کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

سخنانسخن ۸۲۱ دقیقه خواندن

قاضیان سه دسته‌اند و پنج ویژگی قاضی

سخنی از امام (ع) هنگامی که بر یک قاضی گذشت

بی‌تاریخ

امام از کنار قاضی‌ای گذشت و از او پرسید: آیا می‌دانی کدام آیه‌های قرآن حکم آیه‌ای دیگر را برداشته‌اند (ناسخ و منسوخ) و مراد خدا از مثل‌های قرآن را فهمیده‌ای؟ جواب منفی شنید. فرمود: هلاک شده‌ای و هلاک می‌کنی. سپس گفت قاضیان سه دسته‌اند و قاضی باید پنج ویژگی داشته باشد. نام قاضی، شهر و سال گفته نشده است.

خطاب به: قاضی‌ای که امام از کنارش گذشت

پس امام (ع) به او فرمود:

فقال له علیه السّلام:

آیا ناسخ (حکمِ تازه‌ای که حکمِ پیشین را برمی‌دارد) را از منسوخ (حکمِ برداشته‌شده) می‌شناسی؟

أتعرف النّاسخ من المنسوخ؟.

قاضی گفت: نه.

فقال القاضی: لا.

امام (ع) به او فرمود:

فقال له علیه السّلام:

پس آیا بر مقصودِ خدای توانا و بزرگ در مَثَل‌های قرآن آگاهی یافته‌ای؟

فهل أشرفت علی مراد اللّه - عزّ و جلّ - فی أمثال القرآن؟.

گفت: نه.

قال: لا.

امام (ع) به او فرمود:

فقال له علیه السّلام:

پس هم خودت نابود شدی و هم دیگران را نابود کردی.

إذن هلكت و أهلكت.

ای مرد! تأویل (معنا و مقصودِ اصلی) هر حرفی از قرآن، جنبه‌های گوناگونی دارد.

[یا هذا] تأویل كلّ حرف من القرآن علی وجوه.

سپس امام (ع) فرمود:

ثم قال علیه السّلام:

قاضیان سه دسته‌اند: دو دسته نابودشده، و یک دسته نجات‌یافته.

القضاة ثلاثة؛ هالكان، وناج.

اما آن دو دستهٔ نابودشده:

فأمّا الهالكان:

یکی ستمگری است که دانسته و به عمد ستم کرده است؛ پس او در آتش است.

فجائر جار متعمّدا، فهو فی النّار.

و دیگری کسی است که به نظرِ خود کوشیده و خواسته به حکمی برسد اما به خطا رفته و حقوق مردم را تباه کرده است؛ پس او هم در آتش است.

و مجتهد أراد أمرا فأخطأ، فأهلك حقوق النّاس، فهو فی النّار.

و نجات‌یافته کسی است که خواسته و به درستی رسیده، و به آنچه خدا فرمان داده عمل کرده است.

و النّاجی من أراد فأصاب، و عمل بما أمر اللّه به.

سپس امام (ع) فرمود:

ثم قال علیه السّلام:

وای بر قاضیِ زمین از قاضیِ آسمان، هنگامی که با او روبه‌رو می‌شود! مگر کسی که به عدالت رفتار کند و به حق داوری کند؛ و از روی هوس (خواسته‌ای که آدم را از راهِ درست بیرون می‌برد) حکم ندهد؛ و به سوی خویشاوندانش گرایش نشان ندهد؛ و از سرِ ترس یا طمع، حکمی را عوض نکند؛ بلکه کتابِ خدا را آینهٔ خود و پیشِ چشمانش قرار دهد و به آنچه در آن است حکم کند.

ویل لقاضی الأرض من قاضی السّماء حین یلقاه، إلاّ من عدل و قضی بالحقّ، و لم یحكم بالهوی، و لم یمل إلی أقاربه، و لم یبدّل حكما لخوف أو طمع، و لكن یجعل كتاب اللّه مرّآته و نصب عینیه، و یحكم بما فیه.

سپس امام (ع) فرمود:

ثم قال علیه السّلام:

شایسته نیست قاضی، قاضی باشد مگر آنکه پنج ویژگی در او باشد:

لا ینبغی أن یكون القاضی قاضیا حتّی تكون فیه خمس خصال:

پاک‌دامن و چشم‌ودل‌پاک باشد.

عفیف.

بردبار باشد.

حلیم.

به آنچه پیش از او بوده است آگاه باشد.

عالم بما كان قبله.

با خردمندان مشورت کند.

یستشیر ذوی الألباب.

در راه خدا از سرزنش هیچ سرزنش‌کننده‌ای نترسد.

لا یخاف فی اللّه لومة لائم.

منابع (۱)
  1. ورد فی مصباح الشریعة ص 17. مرسلا. و فی تفسیر العیاشی ج 1 ص 12 الحدیث 9. عن أبی عبد اللّه السلمی، عن علی علیه السّلام. و فی شرح الأزهار ج 4 ص 309.مرسلا. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 94. عن عمرو بن أذینة، عن عبد الرحمن بن أبی لیلی، عن أبیه، عن أبی القاسم العبدی، عن أبان، عن علی علیه السّلام. و فی المصنف للكوفی ج 3 ص 220 الحدیث 5407. عن عبد الرزاق، عن معمر، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی ج 5 ص 355 الحدیث 5. عن أبی بكر، عن شبابة بن سوار، عن شعبة، عن قتادة، عن رفیع أبی العالیة، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب العلم ص 31. عن أبی خیثمة، عن وكیع، عن سفیان، عن أبی حصین، عن أبی عبد الرحمن، عن علی علیه السّلام. و فی السنن الكبری للبیهقی ج 10 ص 117. عن أبی الحسین علی بن عبد اللّه بن علی الخسروجردی، عن أبی احمد الغطریفی، عن أبی خلیفة، عن مسلم بن إبراهیم، عن شعبة، عن أبی حصین، عن أبی عبد الرحمن السلمی، عن علی علیه السّلام. و فی المذكر و التذكیر و الذكر ص 82. عن أبی بكر بن أبی شیبة، عن یحیی بن سعید، عن سفیان، عن أبی حصین، عن أبی عبد الرحمن، عن علی علیه السّلام. و فی الناسخ و المنسوخ لابن حزم ص 5 الباب 1.مرسلا عن أبی عبد الرحمن، عن علی علیه السّلام. و فی غریب الحدیث للحربی ج 3 ص 1044. عن عبید اللّه بن عمر، عن یحیی، عن سفیان، عن أبی حصین، عن أبی عبد الرحمن، عن علی علیه السّلام. و فی ذكر أخبار إصبهان ج 1 ص 89. الحافظ‌

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۳۱۱. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن