کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۴۳۹ دقیقه خواندن

به مردم مدینه، پیش از جنگ جمل

خطبهٔ او (ع) خطاب به مردم شهر پیامبر (ص)

بیرون رفتن از مدینه به سوی عراقربیع‌الثانی ۳۶ قمدینه، منبر مسجد پیامبرتاریخ قطعی

در مدینه، خبر رسید که طلحه، زبیر و عایشه (سپاه جمل) به سوی بصره حرکت کرده‌اند (ربیع‌الاول تا ربیع‌الثانی ۳۶). امام بر منبر مسجد پیامبر برای مردم مدینه سخن می‌گوید. پس از ستایش و وصف خدا، از بدعت‌ها (نوآوری‌های ناروا در دین) و شبهه‌ها (تردیدهای گمراه‌کننده) هشدار می‌دهد. شرط امامت و چگونگی برقرار شدن آن را می‌گوید. دو دسته جنگجو را برمی‌شمارد: آنکه ناحق ادعایی دارد و آنکه حق را باز می‌دارد. مردم را برای رفتن به سوی «اهل فرقه» (جدایی‌افکنان) بسیج می‌کند: «من می‌روم.» سپس از منبر پایین می‌آید.

خطاب به: مردم مدینه (مهاجران و انصار و بیعت‌کنندگان)

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۹۴، خطبهٔ ۶۵، خطبهٔ ۱۳۲، خطبهٔ ۱۷۳، خطبهٔ ۱۶۹

روی خط زمان
بخش‌های این متن (۱۴)
  1. ناتوانی بشر از شناخت ذات خدای پاک
  2. صفات خدای پاک و عظمت او
  3. تأکید بر ناتوانی توصیف‌کنندگان از وصف او
  4. تفاوت وجود خدا با وجود آفریده‌ها
  5. معنای آفرینش چیزها به دست خدا و دانش او
  6. گسترهٔ قدرت خدای پاک
  7. صفات ویژهٔ خدای برتر
  8. گسترهٔ دانش خدای عزیز و بزرگ
  9. بزرگی، شکوه و عزت خدا
  10. هشدار دربارهٔ بدعت‌ها و شبهه‌ها
  11. شرایط امامت و روش انتخاب امام
  12. تصمیم قاطع امام برای زنده کردن روش پیامبر (ص)
  13. کسانی که امامِ حق با آنان می‌جنگد
  14. پیامدهای میدان دادن به پیمان‌شکنان

هنگام حرکت اصحاب جمل به سوی بصره

عند مسیر أصحاب الجمل إلی البصرة

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

ناتوانی بشر از شناخت ذات خدای پاک

ستایش از آنِ خداست؛ خدای یکتای بی‌همتا، یگانهٔ بی‌نیاز؛ همان که نه از چیزی پدید آمد و نه آنچه را هست از چیزی آفرید.

الحمد للّه الواحد الأحد، الفرد الصّمد؛ الّذی لا من شیء كان، و لا من شیء خلق ما كان.

با قدرتش از همه چیز جداست و هر چیزی با قدرت او از وی جداست؛ پس نه صفتی دارد که بتوان به آن دست یافت، و نه مرزی که در آن برایش مَثَل‌ها بزنند.

قدرته بان بها من الأشیاء، و بانت الأشیاء بها منه؛ فلیست له صفة تنال، و لا حدّ یضرب له فیه الأمثال.

بیان زبان‌ها پیش از رسیدن به صفات او از کار افتاد و گونه‌های توصیف در آنجا راه گم کرد. اندیشه‌های عمیق، پیش از رسیدن به ملکوت (فرمانروایی مطلق) او سرگردان ماند و جامع‌ترین تفسیرها از راه یافتن به ژرفای دانش او بازماند. پرده‌های غیب، در برابر غیبِ پنهان او حائل شد و خردهای بلندپروازِ جویای نکته‌های باریکِ هستی، در نزدیک‌ترینِ آن پرده‌ها سرگردان و گم شدند.

كلّ دون صفاته تعبیر اللّغات، و ضلّت هنالك تصاریف الصّفات، و حارت دون ملكوته عمیقات مذاهب التّفكیر، و انقطعت دون الرّسوخ فی علمه جوامع التّفسیر، و حالت دون غیبه المكنون حجب الغیوب، و تاهت فی أدنی أدانیها طامحات العقول فی لطیفات الأمور.

منابع (۲)
  1. تحبیر. ورد فی الغارات ص 99. مرسلا عن إبراهیم بن إسماعیل الیشكری، عن علی علیه السّلام. و فی العقد الفرید ج 4 ص 162. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 255. مرسلا. و فی إحدی نسخ التوحید ص 41 الحدیث 3. عن علی بن احمد بن محمد بن عمران الدقاق، عن محمد بن أبی عبد اللّه الكوفی و احمد بن یحیی بن زكریا القطان، عن بكر بن عبد اللّه بن حبیب، عن تمیم بن بهلول، عن أبیه، عن أبی معاویة، عن الحصین بن عبد الرحمن، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 134 الحدیث 1.عن محمد بن أبی عبد اللّه و محمد بن یحیی جمیعا، مرفوعا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 152، عن السید أبی طالب، عن أبی -
  2. ورد فی الغارات ص 99. مرسلا عن إبراهیم بن إسماعیل الیشكری، عن علی علیه السّلام. و فی العقد الفرید ج 4 ص 162. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 255. مرسلا. و فی إحدی نسخ التوحید ص 41 الحدیث 3. عن علی بن احمد بن محمد بن عمران الدقاق، عن محمد بن أبی عبد اللّه الكوفی و احمد بن یحیی بن زكریا القطان، عن بكر بن عبد اللّه بن حبیب، عن تمیم بن بهلول، عن أبیه، عن أبی معاویة، عن الحصین بن عبد الرحمن، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 134 الحدیث 1. عن محمد بن أبی عبد اللّه و محمد بن یحیی جمیعا، مرفوعا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 152، عن السید أبی طالب، عن أبی العباس احمد بن إبراهیم الحسینی، عن عبد العزیز بن إسحاق، عن منصور بن نصر بن الفتح، عن أبی الحسین زید بن علی العلوی، عن علی بن جعفر بن محمد، عن الحسین بن زید بن علی، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 15. مرسلا.باختلاف یسیر.

پس بزرگ و خجسته است خدایی که بلندای همت‌ها به او نمی‌رسد و گمانِ تیزهوشان او را درنمی‌یابد.

فتبارك اللّه الّذی لا یبلغه بعد الهمم، و لا یناله حدس الفطن.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۴
منابع (۲)
  1. لا یدركه. ورد فی الغارات ص 99. مرسلا عن إبراهیم بن إسماعیل الیشكری، عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 15. مرسلا. و فی نهج البلاغة الثانی ص 10. عن الكافی للكلینی.
  2. حسن. ورد فی نسخة العام 400 ص 103. و هامش نسخة نصیری ص 45.و نسخة عبده ص 236. و نسخة العطاردی ص 103 عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكهنو - الهند. و ورد حسّ فی نسخة العام 550 ص 46 ب. و ورد غوص فی الغارات. بالسند السابق. و المستدرك لكاشف الغطاء،. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 346. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 255. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 134 الحدیث 1. عن محمد بن أبی عبد اللّه و محمد بن یحیی جمیعا، مرفوعا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی التوحید ص 41 الحدیث 3. عن علی بن احمد بن محمد بن عمران الدقاق، عن محمد بن أبی عبد اللّه الكوفی و احمد بن یحیی بن زكریا القطان، عن بكر بن عبد اللّه بن حبیب، عن تمیم بن بهلول، عن أبیه، عن أبی معاویة، عن الحصین بن عبد الرحمن، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام.

صفات خدای پاک و عظمت او

و پاک است خدای آغازینی که هیچ آغازی ندارد تا شروع شود، و هیچ پایانی ندارد تا به انتها برسد، و هیچ آخری ندارد تا سپری شود.

و سبحان اللّه الأوّل الّذی لا أوّل له فیبتدی، و لا غایة له فینتهی، و لا آخر له فینقضی.

منابع (۳)
  1. ورد فی المصادر السابقة. باختلاف یسیر.
  2. ورد فی المصادر السابقة، و العقد الفرید.
  3. الّذی لیس له أوّل مبتدأ، و لا غایة منتهی، و لا آخر یفنی. ورد فی الغارات ص 99. مرسلا عن إبراهیم بن إسماعیل الیشكری، عن علی علیه السّلام.و فی العقد الفرید ج 4 ص 164. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 255. مرسلا.و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 134 الحدیث 1. عن محمد بن أبی عبد اللّه و محمد ابن یحیی جمیعا، مرفوعا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی التوحید ص 41 الحدیث 3. عن علی بن احمد بن محمد بن عمران الدقاق، عن محمد بن أبی عبد اللّه الكوفی و احمد بن یحیی بن زكریا القطان، عن بكر بن عبد اللّه بن حبیب، عن تمیم بن بهلول، عن أبیه، عن أبی معاویة، عن الحصین بن عبد الرحمن، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 346. مرسلا.

تأکید بر ناتوانی توصیف‌کنندگان از وصف او

و برتر است خدایی که نه صفتی یافتنی دارد، نه وصفی مرزبندی‌شده، نه زمانی شمارش‌شده و نه سررسیدی کشیده‌شده.

و تعالی اللّه الّذی لیس له نعت موجود، و لا وصف محدود، و لا وقت معدود، و لا أجل ممدود.

پس پاک است او؛ او همان‌گونه است که خودش را وصف کرده و توصیف‌کنندگان به وصف او نمی‌رسند.

فسبحانه، هو كما وصف نفسه، و الواصفون لا یبلغون نعته.

او هنگام آفریدنِ همهٔ چیزها، با دانش خود برایشان حد و مرز نهاد تا آن‌ها را از شباهت به خود جدا سازد و خود را از شباهت به آن‌ها جدا کند.

حدّ الأشیاء كلّها بعلمه عند خلقه إیّاها إبانة لها من شبهه، و إبانة له من شبهها.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات. و توحید الصدوق. و الكافی. بالسند السابق. و العقد الفرید. و فی المعیار و الموازنة. عن أبی معاویة، عن الحصین بن عبد الرحمن، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 346. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 15. مرسلا.باختلاف یسیر.

تفاوت وجود خدا با وجود آفریده‌ها

خدای پاک درون چیزها جا نگرفته تا گفته شود: «او در آن‌هاست»، و از آن‌ها دور نشده تا گفته شود: «او از آن‌ها جداست»؛ بلکه دانشِ او، که پاک است، همهٔ آن‌ها را در بر گرفته، آفرینشش آن‌ها را استوار ساخته، فرمانش آن‌ها را رام کرده و نگهبانی‌اش آن‌ها را به شمار آورده است. نه پوشیده‌ترین نهان‌های دوردست از او پنهان می‌ماند، نه رازهای پیچیده و پنهان در تاریکی‌های شب، و نه آنچه در آسمان‌های برین تا زمین‌های زیرین است.

لم یحلل - سبحانه - فی الأشیاء فیقال: هو فیها كائن، و لم ینأ عنها فیقال: هو منها بائن؛ و لكنّه - سبحانه - أحاط بها علمه، و أتقنها صنعه، و ذلّلها أمره، و أحصاها حفظه. لم تعزب عنه خفیّات غیوب المدی، و لا غامضات مكنون ظلم الدّجی، و لا ما فی السّماوات العلی إلی الأرضین السّفلی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۶۵
منابع (۲)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 602 الحدیث 31. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 413. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 337. مرسلا.
  2. لم یبن. ورد فی الغارات ص 99. مرسلا عن إبراهیم بن إسماعیل الیشكری، عن علی علیه السّلام.

هر یک از آن‌ها را نگهبان و مراقبی است، و هر یک از آن‌ها چیزی دیگر را در بر گرفته است؛ و آن که بر همهٔ چیزهای دربرگیرنده احاطه دارد، خدای یکتای بی‌همتای بی‌نیاز است.

لكلّ شیء منها حافظ و رقیب، و كلّ شیء منها بشیء محیط؛ و المحیط بما أحاط به منها هو اللّه الواحد الأحد الصّمد.

او کسی است که گردش روزگاران دگرگونش نمی‌کند و ساختنِ هیچ چیزی که پدید آمده، بر او دشوار نبوده است. فقط به هر چه خواست که باشد گفت: «باش»، پس بی‌هیچ پشتیبان و یاوری در آن کار، پدید آمد.

هو الّذی لا تغیّره صروف الأزمان، و لم یتكأّده صنع شیء كان، إنّما قال لما شاء أن یكون: "كن" ،فكان، بلا ظهیر علیه و لا أعوان.

منابع (۱)
  1. لم. ورد فی العقد الفرید ج 4 ص 164. مرسلا. و فی التوحید ص 41 الحدیث 3.عن علی بن احمد بن محمد بن عمران الدقاق، عن محمد بن أبی عبد اللّه الكوفی و احمد بن یحیی بن زكریا القطان، عن بكر بن عبد اللّه بن حبیب، عن تمیم بن بهلول، عن أبیه، عن أبی معاویة، عن الحصین بن عبد الرحمن، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 15. مرسلا.

معنای آفرینش چیزها به دست خدا و دانش او

آنچه را آفرید، بی‌هیچ نمونهٔ پیشینی پدید آورد، و بی‌هیچ خستگی و رنج و زحمت و فرسودگی.

إبتدع ما خلق علی غیر مثال سبق، و لا تعب و لا نصب، و لا عناء و لا لغب.

منابع (۱)
  1. بلا. ورد فی المعیار و الموازنة ص 256. مرسلا. و فی التوحید ص 42 الحدیث 3.عن علی بن احمد بن محمد بن عمران الدقاق، عن محمد بن أبی عبد اللّه الكوفی و احمد بن یحیی بن زكریا القطان، عن بكر بن عبد اللّه بن حبیب، عن تمیم بن بهلول، عن أبیه، عن أبی معاویة، عن الحصین بن عبد الرحمن، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 15. مرسلا.

هر سازنده‌ای که چیزی می‌سازد، آن را از چیزی می‌سازد؛ ولی خدا آنچه را ساخت، نه از چیزی ساخت.

و كلّ صانع شیء فمن شیء صنع، و اللّه لا من شیء صنع ما صنع.

و هر دانایی پس از نادانی آموخته است؛ ولی خدا نه نادان بوده و نه آموخته است.

و كلّ عالم فمن بعد جهل تعلّم، و اللّه لم یجهل و لم یتعلّم.

پیش از پدید آمدنِ همهٔ چیزها، با دانش خود بر آن‌ها احاطه داشت؛ پس با پدید آوردنشان، بر آگاهی‌اش افزوده نشد. دانش او به آن‌ها پیش از پدید آوردنشان، همچون دانش او به آن‌ها پس از پدید آوردنشان است.

أحاط بالأشیاء كلّها قبل كونها علما، فلم یزدد بتكوینه إیّاها خبرا؛ علمه بها قبل أن یكوّنها كعلمه بها بعد تكوینها.

منابع (۱)
  1. بتجربته بها. ورد فی الغارات ص 100. مرسلا عن إبراهیم بن إسماعیل الیشكری، عن علی علیه السّلام. و فی العقد الفرید ج 4 ص 164. مرسلا. باختلاف یسیر.

آن‌ها را نه برای استوار کردن فرمانروایی پدید آورد، نه از ترس نابودی و کمبود، نه برای کمک گرفتن در برابر دشمنی حمله‌ور و نه در برابر رقیبی فزون‌طلب؛ بلکه آفریدگانی پرورش‌یافته و بندگانی رام و فروتن‌اند.

لم یكوّنها لتشدید سلطان، و لا لخوف من زوال و لا نقصان، و لا استعانة علی ضدّ مثاور، و لا ندّ مكاثر؛ لكن خلائق مربوبون، و عباد داخرون.

منابع (۱)
  1. مكابر. ورد فی الغارات بالسند السابق. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 134 الحدیث 1. عن محمد بن أبی عبد اللّه و محمد بن یحیی جمیعا، مرفوعا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.

گسترهٔ قدرت خدای پاک

پس پاک است آن که آفریدنِ آنچه آغاز کرد و تدبیرِ آنچه پدید آورد، بر او سنگین نیامد، و هیچ ناتوانی‌ای او را از آنچه آفرید بازنداشت.

فسبحان الّذی لم یؤده خلق ما ابتدأ، و لا تدبیر ما ذرأ، و لا وقف به عجز عمّا خلق.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۶۵
منابع (۲)
  1. ورد فی الغارات ص 100. مرسلا عن إبراهیم بن إسماعیل الیشكری، عن علی علیه السّلام. و فی العقد الفرید ج 4 ص 164. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 256. مرسلا. و فی التوحید ص 42 الحدیث 3. عن علی بن احمد بن محمد بن عمران الدقاق، عن محمد بن أبی عبد اللّه الكوفی و احمد بن یحیی بن زكریا القطان، عن بكر بن عبد اللّه بن حبیب، عن تمیم بن بهلول، عن أبیه، عن أبی معاویة، عن الحصین بن عبد الرحمن، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 346. مرسلا.و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 15. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. عمّا لم یخلق. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 60. و ورد و لا من عجز و لا فتور بما خلق اكتفی فی الغارات. و التوحید. بالسندین السابقین. و العقد الفرید.و المستدرك لكاشف الغطاء. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 134 الحدیث 1. عن محمد بن أبی عبد اللّه و محمد بن یحیی جمیعا، مرفوعا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.

آنچه را می‌دانست آفرید و آنچه را اراده کرد می‌دانست؛ نه با اندیشیدن در دانشی نوپدید به آنچه آفرید رسید، و نه در آنچه حکم و تقدیر کرد تردیدی به او راه یافت؛ بلکه حکمی استوار، دانشی محکم و فرمانی قطعی است.

خلق ما علم، و علم ما أراد؛ لا بالتّفكیر فی علم حادث أصاب ما خلق، و لا ولجت علیه شبهة فیما قضی و قدّر؛ بل قضاء متقن، و علم محكم، و أمر مبرم.

منابع (۲)
  1. علم ما خلق، و خلق ما أراد. ورد فی الغارات. بالسند السابق. و فی المستدرك لكاشف الغطاء.
  2. ورد فی المصدرین السابقین. و التوحید. و الكافی. بالسندین السابقین. و العقد الفرید. باختلاف بین المصادر.

در پروردگاری یگانه است و یکتایی را ویژهٔ خود ساخت؛ پس جامهٔ عزت

توحّد بالرّبوبیّة، و خصّ نفسه بالوحدانیّة، فلبس العزّ

صفات ویژهٔ خدای برتر

و بزرگی را بر تن کرد، حمد و ستایش را یکسره از آنِ خود ساخت و شکوه و والایی را به کمال رساند. پس در یکتاییْ تنهای بی‌مانند است، و در ستودگیْ یگانه، و بزرگ‌تر از آن است که مانندی داشته باشد. خدای پاک و برتر والاتر از آن است که فرزندانی بگیرد، و پاک و منزه است از آمیزش با زنان، و عزیز و برتر است از هم‌نشینی با شریکان.

و الكبریاء، و استخلص الحمد و الثّناء، و استكمل المجد و السّناء؛ فانفرد بالتّوحید، و توحّد بالتّمجید، و عظم عن الشّبیه؛ فجلّ - سبحانه و تعالی - عن اتّخاذ الأبناء، و تطهّر و تقدّس عن ملامسة النّساء، و عزّ و جلّ عن مجاورة الشركاء.

پس در آنچه آفریده همتایی ندارد، و در آنچه مالک آن است دشمنی برایش نیست، و هیچ کس در فرمانرواییِ او شریک نشده است.

فلیس له فیما خلق ندّ، و لا له فیما ملك ضدّ، و لم یشرك فی ملكه أحد.

این‌چنین است خدای یکتای بی‌همتای بی‌نیاز، نابودکنندهٔ روزگارِ بی‌پایان و میراث‌برِ زمان‌ها.

كذلك هو اللّه الواحد الأحد الصّمد، المبید للأبد، و الوارث للأمد.

همو که پیش از آغازِ روزگاران و پس از دگرگونیِ کارها، همواره یکتا و ازلی (بی‌آغاز) بوده و خواهد بود.

الّذی لم یزل و لا یزال وحدانیّا أزلیّا، قبل بدء الدّهور، و بعد صرف الأمور.

همو که نه نابود می‌شود و نه پایان می‌گیرد.

الّذی لا یبید و لا ینفد.

منابع (۱)
  1. و لا یفقد. ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 134 الحدیث 1. عن محمد بن أبی عبد اللّه و محمد بن یحیی جمیعا، مرفوعا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی التوحید ص 42 الحدیث 3. عن علی بن احمد بن محمد بن عمران الدقاق، عن محمد بن أبی عبد اللّه الكوفی و احمد بن یحیی بن زكریا القطان، -

با وجود کیفرهایش به او امید دارند، و با وجود نعمت‌هایش از او می‌ترسند.

المأمول مع النّقم، و المرهوب مع النّعم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۶۵

گسترهٔ دانش خدای عزیز و بزرگ

پس برتر است خدای بلندمرتبهٔ برترین؛ او که از درونِ هر نهانی آگاه است و بر هر رازی حاضر است.

فتعالی اللّه العلیّ الأعلی، الباطن لكلّ خفیّة، و الحاضر لكلّ سریرة.

منابع (۳)
  1. ورد فی الغارات. بالسند السابق.
  2. (**) من: الباطن. إلی: العیون. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 132. - عن بكر بن عبد اللّه بن حبیب، عن تمیم بن بهلول، عن أبیه، عن أبی معاویة، عن الحصین بن عبد الرحمن، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی نهج السعادة ج 2 ص 353. من الكافی.و وردت الفقرات فی المصدرین السابقین، و فی الغارات ص 100. مرسلا عن إبراهیم بن إسماعیل الیشكری، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 256. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 4 ص 164. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 15. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 347. مرسلا. باختلاف.
  3. عالم كلّ خفیّة، و شاهد كلّ نجوی. ورد فی المصدر السابق.

دانا به آنچه سینه‌ها پنهان می‌کنند و نگاه‌های دزدانهٔ چشم‌ها؛ نه مانند دیدنِ هیچ‌یک از چیزها.

العالم بما تكنّ الصّدور، و ما تخون العیون؛ لا كمشاهدة شیء من الأشیاء.

مالک آسمان‌های بالا و زمین‌های پایین است و با دانش خود بر همهٔ چیزها احاطه دارد. پس همان که نزدیک است بلندمرتبه است، و همان که بلندمرتبه است نزدیک است. برترین وصف و نیکوترین نام‌ها از آنِ اوست، خدای بزرگ و برتر.

ملك السّماوات العلی و الأرضین السّفلی، و أحاط بجمیع الأشیاء علما؛ فعلا الّذی دنا، و دنا الّذی علا، و له المثل الأعلی، و الأسماء الحسنی، تبارك و تعالی.

پروردگارم را این‌گونه وصف می‌کنم. پس جز خدا خدایی نیست؛ از بزرگی که چه بزرگ است، و باشکوهی که چه باشکوه است، و توانایی که چه تواناست! و او از آنچه ستمکاران می‌گویند بسیار فراتر و برتر است.

بذلك أصف ربّی، فلا إله إلاّ اللّه، من عظیم ما أعظمه، و جلیل ما أجلّه، و عزیز ما أعزّه، و تعالی عمّا یقول الظّالمون علوّا كبیرا.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 100. مرسلا عن إبراهیم بن إسماعیل الیشكری، عن علی علیه السّلام. و فی التوحید ص 44 الحدیث 3. عن علی بن احمد بن محمد بن عمران الدقاق، عن محمد بن أبی عبد اللّه الكوفی و احمد بن یحیی بن زكریا القطان، عن بكر بن عبد اللّه بن حبیب، عن تمیم بن بهلول، عن أبیه، عن أبی معاویة، عن الحصین بن عبد الرحمن، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 135 الحدیث 1. عن محمد بن أبی عبد اللّه و محمد بن یحیی جمیعا، مرفوعا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی العقد الفرید ج 4 ص 164. مرسلا.و فی المعیار و الموازنة ص 256. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 347. مرسلا.باختلاف بین المصادر.

بزرگی، شکوه و عزت خدا

او را بر آنچه گرفت و بخشید، و بر آنچه نعمت داد و آزمود، ستایش می‌کنیم. و گواهی می‌دهیم که خدایی جز او نیست، و محمد (ص) برگزیده و فرستادهٔ اوست؛ گواهی‌ای که در آن نهان با آشکار، و دل با زبان هماهنگ است. مردم! خدای پاک و برتر، پیامبری هدایتگر فرستاد؛ با کتابی گویا و فرمانی پایدار، که جز انسانِ تباه‌شده کسی از آن به هلاکت نمی‌افتد.

نحمده علی ما أخذ و أعطی، و علی ما أبلی و ابتلی؛ و نشهد أن لا إله غیره، و أنّ محمّدا صلّی اللّه علیه و آله نجیبه و بعیثه؛ شهادة یوافق فیها السّرّ الاعلان، و القلب اللّسان. أیّها النّاس؛ إنّ اللّه - سبحانه و تعالی - بعث رسولا هادیا؛ بكتاب ناطق، و أمر قائم؛ لا یهلك عنه إلاّ هالك.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۳۲
منابع (۳)
  1. ورد فی كتاب الفتوح ج 2 ص 457. مرسلا. و فی الثقات ج 2 ص 281. مرسلا.
  2. (**) من: إنّ اللّه. إلی: مستكره بها. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 169.
  3. واضح. ورد فی الثقات ج 2 ص 281. مرسلا. و فی تاریخ الطبری ج 3 ص 465.مرسلا. و فی الفتنة و وقعة الجمل ص 108. مرسلا.

هشدار دربارهٔ بدعت‌ها و شبهه‌ها

بدعت‌ها (نوآوری‌های نادرست در دین) و شبهه‌ها (مرزهای مبهمِ حق و باطل)، همان نابودکنندگان و به‌پرتگاه‌افکنندگان‌اند؛ مگر آنچه خدا از آن‌ها حفظ کند.

و إنّ المبتدعات و المشبّهات هنّ المهلكات المردیات إلاّ ما حفظ‌اللّه منها.

منابع (۲)
  1. ورد فی كتاب الفتوح ج 2 ص 457. مرسلا.
  2. عصم. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 149.

در فرمانروایی خدای برتر، نگاهدارنده‌ای برای کار شماست؛ پس فرمان‌برداریِ خود را بی‌هیچ سرزنشی و بی‌آنکه ناخوش بدارید، به او بسپارید.

و إنّ فی سلطان اللّه - تعالی - عصمة لأمركم؛ فأعطوه طاعتكم غیر ملوّمة، و لا مستكره بها.

منابع (۳)
  1. ورد فی الفصول المهمة فی معرفة أحوال الأئمة ص 68. مرسلا.
  2. ملویّة. ورد فی تاریخ الطبری ج 3 ص 465. مرسلا. و فی الفتنة و وقعة الجمل ص 108. مرسلا. و فی الكامل فی التاریخ ج 3 ص 95. مرسلا.
  3. علیها. ورد فی نسخة العام 400 ص 210. و ورد متلوّمین و لا مستكرهین بها فی هامش نسخة ابن النقیب ص 154.

ای مردم! خدا که نامش بزرگ و سپاهش پیروز است، هرگز جان هیچ پیامبری را نگرفت مگر آنکه در میان امتش کسی بود که به هدایت او هدایت کند، روش او را در پیش گیرد، و به نشانه‌های راه حق که خدا بر بندگانش واجب کرده است راهنمایی کند.

یا أیّها النّاس؛ إنّ اللّه - تبارك اسمه و عزّ جنده - لم یقبض نبیّا قطّ حتّی یكون له فی أمّته من یهدی بهداه، و یقصد سیرته، و یدلّ علی معالم سبیل الحقّ الّذی فرض اللّه علی عباده.

خدای برتر فرمود: «وَ ما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلی أَعْقابِکُمْ وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلی عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللّهَ شَیْئاً وَ سَیَجْزِی اللّهُ الشّاکِرِینَ» محمد تنها فرستاده‌ای است که پیش از او فرستادگانی گذشته‌اند؛ آیا اگر بمیرد یا کشته شود، به گذشتهٔ خود برمی‌گردید؟ و هر کس به گذشتهٔ خود برگردد، هرگز هیچ زیانی به خدا نمی‌رساند، و خدا به‌زودی سپاسگزاران را پاداش خواهد داد.

[قال - تعالی -:] وَ ما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلی أَعْقابِكُمْ وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلی عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللّهَ شَیْئاً وَ سَیَجْزِی اللّهُ الشّاكِرِینَ .

منابع (۱)
  1. آل عمران/ 144. و وردت الفقرة فی تفسیر العیاشی ج 1 ص 200 الحدیث 150.مرسلا عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام.

شرایط امامت و روش انتخاب امام

مردم! سزاوارترینِ مردم به این کار (فرمانروایی)، تواناترینشان بر آن، داناترینشان به فرمان خدا در آن، و عمل‌کننده‌ترینشان به آن است. پس اگر فتنه‌گری فتنه برانگیزد، از او خواسته می‌شود دست بردارد؛ و اگر سر باز زند، با او جنگیده می‌شود. به جانم سوگند، اگر قرار باشد امامت (پیشواییِ امت) برقرار نشود مگر آنکه همهٔ مردم در آن حاضر باشند، هیچ راهی به این کار نیست؛

أیّها النّاس؛ إنّ أحقّ النّاس بهذا الأمر أقواهم علیه، و أعلمهم بأمر اللّه فیه، و أعملهم به؛ فإن شغب شاغب استعتب، فإن أبی قوتل. و لعمری لئن كانت الإمامة لا تنعقد حتّی تحضرها عامّة النّاس، فما إلی ذلك سبیل.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۳
منابع (۱)
  1. و إن. ورد فی نسخة العام 400 ص 214. و متن منهاج البراعة ج 10 ص 156.

بلکه کسانی که اهلِ آن‌اند، بر کسانی که غایب‌اند حکم می‌کنند؛ آنگاه نه کسی که حاضر بوده حق دارد برگردد، و نه کسی که غایب بوده حق دارد دیگری را برگزیند.

و لكنّ أهلها یحكمون علی من غاب عنها؛ ثمّ لیس للشّاهد أن یرجع، و لا للغائب أن یختار.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۳

درِ جنگ میان شما و اهل قبله (مسلمانان) گشوده شده است؛ و این پرچم را بر دوش نمی‌کشد مگر کسی که اهل بینش، شکیبایی و دانش به جایگاه‌های حق باشد.

و قد فتح باب الحرب بینكم و بین أهل القبلة؛ و لا یحمل هذا العلم إلاّ أهل البصر و الصّبر و العلم بمواضع الحقّ.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۳
منابع (۲)
  1. الأمر. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 18.مرسلا.
  2. بمواقع. ورد فی نسخة العام 550 ص 101 أ.

پس به سوی آنچه فرمان می‌یابید پیش بروید، و از آنچه بازداشته می‌شوید دست نگه دارید، و در هیچ کاری شتاب نکنید تا برایتان روشن شود؛ زیرا ما در برابر هر کاری که شما آن را ناپسند می‌شمارید، راهِ تغییر و چاره‌ای داریم.

فامضوا لما تؤمرون به، و قفوا عند ما تنهون عنه، و لا تعجلوا فی أمر حتّی تتبیّنوا، فإنّ لنا مع كلّ أمر تنكرونه غیرا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۳
منابع (۱)
  1. نبیّنه لكم. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام).

تصمیم قاطع امام برای زنده کردن روش پیامبر (ص)

بدانید که من شما را بر راه و روش پیامبرتان (ص) می‌برم، و تا زمانی که با من راست و پایدار بمانید، آنچه را به آن فرمان یافته‌ام در میانتان اجرا می‌کنم؛ و تنها از خدا یاری خواسته می‌شود.

ألا و إنّی حاملكم علی منهج نبیّكم صلّی اللّه علیه و آله، و منفّذ فیكم ما أمرت به ما استقمتم لی، و اللّه المستعان.

بدانید که جایگاه من نسبت به فرستادهٔ خدا (ص) پس از وفاتش، همچون جایگاه من نسبت به او در روزگار زندگی‌اش است.

ألا إنّ موضعی من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بعد وفاته كموضعی منه أیّام حیاته.

منابع (۱)
  1. ورد فی شرح الأخبار ج 1 ص 370 الحدیث 316. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 18. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن ابی الحدید ج 7 ص 36. مرسلا عن أبی جعفر الإسكافی، عن علی علیه السّلام.

بدانید که پایان این کار اصلاح نمی‌شود مگر به همان چیزی که آغازش به آن اصلاح شد.

[ألا] إنّ آخر هذا الأمر لا یصلح إلاّ بما صلح أوّله.

شما سرانجامِ حکم خدای توانا و بزرگ را دربارهٔ کسانی از شما که گذشتند دیده‌اید.

فقد رأیتم عواقب قضاء اللّه - عزّ و جلّ - علی من مضی منكم.

پس خدا را یاری کنید تا شما را یاری کند و کارتان را سامان بخشد.

فانصروا اللّه ینصركم و یصلح لكم أمركم.

به سوی این کسانی که می‌خواهند جمع شما را پراکنده کنند برخیزید؛ باشد که خدا به دست شما رابطهٔ میان مردم را اصلاح کند، و آنچه را بر گردنتان است ادا کنید.

إنهضوا إلی هؤلاء الّذین یریدون تفریق جماعتكم لعلّ اللّه یصلح بكم ذات البین، و تقضون الّذی علیكم.

منابع (۱)
  1. ورد فی تاریخ الطبری ج 3 ص 467. مرسلا. و فی الفتنة و وقعة الجمل ص 108. مرسلا. و فی الثقات ج 2 ص 281. مرسلا عن أبی حاتم، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.

به خدا سوگند، یا حتماً این کار را می‌کنید، یا خدا فرمانرواییِ اسلام را از شما می‌گیرد و دیگر هرگز آن را به شما بازنمی‌گرداند، تا آنکه کار یکسره به دیگران برسد.

و اللّه لتفعلنّ، أو لینقلنّ اللّه عنكم سلطان الإسلام، ثمّ لا ینقله إلیكم أبدا حتّی یأرز الأمر إلی غیركم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۹

کسانی که امامِ حق با آنان می‌جنگد

بدانید که من با دو کس می‌جنگم:

ألا و إنّی أقاتل رجلین:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۹

کسی که ادعای چیزی کند که حق او نیست، و دیگری که حقی را که بر گردن اوست نپردازد.

رجلا ادّعی ما لیس له. و آخر منع الّذی علیه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۹

خدای توانا و بزرگ برای ستمکارِ این امت گذشت و آمرزش قرار داده است؛ و برای کسی که پایبندِ فرمان بماند و پایداری کند، رستگاری و نجات قرار داده است.

إنّ اللّه - عزّ و جلّ - جعل لظالم هذه الأمّة العفو و المغفرة؛ و جعل لمن لزم الأمر و استقام الفوز و النّجاة.

پس هر کس که حق گنجایش او را نداشته باشد (نتواند حق را تاب بیاورد)، به باطل چنگ می‌زند.

فمن لم یسعه الحقّ أخذ بالباطل.

هشیار باشید که اینان بر ناخشنودی از فرمانروایی من همدست شده‌اند و مردم را به مخالفت با من فراخوانده‌اند.

ألا و إنّ هؤلاء قد تمالئوا علی سخطة إمارتی، و دعوا النّاس إلی مخالفتی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۹
منابع (۴)
  1. ورد فی تاریخ الطبری ج 3 ص 467. مرسلا. و فی الفتنة و وقعة الجمل ص 108.مرسلا.
  2. طلحة و الزّبیر و أمّ المؤمنین. ورد فی المصدرین السابقین. و فی كتاب الفتوح ج 2 ص 457. مرسلا. باختلاف یسیر.
  3. سخط. ورد فی نسخة العام 550 ص 99 أ..
  4. ورد فی تاریخ الطبری. و الفتنة و وقعة الجمل. و كتاب الفتوح. باختلاف یسیر.

آنان تنها از سرِ حسادت به کسی که خدای برتر، به خاطر برتری‌اش، این دنیا را به او بازگردانده است، در پیِ این دنیا برآمدند؛ پس خواستند کارها را به عقب برگردانند. ولی خدا فرمانش را به سرانجام می‌رساند و به هرچه اراده کرده است می‌رسد.

و إنّما طلبوا هذه الدّنیا حسدا لمن أفاءها اللّه - تعالی - علیه علی الفضیلة، فأرادوا ردّ الأمور علی أدبارها، و اللّه بالغ أمره و مصیب ما أراد.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۹
منابع (۳)
  1. ورد فی الفصول المهمة فی معرفة أحوال الأئمة ص 76. مرسلا.
  2. ورد فی الفتنة و وقعة الجمل ص 147. مرسلا.
  3. ورد فی الفتنة و وقعة الجمل ص 147. مرسلا. و فی الفصول المهمة فی معرفة أحوال الأئمة ص 76. مرسلا. باختلاف.

پیامدهای میدان دادن به پیمان‌شکنان

و من شکیبایی خواهم کرد، تا زمانی که بر همبستگی شما نترسم؛ و اگر آنان دست بکشند، من هم دست می‌کشم و به همان که از آنان به من رسیده است بسنده می‌کنم. زیرا اگر بر این رأیِ سست و نادرست خود تا به آخر بمانند، رشتهٔ نظم و سامانِ مسلمانان از هم می‌گسلد.

و سأصبر ما لم أخف علی جماعتكم؛ و أكفّ إن كفّوا، و أقتصر علی ما بلغنی عنهم. فإنّهم إن تمّموا علی فیالة هذا الرّأی انقطع نظام المسلمین.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۹
منابع (۱)
  1. ورد فی الفتنة و وقعة الجمل. و فی تاریخ الطبری ج 3 ص 467. مرسلا.

سپس امام (ع) فرمود:

ثم قال علیه السّلام:

ای مردم! برای بیرون رفتن به سوی اهل تفرقه آماده شوید؛ که اگر خدا بخواهد، من حرکت خواهم کرد.

یا أیّها النّاس؛ تهیّؤوا للخروج إلی أهل الفرقة، فإنّی سائر إن شاء اللّه.

و از منبر پایین آمد.

و نزل عن المنبر.

منابع (۱)
  1. ورد فی الثقات ج 2 ص 281. مرسلا عن أبی حاتم، عن علی علیه السّلام.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۴، صفحهٔ ۳۵۷. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن