کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

سخنانسخن ۱۴۱۱ دقیقه خواندن

به خوارج: قرآن را داور کردیم، نه مردان

سخنی از امام (ع) خطاب به خوارج (شورشیانِ جداشده از سپاه علی)، هنگامی که حکمیت (داوریِ پس از صفین) را بر او خرده گرفتند

بازگشت به کوفه و جدا شدن خوارج در حروراءربیع‌الاول ۳۷ قحروراء، دهی نزدیک کوفهتاریخ محتمل

پس از بازگشت از صفین به نزدیکی کوفه (ربیع‌الاول ۳۷)، خوارج که داوری را نمی‌پذیرفتند در حروراء جمع شدند. امام نزد آنان رفت و پاسخ داد که ما قرآن را داور کرده‌ایم نه آدمیان، و مهلتی که در پیمان گذاشته بود برای این بود که کار روشن شود و دانایان استوار بمانند. در پایان فرمود: «به شهر خود درآیید، خدا رحمتتان کند.»

خطاب به: خوارجی که حکمیت را انکار می‌کردند (در اردوگاه حروراء)

روی خط زمان

پس امام (ع) فرمود: ما مردان را داور قرار ندادیم؛ ما تنها قرآن را داور قرار دادیم.

فقال علیه السّلام:إنّا لم نحكّم الرّجال، و إنّما حكّمنا القرآن.

منابع (۲)
  1. (**) من: إنّا لم نحكّم. إلی: لأوّل الغیّ. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 125.
  2. الرّجل. ورد فی

و این قرآن تنها خطی است نوشته در میان دو جلد؛ به زبان سخن نمی‌گوید و ناگزیر باید ترجمانی (بیان‌کننده‌ای) داشته باشد.

و هذا القرآن إنّما هو خطّ مسطور بین الدّفّتین، لا ینطق بلسان، و لا بدّ له من ترجمان.

و تنها مردان‌اند که از زبان قرآن سخن می‌گویند.

و إنّما ینطق عنه الرّجال.

منابع (۱)
  1. به. ورد فی تاریخ الطبری ج 4 ص 48. عن أبی محنف، عن أبی جناب، عن عمارة بن ربیعة، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 144. مرسلا. و فی مناقب آل أبی طالب ج 3 ص 219. مرسلا. و فی تجارب الأمم ج 1 ص 362. مرسلا.

هنگامی که آن گروه ما را فراخواندند تا قرآن را میان خودمان داور قرار دهیم، ما گروهِ روی‌گردان از کتاب خدای بزرگ و ارجمند نبودیم؛ در حالی که خدای پاک و برتر فرموده است: «فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْ‌ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللّهِ وَ الرَّسُولِ»؛ پس اگر در چیزی با هم اختلاف پیدا کردید، آن را به خدا و پیامبر بازگردانید.

و لمّا دعانا القوم إلی أن نحكّم بیننا القرآن، لم نكن الفریق المتولّی عن كتاب اللّه - عزّ و جلّ - و قد قال اللّه - سبحانه و تعالی -:فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْ‌ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللّهِ وَ الرَّسُولِ .

منابع (۲)
  1. عزّ من قائل. ورد فی متن شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 8 ص 103.
  2. النساء/ 59.

بازگرداندنِ کار به خدا این است که به کتاب او حکم شود، و بازگرداندنش به پیامبر این است که به سنت او (روش و سیرهٔ پیامبر) عمل شود.

فردّه إلی اللّه أن یحكم بكتابه، و ردّه إلی الرّسول أن یؤخذ بسنّته.

منابع (۲)
  1. نحكم. ورد فی نسخة العام 400 ص 147. و نسخة ابن المؤدب ص 106. و نسخة الآملی ص 202. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 148. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 73. عن نسخة. و نسخة عبده ص 292. و نسخة الصالح ص 182. و نسخة العطاردی ص 145.
  2. نأخذ. ورد فی المصادر السابقة.

پس هرگاه در کتاب خدا به راستی حکم شود، ما از همهٔ مردم به آن سزاوارتریم؛ و اگر به سنت رسول خدا (ص) حکم شود، ما از همهٔ آنان به آن اولویت داریم.

فإذا حكم بالصّدق فی كتاب اللّه فنحن أحقّ النّاس به، و إن حكم بسنّة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فنحن أولاهم به.

و اما این سخنتان که «چرا در کارِ داوری، میان خود و آنان مهلتی قرار دادی؟»، من این کار را فقط برای آن کردم که نادان آگاه شود و دانا استوارتر ماند.

و أمّا قولكم: لم جعلت بینك و بینهم أجلا فی التّحكیم؛ فإنّما فعلت ذلك لیتبیّن الجاهل، و یتثبّت العالم.

و شاید خدای برتر در این آتش‌بس، کار این امت را سامان دهد و گلویشان فشرده نشود، تا مبادا پیش از روشن شدن حق شتاب کنند و به دنبالِ نخستین گمراهی کشیده شوند.

و لعلّ اللّه - تعالی - أن یصلح فی هذه الهدنة أمر هذه الأمّة، و لا تؤخذ بأكظامها، فتعجل عن تبیّن الحقّ، و تنقاد لأوّل الغیّ.

منابع (۳)
  1. المدّة. ورد فی تجارب الأمم ج 1 ص 362. مرسلا.
  2. و لا یؤخذ. ورد فی نسخة نصیری ص 67. و نسخة الآملی ص 203. و فی نسخة الإسترابادی ص 166.
  3. فتعجّل. ورد فی نسخة العام 400 ص 148.

سپس امام (ع) به آنان فرمود:

ثم قال علیه السّلام لهم:

به شهرتان بازگردید؛ خدا رحمتتان کند.

أدخلوا مصركم رحمكم اللّه.

منابع (۱)
  1. ورد فی تاریخ الطبری ج 4 ص 48. عن أبی محنف، عن أبی جناب، عن عمارة ابن ربیعة، عن علی علیه السّلام. و فی الكامل فی التاریخ ج 3 ص 204. مرسلا.و فی الإرشاد ص 144. مرسلا. و فی تیسیر الطالب ص 152. عن محمد بن علی العبدلی، عن محمد بن یزداد، عن یعقوب بن إسحاق و محمد بن سهل، عن محمد بن عمرو، عن أبی احمد الزبیری، عن عبد الجبار بن عیاش، عن سلمة ابن كهیل، عن حجر بن عدی، عن علی علیه السّلام. و فی نور الأبصار ص 110.مرسلا. و فی تجارب الأمم ج 1 ص 362. مرسلا. و فی الفصول المهمة فی معرفة أحوال الأئمة ص 103. مرسلا.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۵۴۵. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن