کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۴۵۱۵ دقیقه خواندن

کفش وصله‌دار و هدف از حکومت

خطبه‌ای از او (ع) هنگام بیرون رفتن برای جنگ با مردم بصره

اردوگاه ذی‌قار و فراخواندن کوفیانجمادی‌الاول ۳۶ قذی‌قار (در روایت ارشاد مفید: ربذه)تاریخ قطعی

در ذی‌قار، هنگامی که امام برای جنگ با اهل بصره بیرون می‌رفت، ابن‌عباس نزد او رفت. امام کفش خود را وصله می‌زد و گفت: «ارزش این کفش چیست؟ ... به خدا از فرمانروایی بر شما برایم دوست‌داشتنی‌تر است، مگر آنکه حقی را برپا کنم یا باطلی را برگردانم.» سپس به میان مردم رفت و سخنرانی (خطبه) کرد: ستایش خدا، بزرگی قرآن، جایگاه پیامبر و اهل‌بیت (خانوادهٔ پیامبر)، شکایت از آنان که حقش را گرفتند، و دعا. پس از آن از او پرسش‌هایی می‌کنند (ابوحازم انصاری؛ و زید بن صوحان دربارهٔ قوی‌ترین، خوارترین و گرامی‌ترین مردم).

خطاب به: ابن‌عباس، سپس مردم و سپاه در ذی‌قار؛ در پرسش‌ها ابوحازم انصاری و زید بن صوحان

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۳۳، خطبهٔ ۱۸، حکمت ۳۱۳، خطبهٔ ۱۰۴

روی خط زمان
بخش‌های این متن (۱۷)
  1. هدف از حکومت
  2. بزرگی قرآن کریم
  3. فایدهٔ چنگ زدن به قرآن کریم
  4. گنجینه‌هایی که در قرآن است
  5. ویژگی‌های قرآن مجید
  6. وضعیت عرب پیش از بعثت پیامبر (ص)
  7. کاری که پیامبر (ص) برای اصلاح امت کرد
  8. پافشاری امام بر نبرد با باطل و سبب دشمنی با او
  9. برتری خاندان پیامبر بر امت
  10. برتری‌های ویژهٔ امام و خاندان پیامبر
  11. جاهایی که مدعیانِ دلسوزی برای اسلام پا پس کشیدند
  12. حال کسانی که پیش از او حقش را به زور گرفتند
  13. حال خاندان پیامبر و پیروانشان و حال دشمنانشان
  14. پیامدهای حرص بر دنیا و کفر به خدا
  15. معنای نیرومندترین، بدبخت‌ترین و بخیل‌ترینِ آفریدگان
  16. معنای استواریِ رأی و برترینِ قناعت‌ها
  17. معنای دوست‌داشتنی‌ترین کارها و بهترینِ مردم نزد خدا

خطبه‌ای از او (ع) هنگام بیرون رفتن برای جنگ با مردم بصره. عبدالله بن عباس ـ که خدا از او خشنود باد ـ می‌گوید: در ذی‌قار نزد امیر مؤمنان (ع) رفتم، در حالی که کفشش را وصله می‌زد. به او گفتم: نیاز ما به اینکه کارمان را سامان دهی، بیشتر از نیاز ما به این کاری است که می‌کنی.

خطبة له علیه السّلام عند خروجه لقتال أهل البصرة قال عبد اللّه بن عباس رضی اللّه عنه: دخلت علی أمیر المؤمنین علیه السّلام بذی قار و هو یخصف نعله، فقلت له: نحن إلی أن تصلح أمرنا أحوج منّا إلی ما تصنع.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۳۳
منابع (۱)
  1. بالرّبذة. ورد فی الإرشاد للمفید ص 132. مرسلا.

اما امام (ع) با من سخن نگفت تا کار کفشش را تمام کرد.

فلم یكلّمنی علیه السّلام حتی فرغ من نعله.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۳۳

سپس آن را جفتِ لنگهٔ دیگرش گذاشت و به من فرمود:

ثم ضمّها إلی صاحبتها؛ فقال لی:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۳۳

ارزش این کفش چقدر است؟

ما قیمة هذا النّعل؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۳۳

گفتم: هیچ ارزشی ندارد.

فقلت: لا قیمة لها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۳۳

هدف از حکومت

پس امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۳۳

به خدا سوگند، همین کفش نزد من از فرمانروایی بر شما محبوب‌تر است، مگر اینکه حقی را برپا کنم یا باطلی را کنار بزنم.

و اللّه لهی أحبّ إلیّ من إمرتكم، إلاّ أن أقیم حقّا، أو أدفع باطلا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۳۳

سپس امیر مؤمنان (ع) بیرون آمد و برای مردم خطبه خواند و فرمود:

ثم خرج أمیر المؤمنین علیه السّلام فخطب الناس فقال:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۳۳

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

ستایش از آنِ خداست؛ آغازی که پیش از هر آغازی است، و پایانی که پس از هر پایانی است. آغاز بودنِ او ایجاب می‌کند که آغازی برایش نباشد، و پایان بودنِ او ایجاب می‌کند که پایانی برایش نباشد.

الحمد للّه الأوّل قبل كلّ أوّل، و الآخر بعد كلّ آخر؛ و بأوّلیّته وجب أن لا أوّل له، و بآخریّته وجب أن لا آخر له.

و گواهی می‌دهیم که جز خدا خدایی نیست؛ یگانه است و شریکی ندارد. و گواهی می‌دهیم که محمد بنده و فرستادهٔ اوست. خدا او را با کتابی فرستاد که آیاتش را روشن و جدا ساخت، و آن را استوار و شکست‌ناپذیر کرد.

و نشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریك له، و أنّ محمّدا عبده و رسوله؛ أرسله بكتاب فصّله، و أحكمه و أعزّه.

خدا آن کتاب را با دانش خود نگهبانی کرد، با نور خود استوارش ساخت، با قدرت خود یاری‌اش داد، و آن را حفظ کرد از اینکه خواهش نفسی بربایدش یا شهوتی به سوی خود بکشاندش. «لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ»؛ باطل نه از پیش رو به سراغش می‌آید و نه از پشت سر؛ فرستاده‌شده از سوی خدای حکیم و ستوده است.

حفظه بعلمه، و أحكمه بنوره، و أیّده بسلطانه، و كلأه من أن یبتزّه هوی، أو تمیل به شهوة. لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَكِیمٍ حَمِیدٍ .

منابع (۱)
  1. سورة فصّلت/ 42.

این کتابی است که تکرار بسیار کهنه‌اش نمی‌کند، خردها از آن منحرف نمی‌شوند، و زبان‌ها در آن به اشتباه و سرگردانی نمی‌افتند.

و هو الّذی لا یخلقه كثرة الرّدّ، و لا تزیغ عنه العقول، و لا تلتبس منه الألسن.

منابع (۲)
  1. طول. ورد فی تفسیر العیاشی ج 1 ص 7 الحدیث 16. عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی البحر الزخار (مسند البزار) ج 3 ص 70 الحدیث 834. عن عبید اللّه بن سعد، عن عمه یعقوب بن إبراهیم بن سعد، عن أبیه، عن ابن إسحاق، عن محمد بن كعب القرظی، عن الحارث بن عبد اللّه الأعور، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی تفسیر العیاشی ج 1 ص 7 الحدیث 16. عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی البحر الزخار (مسند البزار) ج 3 ص 70 الحدیث 834. عن عبید اللّه بن سعد، عن عمه یعقوب ابن إبراهیم بن سعد، عن أبیه، عن ابن إسحاق، عن محمد بن كعب القرظی، عن الحارث بن عبد اللّه الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی نثر الدر ج 1 ص 258. مرسلا.و فی عیون الأخبار ج 2 ص 148. عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی العقد الفرید ج 2 ص 103. عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 310 الحدیث 32. عن حمزة الرباب المغربی، بإسناده عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی المصنف للكوفی ج 7 ص 164 الحدیث 2. عن حسین بن علی، عن حمزة الزیات، عن أبی المختار الطائی، عن ابن أخی الحارث الأعور، عن الحارث، عن علی علیه السّلام. و فی سنن الدارمی ج 2 ص 436. عن محمد بن العلاء، عن زكریا بن عدی، عن محمد بن سلمة، عن ابن سنان، عن عمرو بن مرة، عن أبی البختری، عن الحارث، عن علی علیه السّلام. و فی المعجم الكبیر ج 20 ص 84. عن موسی بن عیسی بن المنذر الحمصی، عن محمد بن المبارك الصوری، عن عمرو بن واقد، عن یونس بن میسرة بن حلبس، عن أبی إدریس الخولانی، عن معاذ بن جبل، عن علی علیه السّلام. و عن احمد بن معلی الدمشقی، عن هشام بن عمار، عن عمرو بن واقد، عن یونس بن میسرة بن حلبس، عن أبی إدریس الخولانی، عن معاذ بن جبل، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 16 ص 193 الحدیث 44216. عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی الدر المنثور ج 6 ص 337. مرسلا عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی الكامل لابن عدی ج 4 ص 5. عن علی بن العباس، عن الحسن بن خلف، عن إسحاق الأزرق، عن شعیب بن صفوان، عن حمزة الزیات، عن أبی إسحاق، عن الحارث، عن علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 133.عن السید أبی طالب، عن أبی احمد محمد بن علی العبدكی، عن أبی سعید عبد الرحمن بن سلیمان النقاش، عن أبی جعفر محمد بن عامر الرازی، عن هشام ابن عمار، عن عمرو بن واقد القرشی، عن یونس بن حلبس، عن أبی إدریس الخولانی، عن معاذ بن جبل. و فی بصائر ذوی التمییز ج 1 ص 59. مرسلا. و فی معالم التنزیل (تفسیر البغوی) ج 1 ص 15. عن أبی بكر محمد بن عبد الصمد -

بزرگی قرآن کریم

شگفتی‌هایش پایان نمی‌یابد و رازهای تازه‌اش تمام نمی‌شود. تاریکی‌ها جز با آن برطرف نمی‌شود و دانشی هم‌مانند آن شناخته نمی‌شود. در آن برای کسی که درمان می‌جوید شفاست، و برای کسی که بی‌نیازی می‌جوید بسندگی است. این همان کتابی است که وقتی جنیان آن را شنیدند، «وَلَّوْا إِلی قَوْمِهِمْ مُنْذِرِینَ * قالُوا یا قَوْمَنا إِنّا سَمِعْنا کِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسی مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیْهِ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ وَ إِلی طَرِیقٍ مُسْتَقِیمٍ»؛ هشداردهنده به سوی قوم خود بازگشتند. گفتند: ای قوم ما! ما کتابی را شنیدیم که پس از موسی نازل شده، کتاب‌های پیش از خود را تصدیق می‌کند، و به سوی حق و به سوی راه راست هدایت می‌کند.

لا تفنی عجائبه، و لا تنقضی غرائبه، و لا تكشف الظّلمات إلاّ به، و لا یعلم علم مثله. فیه شفاء لمشتف، و كفاء لمكتف. هو الّذی لمّا سمعه الجنّ وَلَّوْا إِلی قَوْمِهِمْ مُنْذِرِینَ * قالُوا یا قَوْمَنا إِنّا سَمِعْنا كِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسی مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیْهِ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ وَ إِلی طَرِیقٍ مُسْتَقِیمٍ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸
منابع (۳)
  1. ورد فی
  2. (**) من: فیه شفاء. إلی: لمكتف. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 214. - الترابی، عن أبی محمد عبد اللّه بن احمد بن حمویه السرخسی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن حریم الشاشی، عن أبی محمد عبد بن حمید الشاشی، عن حسین بن علی الجعفی، عن حمزة الزیات، عن أبی المختار الطائی، عن ابن أخی الحارث الأعور، عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی البرهان فی تفسیر القرآن ج 1 ص 21. الحدیث 15. مرسلا عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی المجالس و المسایرات ج 12 ص 272. مرسلا عن الحارث بن الأعور، عن علی علیه السّلام. باختلاف.
  3. الأحقاف/ 29 و 30. و یبدو أن الراوی قد اشتبه علیه الأمر فأورد جزءا من سورة الأحقاف و جزأ من سورة الجن و هی: فَقالُوا إِنّا سَمِعْنا قُرْآناً عَجَباً * یَهْدِی إِلَی الرُّشْدِ فَآمَنّا بِهِ وَ لَنْ نُشْرِكَ بِرَبِّنا أَحَداً الجن/ 1 و 2.

هر کس بر پایهٔ آن سخن بگوید راست گفته است، و هر کس از آن کناره‌گیری کند از مرز حق گذشته است. هر کس با آن داوری کند به عدالت رفتار کرده است، و هر کس بر اساس آن تقسیم کند دادگرانه بخش کرده است. هر کس به آن عمل کند پاداش می‌گیرد، هر کس با آن استدلال کند پیروز می‌شود، هر کس بر پایهٔ آن بجنگد یاری می‌شود،

من قال به صدق، و من زال عنه عدا، و من حكم به عدل، و من قسم به أقسط، و من عمل به أجر، و من خاصم به فلج، و من قاتل به نصر،

فایدهٔ چنگ زدن به قرآن کریم

و هر کس به آن چنگ بزند به صراط مستقیم (راه راست الهی) هدایت می‌شود.

و من تمسّك به هدی إلی صراط مستقیم.

منابع (۱)
  1. ورد فی تفسیر العیاشی ج 1 ص 7 الحدیث 16. عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 16 ص 317. عن أبی بكر محمد بن عبد الباقی، عن الحسن بن علی، عن أبی الحسین بن المظفر، عن محمد بن محمد الباغندی، عن محمود بن خالد، عن أبیه، عن محمد بن راشد، عن عمرو بن عبید، عن الحسن، عن علی علیه السّلام. و فی نثر الدر ج 1 ص 258. مرسلا. و فی المصنف للكوفی ج 7 ص 164 الحدیث 2. عن حسین بن علی، عن حمزة الزیات، عن أبی المختار الطائی، عن ابن أخی الحارث الأعور، عن الحارث، عن علی علیه السّلام. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 310 الحدیث 632. عن حمزة الرباب المغربی، بإسناده عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی المعجم الكبیر ج 20 ص 84. عن موسی بن عیسی بن المنذر الحمصی، عن محمد بن المبارك الصوری، عن عمرو بن واقد، عن یونس بن میسرة بن حلبس، عن أبی إدریس الخولانی، عن معاذ بن جبل، عن علی علیه السّلام. و عن احمد بن معلی الدمشقی، عن هشام بن عمار، عن عمرو بن واقد، عن یونس بن میسرة بن حلبس، عن أبی إدریس الخولانی، عن معاذ بن جبل، عن علی علیه السّلام. و فی مسند الشامیین ج 3 ص 258 الحدیث 2206. بالسند الأول الوارد فی المعجم الكبیر. و فی كنز العمال ج 16 ص 193 الحدیث 44216. عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی جامع الأصول ج 9 ص 352 الحدیث 6221. عن الترمذی، عن علی علیه السّلام. و فی الكامل لابن عدی ج 4 ص 5. عن علی بن العباس، عن الحسن بن خلف، عن إسحاق الأزرق، عن شعیب بن صفوان، عن حمزة الزیات، عن أبی إسحاق، عن الحارث، عن علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 133. عن السید أبی طالب، عن أبی احمد محمد بن علی العبدكی، عن أبی سعید عبد الرحمن بن سلیمان النقاش، عن أبی جعفر محمد بن عامر الرازی، عن هشام بن عمار، عن عمرو بن واقد القرشی، عن یونس بن حلبس، عن أبی إدریس الخولانی، عن معاذ بن جبل. و فی بصائر ذوی التمییز ج 1 ص 59. مرسلا. و فی الأخبار و الآثار ج 1 ص 66. مرسلا. و فی المجالس و المسایرات ج 12 ص 272. مرسلا عن الحارث بن الأعور، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.

گنجینه‌هایی که در قرآن است

در قرآن، خبرِ پیش از شما، خبرِ پس از شما و حکمِ میان شماست. خدا آن را با دانش خود فرو فرستاد و فرشتگان را بر راستی آن گواه گرفت. خدا ـ که ذاتش بزرگ و بلندمرتبه است ـ فرمود:

و فی القرآن نبأ ما قبلكم، و خبر ما بعدكم، و حكم ما بینكم. أنزله بعلمه، و أشهد الملائكة بتصدیقه. قال اللّه - جلّ وجهه -:

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱۳
منابع (۱)
  1. فصل. ورد فی المعجم الكبیر ج 20 ص 84. عن موسی بن عیسی بن المنذر الحمصی، عن محمد بن المبارك الصوری، عن عمرو بن واقد، عن یونس بن میسرة بن حلبس، عن أبی إدریس الخولانی، عن معاذ بن جبل، عن علی علیه السّلام. و عن احمد بن معلی الدمشقی، عن هشام بن عمار، عن عمرو بن واقد، عن یونس بن میسرة بن حلبس، عن أبی إدریس الخولانی، عن معاذ بن جبل، عن علی علیه السّلام. و فی مسند الشامیین ج 3 ص 258 الحدیث 2206. بالسند الأول الوارد فی المعجم الكبیر. و فی بصائر ذوی التمییز ج 1 ص 58. مرسلا.

«لکِنِ اللّهُ یَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَیْکَ، أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ، وَ الْمَلائِکَةُ یَشْهَدُونَ وَ کَفی بِاللّهِ شَهِیداً»؛ ولی خدا به آنچه بر تو نازل کرده گواهی می‌دهد که آن را با دانش خود نازل کرده است؛ و فرشتگان نیز گواهی می‌دهند، و کافی است که خدا گواه باشد.

لكِنِ اللّهُ یَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَیْكَ، أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ، وَ الْمَلائِكَةُ یَشْهَدُونَ وَ كَفی بِاللّهِ شَهِیداً .

منابع (۱)
  1. النساء/ 166.

پس خدا آن را نوری قرار داد که به راهی که استوارتر است هدایت می‌کند و فرمود: «إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ وَ یُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً کَبِیراً»؛ این قرآن به راهی که استوارتر است هدایت می‌کند و به مؤمنانی که کارهای شایسته می‌کنند مژده می‌دهد که پاداشی بزرگ دارند.

فجعله اللّه نورا یهدی للّتی هی أقوم، فقال: إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ وَ یُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً كَبِیراً .

منابع (۱)
  1. الإسراء/ 9.

و فرمود: «فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ»؛ پس هنگامی که آن را خواندیم، از خواندنِ آن پیروی کن.

و قال: فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ .

منابع (۱)
  1. القیامة/ 18.

و فرمود: «اِتَّبِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ وَ لا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیاءَ قَلِیلاً ما تَذَکَّرُونَ»؛ از آنچه از سوی پروردگارتان بر شما نازل شده پیروی کنید و غیر از او از سرپرستان دیگر پیروی نکنید؛ چه کم پند می‌گیرید!

و قال: اِتَّبِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَیْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَ لا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیاءَ قَلِیلاً ما تَذَكَّرُونَ .

منابع (۱)
  1. الأعراف/ 3.

و فرمود: «فَاسْتَقِمْ کَما أُمِرْتَ وَ مَنْ تابَ مَعَکَ وَ لا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ»؛ پس همان‌گونه که فرمان یافته‌ای پایداری کن، و نیز کسانی که با تو توبه کرده‌اند؛ و سرکشی نکنید که او به آنچه انجام می‌دهید بیناست.

و قال: فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ وَ مَنْ تابَ مَعَكَ وَ لا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ .

منابع (۱)
  1. سورة هود/ 112.

ویژگی‌های قرآن مجید

قرآن سخن قاطعِ جداکنندهٔ حق از باطل است و شوخی و بیهوده نیست.

هو الفصل لیس بالهزل.

به عدالت سخن می‌گوید و به بخشش و نیکی فرمان می‌دهد.

هو النّاطق بالعدل، و الآمر بالفضل.

هر کس هدایت را در غیر آن بجوید، خدا گمراهش می‌کند؛ و هر سرکشِ زورگویی که سرپرستیِ کار را به دست بگیرد و به غیر آن حکم کند، خدا کمرش را می‌شکند.

من ابتغی الهدی فی غیره أضلّه اللّه، و من ولی الأمر من جبّار فحكم بغیره قصمه اللّه.

منابع (۱)
  1. تتبّع. ورد فی المعجم الكبیر ج 20 ص 84. عن موسی بن عیسی بن المنذر الحمصی، عن محمد بن المبارك الصوری، عن عمرو بن واقد، عن یونس بن میسرة بن حلبس، عن أبی إدریس الخولانی، عن معاذ بن جبل، عن علی علیه السّلام. و عن احمد بن معلی الدمشقی، عن هشام بن عمار، عن عمرو بن واقد، عن یونس بن میسرة بن حلبس، عن أبی إدریس الخولانی، عن معاذ بن جبل، عن علی علیه السّلام.

پس در پیروی از آنچه از سوی خدا برایتان آمده کامیابیِ بزرگ است، و در رها کردنش خطای آشکار.

ففی اتّباع ما جاءكم من اللّه الفوز العظیم، و فی تركه الخطأ المبین.

و فرمود: «فَإِمّا یَأْتِیَنَّکُمْ مِنِّی هُدیً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدایَ فَلا یَضِلُّ وَ لا یَشْقی»؛ پس هرگاه از سوی من هدایتی برایتان بیاید، هر کس از هدایت من پیروی کند نه گمراه می‌شود و نه تیره‌بخت.

و قال: فَإِمّا یَأْتِیَنَّكُمْ مِنِّی هُدیً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدایَ فَلا یَضِلُّ وَ لا یَشْقی .

منابع (۱)
  1. سورة طه/ 123.

پس خدا هر خیری را که در دنیا و آخرت امید می‌رود، در پیروی از قرآن قرار داده است.

فجعل فی اتّباعه كلّ خیر یرجی فی الدّنیا و الآخرة.

منابع (۱)
  1. ورد فی تفسیر العیاشی ج 1 ص 7 الحدیث 16. عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی عیون الأخبار لابن قتیبة ج 2 ص 148. عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی العقد الفرید ج 2 ص 103. بالسند الوارد فی عیون الأخبار. و فی نثر الدر ج 1 ص 258. مرسلا.و فی شرح الأخبار ج 2 ص 310 الحدیث 632. عن حمزة الرباب المغربی، بإسناده عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی المصنف للكوفی ج 7 ص 164 الحدیث 2. عن حسین بن علی، عن حمزة الزیات، عن أبی المختار الطائی، عن ابن أخی الحارث الأعور، عن الحارث، عن علی علیه السّلام. و فی المعجم الكبیر ج 20 ص 84. عن موسی بن عیسی بن المنذر الحمصی، عن محمد بن المبارك الصوری، عن عمرو بن واقد، عن یونس بن میسرة بن حلبس، عن أبی إدریس الخولانی، عن معاذ بن جبل، عن علی علیه السّلام. و عن احمد بن معلی الدمشقی، عن هشام بن عمار، عن عمرو بن واقد، عن یونس بن میسرة بن حلبس، عن أبی إدریس الخولانی، عن معاذ بن جبل، عن علی علیه السّلام. و فی مسند الشامیین ج 3 ص 258 الحدیث 2206. بالسند الأول الوارد فی المعجم الكبیر. و فی كنز العمال ج 16 ص 193 الحدیث 44216. عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی سنن الدارمی ج 2 ص 436. عن محمد بن العلاء، عن زكریا ابن عدی، عن محمد بن سلمة، عن ابن سنان، عن عمرو بن مرة، عن أبی البحتری، عن الحارث، عن علی علیه السّلام. و فی عین الأدب و السیاسة ص 291. مرسلا عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی جامع الأصول ج 9 ص 352 الحدیث 6221. عن الترمذی، عن علی علیه السّلام. و فی الدر المنثور ج 6 ص 337. مرسلا عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی مجمع البیان ج 1 ص 45. مرسلا عن الحارث بن الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی الكامل لابن عدی ج 4 ص 5.عن علی بن العباس، عن الحسن بن خلف، عن إسحاق الأزرق، عن شعیب بن صفوان، عن حمزة الزیات، عن أبی إسحاق، عن الحارث، عن علی علیه السّلام. -

وضعیت عرب پیش از بعثت پیامبر (ص)

اما بعد، خدای پاک و برتر محمد (ص) را برانگیخت، در حالی که هیچ‌کس از عرب کتابی نمی‌خواند و ادعای پیامبری و وحی نداشت؛ پس پیامبر به یاری کسانی که از او اطاعت کردند، با کسانی که نافرمانی‌اش کردند جنگید.

أمّا بعد؛ فإنّ اللّه - سبحانه و تعالی - بعث محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و لیس أحد من العرب یقرأ كتابا، و لا یدّعی نبوّة و لا وحیا؛ فقاتل بمن أطاعه من عصاه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۳۳

پس پیامبر مردم را پیش راند تا در جایگاهشان نشاند و به راه نجاتشان رساند. او شتابان مردم را می‌برد پیش از آنکه قیامت بر سرشان فرود آید. هر خسته‌ای که از راه بازمی‌ماند و هر شکسته‌ای که می‌ایستاد، پیامبر کنارش می‌ماند تا او را به مقصد برساند؛ مگر تباه‌شده‌ای که هیچ خیری در او نبود.

فساق النّاس حتّی بوّأهم محلّتهم، و بلّغهم منجاتهم؛ و یبادر بهم السّاعة أن تنزل بهم؛ یحسر الحسیر، و یقف الكسیر؛ فیقیم علیه حتّی یلحقه غایته، إلاّ هالكا لا خیر فیه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۳۳
منابع (۲)
  1. یسوقهم إلی... ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
  2. أراهم منجاتهم. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.

پس آسیابشان به گردش درآمد، نیزه‌شان راست ایستاد و صخره‌شان آرام گرفت (کارشان استوار و منظم شد).

فاستدارت رحاهم، و استقامت قناتهم، و اطمأنّت صفاتهم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۳۳

به خدا سوگند، من از رانندگانِ آن کاروان بودم تا زمانی که به تمامی رو برگرداند و در مهار خود یکپارچه و رام شد. نه ناتوان شدم، نه سست شدم، نه ترسیدم، نه بی‌رمق شدم و نه خیانت کردم.

و أیم اللّه؛ لقد كنت من ساقتها، حتّی تولّت بحذافیرها، و استوسقت فی قیادها؛ ما عجزت، [و لا] ضعفت، و لا جبنت، و لا وهنت، و لا خنت.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۳۳
منابع (۲)
  1. أما و اللّه. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
  2. إن كنت لفی ساقتها. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.

کاری که پیامبر (ص) برای اصلاح امت کرد

این حرکت من هم درست مانند همان کار است، بر پایهٔ پیمانی که فرستادهٔ خدا (ص) دربارهٔ آن با من بسته است.

و إنّ مسیری هذا لمثلها عن عهد إلیّ فیه من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۳۳
منابع (۲)
  1. لمثلها. ورد فی نسخة العام 400 ص 43. و نسخة ابن المؤدب ص 29. و نسخة الآملی ص 30. و نسخة الإسترابادی ص 43.
  2. ورد فی وقعة الجمل ص 112. مرسلا. و فی الإرشاد ص 132. مرسلا.

پافشاری امام بر نبرد با باطل و سبب دشمنی با او

به خدا سوگند، اگر خدا بخواهد، شکم باطل را می‌درم تا حق را از پهلویش بیرون بکشم.

و أیم اللّه لأبقرنّ‌الباطل حتّی أخرج الحقّ من خاصرته إن شاء اللّه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۳۳
منابع (۳)
  1. لأنقبنّ. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
  2. یخرج الحقّ. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
  3. جنبه. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.

پس به قریش بگو از دست من هرچه می‌خواهند فریاد و ناله سر دهند!

فقل لقریش فلتضجّ منّی ضجیجها.

منابع (۱)
  1. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 1 ص 233. من كتاب الجمل لأبی مخنف. مرسلا. و فی الكافئة ص 20 الحدیث 19. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 69. مرسلا.

مرا با قریش چه کار! هان، به خدا سوگند، روزی که کافر بودند با آنان جنگیدم و امروز هم که فتنه‌زده‌اند حتماً با آنان خواهم جنگید.

ما لی و لقریش!. أما و اللّه لقد قاتلتهم كافرین، و لأقاتلنّهم مفتونین.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۳۳
منابع (۱)
  1. ورد فی شرح ابن أبی الحدید. و الكافئة. و فی الإرشاد ص 132. مرسلا.

من دیروز حریف آنان بودم، همان‌گونه که امروز حریفشان هستم.

و إنّی لصاحبهم بالأمس كما أنا صاحبهم الیوم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۳۳

به خدا سوگند، قریش هیچ خرده‌ای بر ما نمی‌گیرند جز اینکه ما خاندانی هستیم که خدای ارجمند و بزرگ بنای ما را بالاتر از بنای آنان برافراشت، سرهای ما را برتر از سرهای آنان بالا برد و ما را بر آنان برگزید. پس بر خدا خرده گرفتند که چرا ما را بر آنان برگزیده است، از آنچه خدا پسندید خشمگین شدند و آنچه را خدا ناپسند داشت دوست داشتند.

و اللّه ما تنقم منّا قریش إلاّ أنّا أهل بیت شیّد اللّه - عزّ و جلّ - بنیاننا فوق بنیانهم، و أعلی رؤوسنا فوق رؤوسهم، و اختارنا علیهم؛ ف نقموا علی اللّه أن اختارنا علیهم، و سخطوا ما رضی اللّه، و أحبّوا ما كره اللّه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۳۳
منابع (۱)
  1. ورد فی وقعة الجمل ص 112. مرسلا. و فی مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 229.مرسلا. و فی العدد القویة ص 189 الحدیث 19. من كتاب الإرشاد لكیفیة الطلب فی أئمة العباد. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 71. مرسلا. باختلاف.

برتری خاندان پیامبر بر امت

وقتی خدا ما را برگزید، آنان را در حریم خود شریک کردیم و به قلمرو خود راه دادیم؛ کتاب خدا و پیامبری را به آنان شناساندیم، واجبات و سنت‌ها را به آنان آموختیم، دانش دین و دین‌داری را آیینشان ساختیم، قرآنِ روشنگر را به حافظه‌شان سپردیم و به راه راست هدایتشان کردیم. اما پس از پیامبرمان بر ما تاختند، برتری ما را انکار کردند، فرمانرواییِ پیامبرمان را از ما غصب کردند، حق ما را که خدا برایمان واجب کرده بود از ما دریغ داشتند و وسیله‌های کارها و پرچم‌های ما را از ما گرفتند. پس چنان شدند که آن شاعر پیشین گفت:

فلمّا اختارنا اللّه شركناهم فی حریمنا، و أدخلناهم فی حیّزنا، فعرّفناهم الكتاب و النّبوّة، و علّمناهم الفرائض و السّنن، و دیّنّاهم الفقه و الدّین، و حفّظناهم القرآن المبین، و هدیناهم الصّراط المستقیم؛ فوثبوا علینا بعد نبیّنا، و جحدوا فضلنا، و غصبونا سلطان نبیّنا، و منعونا حقّنا الّذی افترضه اللّه لنا، و ألتونا أسباب أعمالنا و أعلامنا، فكانوا كما قال الأوّل:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۴نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۳۳
منابع (۳)
  1. ورد فی العدد القویة ص 189 الحدیث 19. من كتاب الإرشاد لكیفیة الطلب فی أئمة العباد. مرسلا.
  2. خیرنا. ورد فی نسخة ابن شذقم ص 71.
  3. ورد فی مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 229. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 71. مرسلا.

«أدمت لعمری شربک المحض صابحا / و أکلک بالزّبد المقشّرة البجرا» به جانم سوگند، همچنان هر بامداد شیر خالص نوشیدی و خرمای پوست‌کندهٔ پرگوشت را با کره خوردی (همیشه در ناز و نعمت بودی)؛

أدمت لعمری شربك المحض صابحا و أكلك بالزّبد المقشّرة البجرا

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۴

«و نحن وهبناک العلاء و لم تکن / علیّا و حطنا حولک الجرد و السّمرا» حال آنکه ما سروری و بلندی را به تو بخشیدیم، در حالی که بلندپایه نبودی، و اسب‌های تیزتک و نیزه‌های گندم‌گون را گرداگردت نگهبان ساختیم.

و نحن وهبناك العلاء و لم تكن علیّا و حطنا حولك الجرد و السّمرا

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۴

برتری‌های ویژهٔ امام و خاندان پیامبر

مگر به دست ما از سرگردانیِ کفر، از کوریِ گمراهی و از بیراههٔ نادانی هدایت نشدند؟

أ لیس بنا اهتدوا من تیه الكفر، وّ من عمی الضّلالة، و غیّ الجهالة؟.

مگر به دست من از فتنهٔ تاریک و بلای کور نجات نیافتند؟

أ لیس بی أنقذوا من الفتنة الظّلماء و المحنة العمیاء؟.

وای بر آنان! مگر من آنان را از یوغِ جنگ‌های سرکشان، یورشِ گردنکشان، شمشیرهای ستمگران، پایمال شدن در زیر پای شیران، چکاچک شمشیرِ دلاورانِ بیگانه و ستیزِ سرورانِ نامدار نرهاندم؟ همان کسانی که زورمندانِ خموشِ عرب، غنیمتِ جنگ، محورِ پیش‌تازی، کوه‌های نبرد، تیرهای بلا و سیلِ شمشیرها بودند؟

ویلهم! ألم أخلّصهم من نیر حروب الطّغاة، و كرّة العتاة، و سیوف البغاة، و وطأة الأسد، و مقارعة الطّماطمة، و مماحكة القماقمة، الّذین كانوا عجم العرب، و غنم الحرب، و قطب الإقدام، و جبال القتال، و سهام الخطوب، و سیل السّیوف؟.

وای بر آنان! مگر به دست من بر بلندیِ شرف بالا نرفتند و به دست من به حق و انصاف نرسیدند؟

ویلهم!. أ لیس بی تسنّموا الشّرف، و بی نالوا الحقّ و النّصف؟.

وای بر آنان! مگر من نشانهٔ پیامبریِ محمد (ص)، گواه رسالت او و نشانِ خشنودی و خشم او نیستم؟

ویلهم!. أ لست آیة نبوّة محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و دلیل رسالته، و علامة رضاه و سخطه؟.

وای بر آنان! مگر به دست من زره‌های صاف و درخشان شکافته نمی‌شد و مردانِ حریص بر جنگ ریشه‌کن نمی‌شدند؟ و مگر به دست من کاسهٔ سرِ پهلوانان و فرقِ دلاوران شکافته نمی‌شد، آنگاه که قبیلهٔ تَیم به گریز و قبیلهٔ عَدی به عقب‌نشینی پناه می‌بردند؟

ویلهم! أ لیس بی كان یقطع الدّروع الدّلاص، و تصطلم الرّجال الحراص؛ و بی كان یبری جماجم البهم، و هام الأبطال، إذا فزعت تیم إلی الفرار، و عدیّ إلی الانتكاص؟.

هان! اگر من قریش را به کام مرگ‌ها و هلاکت‌ها می‌سپردم و آنان را دروشدهٔ شمشیرهای غنیمت‌گیران، غنیمتِ غنیمت‌جویان، پایمالِ اسب‌های غیرعرب، یورش‌های دشمنان و حمله‌های بالادستان رها می‌کردم، تا در تنگناها و سختی‌ها، به هنگام رها شدنِ لگام‌ها و درخششِ نیزه‌ها، سم‌های اسب‌های اصیل و شیهه‌کشان آنان را خرد و آسیاب می‌کرد، دیگر زنده نمی‌ماندند که به من ستم کنند و نمی‌زیستند که حقم را پامال سازند؛ و دیگر امروز نمی‌گفتند: «تو مردی حریص و متهم هستی!»

أما و إنّی لو أسلمت قریشا للمنایا و الحتوف، و تركتهم حصیدا لسیوف الغوانم، و غنیمة لأهل الغنائم، و وطأة لخیول الأعاجم، و كرّات الأعادی، و حملات الأعالی، فطحنتهم سنابك الصّافنات، و حوافر الصّاهلات، فی مواقف الأزل و الهزل، عند إطلاق الأعنّة، و بریق الأسنّة؛ لما بقوا لظلمی، و لا عاشوا لهضمی؛ و لما قالوا: إنّك لحریص متّهم الیوم.

جاهایی که مدعیانِ دلسوزی برای اسلام پا پس کشیدند

ای گروه مهاجران (مسلمانانِ کوچ‌کرده از مکه) و انصار (یارانِ پیامبر از مردمِ مدینه)! آن شتاب و پیش‌دستیِ تَیم و عَدی به سوی سقیفهٔ بنی‌ساعده از ترسِ فتنه، کجا بود؟

یا معاشر المهاجرین و الأنصار؛ أین كانت سبقة تیم و عدیّ إلی سقیفة بنی ساعدة خوف الفتنة؟.

چرا در روز اَبواء نبود، آنگاه که صف‌ها به هم پیوست، مرگ‌ها فزونی گرفت و شمشیرها بر هم کوفته شد؟

ألا كانت یوم الأبواء، إذ تكانفت الصّفوف، و تكاثرت الحتوف، و تقارعت السّیوف؟.

یا چرا در روزِ نبرد با پسر عَبدوُد از فتنه‌ای که اسلام را تهدید می‌کرد نترسیدند، آنگاه که با شمشیرش باد در گلو انداخت، از سرِ تکبر سر بالا گرفت و نگاهش را گردنکشانه‌ دوخت؟

أم هلاّ خشیا فتنة الإسلام یوم ابن عبد ودّ، و قد نفخ بسیفه، و شمخ بأنفه، و طمح بطرفه؟.

و چرا در روز بُواط بر دین و اهل دین دل نسوزاندند، آنگاه که رنگِ افق سیاه شد، استخوانِ گردن کج شد و سیلِ غرق‌کننده سرازیر شد؟

و لم لم یشفقا علی الدّین و أهله یوم بواط؛ إذ اسودّ لون الأفق، و اعوجّ عظم العنق، و انحلّ سیل الغرق؟.

و چرا در روز رَضوی دل نسوزاندند، آنگاه که تیرها در پرواز بود، مرگ‌ها روان بود و شیران می‌غریدند؟

و لم لم یشفقا یوم رضوی؛ إذ السّهام تطیر، و المنایا تسیر، و الأسد تزیر؟.

و چرا در روز عُسَیره پیش‌دستی نکردند؛ آنگاه که دندان‌ها به هم می‌خورد، گوش‌ها کر می‌شد و زره‌ها از هم می‌درید؟

و هلاّ بادرا یوم العسیرة؛ إذ الأسنان تصطكّ، و الآذان تستكّ، و الدّروع تهتك؟.

و چرا در روز بدر پیش‌دستی نکردند؛ آنگاه که جان‌ها در نفس‌های سنگین به لب می‌رسید، اسب‌های تیزرو دلیران را چون ردا بر دوش می‌کشیدند و زمین از خون پهلوانان سیراب می‌شد؟

و هلاّ كانت مبادرتهما یوم بدر؛ إذ الأرواح فی الصّعداء ترتقی، و الجیاد بالصّنادید ترتدی، و الأرض بدماء الأبطال ترتوی؟.

و چرا در روز بدر دوم دلشان برای دین نسوخت؛ در حالی که نیزه‌زنیِ پیاپی ترس به دل می‌انداخت، رگ‌های گردن فوران می‌کرد و سینه‌ها به خون رنگین می‌شد؟!

و لم لم یشفقا علی الدّین یوم بدر الثّانیة؛ و الدّعاس ترعب، و الأوداج تشخب، و الصّدور تخضب؟!.

و چرا در روز ذات‌اللُّیوث پیش‌دستی نکردند، هنگامی که کره‌خرِ وحشی از تشنگی و گرما بی‌تاب شده بود، شترمرغِ بلندقد از پا افتاده بود و ستاره در تاریکی فرو رفته بود (از شدت گردوغبار میدان جنگ)؟

و هلاّ بادرا یوم ذات اللّیوث، و قد أمجّ التّولب، و اصطلم الشّوقب، و ادلهمّ الكوكب؟.

و چرا در روز اَکدَر دلشان برای اسلام نسوخت، هنگامی که چشم‌ها اشک می‌ریخت، مرگ می‌درخشید و شمشیرهای پهن از غلاف بیرون کشیده می‌شد؟

و لم لا كانت شفقتهما علی الإسلام یوم الأكدر، و العیون تدمع، و المنیّة تلمع، و الصّفائح تنزع؟.

من مرد این میدان‌ها، پدر این ایستادگی‌ها و فرزند این کارهای ستوده‌ام.

أنا صاحب هذه المشاهد، و أبو هذه المواقف، و ابن هذه الأفعال الحمیدة.

من کشندهٔ حریفان و به خاک افکنندهٔ دلیرانم.

أنا قاتل الأقران، و مجدّل الشّجعان.

من همانم که چشم شرک (شریک گرفتن برای خدا) را کور کردم و تختش را فرو ریختم؛ نه با جهادم بر خدا منت می‌گذارم و نه با فرمان‌برداری‌ام بر او ناز می‌فروشم، بلکه از نعمت پروردگارم سخن می‌گویم.

أنا الّذی فقأت عین الشّرك، و ثللت عرشه؛ غیر ممتنّ علی اللّه بجهادی، و لا مدلّ إلیه بطاعتی، و لكن أحدّث بنعمة ربّی.

سپس امام (ع) دست‌هایش را بالا برد و فرمود:

ثم رفع علیه السّلام یدیه فقال:

خدایا، «اِفْتَحْ بَیْنَنا وَ بَیْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ» (میان ما و قوممان به حق داوری کن)، که من بستر پیامبریِ محمد -که درودهای تو بر او و خاندانش باد- را هموار کردم، پرچم‌های دینت را برافراشتم و نشانهٔ پیامبرت را بلندآوازه ساختم؛ اما آنان بر من تاختند، بر من چیره شدند، به من آسیب رساندند، پیاپی به من ستم کردند و از سر حسادت از دورم پراکنده شدند.

اللهم اِفْتَحْ بَیْنَنا وَ بَیْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ ، فإنّی مهّدت مهاد نبوّة محمّد صلواتك علیه و آله، و رفعت أعلام دینك، و أعلیت منار رسولك؛ فوثبوا علیّ و غالبونی و نالونی و واترونی، و تفرّقوا عنّی بحسدهم.

منابع (۱)
  1. الأعراف/ 89.

حال کسانی که پیش از او حقش را به زور گرفتند

ابوحازم انصاری برخاست و به او گفت: ای امیر مؤمنان! ابوبکر و عمر حقت را پایمال کردند و میراثت را به زور از تو گرفتند؛ آیا آن دو بر حق رفتند یا بر باطل مردند؟

فقام إلیه أبو حازم الأنصاری فقال: یا أمیر المؤمنین؛ إن أبا بكر و عمر ظلماك حقّك، و غصباك إرثك؛ أعلی الحق مضیا، أم علی الباطل ماتا؟.

به ما بفهمان تا باطل آن دو را از حق تو بشناسیم، یا حق آن دو را از حق تو بشناسیم.

أفهمنا لنعلم باطلهما من حقك، أو نعلم حقهما من حقك.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

ای برادر انصار (یاران پیامبر از مردم مدینه)! نه آنچه را گرفتند به حق گرفتند، نه بر راه درست ماندند، نه بر دین از دنیا رفتند و نه از سر زدن فتنه‌ای ترسیدند.

یا أخا الأنصار؛ لا بحقّ أخذا ما أخذا، و لا علی صواب أقاما، و لا علی دین مضیا، و لا علی نجوم فتنة خشیا.

سپس امام (ع) فرمود:

ثم قال علیه السّلام:

مردم! آیا می‌دانید که قابیل، پسر آدم، هنگامی که برادرش هابیل را کشت بر حق بود؟

أیّها النّاس؛ أتعلمون أنّ ابن آدم قابیل حین قتل أخاه هابیل كان علی الحقّ؟.

گفتند: نه، ای امیر مؤمنان.

قالوا: لا. یا أمیر المؤمنین.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

آیا می‌دانید که پسران یعقوب هنگامی که برادرشان را فروختند و پدرشان را آزار دادند بر حق بودند؟

أتعلمون أنّ بنی یعقوب كانوا علی الحقّ حین باعوا أخاهم و عقّوا أباهم؟.

گفتند: نه، ای امیر مؤمنان.

قالوا: لا. یا أمیر المؤمنین.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

مگر نه این است که هر کدامشان از سر حسادت و کینه با برادرش چنین کرد؟

أ لیس فعل كلّ واحد بصاحبه حسدا و بغضا؟.

گفتند: آری، ای امیر مؤمنان.

قالوا: نعم. یا أمیر المؤمنین.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

آن دو نیز از سر حسادت و کینه با من همین کار را کردند.

كذلك فعلا معی حسدا و بغضا.

حال خاندان پیامبر و پیروانشان و حال دشمنانشان

سپس امام (ع) فرمود:

ثم قال علیه السّلام:

هر کس بخواهد از کار ما و کار این گروه بپرسد، بداند که ما و پیروانمان از روزی که خدا آسمان‌ها و زمین را آفرید بر راه و رسم موسی (ع) و پیروانش هستیم، و دشمن ما و پیروانش از روزی که خدا آسمان‌ها و زمین را آفرید بر راه و رسم فرعون و پیروانش هستند.

من أراد أن یسأل عن أمرنا و أمر القوم، فإنّا و أشیاعنا یوم خلق اللّه السّماوات و الأرض علی سنّة موسی علیه السّلام و أشیاعه، و إنّ عدوّنا و أشیاعه یوم خلق اللّه السّماوات و الأرض علی سنّة فرعون و أشیاعه.

زید بن صوحان عَبدی به او گفت: ای امیر مؤمنان! کدام سلطه چیره‌تر و نیرومندتر است؟

فقال له زید بن صوحان العبدی: یا أمیر المؤمنین؛ أیّ سلطان أغلب و أقوی؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

خواهش نفس (خواسته‌ای که آدم را از راه درست بیرون می‌برد).

الهوی.

گفت: کدام خواری خوارکننده‌تر است؟

فقال: فأیّ ذلّ أذلّ؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

پیامدهای حرص بر دنیا و کفر به خدا

حرص زدن بر دنیا.

الحرص علی الدّنیا.

گفت: از دست دادنِ چه چیزی سخت‌تر است؟

فقال: فأیّ فقد أشدّ؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

کفر به خدا پس از ایمان.

الكفر باللّه بعد الإیمان.

گفت: کدام دعا از راه درست دورتر است؟

فقال: فأیّ دعوة أضلّ؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

کسی که برای چیزی دعا می‌کند که شدنی نیست.

الدّاعی بما لا یكون.

پرسید: پس کدام کار برتر است؟

فقال: فأی عمل أفضل؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

تقوا (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن).

التّقوی.

پرسید: پس کدام کار کامیاب‌تر است؟

فقال: فأیّ عمل أنجح؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

خواستنِ آنچه نزد خدای ارجمند و بزرگ است.

طلب ما عند اللّه - عزّ و جلّ -.

پرسید: پس کدام همنشین بدتر است؟

فقال: فأیّ الصاحب شرّ؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

کسی که نافرمانیِ خدای ارجمند و بزرگ را برایت زیبا جلوه می‌دهد.

المزیّن لك معصیة اللّه - عزّ و جلّ -.

معنای نیرومندترین، بدبخت‌ترین و بخیل‌ترینِ آفریدگان

پرسید: پس کدام‌یک از آفریدگان نیرومندتر است؟

فقال: فأیّ الخلق أقوی؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

انسانِ فرزانه.

الحكیم.

پرسید: پس کدام‌یک از آفریدگان بدبخت‌تر است؟

فقال: فأیّ الخلق أشقی؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

کسی که دینش را به دنیای دیگری فروخت.

من باع دینه بدنیا غیره.

پرسید: پس کدام‌یک از آفریدگان بخیل‌تر است؟

فقال: فأی الخلق أشحّ؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

کسی که مال را از راهِ ناحلال به دست آورد و در جای ناحق گذاشت.

من أخذ المال من غیر حلّه، فجعله فی غیر حقّه.

پرسید: پس کدام‌یک از مردم زیرک‌تر است؟

فقال: فأیّ الناس أكیس؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

کسی که راه درستِ خود را از گمراهی‌اش بازشناخت و به راه درستِ خود گرایش یافت.

من أبصر رشده من غیّه فمال إلی رشده.

پرسید: پس کدام‌یک از مردم بردبارتر است؟

فقال: فأیّ الناس أحلم؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

کسی که خشمگین نمی‌شود.

الّذی لا یغضب.

پرسید: پس کدام‌یک از مردم در رأی و نظرش استوارتر است؟

فقال: فأیّ الناس أثبت رأیا؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

کسی که مردم او را دربارهٔ خودش نفریفتند، و دنیا با زیورهایش او را فریب نداد.

من لم یغرّه النّاس من نفسه، و لم تغرّه الدّنیا بشنوفها.

پرسید: پس کدام‌یک از مردم نادان‌تر است؟

فقال: فأیّ الناس أحمق؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

کسی که فریبِ دنیا را خورده، در حالی که دگرگونیِ حال‌هایش را در آن می‌بیند،

المغترّ بالدّنیا و هو یری ما فیها من تقلّب أحوالها،

پرسید: پس حسرتِ کدام‌یک از مردم شدیدتر است؟

فقال: فأیّ الناس أشدّ حسرة؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

کسی که از دنیا و آخرت بی‌بهره ماند؛ «ذلِکَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِینُ» همین است آن زیانِ آشکار.

الّذی حرم الدّنیا و الآخرة ذلِكَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِینُ .

منابع (۱)
  1. الحج/ 11.

پرسید: پس کدام‌یک از آفریدگان کورتر است؟

فقال: فأیّ الخلق أعمی؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

کسی که برای غیرِ خدا کار کرد و پاداش را از خدای برتر می‌خواهد.

الّذی عمل لغیر اللّه، یطلب الثّواب من اللّه - تعالی -.

معنای استواریِ رأی و برترینِ قناعت‌ها

سپس پرسید: کدام قناعت برتر است؟

فقال: فأیّ القنوع أفضل؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

کسی که به آنچه خدای توانا و باشکوه به او داده است قانع باشد.

القانع بما أعطاه اللّه - عزّ و جلّ -.

سپس پرسید: کدام مصیبت سخت‌تر است؟

فقال: فأیّ المصائب أشدّ؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

مصیبت در دین.

المصیبة فی الدّین.

معنای دوست‌داشتنی‌ترین کارها و بهترینِ مردم نزد خدا

سپس پرسید: کدام کار نزد خدای توانا و باشکوه دوست‌داشتنی‌تر است؟

فقال: فأیّ الأعمال أحبّ إلی اللّه - عزّ و جلّ -؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

انتظارِ گشایش.

انتظار الفرج.

سپس پرسید: کدام‌یک از مردم نزد خدای توانا و باشکوه بهتر است؟

فقال: فأیّ الناس خیر عند اللّه - عزّ و جلّ -؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

کسی که از همه بیشتر از خدا بترسد، بیش از همه به تقوا عمل کند، و از همه کمتر به دنیا دل ببندد.

أخوفهم للّه، و أعملهم بالتّقوی، و أزهدهم فی الدّنیا.

منابع (۱)
  1. و أصبرهم علی التّقوی. ورد فی دستور معالم الحكم ص 103. مرسلا.

سپس پرسید: کدام سخن نزد خدای توانا و باشکوه برتر است؟

فقال: فأیّ الكلام أفضل عند اللّه - عزّ و جلّ -؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

فراوانیِ یاد خدا، زاری کردن به درگاهش و دعا کردن به او.

كثرة ذكر اللّه، و التّضّرّع إلیه، و دعائه.

سپس پرسید: کدام سخن راست‌تر است؟

فقال: فأیّ القول أصدق؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

گواهی دادن به اینکه جز خدا خدایی نیست.

شهادة أن لا إله إلاّ اللّه.

سپس پرسید: کدام ایمان نزد خدای توانا و باشکوه بزرگ‌تر است؟

فقال: فأیّ الإیمان أعظم عند اللّه - عزّ و جلّ -؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

تسلیم بودن و پارسایی (پرهیز از حرام و هر چه شبهه دارد).

التّسلیم و الورع.

سپس پرسید: کدام‌یک از مردم گرامی‌تر است؟

فقال: فأیّ الناس أكرم؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

کسی که در میدان‌ها صادق و پایدار باشد، زبانش را از حرام‌ها نگه دارد، و به کارِ نیک فرمان دهد و از کارِ ناپسند بازدارد.

من صدق فی المواطن، و كفّ لسانه عن المحارم، و أمر بالمعروف و نهی عن المنكر.

سپس امیر مؤمنان (ع) رو به مردم کرد و فرمود:

ثم توجه أمیر المؤمنین علیه السّلام إلی الناس و قال:

رسول خدا (ص) فرمود: هر کس شاد می‌شود که به مردی نگاه کند که یکی از اعضای بدنش پیش از خودش به بهشت می‌رود، به زید بن صوحان نگاه کند.

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: من سرّه أن ینظر إلی رجل یسبقه بعض أعضائه إلی الجنّة فلینظر إلی زید بن صوحان.

پس زید در روز جمل همراه امیر مؤمنان علی (ع) به شهادت رسید، در حالی که پیش‌تر یکی از دو دستش را در جنگ قادسیه از دست داده بود.

فاستشهد زید مع أمیر المؤمنین علی علیه السّلام یوم الجمل بعد أن كان فقد إحدی یدیه فی حرب القادسیة.

و او پیش از شهادتش وصیت کرد: مرا با همین لباس‌هایم به خاک بسپارید؛ زیرا من دادخواهم (در قیامت از قاتلم شکایت می‌کنم).

و أوصی قبل استشهاده: أدفنونی فی ثیابی، فإنّی مخاصم.

منابع (۱)
  1. ورد فی تفسیر فرات الكوفی ص 314 الحدیث 420-5. عن الحسین بن سعید، عن محمد بن مروان، عن عبید بن خنیس، عن الصباح بن یحیی، عن الحارث بن حصیرة، عن أبی صادق، عن حنش، عن علی علیه السّلام. و فی من لا یحضره الفقیه ج 4 ص 274 الحدیث 9. الصدوق، عن محمد بن إبراهیم بن إسحاق، عن احمد بن محمد بن سعید الهمدانی، عن الحسن بن قاسم، عن علی بن إبراهیم بن المعلی، عن أبی عبد اللّه محمد بن خالد، عن عبد اللّه بن بكر المرادی، عن موسی الكاظم، عن أبیه، عن جده، عن علی السجاد، عن أبیه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 478 الحدیث 644-4. بالسند الوارد فی من لا یحضره الفقیه. و فی الأنساب للسمعانی ج 4 ص 139. مرسلا. و فی خصائص الوحی المبین ص 184 الحدیث 132. عن الحافظ أبی نعیم، عن سلیمان بن احمد، عن

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۴، صفحهٔ ۴۰۳. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن