زمینِ اوست.

إنّ السّلطان وزعة اللّه فی أرضه.

منابع (۳)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 251 الحدیث 258. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 158. مرسلا. و فی مصادر نهج البلاغة ج 4 ص 253. من كتاب تهذیب الألفاظ للأزهری ج 3 ص 99. مرسلا.
  2. (**) الضمائر الغائبة المذكورة فی: یجمع به الفیء الخ تتبدل غائبة مؤنثة إذا أردنا إعادتها إلی الإمرة عطفا علی ضمیری یستمتع فیها... و یبلغ اللّه فیها.
  3. فی الأرض. ورد فی نسخة العام 400 ص 488. و ورد لأمین اللّه فی الأرض، و مقیم العدل فی البلاد و العباد، و وزعته فی الأرض فی غرر الحكم ج 1 ص 251 الحدیث 258. و عیون الحكم و المواعظ ص 158.و مصادر نهج البلاغة ج 4 ص 253.

سپس امام (ع) فرمود:

ثم قال علیه السّلام:

ای گروه خوارج! بدانید که تا وقتی همراه ما باشید، سه حق بر گردن ما دارید:

أما إنّ لكم علینا، یا معشر الخوارج، ثلاثا ما صحبتمونا:

شما را از مسجدهای خدا بازنمی‌داریم که با ما در آن‌ها نماز بخوانید و نام خدا را در آن‌ها یاد کنید.

لا نمنعكم مساجد اللّه أن تصلّوا معنا فیها [و] تذكروا فیها اسمه.

تا وقتی که دست‌هایتان با دست‌های ماست، شما را از سهمتان از فیء بی‌بهره نمی‌گذاریم.

و لا نمنعكم نصیبكم من الفیء ما دامت أیدیكم مع أیدینا.

منابع (۲)
  1. رزقكم. ورد فی نیل الأوطار ج 7 ص 340. مرسلا. و فی فتح الباری ج 12 ص 251. مرسلا.
  2. كانت. ورد فی دعائم الإسلام ج 1 ص 393. مرسلا. و فی الأحكام ج 2 ص 370. مرسلا. و فی المهذب ج 1 ص 322. مرسلا.

و جنگ با شما را آغاز نمی‌کنیم تا زمانی که خودتان آن را با ما آغاز کنید.

و لا نبدؤكم بحرب حتّی تبدؤونا بها.

منابع (۱)
  1. و لا نبدؤكم بقتال ما لم تحدثوا فسادا. ورد فی نیل الأوطار. و فتح الباری.

و گواهی می‌دهم که پیامبر راستگو، از روحِ امین (فرشتهٔ وحی، جبرئیل) و او از پروردگار جهانیان به من خبر داد که تا روز قیامت، هیچ دسته‌ای از شما، کم باشد یا بسیار، بر ما شورش نمی‌کند مگر آنکه خدای ارجمند و بزرگ نابودی‌اش را به دست‌های ما رقم می‌زند؛ و برترینِ جهاد (پیکار در راه خدا)، جهاد با شماست، برترینِ شهیدان کسی است که شما او را بکشید و برترینِ مجاهدان کسی است که شما را بکشد.

و أشهد لقد أخبرنی النّبیّ الصّادق، عن الرّوح الأمین، عن ربّ العالمین؛ أنّه لا یخرج علینا منكم فرقة، قلّت أو كثرت، إلی یوم القیامة، إلاّ جعل اللّه - عزّ و جلّ - حتفها علی أیدینا، و أنّ أفضل الجهاد جهادكم، و أفضل الشّهداء من قتلتموه، و أفضل المجاهدین من قتلكم.

پس هر کاری که می‌کنید بکنید؛ که روز قیامت اهل باطل زیان می‌کنند، و «لِکُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ»: برای هر خبری زمانِ تحققی است و به‌زودی خواهید دانست.

فاعملوا ما أنتم عاملون؛ فیوم القیامة یخسر المبطلون، و لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ .

منابع (۱)
  1. الأنعام/ 67. و وردت الفقرات فی المصدرین السابقین. و دعائم الإسلام. و الأحكام.و المهذب. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 9 الحدیث 390. عن محمد بن سلام،

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۵۴۸. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن