خطبههاخطبه ۴۴۱۹ دقیقه خواندن
پیمانشکنی طلحه و زبیر و رفتن به بصره
خطبهٔ او (ع) هنگامی که خبر پیمانشکنی طلحه و زبیر و رفتنشان با عایشه به بصره به او رسید
خبر رسید که طلحه و زبیر پیمان شکستهاند و همراه عایشه به بصره رسیدهاند (ربیعالثانی تا جمادیالاول ۳۶). امام در راه بصره، به احتمال در ذیقار، برای مردم و سپاه سخن میگوید. از اینها میگوید: برکت پیامبر، آنچه پس از او گذشت، چگونگی بیعت مردم با او و بیمیلی خودش، پیمانشکنی طلحه و زبیر، کشتن حکیم بن جبله و «سبابجه» (نگهبانان بیتالمال) و آزار عثمان بن حنیف، و پیشگویی سرنوشت سپاه جمل. در شب پیش از رویارویی هم به شبزندهداری سفارش میکند و برضد طلحه و زبیر دعا میکند.
خطاب به: مردم و سپاه همراه امام (در راه بصره)؛ در بخشهایی خطاب به یاران و حارث بن حوط
بخشهایی از این متن در نهجالبلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۲۳۱، خطبهٔ ۱۳۷، خطبهٔ ۲۲، خطبهٔ ۱۷۴، خطبهٔ ۱۰، خطبهٔ ۱۴۸، خطبهٔ ۳۸، حکمت ۱۰۷، …
ادامه از جایی که بودید: رفتن به همان بند
بخشهای این متن (۲۸)
- برکتهای پیامبر (ص) برای بشریت
- وفات پیامبر (ص) و کردار مردم پس از او
- حال مردم در روز بیعت با او (ع) برای خلافت
- حال کسی که کار مسلمانان را به عهده میگیرد در روز قیامت
- حقیقتِ کارِ طلحه و زبیر و عایشه
- نفرین امام (ع) بر طلحه و زبیر
- حقیقتِ حالِ یعلی بن امیه
- حقیقتِ حالِ اصحاب جمل
- افشای نامهٔ معاویه به طلحه و زبیر
- افشای آنچه طلحه در دل پنهان میکرد
- هشدار از فریبهای دوستان شیطان
- حقیقتِ رابطهٔ طلحه و زبیر و عایشه
- خبر دادن امام (ع) از سرانجام اصحاب جمل و عایشه
- پیشگویی امام (ع) دربارهٔ کشته شدن طلحه و زبیر و گشوده شدن بصره
- هشدار امام (ع) به مردم دربارهٔ فریب خوردن از شبههها
- سزاوارتر بودن خاندان پیامبر به خلافت
- تأکید دوبارهٔ امام بر اینکه اصحاب جمل سرکشاند و او بر حق است
- اینکه هدف از جنگ جمل، بازگرداندنِ نظام ستم است
- تأکید امام (ع) بر اینکه عثمان پیش از کشته شدنش توبه نکرد
- رفتارهای نادرست اصحاب جمل
- تأکید امام (ع) بر پذیرش توبهٔ آنان تا آخرین لحظه
- شگفتی امام (ع) از اینکه او را به جنگ تهدید میکنند در حالی که خودش مردِ میدان است
- یادآوری کارهایی که امام (ع) در جنگها با پهلوانان کافران کرد
- سفارش امام (ع) به سپاهیان دربارهٔ اتمام حجت پیش از آغاز جنگ
- نفرین امام (ع) بر طلحه و زبیر
- راه شناخت حق
- حال سعید بن مالک و عبدالله بن عمر از زبان امام (ع)
- اطمینان عبدالله بن عباس از تحقق همهٔ سخنان علی (ع)
به نام خداوند بخشندهٔ مهربان
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
ستایشِ بسیار از آنِ خداست، در هر کار و هر حالی، در بامداد و شامگاه. گواهی میدهم که جز خدا خدایی نیست؛ یگانه است و شریکی ندارد، و محمد بنده و فرستادهٔ اوست. خدا او را برای رحمت به بندگان و زندگیِ سرزمینها برانگیخت؛ زمانی که زمین پر از فتنه و گمراهی شده بود و رشتهٔ کارش از هم گسسته بود، در گوشهوکنارش شیطان پرستیده میشد و ابلیس، دشمنِ خدا، بر باورهای مردمش چیره شده بود. مردم در اختلاف بودند و عرب در بدترین جایگاه بود؛ برای خونخواهی از یکدیگر آتش میافروختند.
الحمد للّه كثیرا علی كلّ أمر و حال، فی الغدوّ و الآصال. و أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریك له، و أنّ محمّدا عبده و رسوله؛ ابتعثه رحمة للعباد، و حیاة للبلاد؛ حین امتلأت الأرض فتنة و ضلالة و اضطرب حبلها، و عبد الشّیطان فی أكنافها، و استولی عدوّ اللّه إبلیس علی عقائد أهلها؛ و النّاس فی اختلاف، و العرب بشرّ المنازل، مستضیئون للثّاءات بعضهم علی بعض.
برکتهای پیامبر (ص) برای بشریت
کسی که خدا به دست او آتشهای فتنه را خاموش کرد، شرارههایش را فرونشاند، میخهایش را از جا کَند و کژیاش را راست کرد، فرستادهاش محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بود؛ پیشوای هدایت و پیامبر برگزیده (ص).
فكان الّذی أطفأ اللّه به نیرانها، و أخمد به شرارها، و نزع به أوتادها، و أقام به میلها، رسوله محمّد بن عبد اللّه بن عبد المطّلب، إمام الهدی، و النّبیّ المصطفی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.
منابع (۱)
- ورد فی الجمل للمفید ص 267. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 5 ص 67. مرسلا.و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 1 ص 309. عن أبی مخنف، عن زید ابن صوحان، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 130. مرسلا. و فی الإحتجاج -
او آنچه را به آن فرمان یافته بود آشکارا اعلام کرد و پیام پروردگارش را رساند. خدا به دست او شکافها را به هم آورد، گسستگیها را پیوند زد، خرابیها را سامان داد، میان مردم آشتی انداخت، راهها را امن ساخت، خونها را حفظ کرد و میان خویشاوندان همدلی پدید آورد؛ پس از آن کینهها و دشمنیهای شعلهور در سینهها و نفرتهای آتشافروز در دلها، تا زمانی که مرگ به سراغش آمد.
ف لقد صدع بما أمر به، و بلّغ رسالة ربّه؛ فلمّاللّه به الصّدع، و رتق به الفتق، و رأب به الثّأی، و أصلح به ذات البین، و آمن به السّبل، و حقن به الدّماء، و ألّف به بین ذوی الأرحام، بعد الإحن و العداوات الواغرة فی الصّدور، و الضغائن القادحة فی القلوب، حتّی أتاه الیقین.
منابع (۶)
- ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام). و جواهر المطالب.و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 1 ص 309. عن أبی مخنف، عن زید بن صوحان، عن علی علیه السّلام.
- فلأم به. ورد فی هامش نسخة العام 550 ص 150 ب.
- ورد فی شرح ابن أبی الحدید. بالسند السابق. و جواهر المطالب. و منهاج البراعة.و ناسخ التواریخ. و فی الجمل ص 267. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 5 ص 67.مرسلا. و فی الإرشاد ص 130. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 235. مرسلا.باختلاف بین المصادر.
- و قطع به. ورد فی العقد الفرید.
- ورد فی الإرشاد للمفید. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 93. مرسلا.
- الرّاسخة. ورد فی المصدرین السابقین. و الإحتجاج للطبرسی.
وفات پیامبر (ص) و کردار مردم پس از او
سپس خدای ارجمند و بزرگ او را ستوده به سوی خود برد؛ در حالی که تلاشش ارج نهاده شده، کارش پسندیده، گناهش آمرزیده و جایگاهش نزد خدا گرامی بود. او نه در رساندن پیام تا هدفی که داشت کوتاهی کرد، و نه چیزی را رساند که کوتاهی در آن درست بوده باشد.
ثمّ قبضه اللّه - عزّ و جلّ - إلیه حمیدا، مشكورا سعیه، مرضیّا عمله، مغفورا ذنبه، كریما عند اللّه نزله؛ لم یقصّر فی الغایة الّتی إلیها أدّی الرّسالة، و لا بلّغ شیئا كان فی التّقصیر عنه القصد.
چه مصیبت بزرگی که همهٔ مسلمانان را فراگرفت و نزدیکان را بهویژه داغدار کرد!
فیا لها مصیبة عمّت المسلمین، و خصّت الأقربین.
پس از او بر سر فرمانروایی کشمکشهایی رخ داد که رخ داد.
و كان من بعده ما كان من التّنازع فی الإمرة.
سپس مردم ابوبکر را به جانشینی برگزیدند؛ او از هیچ تلاشی دریغ نکرد و به روشی رفتار کرد که مسلمانان پسندیدند.
ثمّ استخلف النّاس أبا بكر؛ فلم یأل جهده؛ فسار بسیرة رضیها المسلمون.
سپس ابوبکر، عمر را جانشین کرد و او هم به روش ابوبکر عمل کرد.
ثمّ استخلف أبو بكر عمر؛ فعمل بطریقه.
سپس عمر کار را میان شش نفر به شورا گذاشت و کار از میان آنان به عثمان رسید. پس او به شما آسیب رساند و شما هم به او آسیب رساندید.
ثمّ جعلها شوری بین ستّة، فأفضی الأمر منهم إلی عثمان؛ فنال منكم و نلتم منه.
تا وقتی که کارش به آنجا رسید که خودتان میدانید، به سراغش رفتید و او را کشتید؛
حتّی إذا كان من أمره ما عرفتموه، أتیتم إلیه فقتلتموه؛
منابع (۱)
- ورد فی الجمل للمفید ص 267. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 5 ص 67. مرسلا.و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 1 ص 309. عن أبی مخنف، عن زید ابن صوحان، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 130. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 235. مرسلا. و فی منهاج البراعة ج 3 ص 315. مرسلا عن صعصعة بن صوحان، عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 93. مرسلا.و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 18. مرسلا. و فی ص 110. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
حال مردم در روز بیعت با او (ع) برای خلافت
آنگاه به سوی من هجوم آوردید، مانند شترانِ تازهزاییده که بیتاب به سوی بچههایشان میشتابند، و میگفتید: بیعت (پیمانِ وفاداری با رهبر)، بیعت!
أقبلتم إلیّ إقبال العوذ المطافیل علی أولادها، تقولون: البیعة، البیعة.
گفتم: این کار را نمیکنم؛ من نیازی به آن ندارم.
فقلت: لا أفعل. لا حاجة لی فی ذلك.
گفتید: چرا، چارهای جز این نیست.
فقلتم: بلی. لا بدّ من ذلك.
گفتم: نه؛ و به خانهام رفتم.
فقلت: لا؛ و دخلت منزلی.
اما مرا بیرون کشیدید. مشتم را بستم و شما بازش کردید؛ دستم را از شما پس کشیدم و شما آن را به سوی خود کشیدید و گفتید: جز به تو راضی نمیشویم و جز بر گرد تو جمع نمیشویم.
فاستخرجتمونی؛ و قبضت كفّی فبسطتموها، و نازعتكم یدی فجاذبتموها، و قلتم: لا نرضی إلاّ بك، و لا نجتمع إلاّ علیك.
منابع (۱)
- ورد فی الجمل للمفید ص 267. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 5 ص 67. مرسلا.و فی الإرشاد ص 130. مرسلا. و فی منهاج البراعة ج 3 ص 315. مرسلا عن صعصة ابن صوحان، عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 93.مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 18.مرسلا. و فی ص 110. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 151. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 327. مرسلا عن صعصة بن صوحان، عن علی علیه السّلام.باختلاف بین المصادر.
پس با من بیعت کردید، در حالی که من از این کار نه خوشحال بودم و نه شادمان.
فبایعتمونی و أنا غیر مسرور بذلك و لا جذل.
بدانید که خدای پاک از فراز آسمانها و عرش خود آگاه است که من از این سرپرستی و حکومت در میان امت محمد (ص) ناخشنود بودم، تا اینکه رأی شما بر آن یکی شد و مرا به آن وادار کردید؛ پس وارد آن شدم.
ألا و إنّ اللّه - سبحانه - عالم من فوق سماواته و عرشه أنّی قد كنت كارها لهذه الولایة و الحكومة بین أمّة محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم حتّی اجتمع رأیكم علی ذلك، و أكرهتمونی علیها، فدخلت فیها.
حال کسی که کار مسلمانان را به عهده میگیرد در روز قیامت
این از آن رو بود که شنیدم رسول خدا (ص) میفرمود: هیچ فرمانروایی نیست که پس از من بخشی از کار امتم را به عهده بگیرد، مگر اینکه روز قیامت او را میآورند در حالی که دو دستش به گردنش بسته است، تا در برابر خدای پاک بر لبهٔ تیز صراط (گذرگاهی که در قیامت باید از آن گذشت) نگه داشته شود. سپس کارنامهاش گشوده میشود و فرشتگان روش و کردار او را در برابر همهٔ آفریدگان میخوانند. اگر عادل بوده باشد، خدای ارجمند و بزرگ به سبب عدالتش نجاتش میدهد؛ و اگر ستمگر بوده باشد، صراط او را چنان تکان شدیدی میدهد که بندهای بدنش از هم جدا میشود، تا جایی که میان هر دو عضو از اعضای او به اندازهٔ صد سال راه فاصله میافتد. سپس صراط زیر پایش شکافته میشود و او را به پایینترین طبقهٔ آتش فرو میاندازد؛ و نخستین جایی از بدنش که به ته جهنم میخورد، بینی و گونهٔ اوست.
و ذلك لأنّی سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: ما من وال یلی شیئا من أمر أمّتی من بعدی، إلاّ یؤتی به یوم القیامة مغلولة یداه إلی عنقه، حتّی یوقف بین یدی اللّه - سبحانه - علی حدّ الصّراط؛ ثمّ ینشر كتابه، فتقرأ الملائكة سیرته علی رؤوس الخلائق، فإن كان عادلا أنجاه اللّه - عزّ و جلّ - بعدله، و إن كان جائرا انتفض به الصّراط انتفاضة تزایل مفاصله، حتّی یكون بین كلّ عضوین من أعضائه مسیرة مائة عام، ثمّ یخرق به الصّراط إلی الدّرك الأسفل من النّار؛ فیكون أوّل ما یتلقّی به قعر جهنّم أنفه و حرّ وجهه.
منابع (۱)
- إلاّ بوجهه و حدّ جبینه. ورد فی أدب القاضی بشرح الحسام الشهید ص 7.مرسلا عن صعصعة بن صوحان، عن علی علیه السّلام.
ولی هنگامی که جمعیت شما بر من گرد آمدند، نگریستم و دیدم وقتی اینگونه گرد آمدهاید، نزد خدا برایم روا نیست که شما را رد کنم.
لكنّی لمّا اجتمع علیّ ملأكم، نظرت فلم یسعنی عند اللّه ردّكم حیث اجتمعتم.
پس به اختیار خودتان با من بیعت کردید.
فبایعتمونی مختارین.
در پیشاپیش شما طلحه و زبیر به دلخواه خود و بیآنکه مجبور باشند با من بیعت کردند؛ در حالی که من خیانت را در چهرههایشان و پیمانشکنی را در چشمهایشان میشناختم.
و بایعنی فی أوّلكم طلحة و الزّبیر طائعین غیر مكرهین؛ و أنا أعرف الغدر فی وجهیهما، و النّكث فی عینیهما.
پس خدا میان من و آنان داوری کند، که او بهترین داوران است.
فحكم اللّه بینی و بینهم و هو خیر الحاكمین.
حقیقتِ کارِ طلحه و زبیر و عایشه
سپس چیزی نگذشت که آن دو از من اجازهٔ عمره خواستند. به آنان فهماندم که قصدشان عمره نیست؛ و خدا میداند که آن دو آهنگِ پیمانشکنی و خیانت داشتند.
ثمّ ما لبثا أن استأذنانی فی العمرة. فأعلمتهما أن لیس العمرة یریدان، و اللّه یعلم أنّهما أرادا الغدرة.
پس دوباره از آن دو پیمان گرفتم که فرمان ببرند و برای امت فتنهها و گزندها نجویند. آن دو با من پیمان بستند، اما به پیمانم وفا نکردند؛ بیعتم (پیمان وفاداری و فرمانبرداری) را شکستند و عهدم را زیر پا گذاشتند.
فجدّدت علیهما العهد فی الطّاعة، و أن لا یبغیا للأمّة الغوائل؛ فعاهدانی ثمّ لم یفیا لی و نكثا بیعتی، و نقضا عهدی.
به سوی مکه روانه شدند و عایشه را به سبکسری کشاندند و فریبش دادند؛ و فرزندانِ طلقاء (آزادشدگانِ فتح مکه) نیز همراه آنان به راه افتادند.
فسارا إلی مكّة، و استخفّا عائشة و خدعاها؛ و شخص معهما أبناء الطّلقاء.
آنان وارد بصره شدند، در حالی که مردم آنجا بر فرمانبرداری خدا و بیعت با من یکدل شده بودند؛ پس مردم را به نافرمانی خدا و مخالفت با من فراخواندند. هر که از مردمِ بصره از آنان فرمان برد، به فتنهاش انداختند و هر که نافرمانیشان کرد، او را کشتند.
فقدموا البصرة، و قد اجتمع أهلها علی طاعة اللّه و بیعتی، فدعوهم إلی معصیة اللّه و خلافی؛ فمن أطاعهم منهم فتنوه، و من عصاهم قتلوه.
شگفتا از رام بودنِ آن دو در برابر ابوبکر و عمر، و سرکشیشان در برابر من!
فیا عجبا لاستقامتهما لأبی بكر و عمر، و بغیهما علیّ!.
منابع (۲)
- لإنقیادهما. ورد فی تاریخ الطبری ج 3 ص 496. عن عمر، عن أبی الحسن، عن أبی محمد، عن عبد اللّه بن عمیر، عن محمد بن الحنفیة، عن علی علیه السّلام. و فی الإحتجاج ج 1 ص 235. مرسلا. باختلاف یسیر.
- و خلافهما لی. ورد فی المصدرین السابقین.
به خدا سوگند، آن دو خوب میدانند که من از هیچیک از آن دو مرد کمتر نیستم.
و اللّه إنّهما لیعلمان أنّی لست بدون أحد الرّجلین.
منابع (۱)
- رجل ممّن قد مضی. ورد فی تاریخ الطبری ج 3 ص 496. عن عمر، عن أبی الحسن، عن أبی محمد، عن عبد اللّه بن عمیر، عن محمد بن الحنفیة، عن علی علیه السّلام.
نفرین امام (ع) بر طلحه و زبیر
اگر میخواستم بگویم، میگفتم: خدایا! بر آن دو به سزای آنچه در حق من کردند خشم گیر، و مرا بر آنان پیروز کن.
و لو شئت أن أقول لقلت: اللّهمّ اغضب علیهما بما صنعا فی حقّی، و أظفرنی بهما.
از کشتنِ حکیم بن جبله به دست آنان همان رخ داد که خبرش به شما رسیده است؛ و کشتنِ سبابجه (نگهبانان هندیتبار بیتالمال بصره) به دست آنان و رفتارشان با عثمان بن حنیف چیزی است که بر شما پوشیده نمانده است.
و قد كان من قتلهم حكیم بن جبلّة ما بلغكم، و قتلهم السّبابجة، و فعالهم بعثمان بن حنیف ما لم یخف علیكم.
به خدا سوگند، من به چهار تن گرفتار شدهام که پس از پیامبر (ص) هیچکس به مانند آنان گرفتار نشده است:
و اللّه إنّی منیت بأربعة لم یمن بمثلهنّ أحد بعد النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.
منابع (۱)
- بلیت. ورد فی الإستیعاب ج 2 ص 318. عن صالح بن كیسان و عبد الملك بن نوفل بن مساحق و الشعبی و ابن أبی لیلی، عن علی علیه السّلام.
گرفتارِ زیرکترین و بخشندهترینِ مردم، طلحه بن عبیدالله؛
منیت بأدهی النّاس و أسخاهم طلحة بن عبید اللّه.
و دلیرترینِ مردم، زبیر بن عوام؛
و أشجع النّاس الزّبیر بن العوّام.
و کسی که میان مردم از همه بیشتر از او حرفشنوی دارند، عایشه دختر ابوبکر؛
و أطوع النّاس فی النّاس عائشة بنت أبی بكر.
حقیقتِ حالِ یعلی بن امیه
و شتابندهترینِ مردم به سوی فتنه، یعلی بن امیه.
و أسرع النّاس إلی فتنة یعلی بن أمیّة.
منابع (۱)
- یعلی بن منیة. ورد فی كتاب الفتوح ج 2 ص 464. مرسلا. و فی نهج السعادة ج 1 ص 271. من كتاب الأغانی ج 12 ص 235 (طبعة بیروت) لأبی الفرج الإصبهانی، عن عمه، عن احمد بن الحرث، عن المدائنی، عن أبی مخنف، عن عبد الرحمن ابن عبید، عن أبی الأسود، عن علی علیه السّلام. و ودرت الفقرات فی أنساب الأشراف ص 237 الحدیث 294. عن أبی مخنف و غیره، عن علی علیه السّلام.و فی الإستیعاب ج 2 ص 78. عن صالح بن كیسان، عن عبد الملك بن نوفل بن مساحق و الشعبی و ابن أبی لیلی و غیرهم، عن علی علیه السّلام. و فی ص 318.بالسند السابق. و فی المسترشد ص 420. مرسلا. و فی تاریخ الطبری ج 3 ص 496.عن عمر، عن أبی الحسن، عن أبی محمد، عن عبد اللّه بن عمیر، عن محمد بن الحنفیة، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 150. مرسلا. و فی الجمل للمفید ص 267. مرسلا. و فی ص 331. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 5 ص 67. مرسلا.و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 1 ص 309. عن أبی مخنف، عن زید بن صوحان، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 130. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 235. مرسلا. و فی درر الأحادیث النبویة ص 112. عن أبی محمد عبد اللّه بن محمد بن عبد اللّه بن أبی النجم، عن عبد اللّه بن حمزة، عن الحسن بن محمد بن الحسن الرصاص و حمید بن احمد الولید القرشی، عن احمد بن سلیمان بن الناصر ابن الهادی، عن إسحاق بن احمد بن عبد الباعث، عن عبد الرزاق بن احمد، عن الشریف علی بن الحرث و أبی الهیثم یوسف بن أبی العشیرة، عن الحسن بن احمد ابن محمد الظهری، عن محمد بن الفتح، عن محمد بن یحیی، عن أبیه یحیی بن الحسین بن القاسم، عن زید بن علی، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی سراج الملوك ص 35. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 327. مرسلا عن صعصة ابن صوحان، عن علی علیه السّلام. و فی منهاج البراعة ج 3 ص 315. مرسلا عن صعصة بن صوحان، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 19. مرسلا. و فی ص 111. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 93. مرسلا. و فی كتاب الكبائر ص 130. مرسلا. و فی فضائل أمیر المؤمنین لابن عقدة ص 89 الحدیث 90. عن ابن عقدة، عن القاسم بن الحسن العلوی الحسنی، عن أبی الصلت، عن علی بن عبد اللّه بن النعجة، عن أبی سهیل ابن مالك، عن مالك بن أوس بن الحدثان، عن علی علیه السّلام. و فی ثمار القلوب ص 165 الرقم 237. مرسلا. و فی الأمالی لابن بشران ج 2 ص 50 الحدیث 68. عن أبی عبد اللّه بن زید بن علی بن مروان الأنصاری، عن علی بن احمد بن عمرو الجنبی، عن محمد بن منصور، عن حسن بن یحیی، عن عمر بن علی بن عمر، عن الثقة، عن أبی سهل، عن مالك بن أوس بن الحدثان النصری، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.
به خدا سوگند، نه کار ناپسندی از من دیدند که بر من خرده بگیرند، و نه میان من و خودشان انصافی روا داشتند؛ نه مالی را ویژهٔ خود کردم و نه از سرِ هوس به سویی متمایل شدم.
و اللّه ما أنكروا علیّ منكرا، و لا جعلوا بینی و بینهم نصفا، و لا استأثرت بمال، و لا ملت بهوی.
منابع (۲)
- نصفا. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
- ورد فی الإستیعاب ج 2 ص 78. عن صالح بن كیسان، عن عبد الملك بن نوفل ابن مساحق و الشعبی و ابن أبی لیلی و غیرهم، عن علی علیه السّلام. و فی ص 318. بالسند السابق.
حقیقتِ حالِ اصحاب جمل
آنان حقی را میطلبند که خودشان رهایش کردند، و خونی را میخواهند که خودشان ریختند. پس اگر ـ چنانکه ادعا میکنند ـ من در آن کار شریکشان بودهام، آنان نیز سهم خود را از آن دارند؛ و اگر بدون من خودشان آن کار را بر عهده گرفتهاند، پس مسئولیتِ آن جز بر گردن آنان نیست و خونخواهی جز با کشتنِ خودشان انجام نمیشود.
و إنّهم لیطلبون حقّا هم تركوه، و دما هم سفكوه؛ فإن كنت شریكهم فیه، كما یزعمون، فإنّ لهم لنصیبهم منه؛ و لئن كانوا ولوه دونی، فما التّبعة إلاّ قبلهم، و ما الطّلبة إلاّ قتلهم.
منابع (۸)
- هم أضاعوه. ورد فی جواهر المطالب ج 1 ص 324. مرسلا عن الحسن البصری، عن علی علیه السّلام.
- لئن. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
- ورد فی جواهر المطالب. بالسند السابق.
- نصیبهم. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
- إن. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
- تبعة دم عثمان. ورد فی الإستیعاب ج 2 ص 78. و ص 318. بالسندین السابقین.
- عندهم. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
- ورد فی. و ورد قبلهم فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
بزرگترین دلیلِ آنان به زیانِ خودشان است، و نخستین گامِ عدالتشان حکم کردن علیه خودشان است.
و إنّ أعظم حجّتهم لعلی أنفسهم، و إنّ أوّل عدلهم للحكم علی أنفسهم.
افشای نامهٔ معاویه به طلحه و زبیر
معاویه از شام نامهای به آن دو نوشته بود و در آن فریبشان داده بود؛ پس آن دو نامه را از من پنهان کردند و بیرون آمدند، در حالی که به فرومایگانِ نادان و بادیهنشینان چنین وانمود میکنند که خونِ عثمان را میطلبند؛ حال آنکه خونِ عثمان به گردنِ خودِ آن دو بسته است و باید از خودشان خواسته شود.
و لقد كان معاویة كتب إلیهما من الشّام كتابا یخدعهما فیه، فكتماه عنّی، و خرجا یوهمان الطّغام و الأعراب أنّهما یطلبان بدم عثمان؛ و إنّ دم عثمان لمعصوب بهما، و مطلوب منهما.
به خدا سوگند، آن دو در گمراهیِ کَر و نادانیِ کور به سر میبرند.
و اللّه إنّهما لعلی ضلالة صمّاء، و جهالة عمیاء.
افشای آنچه طلحه در دل پنهان میکرد
شگفتا از طلحه! مردم را علیه پسر عفان شوراند، تا هنگامی که کشته شد، به دلخواه دستِ بیعت به من داد؛ سپس بیعتم را شکست و به ستم، سوگوارِ پسر عفان شد و به خیالِ خود آمد تا خونِ او را از من بطلبد.
وا عجبا لطلحة؛ ألّب النّاس علی ابن عفّان، حتّی إذا قتل أعطانی صفقة یمینه طائعا، ثمّ نكث بیعتی، و طفق ینعی ابن عفّان ظالما، و جاء یطلبنی، یزعم، بدمه.
منابع (۱)
- ورد فی الجمل للمفید ص 267. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 5 ص 53 الحدیث 4. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن ابن محبوب، مرفوعا إلی علی علیه السّلام.و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 1 ص 309. عن أبی مخنف، عن زید بن صوحان، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 172. عن أبی علی الحسن ابن محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن علی بن محمد الكاتب، عن الحسن ابن علی بن عبد الكریم الزعفرانی، عن إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبید اللّه بن إسحاق الضبی، عن حمزة بن نصر، عن إسماعیل بن الرجا الزبیدی، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 32 ص 99 الحدیث 71. من أمالی المفید، عن الكاتب، عن الزعفرانی، عن الثقفی، عن عبید اللّه بن إسحاق الضبی، عن حمزة بن نصر، عن إسماعیل بن رجاء الزبیدی، عن علی علیه السّلام. و فی منهاج البراعة ج 3 ص 316.مرسلا عن صعصة بن صوحان، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 111. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
به خدا سوگند، او آستین بالا نزد و برای خونخواهیِ عثمان نشتافت مگر از ترسِ اینکه خونِ عثمان را از خودش بخواهند؛ زیرا او متهمِ اصلیِ این خون بود و در میان آن قوم کسی حریصتر از او بر کشتنِ عثمان نبود. پس خواست با هیاهویی که در این باره به راه انداخت فریبکاری کند، تا حقیقت بر مردم پوشیده بماند و تردید پدید آید. به خدا سوگند، او در ماجرای عثمان هیچیک از این سه کار را نکرد:
و اللّه ما استعجل متجرّدا للطّلب بدم عثمان إلاّ خوفا من أن یطالب بدمه؛ لأنّه مظنّته، و لم یكن فی القوم أحرص علیه منه، فأراد أن یغالط بما أجلب فیه، لیلتبس الأمر، و یقع الشّكّ. و اللّه ما صنع فی أمر عثمان واحدة من ثلاث:
منابع (۳)
- یطالب به. ورد فی هامش نسخة العام 550 ص 101 ب.
- أحرص منه علیه. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 152.
- لیلبس الأمر. ورد فی المصدر السابق. و هامش نسخة الآملی ص 149. و نسخة عبده ص 373.
اگر پسر عفان ستمگر بود ـ چنانکه او هنگام محاصرهاش و شوراندنِ مردم علیه او ادعا میکرد ـ سزاوار بود که کشندگانِ او را یاری دهد و با یاورانش درافتد.
لئن كان ابن عفّان ظالما، كما كان یزعم حین حصره و ألّب علیه، لقد كان ینبغی له أن یوازر قاتلیه، و أن ینابذ ناصریه.
منابع (۱)
- ورد فی أمالی الطوسی ص 172. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن علی بن محمد الكاتب، عن الحسن بن علی بن عبد الكریم الزعفرانی، عن إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبید اللّه بن إسحاق الضبی، عن حمزة بن نصر، عن إسماعیل بن الرجاء الزبیدی، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 32 ص 99 الحدیث 71. عن أمالی المفید، عن الكاتب، عن الزعفرانی، عن الثقفی، عن عبید اللّه بن إسحاق الضبی، عن حمزة ابن نصر، عن إسماعیل بن رجاء الزبیدی، عن علی علیه السّلام.
و اگر در آن حال مظلوم بود، سزاوار بود که از بازدارندگانِ مردم از کشتنِ او باشد و در دفاع از او تا جایی بکوشد که جای بهانهای نماند.
و لئن كان فی تلك الحال مظلوما، لقد كان ینبغی له أن یكون من المنهنهین عنه، و المعذّرین فیه.
منابع (۱)
- ورد فی المصدرین السابقین.
و اگر دربارهٔ این دو حالت در شک بود، سزاوار بود که از او کناره بگیرد و در گوشهای آرام بنشیند و مردم را با او واگذارد.
و لئن كان فی شكّ من الخصلتین، لقد كان ینبغی له أن یعتزله و یركد جانبا، و یدع النّاس معه.
اما هیچیک از این سه کار را نکرد؛ و کاری پیش گرفت که راه و رسمش شناخته نیست و عذر و بهانههایش در آن پذیرفته نمیشود.
فما فعل واحدة من الثّلاث؛ و جاء بأمر لم یعرف بابه، و لم تسلم له معاذیره.
هشدار از فریبهای دوستان شیطان
ای مردم! خدای عزوجل جهاد (پیکار در راهِ خدا) را واجب کرد و آن را بزرگ داشت، و آن را مایهٔ یاری خود و یاورِ خود قرار داد.
أیّها النّاس؛ إنّ اللّه - عزّ و جلّ - افترض الجهاد فعظّمه، و جعله نصرته و ناصره.
به خدا سوگند، نه کارِ دنیا هرگز جز با جهاد سامان یافته است و نه دین.
و أیم اللّه ما صلحت الدّنیا قطّ، و لا الدّین، إلاّ به.
منابع (۱)
- ورد فی الإرشاد ص 134. مرسلا. و فی جمهرة الإسلام مصور عن نسخة مخطوطة ص 188 أ. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 1 ص 333. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 159. عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد البغدادی الآبنوسی، عن أبی القاسم عبد العزیز بن إسحاق بن جعفر، عن أبی الحسن منصور بن نصر، عن أبی عبید اللّه الحسین بن محمد بن جعفر الصادق، عن أبیه محمد بن جعفر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی نهج السعادة ج 1 ص 258. من كتاب الإستیعاب بهامش الإصابة ج 2 ص 213 (طبعة مصر).عن أبی عمرو، عن صالح بن كیسان و عبد الملك بن نوفل بن مساحق و الشعبی و ابن أبی لیلی، عن علی علیه السّلام. و فی (الطبعة الهندیة) عن صالح بن كیسان، عن عبد الملك بن نوفل بن مساكن و الشعبی و ابن أبی لیلی و غیرهم، عن علی علیه السّلام. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 324. مرسلا عن الحسن البصری، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 69. مرسلا. و فی ص 117. مرسلا. باختلاف یسیر.
بدانید که شیطان دارودستهاش را گرد آورده، و سواران و پیادگانش و هر که از او فرمان برده و سر به طاعتش نهاده است را فراخوانده، تا کیش و روشِ او دوباره بازگردد؛ و در این راه، جلوهگری و نیرنگ و فریبِ خود را به کار انداخته و چشم دوخته است که چه پیش میآید. و من کارهایی را دیدهام که دیگر آشکار شده است.
ألا و إنّ الشّیطان قد جمع حزبه، و استجلب خیله و رجله و من أطاعه و دان له، لیعود له دینه و سنّته؛ و حثّ زینته فی ذلك و خدعه و غروره، و ینظر ما یأتیه. و قد رأیت أمورا قد تحصحصت.
منابع (۴)
- ذمر لهما. ورد فی نسخ النهج.
- منهما جلبه. ورد فی نسخ النهج.
- شبّه فی ذلك و خدع. ورد فی الإرشاد ص 134. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 117. مرسلا.
- تمخّضت. ورد فی ناسخ التواریخ. و فی شرح ابن میثم ج 1 ص 333. مرسلا.
حقیقتِ رابطهٔ طلحه و زبیر و عایشه
ای مردم! عایشه به سوی بصره به راه افتاده و طلحه و زبیر همراه اویند؛ و هر یک از آن دو امید دارد که حکومت برای خودش باشد و بدون یارِ دیگرش، آن را به سوی خود بکشاند.
أیّها النّاس؛ إنّ عائشة سارت إلی البصرة و معها طلحة و الزّبیر؛ و كلّ واحد منهما یرجو الأمر له، و یعطفه علیه دون صاحبه.
منابع (۲)
- ورد فی شرح نهج البلاغة لابن میثم. و ناسخ التواریخ. و فی جمهرة الإسلام.مصور عن نسخة مخطوطة ص 188 أ. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 324.مرسلا عن الحسن البصری، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 131. مرسلا.و فی ص 134. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 53. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 1 ص 233. عن أبی مخنف فی كتاب الجمل، عن علی علیه السّلام. و فی نهج السعادة ج 1 ص 258. من كتاب الإستیعاب بهامش الإصابة ج 2 ص 213 (طبعة مصر). عن أبی عمرو، عن صالح بن كیسان و عبد الملك بن نوفل بن مساحق و الشعبی و ابن أبی لیلی، عن علی علیه السّلام. و فی (الطبعة الهندیة) عن صالح بن كیسان، عن عبد الملك بن نوفل بن مساكن و الشعبی و ابن أبی لیلی و غیرهم، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.
- (**) من: كلّ واحد. إلی: قناعه به. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 148.
آن دو با هیچ ریسمانی به خدا پیوند نمیخورند و به هیچ دستاویزی به سوی او دست دراز نمیکنند.
لا یمتّان إلی اللّه بحبل، و لا یمدّان إلیه بسبب.
هر کدام از آن دو، کینهٔ دیگری را در دل دارد؛ و چیزی نمیگذرد که پرده از آن برمیدارد.
كلّ واحد منهما حامل ضبّ لصاحبه؛ و عمّا قلیل یكشف قناعه به.
خبر دادن امام (ع) از سرانجام اصحاب جمل و عایشه
اما طلحه، پسرعموی اوست.
أمّا طلحة فابن عمّها.
و اما زبیر، دامادِ خانوادهٔ اوست (شوهرِ خواهرِ عایشه).
و أمّا الزّبیر فختنها.
منابع (۱)
- ورد فی المعیار و الموازنة ص 53. مرسلا. و فی الإرشاد ص 134. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 1 ص 233. عن أبی مخنف فی كتاب الجمل، عن علی علیه السّلام.
به خدا سوگند، اگر به آنچه میخواهند برسند ـ که هرگز به آن نخواهند رسید ـ بیگمان این یکی جان آن یکی را میگیرد، و در کشمکشی سخت بر سر فرمانروایی، این یکی آن دیگری را از میان برمیدارد. به خدا سوگند، من میدانم که آن زنِ سوار بر شتر سرخ، هیچ گردنهای را پشت سر نمیگذارد، و هیچ گرهی را باز نمیکند (هیچ تصمیمی نمیگیرد)، و در هیچ منزلگاهی فرود نمیآید، مگر در نافرمانی خدا و خشم او، تا آنکه خودش و همراهانش را به پرتگاههای نابودی بکشاند.
و اللّه لئن أصابوا الّذی یریدون، و لن ینالوا ذلك أبدا، لینتزعنّ هذا نفس هذا، و لیأتینّ هذا علی هذا تنازعا شدیدا علی الملك. و اللّه لقد علمت أنّ راكبة الجمل الأحمر ما تقطع عقبة، و لا تحلّ عقدة، و لا تنزل منزلا، إلاّ فی معصیة اللّه و سخطه، حتّی تورد نفسها و من معها موارد الهلكة.
منابع (۲)
- لئن ظفروا بالّذی أرادوا. ورد فی شرح ابن أبی الحدید.
- ورد فی المصدر السابق. و المعیار و الموازنة. و الإرشاد.
و به خدا سوگند، او همان زنی است که سگهای «حَوأب» (آبگاهی در راه بصره) بر او پارس میکنند.
و إنّها، و اللّه، الّتی تنبحها كلاب الحوأب.
به خدا سوگند، طلحه و زبیر کشته میشوند و بصره گشوده میشود.
و اللّه لیقتلنّ طلحة و الزّبیر، و لتفتحنّ البصرة.
به خدا سوگند، از کوفه نیروی کمکی به سوی شما خواهد آمد: شش هزار و پانصد و شصت مرد، نه یک نفر بیشتر و نه یک نفر کمتر.
و اللّه لتأتینّكم مادّة من الكوفة ستّة آلاف و خمسمائة و ستّون رجلا، لا یزیدون و لا ینقصون.
پیشگویی امام (ع) دربارهٔ کشته شدن طلحه و زبیر و گشوده شدن بصره
آری، به خدا سوگند، یکسوم از اصحاب جمل کشته میشوند، یکسومشان میگریزند و یکسومشان توبه میکنند.
إی، و اللّه، لیقتلنّ ثلث [أصحاب الجمل]، و لیهربنّ ثلثهم، و لیتوبنّ ثلثهم.
پس آیا پندگیرندهای هست که پند بگیرد، و اندیشندهای هست که بیندیشد؟!
فهل یعتبر معتبر، و یتفكّر متفكّر؟!.
منابع (۱)
- ورد فی الإرشاد ص 131. مرسلا. و فی ص 134. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 53. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 1 ص 233. عن أبی مخنف فی كتاب الجمل، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 69. مرسلا. و فی مسند علی بن أبی طالب للسیوطی ج 1 ص 253 الحدیث 791. مرسلا عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. باختلاف.
سپس امام (ع) فریاد زد:
[ثم نادی علیه السّلام:
بدانید! فتنه برپا شده و گروه سرکش در میان آن است.
ألا] قد قامت الفتنة و فیها الفئة الباغیة.
منابع (۱)
- ورد فی شرح ابن أبی الحدید. بالسند السابق. و المعیار و الموازنة. و فی الإرشاد ص 131.
پس کجایند کسانی که برای رضای خدا به میدان میآیند؟
فأین المحتسبون؟.
کجایند مؤمنان؟
أین المؤمنون؟.
منابع (۱)
- ورد فی المصادر السابقة. و ناسخ التواریخ.
راه و رسمها برایشان روشن شده و نیکی پیش رویشان گذاشته شده است.
فقد سنّت لهم السّنن، و قدّم لهم الخیر.
منابع (۱)
- ورد فی. و ورد الخبر فی نسخ النهج.
هشدار امام (ع) به مردم دربارهٔ فریب خوردن از شبههها
هر گمراهیای بهانهای دارد و هر پیمانشکنی دستاویزی از شبهه (ناحقی که شبیه حق است).
و لكلّ ضلّة علّة، و لكلّ ناكث شبهة.
شبهه را تنها از آن رو شبهه نامیدهاند که شبیه حق است. اما دوستان خدا، روشناییِ راهشان در شبههها یقین (باوری که شک در آن نیست) است و راهنمایشان مسیرِ هدایت.
و إنّما سمّیت الشّبهة شبهة لأنّها تشبه الحقّ. فأمّا أولیاء اللّه فضیاؤهم فیها الیقین، و دلیلهم سمت الهدی.
و اما دشمنان خدا، فراخوانشان در شبههها به سوی گمراهی است و راهنمایشان کوری.
و أمّا أعداء اللّه فدعاؤهم فیها إلی الضّلال، و دلیلهم العمی.
به خدا سوگند، من مانند کسی نخواهم بود که صدای سینهزنیِ سوگواران را میشنود، آواز خبررسانِ مرگ را به گوش میشنود و نزد گریهکننده حاضر میشود، اما پند نمیگیرد. من پیش از جنگ از آن دو خواستم به راه بازگردند، و پیش از درگیری با آنان مدارا کردم و مهلتشان دادم؛ اما نعمت را ناسپاسی کردند و عافیت را پس زدند. به خدا سوگند، حوضی برایشان آماده میکنم که خودم از آن آب میکشم؛ حوضی که نه سیراب از کنارش بازمیگردند، و نه پس از آن از چشمه و چاهی آب مینوشند، و نه پس از آن هرگز روی سیرابی را میبینند (کنایه از جنگی سخت و نابودکننده).
و اللّه لا أكون كمستمع اللّدم؛ یسمع النّاعی، و یحضر الباكی، ثمّ لم یعتبر. و لقد استثبتهما قبل القتال، و استأنیت بهما أمام الوقاع؛ فغمطا النّعمة، و ردّا العافیة. و أیم اللّه لأفرطنّ لهم حوضا أنا ماتحه؛ لا یصدرون عنه بریّ، و لا یعبّون بعده فی حسی، و لا یلقون بعده ریّا أبدا.
منابع (۳)
- () من: و اللّه لا أكون. إلی: لا یعتبر. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 148.
- استتبتها. ورد فی نسخة العام 400 ص 160. و نسخة الآملی ص 11. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 161.
- و لا یعودون إلیه. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
سزاوارتر بودن خاندان پیامبر به خلافت
ما خاندان پیامبری و عترتِ (خاندان و نزدیکان) پیامبر (ص) هستیم، و سزاوارترینِ مردم به فرمانرواییِ رسالت، و سرچشمهٔ کرامتی که خدا آغازِ کارِ این امت را با آن نهاد؛ و این طلحه و زبیر نه از خاندان پیامبریاند، و نه از نسل پیامبر (ص)، و نه هیچ راهی به این جایگاه دارند. هنگامی که دیدند خدا پس از روزگارانی حقمان را به ما بازگردانده است، نه یک سالِ کامل طاقت آوردند و نه حتی یک ماه، تا آنکه به شیوهٔ پیشینیانِ خود برجستند تا حق مرا از میان ببرند و جماعت مسلمانان را از گرد من پراکنده سازند.
نحن أهل بیت النّبوّة، و عترة الرّسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و أحقّ الخلق بسلطان الرّسالة، و معدن الكرامة الّتی ابتدأ اللّه بها هذه الأمّة؛ و هذا طلحة و الزّبیر لیسا من أهل بیت النّبوّة، و لا من ذرّیّة الرّسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و لیسا من هذا الأمر بسبیل؛ حین رأیا أنّ اللّه قد ردّ علینا حقّنا بعد أعصر، لم یصبرا حولا كاملا، و لا شهرا واحدا، حتّی وثبا علی دأب الماضین قبلهما، لیذهبا بحقّی، و یفرّقا جماعة المسلمین عنّی.
سوگند به خدایی که معبودی جز او نیست، طلحه و زبیر و عایشه با من بیعت (پیمان فرمانبرداری) کردند، و بیعتم را شکستند، و دربارهٔ من درنگ نکردند تا ستمم را از عدالتم بشناسند.
و اللّه الّذی لا إله إلاّ هو، إنّ طلحة و الزّبیر و عائشة بایعونی، و نكثوا بیعتی، و ما استأنوا فیّ حتّی یعرفوا جوری من عدلی.
و آنان بهخوبی میدانند که من بر حقم و خودشان بر باطلاند.
و إنّهم لیعلمون أنّی علی الحقّ، و أنّهم مبطلون.
و چه بسیار دانایی که نادانیاش او را کشته است، در حالی که دانشش همراه اوست و سودی به حالش ندارد.
و ل ربّ عالم قد قتله جهله، و علمه معه لا ینفعه.
منابع (۱)
- ورد فی المعیار و الموازنة ص 54. مرسلا. و فی الإستیعاب ج 2 ص 78. عن صالح بن كیسان، عن عبد الملك بن نوفل بن مساحق و الشعبی و ابن أبی لیلی و غیرهم، عن علی علیه السّلام. و فی ص 318. بالسند السابق. و فی الإرشاد ص 131. مرسلا. و فی جمهرة الإسلام (مصور عن نسخة مخطوطة) ص 188 أ. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 159. عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد البغدادی الآبنوسی، عن أبی القاسم عبد العزیز بن إسحاق بن جعفر، عن أبی الحسن منصور بن نصر، عن أبی عبید اللّه الحسین بن محمد بن جعفر الصادق، عن أبیه محمد بن جعفر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 1 ص 333. مرسلا. و فی منهاج البراعة ج 7 ص 214. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
و خدا ما را بس است و چه نیکو کارسازی است.
و حسبنا اللّه و نعم الوكیل.
نه از آنچه کردهام عذر میخواهم، و نه از کارِ خود بیزاری میجویم؛ و از من کاری سر نزده است که فردا از کیفرِ بدش بترسم.
لا أعتذر ممّا فعلت، و لا أتبرّأ ممّا صنعت؛ و ما كان منّی ما أخاف غدا سوء جزائه.
منابع (۱)
- ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 1 ص 233. عن أبی مخنف فی وقعة الجمل، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 1 ص 333.مرسلا. و فی الإرشاد ص 134. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 324. مرسلا عن الحسن البصری، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 69. مرسلا. و فی ص 72. مرسلا. و فی ص 117.مرسلا. باختلاف بین المصادر.
تأکید دوبارهٔ امام بر اینکه اصحاب جمل سرکشاند و او بر حق است
بینشِ روشنم همراه من است؛ نه حقیقت را بر خودم مشتبه کردهام و نه بر من مشتبه شده است. آنان همان گروهِ پیمانشکنِ سرکشاند؛ در میانشان لجنِ بدبویی و زهرِ کشنده، و شبههای تاریک و فراگیر است؛ هیاهوی این فتنه دراز کشیده، شیرِ خود را برای دوشیدن آماده ساخته، و تاریکیاش همه جا را فروپوشانده است.
و إنّ معی لبصیرتی، ما لبست علی نفسی و لا لبّس علیّ. و إنّها للفئة النّاكثة الباغیة؛ فیها الحمأ و الحمّة، و الشّبهة المغدفة؛ و قد طالت جلبتها، و أمكنت من درّتها، و انكفّت جونتها.
منابع (۴)
- بصیرتی لمعی. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 14. و نسخة العام 550 ص 8 ب.
- ورد فی
- طالت هینتها، و أمكنت درّتها. ورد فی نهج السعادة ج 1 ص 303. عن إرشاد المفید. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 117. و ورد هلبتها فی نهج السعادة. و الإرشاد.
- ورد فی المصدرین السابقین. و جواهر المطالب ج 1 ص 324. بالسند السابق.و شرح نهج البلاغة لابن میثم. باختلاف یسیر.
اینکه هدف از جنگ جمل، بازگرداندنِ نظام ستم است
ماجرا کاملاً روشن است؛ از مادری که فرزندش را از شیر گرفته است شیر میمکند، و بدعتی (نوآوریِ ناروا در دین) را که میرانده شده است دوباره زنده میکنند؛ تا ستم به مدارِ خود بازگردد و باطل به جایگاهش برگردد.
و إنّ الأمر لواضح؛ یرتضعون أمّا قد فطمت، و یحیون بدعة قد أمیتت؛ لیعود الجور إلی قطابه، و یرجع الباطل إلی نصابه.
منابع (۲)
- أوطانه. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 18. و نسخة عبده ص 113. و نسخة العطاردی ص 29.
- الضّلال. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 117. مرسلا.
پس چه زیانکار و ناامید است آن فراخواننده! چه کسی را فراخوانده است؟!
ف یا خیبة الدّاعی! من دعا؟!.
منابع (۱)
- ورد فی الإرشاد ص 134. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 159. عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد البغدادی الآبنوسی، عن أبی القاسم عبد العزیز بن إسحاق بن جعفر، عن أبی الحسن منصور بن نصر، عن أبی عبید اللّه الحسین بن محمد بن جعفر الصادق، عن أبیه محمد بن جعفر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام.
و برای چه چیزی پاسخش را دادهاند؟!
و إلام أجیب؟!.
منابع (۱)
- یجیب. ورد فی
اگر به آن فراخواننده گفته شود: «به سوی چه کسی فراخواندی؟»؛ و به پاسخدهنده گفته شود: «به چه کسی پاسخ دادی، پیشوایت کیست و دلیلِ روشنش چیست؟»، آنگاه، به خدا سوگند، باطل از جایگاه خود کنار میرفت و زبانش از آشوبگری بریده میشد.
لو قیل له: إلی من دعوتك؛ و قیل للمجیب: من أجبت، و من إمامك، و ما بیّنته؟. إذن، و اللّه، قد زاح الباطل عن نصابه، و انقطع لسانه عن شغبه.
منابع (۴)
- ورد فی تیسیر المطالب. بالسند السابق. و الإرشاد. و ناسخ التواریخ. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 1 ص 333. مرسلا.
- (**) من: قد زاح. إلی: شغبه. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 137.
- مقامه. ورد فی تیسیر المطالب. بالسند السابق. و الإرشاد. و ناسخ التواریخ.
- و صمت عند الجواب لسانه، و لكنّه عند زلّة ما أظنّ الطّریق له فیه واضح حیث نهج. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 1 ص 333. مرسلا.و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 117. مرسلا.باختلاف.
تأکید امام (ع) بر اینکه عثمان پیش از کشته شدنش توبه نکرد
به خدا سوگند، آن کسی که کشتندش، پیش از مرگش نزد آنان توبه نکرد، و از خطای خود دست نکشید، و از آنان پوزش نخواست تا عذرش را بپذیرند، و آنان را به یاری نخواند تا یاریاش کنند.
و اللّه ما تاب إلیهم من قتلوه قبل موته، و لا تنصّل من خطیئته، و لا اعتذر إلیهم فعذروه، و لا دعاهم فنصروه.
ای مردم! من این گروه را تشویق کردم و به خدا سوگندشان دادم تا دست بکشند و بازگردند؛ اما نکردند.
یا أیّها النّاس؛ إنّی قد راغبت هؤلاء القوم و ناشدتهم كیما یرتدعوا و یرجعوا؛ فلم یفعلوا.
سپس به سراغشان رفتم و بر پیمانشکنیشان سرزنششان کردم، سرکشیشان را به آنان شناساندم، دعوتشان کردم و با آنان اتمام حجت کردم؛ اما نپذیرفتند.
[ثمّ] إنّی أتیت [هم] فوبّختهم بنكثهم، و عرّفتهم بغیهم، و دعوتهم، و احتججت علیهم؛ فلم یستجیبوا.
آنان از هدایت بیرون رفتند و به گمراهی افتادند. ما آنان را به خشنودی فراخواندیم و آنان ما را به خشم فراخواندند؛ پس برای ما و شما حلال شد که با جنگ به حق بازشان گردانیم، و کشتنِ آنان به کیفرِ کارشان روا شد.
و قد خرجوا من هدی إلی ضلال، و دعوناهم إلی الرّضا و دعونا إلی السّخط؛ فحلّ لنا و لكم ردّهم إلی الحقّ بالقتال، و حلّ لهم بقصاصهم القتل.
رفتارهای نادرست اصحاب جمل
اکنون نقاب از چهره برداشتهاند و اعلام جنگ کردهاند.
و قد كشفوا الآن القناع، و آذنوا بالحرب.
به خدا سوگند، برای زیان رساندن به سوی شما راه افتادند، و چیزی سوزانتر از زغال گداخته به شما چشاندند. هم غرّیدند و هم برق انداختند (هیاهو و تهدید کردند)، و با این دو کار، سستی و ترس همراه است.
و قد، و اللّه، مشوا إلیكم ضرارا، و أذاقوكم أمسّ من الجمر، و أرعدوا و أبرقوا، و مع هذین الأمرین الفشل.
منابع (۲)
- ورد فی كتاب الفتوح ج 2 ص 468. مرسلا. و فی الجمل للمفید ص 331. مرسلا.و فی الكافی للكلینی ج 5 ص 53 الحدیث 4. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن -
- ورد فی شرح ابن أبی الحدید. و تیسیر المطالب. و أمالی الطوسی. و بحار الأنوار.من أمالی المفید. بالأسانید السابقة. و من كشف الغمة. و مناقب الخوارزمی.و جمهرة الإسلام. و شرح ابن میثم. و ناسخ التواریخ. و منهاج البراعة. و فی كتاب الفتوح ج 2 ص 468. مرسلا. و فی الجمل للمفید ص 331. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 5 ص 53 الحدیث 4. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن ابن محبوب، مرفوعا إلی علی علیه السّلام.
اما ما نمیغرّیم تا وقتی که فرود آییم (ضربه بزنیم)، و سیل راه نمیاندازیم تا وقتی که بباریم.
و لسنا نرعد حتّی نوقع، و لا نسیل حتّی نمطر.
طلحه به دشنامگویی و طعنهزدن به دینهای شما برخاسته است؛ ولی ما از شما نمیخواهیم با گمانهایی که در دل بر ضد آنان دارید، یا با آنچه در دل به سود ما میبینید، با آنان روبهرو شوید.
و قام طلحة بالشّتم و القدح فی أدیانكم؛ و لسنا نرید منكم أن تلقوهم بظنون ما فی نفوسكم علیهم، و لا بما ترون فی أنفسكم لنا.
منابع (۱)
- ورد فی الجمل للمفید ص 331. مرسلا. و فی منهاج البراعة ج 17 ص 52. مرسلا.
من به حجت و دلیل خدا بر آنان، و به آگاهی او دربارهٔ آنان خشنودم.
و إنّی لراض بحجّة اللّه علیهم، و علمه فیهم.
تأکید امام (ع) بر پذیرش توبهٔ آنان تا آخرین لحظه
با این همه، من آنان را فرامیخوانم و با آنان اتمام حجت میکنم؛ پس اگر توبه کنند و بپذیرند، و پاسخ دهند و به سوی خدا بازگردند، توبه پذیرفته است و گناه آمرزیده، و حق سزاوارترین چیزی است که به آن میرسند، و نزد خدا ناسپاسی نیست (پاداش کار نیک ضایع نمیشود)؛ و اگر سر باز زنند، لبهٔ تیز شمشیر را به آنان میدهم؛ و همان برای شفای از باطل و یاریِ حق کافی است.
و إنّی مع هذا لداعیهم، و معذّر إلیهم؛ فإن تابوا و قبلوا، و أجابوا و أنابوا، فالتّوبة مقبولة، و الذّنب مغفور، و الحقّ أولی ما أفضوا إلیه، و لیس علی اللّه كفران، و إن أبوا أعطیتهم حدّ السیف؛ و كفی به شافیا من الباطل و ناصرا للحقّ.
منابع (۴)
- مبذولة. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 1 ص 333. مرسلا. و فی الإرشاد ص 134. مرسلا.
- أنصرف. ورد فی الإستیعاب ج 2 ص 318. عن صالح بن كیسان و عبد الملك بن نوفل بن مساحق و الشعبی و ابن أبی لیلی، عن علی علیه السّلام.
- و لیس علیّ كفیل. ورد فی المصدر السابق. و شرح ابن میثم. و وردت الفقرة فی المصدرین السابقین. و فی جمهرة الإسلام مصورا عن نسخة مخطوطة ص 188 أ. مرسلا. و فی الإستیعاب ج 2 ص 78. عن صالح بن كیسان، عن عبد الملك بن نوفل بن مساحق و الشعبی و ابن أبی لیلی و غیرهم، عن علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 159. عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد البغدادی الآبنوسی، عن أبی القاسم عبد العزیز بن إسحاق بن جعفر، عن أبی الحسن منصور بن نصر، عن أبی عبید اللّه الحسین بن محمد بن جعفر الصادق، عن أبیه محمد بن جعفر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. باختلاف بین المصادر.
- شافیا من باطل، و ناصرا لمؤمن. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 1 ص 333. مرسلا. و فی جمهرة الإسلام مصورا عن نسخة مخطوطة ص 188 أ.مرسلا. و فی الإستیعاب ج 2 ص 78. عن صالح بن كیسان، عن عبد الملك بن نوفل بن مساحق و الشعبی و ابن أبی لیلی و غیرهم، عن علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 159. عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد البغدادی الآبنوسی، عن أبی القاسم عبد العزیز بن إسحاق بن جعفر، عن أبی الحسن منصور بن نصر، عن أبی عبید اللّه الحسین بن محمد بن جعفر الصادق، عن أبیه محمد بن جعفر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. باختلاف.
شگفتی امام (ع) از اینکه او را به جنگ تهدید میکنند در حالی که خودش مردِ میدان است
شگفت است که برایم پیام فرستادهاند که: «برای نیزهزنی به میدان بیا و در برابر شمشیرزنی پایداری کن؛ نفس تو فقط آرزوهای باطل در دلت میاندازد و به تو وعدهٔ فریب میدهد!»
و من العجب بعثهم إلیّ أن ابرز للطّعان، و أن اصبر للجلاد؛ و إنّما تمنّیك نفسك أمانیّ الباطل، و تعدك الغرور!.
منابع (۲)
- بعثتهم. ورد فی نسخ النهج.
- اثبت. ورد فی مطالب السؤول ص 156. مرسلا.
هان! مادرانِ داغدار به عزایشان بنشینند!
ألا هبلتهم الهبول.
منابع (۲)
- ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 1 ص 306. عن أبی مخنف، عن مسافر بن عفیف بن أبی الأخنس، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 172. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن علی بن محمد الكاتب، عن الحسن بن علی بن عبد الكریم الزعفرانی، عن إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبید اللّه بن إسحاق الضبی، عن حمزة بن نصر، عن إسماعیل بن الرجاء الزبیدی، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 130. مرسلا.
- فلأمّهم الهبل. ورد فی الكافی للكلینی ج 5 ص 53 الحدیث 4. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن ابن محبوب، مرفوعا إلی علی علیه السّلام.
یادآوری کارهایی که امام (ع) در جنگها با پهلوانان کافران کرد
من همواره چنان بودهام که نه به جنگ تهدید میشوم و نه از ضربهٔ شمشیر میترسانندم. هر که با قاره (قبیلهٔ تیراندازانِ ماهر) به تیراندازی برخیزد، حقش را داده است (با حریفی همتراز روبهرو شده است).
لقد كنت و ما أهدّد بالحرب، و لا أرهّب بالضرب. و لقد أنصف القارة من راماها.
به جانم سوگند، بگذار بغرّند و برق بیندازند؛ آنان از قدیم مرا دیدهاند و ضربهٔ سنگین مرا شناختهاند؛ پس مرا چگونه دیدند؟
فلعمری، فلیرعدوا و لیبرقوا؛ فقد رأونی قدیما، و عرفوا نكایتی، فكیف رأونی؟.
من ابوالحسنم؛ همان که تیزیِ تیغ مشرکان را کند کردم و جمعشان را پراکنده ساختم، و امروز با همان دل با دشمنم روبهرو میشوم.
أنا أبو الحسن الّذی فللت حدّ المشركین، و فرّقت جماعتهم، و بذلك القلب ألقی عدوّی الیوم.
منابع (۱)
- ورد فی كتاب الفتوح ج 2 ص 468. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 5 ص 53 الحدیث 4. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن ابن محبوب، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی مناقب الخوارزمی ص 117. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 1 ص 306. عن أبی مخنف، عن مسافر بن عفیف بن أبی الأخنس، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 172. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن الطوسی، عن محمد ابن محمد، عن أبی الحسن علی بن محمد الكاتب، عن الحسن بن علی بن عبد الكریم الزعفرانی، عن إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبید اللّه بن إسحاق الضبی، عن حمزة بن نصر، عن إسماعیل بن الرجاء الزبیدی، عن علی علیه السّلام. و فی مطالب السؤول ص 156. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 130. مرسلا. و فی مجمع البحرین ج 1 ص 190. مرسلا. باختلاف.
من بر همان وعدهای هستم که پروردگارم از یاری و تأیید و پیروزی به من داده است؛ و از سوی پروردگارم بر یقینم، و در دینم هیچ تردیدی ندارم.
و إنّی لعلی ما قد وعدنی ربّی من النّصر و التأیید و الظّفر؛ و ل علی یقین من ربّی، و غیر شبهة من دینی.
منابع (۴)
- (**) من: و إنّی. إلی: من دینی. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 22.
- أنا. ورد فی نسخ النهج.
- ورد فی الكافی للكلینی ج 5 ص 53 الحدیث 4. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن ابن محبوب، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 1 ص 306. عن أبی مخنف، عن مسافر بن عفیف بن أبی الأخنس، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 172. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن الطوسی، عن محمد ابن محمد، عن أبی الحسن علی بن محمد الكاتب، عن الحسن بن علی بن عبد الكریم الزعفرانی، عن إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبید اللّه بن إسحاق الضبی، عن حمزة بن نصر، عن إسماعیل بن الرجاء الزبیدی، عن علی علیه السّلام. و فی مطالب السؤول ص 156. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 130. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
- أمری. ورد فی المصادر السابقة.
سفارش امام (ع) به سپاهیان دربارهٔ اتمام حجت پیش از آغاز جنگ
سپس امام (ع) به سپاهیان فرمود:
[ثم قال علیه السّلام للجنود:]
بدانید که شما، اگر خدا بخواهد، فردا با این گروه روبهرو میشوید؛ پس با کارهایتان خشنودی خدا را بجویید، امشب شبزندهداری را طولانی کنید، قرآن بسیار بخوانید، و از خدا شکیبایی و پیروزی بخواهید.
ألا إنّكم ملاقو القوم غدا إن شاء اللّه، فاطلبوا وجه اللّه بأعمالكم، و أطیلوا اللّیلة القیام، و أكثروا تلاوة القرآن، و سلوا اللّه الصّبر و النّصر.
چون با این گروه روبهرو شدید، با دعوت کردنِ آنان اتمام حجت کنید، در خویشتنداری و پرهیز به نیکی رفتار کنید، با جدیت و دوراندیشی با آنان روبهرو شوید، و از خدا یاری بخواهید، «وَ اصْبِرُوا إِنَّ اللّهَ مَعَ الصّابِرِینَ» و صبر کنید که خدا با صابران است.
فإذا لقیتم القوم فاعذروا بالدّعاء، و أحسنوا فی التّقیّة، و القوهم بالجدّ و الحزم، و استعینوا باللّه، وَ اصْبِرُوا إِنَّ اللّهَ مَعَ الصّابِرِینَ .
منابع (۱)
- الأنفال/ 46.
سپس امیر مؤمنان دستهایش را بالا برد و بر طلحه و زبیر نفرین کرد و فرمود:
ثم رفع أمیر المؤمنین یدیه فدعا علی طلحة و الزبیر و قال:
خدایا، این دو مرد بر من سرکشی کردند، عهد مرا شکستند، پیمانم را برهم زدند، و به دشمنی با من برخاستند، بیآنکه در این کار حقی داشته باشند.
اللّهمّ إنّ هذین الرّجلین قد بغیا علیّ و نكثا عهدی، و نقضا عقدی، و شقّانی بغیر حقّ منهما كان فی ذلك.
نفرین امام (ع) بر طلحه و زبیر
خدایا، دربارهٔ آن دو به سزای کاری که در حق من کردند و فرمانم را کوچک شمردند داوری کن، مرا بر آنان چیره ساز و بر آنان پیروزم گردان.
اللّهمّ احكم علیهما بما صنعا فی حقّی، و صغّرا من أمری، و أظفرنی بهما، و انصرنی علیهما.
خدایا، آن دو را به سزای کارشان به کیفری سخت و کوبنده بگیر؛ از زمینخوردنشان بلندشان نکن، از لغزششان درنگذر، و به اندازهٔ فاصلهٔ دو دوشیدنِ شیر (حتی یک لحظه) مهلتشان نده.
اللّهمّ خذهما بما عملا أخذة رابیة؛ و لا تنعش لهما صرعة، و لا تقل لهما عثرة، و لا تمهلهما فواقا.
منابع (۱)
- ورد فی الأخبار الطوال ص 179. مرسلا. و فی الجمل للمفید ص 144. مرسلا.و فی ص 240. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 1 ص 306. عن أبی مخنف، عن مسافر بن عفیف بن أبی الأخنس، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 134. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 236. مرسلا. و فی تجارب الأمم ج 1 ص 335. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 8 (مجلد قدیم) ص 379. عن أبی الحسن المدائنی، عن عبد اللّه بن جنادة، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 71. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 94. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
خدایا، آن دو با من بریدند و به من ستم کردند، مردم را بر ضد من شوراندند، و بیعتم (پیمان فرمانبرداریام) را شکستند؛ پس آنچه را بستهاند باز کن، آنچه را محکم کردهاند برایشان استوار مدار، هرگز آنان را نیامرز، و در آنچه آرزو کردند و انجام دادند، بدی و ناکامی را به آنان نشان بده.
اللّهمّ إنّهما قطعانی و ظلمانی، و ألّبا النّاس علیّ، و نكثا بیعتی؛ فاحلل ما عقدا، و لا تحكم لهما ما أبرما، و لا تغفر لهما أبدا، و أرهما المساءة فیما أملا و عملا.
منابع (۳)
- إنّ طلحة و الزّبیر. ورد فی شرح ابن أبی الحدید. بالسند السابق. و الإرشاد.و الجمل للمفید. و ناسخ التواریخ.
- لا تبرم ما قد أحكما. ورد فی تاریخ الطبری ج 3 ص 496. عن عمر، عن أبی الحسن، عن أبی محمد، عن عبد اللّه بن عمیر، عن محمد بن الحنفیة، عن علی علیه السّلام. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 246. مرسلا. باختلاف یسیر.
- اللّهمّ إنّ طلحة بن عبید اللّه أعطانی صفقة یمینه طائعا، ثمّ نكث بیعتی، و ألّب علی عثمان حتّی قتله ثمّ عضهنی به و رمانی؛ اللّهمّ فعاجله و لا تمهله.اللّهمّ إنّ الزّبیر بن العوّام قطع رحمی، و نكث بیعتی، و ظاهر علیّ عدوّی، و نصب لی الحرب و هو یعلم أنّه ظالم لی؛ اللّهمّ فاكفنیه كیف شئت و أنّی شئت. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید. ج 1 ص 306. عن أبی مخنف، عن مسافر بن عفیف بن أبی الأخنس، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الفتوح ج 2 ص 468. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 5 ص 53 الحدیث 4. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن ابن محبوب، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی مناقب الخوارزمی ص 118. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 172. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن علی بن محمد الكاتب، عن الحسن بن علی بن عبد الكریم الزعفرانی، عن إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبید اللّه بن إسحاق الضبی، عن حمزة بن نصر، عن إسماعیل بن الرجاء الزبیدی، عن علی علیه السّلام. و فی كشف الیقین ص 153. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 32 ص 99 الحدیث 71. من أمالی المفید، عن الكاتب، عن الزعفرانی، عن الثقفی، عن عبید اللّه بن إسحاق الضبی، عن حمزة بن نصر، عن إسماعیل بن رجاء الزبیدی، عن علی علیه السّلام. و فی ج 8 (مجلد قدیم) ص 404. من كشف الغمة. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 156. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 131. مرسلا. باختلاف یسیر.
خدایا، من وعدهات را از تو میخواهم، چرا که تو دربارهٔ کسی که بر او ستم و سرکشی شده است گفتی ـ و سخنت حق است ـ: «لَیَنْصُرَنَّهُ اللّهُ» قطعاً خدا او را یاری میکند.
اللّهمّ إنّی أقتضیك وعدك، فإنّك قلت، و قولك الحقّ، لمن بغی علیه: لَیَنْصُرَنَّهُ اللّهُ .
منابع (۱)
- الحج/ 60.
خدایا، پس آنچه را وعده دادهای برایم به انجام برسان، و مرا به خودم وامگذار، که تو بر هر کاری توانایی.
اللّهمّ فأنجز لی موعودك، و لا تكلنی إلی نفسی، إنّك علی كلّ شیء قدیر.
منابع (۱)
- ورد فی شرح ابن أبی الحدید ج 1 ص 310. عن أبی مخنف، عن مسافر بن عفیف ابن أبی الأخنس، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 8 (مجلد قدیم) ص 379. عن أبی الحسن المدائنی، عن عبد اللّه بن جنادة، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 71. مرسلا.
راه شناخت حق
پس حارث بن حوط برخاست و گفت: «آیا به نظرت من گمان میکنم اصحاب جمل بر گمراهیاند؟» امام (ع) فرمود:
فقام الحارث بن حوط فقال: أترانی أظن أن أصحاب الجمل علی ضلالة؟. فقال علیه السّلام:
ای حارث! کار بر تو مشتبه شده است (حقیقت برایت پوشیده مانده است).
یا حارث؛ إنّك ملبوس علیك.
منابع (۱)
- ورد تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 210. مرسلا. و فی أنساب الأشراف ص 238 الحدیث 269. مرسلا. و فی ص 274 الحدیث 358. عن الحرمازی، عن العتبی، عن علی علیه السّلام. و فی الجامع لأحكام القرآن ج 1 ص 340. مرسلا. و فی فیض القدیر ج 4 ص 23. مرسلا. و فی مجمع البیان ج 1 ص 187. مرسلا. باختلاف یسیر.
ای حارث! تو زیر پایت را نگاه کردی و بالای سرت را ندیدی، پس از حق سرگردان ماندی.
یا حارث؛ إنّك نظرت تحتك، و لم تنظر فوقك، فحرت عن الحقّ.
منابع (۲)
- فجرت. ورد فی نسخة العام 400 ص 477. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 412.و نسخة العطاردی ص 461. و ورد فجزت فی نسخة العطاردی ص 461. عن نسخة مكتبة جامعة علیكره - الهند.
- ورد فی أمالی الطوسی ص 134. عن أبی علی الحسن بن محمد الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن علی بن محمد الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن إبراهیم بن محمد الثقفی، عن أبی الولید الضبی، عن أبی بكر الهذلی، عن علی علیه السّلام.و فی بحار الأنوار ج 22 ص 105 الحدیث 64. من أمالی المفید، عن الكاتب، عن الزعفرانی، عن الثقفی، عن عبید اللّه بن إسحاق الضبی، عن حمزة بن نصر، عن إسماعیل بن رجاء الزبیدی، عن علی علیه السّلام.
ای حارث! تو حق را نشناختی تا بدانی چه کسی از آن سر باز زده است، و باطل را نشناختی تا بدانی چه کسی به سراغ آن رفته است.
یا حارث؛ إنّك لم تعرف الحقّ فتعرف من أباه، و لم تعرف الباطل فتعرف من أتاه.
حق و باطل با جایگاه مردان و بهکارگیری گمان شناخته نمیشوند؛ بلکه حق را با پیروی از کسی که پیروش است بشناس، و باطل را با دوری از کسی که پیروش است.
إنّ الحقّ و الباطل لا یعرفان بأقدار الرّجال، و إعمال الظّنّ؛ و لكن اعرف الحقّ باتّباع من اتّبعه، و الباطل باجتناب من اتّبعه.
منابع (۱)
- ورد فی المصدرین السابقین. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 238 و 274. مرسلا.و فی بشارة المصطفی ص 4. عن الشیخ أبی البقا إبراهیم بن الحسین بن إبراهیم الرقا البصری، عن أبی طالب محمد بن الحسین بن عتبة، عن أبی الحسن محمد ابن الحسن بن الحسین بن احمد الفقیه، عن حمویه أبی عبد اللّه بن علی بن حمویه، عن محمد بن عبد اللّه بن عبد المطلب الشیبانی، عن محمد بن علی بن مهدی الكندی، عن محمد بن علی بن عمر بن طریف الحجری، عن أبیه، عن جمیل بن صالح، عن أبی خالد الكابلی، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی روضة الواعظین ص 31. مرسلا. و فی مجمع البیان ج 6 ص 70.مرسلا، باختلاف بین المصادر.
حارث گفت: «پس من همراه سعید بن مالک و عبدالله بن عمر کناره میگیرم.»
فقال الحارث: فإنی أعتزل مع سعید بن مالك و عبد اللّه بن عمر.
امام (ع) فرمود:
فقال علیه السّلام:
حال سعید بن مالک و عبدالله بن عمر از زبان امام (ع)
سعید و عبدالله بن عمر نه حق را یاری کردند و نه دست از یاری باطل کشیدند. کِی این دو در نیکی پیشوا بودهاند که از آنان پیروی شود؟!
إنّ سعیدا و عبد اللّه بن عمر لم ینصرا الحقّ، و لم یخذلا الباطل. متی كانا إمامین فی الخیر فیتّبعان؟!.
منابع (۲)
- قعدا عن الحقّ. ورد فی أسد الغابة ج 4 ص 32. مرسلا. و فی الأستیعاب ج 3 ص 217. مرسلا. و فی تهذیب الكمال ج 2 ص 487. مرسلا عن أبی عمر، عن علی علیه السّلام. و فی العقد الثمین فی تاریخ البلد الأمین ج 5 ص 273. مرسلا. باختلاف یسیر.
- لم ینصرا الباطل. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة. و ورد خذلوا الحقّ و لم ینصروا الباطل. فی نسخ النهج بروایة ثانیة. و ورد و لم یقوموا مع الباطل فی العقد الثمین فی تاریخ البلد الأمین ج 5 ص 273. مرسلا.
سپس امام (ع) فرمود:
ثم قال علیه السّلام:
از دنبالهروی از مردان بپرهیزید! چون گاه مردی روزگاری دراز کار اهل بهشت را میکند، سپس طبق علم خدای شکستناپذیر و بزرگ دربارهٔ او دگرگون میشود و کار اهل دوزخ را میکند، و در حالی میمیرد که از اهل دوزخ است. و گاه مردی روزگاری دراز کار اهل دوزخ را میکند، سپس طبق علم خدا دربارهٔ او دگرگون میشود و کار اهل بهشت را میکند، و در حالی میمیرد که از اهل بهشت است.
إیّاكم و الاستنان بالرّجال؛ فإنّ الرّجل لیعمل بعمل أهل الجنّة الزّمن الطّویل، ثمّ ینقلب لعلم اللّه - عزّ و جلّ - فیه فیعمل بعمل أهل النّار، فیموت و هو من أهل النّار. و إنّ الرّجل لیعمل بعمل أهل النّار الزّمن الطّویل، فینقلب لعلم اللّه فیه فیعمل بعمل أهل الجنّة فیموت و هو من أهل الجنّة.
پس اگر میخواهید چنین کنید، از مردگان پیروی کنید، نه از زندگان.
فإن كنتم فاعلین فبالأموات لا بالأحیاء.
اطمینان عبدالله بن عباس از تحقق همهٔ سخنان علی (ع)
عبدالله بن عباس میگوید: هنگامی که امیر مؤمنان (ع) فرمود:
قال عبد اللّه بن عباس: لمّا قال أمیر المؤمنین علیه السّلام:
«به خدا سوگند، نیروی کمکی از کوفه به سوی شما میآید که شش هزار و پانصد و شصت مردند؛ نه بیشتر میشوند و نه کمتر.»
و اللّه لتأتینّكم مادّة من الكوفة ستّة آلاف و خمسمائة و ستّون رجلا، لا یزیدون و لا ینقصون.
به خدا سوگند، از این حرف تردیدی سخت دربارهٔ سخن او به دلم افتاد و با خود گفتم:
فدخلنی و اللّه من ذلك شك شدید فی قوله؛ و قلت فی نفسی:
«جنگ نیرنگ است.» و گفتم: «به خدا سوگند، اگر بیایند حتماً آنان را میشمارم.»
الحرب خدعة. و قلت: و اللّه إن قدموا لأعدّنهم.
میگوید: نخستین چیزی که از آن رخ داد این بود که نیروی کمکی مردم کوفه نزد ما آمد.
قال: فكان أول شیء من ذلك أن قدمت علینا مادة أهل الكوفة.
میگوید: آنان را از نظر گذراندم؛ به خدا سوگند، دیدم نه یک مرد بیشترند و نه یک مرد کمتر، درست همانطور که امیر مؤمنان (ع) گفته بود.
قال: فعرضتهم، فو اللّه ما وجدتهم یزیدون رجلا و لا ینقصون رجلا. مثل ما ذكر أمیر المؤمنین علیه السّلام.
پس گفتم: «الله اکبر! خدا و پیامبرش راست گفتند.»
فقلت: اللّه أكبر، صدق اللّه و رسوله.
سپس طلحه و زبیر کشته شدند و بصره فتح شد؛ آنگاه دانستم که این از رازهایی است که رسول خدا (ص) به او گفته بود. پیامبر هزار هزار کلمه به او آموخت که هر کلمه، هزار کلمه را میگشاید.
ثم قتل طلحة و الزبیر، و فتحت البصرة؛ فعلمت أن ذلك مما أسرّه إلیه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم. إنه علّمه ألف ألف كلمة، كل كلمة تفتح ألف كلمة.
منابع (۱)
- ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 187. عن أبی مخنف، عن الكلبی، عن أبی صالح، عن زید بن علی السجاد، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 134. الطوسی، عن أبیه، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن علی بن محمد الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن إبراهیم بن محمد الثقفی، عن أبی الولید الضبی، عن أبی بكر الهذلی، عن علی علیه السّلام.و فی بحار الأنوار ج 22 ص 105 الحدیث 64. من أمالی المفید، عن الكاتب، عن الزعفرانی، عن الثقفی، عن عبید اللّه بن إسحاق الضبی، عن حمزة بن نصر، عن إسماعیل بن رجاء الزبیدی، عن علی علیه السّلام. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 285 الحدیث 598. عن الأجلح، بإسناده عن عبد اللّه بن عباس، عن علی علیه السّلام.و فی كنز العمال ج 1 ص 360 الحدیث 1594. مرسلا. و فی الأحكام لابن حزم ج 6 -
متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۴، صفحهٔ ۳۷۲. «منابع» زیر هر بند، یادداشتهای گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن


