دانش و خرد
۲۶ متن، به ترتیبِ روزگار علی.

۱۱ تا ۳۵ قپس از پیامبر: بیستوپنج سال صبر۱
۳۵ تا ۳۶ قآغاز خلافت و جنگ جمل۶
- خطبه ۲۴، میان ۳۵ تا ۳۶ قکسی که بیشایستگی میان مردم داوری میکندستایش از آنِ خداست، و درود بر پیامبرش (ص) و خاندان او.
- سخن ۱۰۵، ربیعالثانی ۳۶ قبه عمار: مغیره بن شعبه را رها کنای عمار! رهایش کن. به خدا سوگند، او از دین جز آنچه به دنیا نزدیکش کند، چیزی برنداشته است؛ و از روی عمد کار را بر خودش مبهم کرده تا تردیدها را بهانهای برای لغزشهایش قرار دهد.
- خطبه ۲۲، جمادیالاول ۳۶ قخطبهٔ مخزون در ذیقار؛ خبر از آخرالزمانستایش از آنِ خداست؛ خدایی که از شباهت به آفریدگان برتر است، از گفتار توصیفکنندگان فراتر است، با شگفتیهای تدبیرش برای بینندگان آشکار است، و با شکوهِ عزتش از اندیشهٔ خیالبافان پنهان است.
- سخن ۱۰۸، جمادیالاول ۳۶ قبا کلیب جرمی، فرستادهٔ مردم بصرهبا من بیعت کن (پیمان فرمانبرداری ببند).
- خطبه ۴۸، جمادیالاول ۳۶ قنکوهش مردم بصره و خبر از بلاهای آیندهستایش از آنِ خدایی است که هیچ حالتی برای او پیش از حالتی دیگر نبوده است تا پیش از آنکه آخر باشد، اوّل باشد و پیش از آنکه پنهان باشد، آشکار باشد. هر که جز او یگانه نامیده شود، اندک است. هر عزیزی جز او خوار است. هر نیرومندی جز او ناتوان است. هر مالکی جز او در…
- سخن ۶۸، جمادیالاول ۳۶ قبه پدر فرزدق: به پسرت قرآن بیاموزتو کیستی؟
۳۶ تا ۳۷ قکوفه و جنگ صفین۲
- نامه ۵۲، شوال ۳۶ قدعوت معاویه و شامیان به کتاب خدااز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به معاویه و مردمی که نزد او هستند.
- خطبه ۲، میان ۳۶ تا ۴۰ قخطبهٔ اشباح؛ وصف خدا و فرشتگانستایش از آنِ خداست؛ خدایی که دریغ کردن و نبخشیدن، داراییاش را افزون نمیکند و عطا و بخشش، او را تهیدست نمیسازد؛ چرا که هر بخشندهای جز او، از داراییاش کم میشود و هر دریغکنندهای جز او، نکوهیده است.
۳۷ تا ۳۸ قداوری، خوارج و از دست رفتن مصر۵
- سخن ۲، ۳۷ قمعنای قضا و قدر؛ پاسخ به پیرمرد شامیآری، ای برادر شامی!
- سفارش ۱۲، ۳۷ قدلیل آوردن از سنت در بحث با خوارجبه سراغشان برو و با قرآن با آنان جر و بحث نکن؛ چون قرآن بارِ معناهای گوناگون را میکشد و وجههای فراوانی دارد؛ تو چیزی میگویی و آنان هم چیزی میگویند.
- وصیتنامه ۲، ۳۷ قسفارشهای پدر به فرزندش حسناز پدری فانی، معترف به گذشت زمان، که عمرش رو به پایان است...
- سخن ۱۴۸، میان ۳۷ تا ۳۸ قرد طالعبینی پیش از حرکت به نهروانای دهقان (بزرگِ ایرانی) که خبرها را پیشگویی میکنی و از سرنوشتها میترسانی! آیا تویی که ستارگان روان را به حرکت درمیآوری، به زیان من بر رخدادها حکم میرانی، و آنها را با دقیقهها و ساعتها جابهجا میکنی؟!
- سخن ۱۴۷، میان ۳۷ تا ۳۸ قخواب با یقین بهتر از نماز با شکخوابیدن با یقین، بهتر از نماز خواندن با شک است. ما خاندان محمد، مایهٔ نجات هر مؤمنی هستیم.
۳۵ تا ۴۰ قدر سالهای خلافت۶
- سخن ۳۵، میان ۳۶ تا ۴۰ قفتوای بیدانش و چهار گونه راوی حدیثای مردم! از خدا پروا کنید و به آنچه نمیدانید به مردم فتوا ندهید.
- سخن ۳۷، میان ۳۶ تا ۴۰ قسه دستهٔ مردم و ارزش دانش؛ با کمیلای کمیل بن زیاد! این دلها ظرفاند، و بهترینشان دلی است که دانش را بیشتر در خود نگه دارد.
- سخن ۳۸، میان ۳۶ تا ۴۰ قابوالاسود و پایههای دستور زبان عربیدر این شهر شما غلطگوییهای بسیار و زشتی شنیدم؛ از این رو خواستم در اصول زبان عربی ترازویی برای مردم بگذارم تا زبانشان را با آن راست کنند، و نوشتهای بنگارم که هر کس به آن نگاه کند، سخن عرب را از سخن اینان تشخیص دهد.
- سخن ۶۱، میان ۳۵ تا ۴۰ قآموزش خوشنویسی به منشیاش، عبیدالله بن ابیرافعهرگاه خواستی بنویسی، لیقه (الیاف ابریشمیِ نگهدارندهٔ مرکب) در دواتت بینداز؛ نوکِ تراشیدهٔ قلمت را بلند و پهن کن و سرِ قلم را کج، به سمت راست بزن؛ و صدای چرخش قلم در نوشتنِ «نون» و خشخشِ آن را در نوشتنِ «خاء» به گوشم برسان.
- سفارش ۳، میان ۳۶ تا ۴۰ قبه جابر انصاری دربارهٔ دانش و بخششدانشمندی که دانشش را به کار میبندد،
- سفارش ۴، میان ۳۵ تا ۳۸ قبه مالک اشتر دربارهٔ حرص، رازداری و بزرگواریای مالک! این سخن را از من به یاد بسپار و آن را خوب بفهم.
زمانِ گفتن روشن نیستبیتاریخ۶
- خطبه ۴یگانگی خدا و معنای درست صفتهای اوستایش از آنِ خداست که از نهانِ کارها آگاه است، و نشانههای آشکار بر او گواهی میدهند، و چشمِ بینا را به او راهی نیست؛ پس نه چشمِ کسی که او را ندیده انکارش میکند، و نه دلِ کسی که او را باور کرده او را میبیند. در بلندی پیشی گرفته، پس چیزی بالاتر از او نیست؛ و…
- خطبه ۹شگفتی آفرینش خفاش، مورچه و ملخستایش از آنِ خداست؛ خدایی که وصفها از رسیدن به حقیقتِ شناختش بازماندهاند، و بزرگیاش خردها را عقب رانده تا راهی برای رسیدن به نهایتِ فرمانرواییاش نیابند. اوست خدا، فرمانروای حق و آشکار؛ برحقتر و آشکارتر از هرچه چشمها میبینند.
- سخن ۳۶دانشها پنج دستهاند: از فقه تا ستارهشناسیدانشها پنج دستهاند:
- سخن ۸۲قاضیان سه دستهاند و پنج ویژگی قاضیآیا ناسخ (حکمِ تازهای که حکمِ پیشین را برمیدارد) را از منسوخ (حکمِ برداشتهشده) میشناسی؟
- سفارش ۲چهارصد سفارش برای دین و دنیامردم! از آرزوی باطل بپرهیزید؛ چه بسیار کسی که روزی را آغاز میکند و به پایانش نمیرساند، و چه بسیار کسی که در آغاز شب به حالش غبطه میخورند و در پایان شب، گریهکنندگانش به پا میخیزند.
- نامه ۶۷به حسن: تدبیر پیر و چالاکی جوانتدبیرِ پیر نزد من دوستداشتنیتر است از...