خطبههاخطبه ۹۶ دقیقه خواندن
شگفتی آفرینش خفاش، مورچه و ملخ
خطبهٔ او (ع) دربارهٔ بزرگیِ خدای والا و آفرینشِ شگفتانگیز خفاش، مورچهٔ ریز و ملخ
زمان و جای این خطبه در هیچ منبعی نیامده است. امام در آن خدا را با شگفتیهای آفرینش خفاش، مورچه و ملخ میستاید و شنوندگان را به فکر کردن در آفریدهها میخواند.
خطاب به: مردم (مخاطب عمومی)
بخشهایی از این متن در نهجالبلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۱۸۵، خطبهٔ ۱۵۵
ادامه از جایی که بودید: رفتن به همان بند
بخشهای این متن (۷)
به نام خداوند بخشندهٔ مهربان
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
ستایش از آنِ خداست؛ خدایی که وصفها از رسیدن به حقیقتِ شناختش بازماندهاند، و بزرگیاش خردها را عقب رانده تا راهی برای رسیدن به نهایتِ فرمانرواییاش نیابند. اوست خدا، فرمانروای حق و آشکار؛ برحقتر و آشکارتر از هرچه چشمها میبینند.
الحمد للّه الّذی انحسرت الأوصاف عن كنه معرفته، و ردعت عظمته العقول فلم تجد مساغا إلی بلوغ غایة ملكوته. هو اللّه الملك الحقّ المبین، أحقّ و أبین ممّا تری العیون.
خردها با حد گذاشتن به او نرسیدهاند تا شبیهِ چیزی باشد، و خیالها با اندازهگیری بر او دست نیافتهاند تا به شکلِ چیزی درآید.
لم تبلغه العقول بتحدید فیكون مشبّها، و لم تقع علیه الأوهام بتقدیر فیكون ممثّلا.
آفریدگان را بیهیچ الگویی، بیمشورتِ مشورتدهندهای و بییاریِ یاوری آفرید؛ پس آفرینشِ او به فرمانش کامل شد و به فرمانبرداری از او گردن نهاد؛ پاسخ گفت و سر باز نزد، و رام شد و ستیز نکرد.
خلق الخلق علی غیر تمثیل، و لا مشورة مشیر، و لا معونة معین؛ فتمّ خلقه بأمره، و أذعن لطاعته، فأجاب و لم یدافع، و انقاد و لم ینازع.
منابع (۱)
- لم یمانع. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 206.
فایدهٔ ابر و تشویق به عبرت گرفتن
ابرهای سنگین را پدید آورد، بارانهای پیوستهشان را فرو باراند و بخشهایشان را پرشمار ساخت؛ زمین را پس از خشکیاش تر کرد و گیاهش را پس از قحطی و خشکسالیاش رویاند. و اگر در بزرگیِ قدرت و عظمتِ نعمت میاندیشیدند، به راه بازمیگشتند و از عذابِ آتشِ سوزان میترسیدند.
و أنشأ السّحاب الثّقال، فأهطل دیمها، و عدّد قسمها؛ فبلّ الأرض بعد جفوفها، و أخرج نبتها بعد جدوبها. و لو فكّروا فی عظیم القدرة، و جسیم النّعمة، لرجعوا إلی الطّریق، و خافوا عذاب الحریق.
ولی دلها بیمارند و چشمهای بصیرت معیوباند.
و لكنّ القلوب علیلة، و البصائر مدخولة.
منابع (۱)
- الأبصار. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 167. و نسخة ابن النقیب ص 211.و هامش نسخة العام 111 ب. و نسخة العطاردی ص 274.
پرندگان نیز رامِ فرمان اویند؛ شمارِ پرها و نفَسهایشان را برشمرده، پاهایشان را بر تر و خشک استوار داشته، روزیهایشان را اندازه معین کرده و گونههایشان را برشمرده است.
فالطّیر مسخّرة لأمره؛ أحصی عدد الرّیش منها و النّفس، و أرسی قوائمها علی النّدی و الیبس؛ و قدّر أقواتها، و أحصی أجناسها.
این کلاغ است و این عقاب، و این کبوتر است و این شترمرغ.
فهذا غراب، و هذا عقاب، و هذا حمام، و هذا نعام.
هر پرندهای را به نامش خوانده و روزیاش را بر عهده گرفته است.
دعا كلّ طائر باسمه، و تكفّل له برزقه.
منابع (۱)
- كفل. ورد فی نسخة العام 400 ص 239. و نسخة ابن المؤدب ص 169. و هامش نسخة نصیری ص 111. و هامش نسخة العام 550 ص 113 أ. و نسخة الآملی ص 206. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 238. و نسخة العطاردی ص 276. و نسخة عبده ص 401. و نسخة الصالح ص 272.
آیا به آفریدههای کوچکِ خدا نگاه نمیکنند که چگونه آفرینشش را استوار ساخت، ترکیبش را بینقص کرد، گوش و چشم برایش شکافت و استخوان و پوست را برایش سامان داد؟
أ لا ینظرون إلی صغیر ما خلق اللّه كیف أحكم خلقه، و أتقن تركیبه، و فلق له السّمع و البصر، و سوّی له العظم و البشر؟.
تدبیرِ مورچه در کارهایش و شگفتیِ آفرینش آن
به مورچه در کوچکیِ جثه و ظرافتِ اندامش نگاه کنید؛ چنان است که به زحمت با گوشهٔ چشم دیده میشود و اندیشه هم آن را درنمییابد. ببینید چگونه بر زمینِ خود راه میرود و به سوی روزیاش سرازیر میشود.
أنظروا إلی النّملة فی صغر جثّتها، و لطافة هیئتها؛ لا تكاد تنال بلحظ البصر، و لا بمستدرك الفكر؛ كیف دبّت علی أرضها، و صبّت علی رزقها.
منابع (۳)
- النّظر. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 211. و هامش نسخة العام 550 ص 112 أ.
- ضنّت. ورد فی نسخة الجیلانی (الموجودة فی مكتبة الإمام الرضا علیه السّلام فی مدینة مشهد). و هامش نسخة الإسترابادی ص 270. و نسخة ابن النقیب ص 211. و نسخة العطاردی ص 274. عن نسخة نصیری.
- وسعت فی مناكبها، و طلبت رزقها. ورد فی
دانه را به لانهاش میبرد و در جایگاهش آماده میسازد.
تنقل الحبّة إلی جحرها، و تعدّها فی مستقرّها.
در گرمایش برای سرمایش، و هنگامِ آمدنش برای زمانِ بازگشتش اندوخته میکند.
تجمع فی حرّها لبردها، و فی وردها لصدرها.
منابع (۱)
- ورودها. ورد فی نسخة العام 400 ص 237. و نسخة ابن المؤدب ص 167.و نسخة نصیری ص 110. و نسخة الآملی ص 204. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 236. و نسخة الجیلانی. و نسخة العطاردی ص 274. و نسخة عبده ص 399.
روزیاش تضمین شده است و به اندازهٔ سازگار با حالش روزی میخورد؛ خدای بسیار بخشنده از آن غافل نمیشود و خدای جزادهنده محرومش نمیکند، هرچند در تختهسنگِ خشک و سنگِ سخت باشد.
مكفولة برزقها، مرزوقة بوفقها؛ لا یغفلها المنّان، و لا یحرمها الدّیّان، و لو فی الصّفا الیابس، و الحجر الجامس.
منابع (۲)
- لا یغفل عنها. ورد فی شرح أصول الكافی للمازندرانی ج 3 ص 165. فی ذیل الحدیث 7.
- الحامس. ورد فی نسخة العام 550 ص 112 أ.
تشویق به اندیشیدن در آفریدهها برای شناخت خدا
اگر در مجراهای خوراکش، در بالا و پایینِ تنش، در غضروفهای دندههای شکمش و در چشم و گوشِ سرش بیندیشی، از آفرینشش غرقِ شگفتی میشوی و از توصیفش به خستگی و رنج میافتی.
و لو فكّرت فی مجاری أكلها، و فی علوها و سفلها، و ما فی الجوف من شراسیف بطنها، و ما فی الرّأس من عینها و أذنها؛ لقضیت من خلقها عجبا، و لقیت من وصفها تعبا.
پس والاست خدایی که آن را بر پاهایش برپا داشت و بر ستونهایش بنا نهاد.
فتعالی اللّه الّذی أقامها علی قوائمها، و بناها علی دعائمها.
هیچ آفرینندهای در پدید آوردنش با او شریک نبود، و هیچ توانایی در آفرینشش او را یاری نکرد.
لم یشركه فی فطرتها فاطر، و لم یعنه علی خلقها قادر.
خدایی جز او نیست؛ معبودی غیر از او نیست.
لا إله إلاّ هو، لا معبود سواه.
منابع (۱)
- ورد فی
اگر در راههای اندیشهات پیش بروی تا به نهایتهای آن برسی، دلیل و راهنما تو را جز به این نمیرساند که پدیدآورندهٔ مورچه همان پدیدآورندهٔ درختِ خرماست؛ به خاطرِ جزئیاتِ دقیقِ هر چیز و تفاوتِ پیچیده و پنهانِ هر موجودِ زنده.
و لو ضربت فی مذاهب فكرك لتبلغ غایاته، ما دلّتك الدّلالة إلاّ علی أنّ فاطر النّملة هو فاطر النّخلة؛ لدقیق تفصیل كلّ شیء، و غامض اختلاف كلّ حیّ.
منابع (۲)
- غایاتك. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 211. و نسخة العطاردی ص 274.باختلاف یسیر.
- النّحلة. ورد فی نسخة الآملی ص 205. عن نسخة بخط الشریف الرضی.و نسخة الجیلانی (الموجودة فی مكتبة الإمام الرضا علیه السّلام فی مدینة مشهد).و هامش نسخة الإسترابادی ص 271.
بزرگ و ظریف، سنگین و سبک، و نیرومند و ناتوان در آفرینشِ او یکساناند.
و ما الجلیل و اللّطیف، و الثّقیل و الخفیف، و القویّ و الضّعیف، فی خلقه؛ إلاّ سواء.
آسمان و هوا و بادها و آب نیز چنیناند.
و كذلك السّماء و الهواء و الرّیاح و الماء.
گواهیِ طبیعت بر وجودِ خدای پاک
پس نگاه کن به خورشید و ماه، گیاه و درخت، آب و سنگ، رفتوآمدِ این شب و روز، شکافته شدن و جوشیدنِ این دریاها، فراوانیِ این کوهها، بلندیِ این قلهها، و پراکندگیِ این لغتها و زبانهای گوناگون.
فانظر إلی الشّمس و القمر، و النّبات و الشّجر، و الماء و الحجر، و اختلاف هذا اللّیل و النّهار، و تفجّر هذه البحار، و كثرة هذه الجبال، و طول هذه القلال، و تفرّق هذه اللّغات، و الألسن المختلفات.
منابع (۱)
- الأنهار. ورد فی الإحتجاج للطبرسی ج 1 ص 606. مرسلا.
پس وای بر کسی که اندازهگیرنده را انکار کرد و تدبیرکننده را نپذیرفت!
فالویل لمن أنكر المقدّر، و جحد المدبّر.
منابع (۱)
- لمن جحد المقدّر، و أنكر المدبّر. ورد فی نسخة الجیلانی (الموجودة فی مكتبة الإمام الرضا علیه السّلام فی مدینة مشهد). و نسخة العام 550 ص 112 ب. و نسخة العطاردی ص 275. عن نسخة مكتبة جامعة علیكره - الهند.و نسخة عبده ص 400. و متن بهج الصباغة ج 12 ص 359.
پنداشتند که همچون گیاهاند که نه کارندهای دارند و نه برای تفاوتِ چهرههایشان سازندهای هست!
زعموا أنّهم كالنّبات ما لهم زارع، و لا لاختلاف صورهم صانع!.
در آنچه ادعا کردند به هیچ دلیلی تکیه نکردند، و برای آنچه در دل نگه داشتند به هیچ تحقیقی رو نیاوردند.
و لم یلجئوا إلی حجّة فیما ادّعوا، و لا تحقیق لما أوعوا.
منابع (۱)
- وعوا. ورد فی نسخة العام 400 ص 238. و نسخة نصیری ص 110. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 237. و نسخة العطاردی ص 275. و ورد دعوا فی نسخة ابن أبی الحدید ج 13 ص 56.
مگر بنایی بیسازنده، یا جنایتی بیجنایتکار میشود؟!
و هل یكون بناء من غیر بان، أو جنایة من غیر جان؟!.
وصفِ او (ع) از ظرافتهای آفرینش ملخ
اگر بخواهی، دربارهٔ ملخ بگو؛ که خدا برایش دو چشمِ سرخ آفرید، دو مردمکِ درخشانِ ماهمانند برایش افروخت، گوشِ پنهان برایش گذاشت، دهانی متناسب برایش گشود، و حسی نیرومند، دو دندانِ نیش که با آنها میجَوَد و میبُرَد، و دو پای داسمانند که با آنها میگیرد به او داد.
و إن شئت قلت فی الجرادة؛ إذ خلق لها عینین حمراوین، و أسرج لها حدقتین قمراوین، و جعل لها السّمع الخفیّ، و فتح لها الفم السّویّ، و جعل لها الحسّ القویّ، و نابین بهما تقرض، و منجلین بهما تقبض.
کشاورزان در کشتزارهایشان از آن میترسند و نمیتوانند دورش کنند، هرچند همگی گرد آیند و هیاهو راه بیندازند؛ تا اینکه با جهشهایش به کشتزار میریزد و کامِ خود را از آن میگیرد؛ در حالی که تمامِ اندامش بیش از یک انگشتِ باریک نیست.
یرهبها الزّرّاع فی زرعهم، و لا یستطیعون ذبّها، و لو أجلبوا بجمعهم، حتّی ترد الحرث فی نزواتها، و تقضی منه شهواتها؛ و خلقها كلّه لا یكون إلاّ إصبعا مستدقّة.
منابع (۱)
- ردّها. ورد فی
وصفِ او (ع) از جزئیاتِ خفاش
و از ظرافتهای ساختِ او و شگفتیهای آفرینشش، رازهای پنهانِ حکمتی است که در این خفاشها به ما نشان داده است؛ خفاشهایی که روشناییِ گشایندهٔ هر چیز، آنها را میبندد و به هم میآورد، و تاریکیِ بندندهٔ هر زندهای، آنها را میگشاید و به جنبش درمیآورد.
و من لطائف صنعته، و عجائب خلقته، ما أرانا من غوامض الحكمة فی هذه الخفافیش الّتی یقبضها الضّیاء الباسط لكلّ شیء، و یبسطها الظّلام القابض لكلّ حیّ.
توصیف حالتهای گوناگون خفاش
و بنگرید که چشمانشان چگونه آنقدر کمسو شده که نمیتوانند از خورشیدِ درخشان نوری بگیرند تا در راههای خود با آن هدایت شوند، و با پرتوِ آشکارِ خورشید به جاهای آشنای خود برسند! و خدا با درخششِ نورِ خورشید، آنها را از رفتن در پرتوهای تابشِ آن بازداشته و در نهانگاههایشان پنهانشان کرده است تا در روشنیِ درخششِ آن بیرون نروند. پس در روز، پلکها را بر کاسههای چشم خود فرو میاندازند، و شب را چراغی میکنند تا در جستوجوی روزیِ خود با آن راه بیابند. نه سیاهیِ تاریکیِ شب جلوِ دیدگانشان را میگیرد و نه از رفتن در شب، به خاطر تاریکیِ غلیظش، خودداری میکنند.
و كیف عشیت أعینها عن أن تستمدّ من الشّمس المضیئة نورا تهتدی به فی مذاهبها، و تتّصل بعلانیة برهان الشّمس إلی معارفها، و ردعها بتلألؤ ضیائها عن المضیّ فی سبحات إشراقها، و أكنّها فی مكامنها عن الذّهاب فی بلج ائتلاقها، فهی مسدلة الجفون بالنّهار علی أحداقها، و جاعلة اللّیل سراجا تستدلّ به فی التماس أرزاقها، فلا یردّ أبصارها إسداف ظلمته، و لا تمتنع من المضیّ فیه لغسق دجنّته.
منابع (۳)
- تصل. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 134.
- مكانّها. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 134.
- حداقها. ورد فی نسخة العام 400 ص 183. و نسخة ابن المؤدب ص 130.و نسخة نصیری ص 84. و نسخة الآملی ص 126. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 182. و نسخة الإسترابادی ص 207. و نسخة الصالح ص 217.
پس هنگامی که خورشید نقابش را برمیدارد و سپیدیهای روزش پدیدار میشود و تابشِ نورش بر سوسمارها در لانههایشان میتابد، خفاشها پلکها را بر گوشههای چشمان خود میبندند و به همان روزیای که در تاریکیِ شبهایشان به دست آوردهاند بسنده میکنند.
فإذا ألقت الشّمس قناعها، و بدت أوضاح نهارها، و دخل إشراق نورها علی الضّباب فی وجارها، أطبقت الأجفان علی مآقیها، و تبلّغت بما اكتسبت من المعاش فی ظلم لیالیها.
منابع (۲)
- الضّباع. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 134.
- بما اكتسبت من فیء. ورد فی متن شرح ابن میثم ج 3 ص 253. و نسخة عبده ص 333. و متن بهج الصباغة ج 12 ص 324. و متن مصادر نهج البلاغة ج 2 ص 351.
پس پاک است خدایی که شب را برای آنها روز و زمانِ طلبِ روزی قرار داد، و روز را مایهٔ آرامش و قرار؛ و برایشان بالهایی از گوشتِ خودشان ساخت که هنگامِ نیاز به پرواز با آنها بالا میروند؛ بالهایی که گویی تکههای لالهٔ گوشاند، بیپر و بیساقهٔ پر؛ جز اینکه جای رگها را همچون نشانههایی آشکار در آن میبینی.
فسبحان من جعل اللّیل لها نهارا و معاشا، و النّهار سكنا و قرارا؛ و جعل لها أجنحة من لحمها تعرج بها عند الحاجة إلی الطّیران كأنّها شظایا الآذان، غیر ذوات ریش و لا قصب؛ إلاّ أنّك تری مواضع العروق بیّنة أعلاما.
خفاش دو بال دارد که نه چندان نازکاند که پاره شوند، و نه چندان کلفت که سنگین شوند.
لها جناحان لمّا یرقّا فینشقّا، و لم یغلظا فیثقلا.
منابع (۱)
- لم. ورد فی هامش نسخة الإسترابادی ص 207. و متن شرح ابن أبی الحدید (طبعة دار الأندلس) ج 2 ص 454.
پرواز میکند در حالی که بچهاش به او چسبیده و به او پناه آورده است؛ هرگاه مادر فرود آید، فرود میآید و هرگاه بالا رود، بالا میرود؛ و از مادر جدا نمیشود تا اندامهایش نیرومند شود و بالهایش توانِ بلند کردنِ او را برای پرواز بیابد، و راههای زندگی و مصلحتِ خویش را بشناسد.
تطیر و ولدها لاصق بها، لاجئ إلیها؛ یقع إذا وقعت، و یرتفع إذا ارتفعت، لا یفارقها حتّی تشتدّ أركانه، و یحمله للنّهوض جناحه، و یعرف مذاهب عیشه، و مصالح نفسه.
پس پاک است پدیدآورندهٔ هر چیز، بیهیچ نمونهای که پیش از آن از دیگری به جا مانده باشد.
فسبحان البارئ لكلّ شیء علی غیر مثال خلا من غیره.
و بزرگ و پربرکت است خدایی که هر که در آسمانها و زمین است، به رغبت یا به ناچار برایش سجده میکند، و گونه و چهره برایش بر خاک میساید، و از سرِ تسلیم و ناتوانی فرمانبرداریِ خود را به او میسپارد، و از روی شوق و ترس مهارِ خود را به دستِ او میدهد.
[و] تبارك الّذی یسجد له من فی السّماوات و الأرض طوعا و كرها، و یعفّر له خدّا و وجها، و یلقی إلیه بالطّاعة سلما و ضعفا، و یعطی له القیاد رغبة و خوفا.
منابع (۱)
- یعنو. ورد فی نسخة عبده ص 401.
متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۲، صفحهٔ ۲۸. «منابع» زیر هر بند، یادداشتهای گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن




