کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۴۶۱۵ دقیقه خواندن

آداب جنگ، پیش از نبرد جمل

خطبه‌ای از او (ع) پیش از جنگ جمل، در آموزش آداب جنگ و تعیین قواعد پیکار به یارانش

جنگ جملجمادی‌الاول ۳۶ قنزدیک بصره (اردوگاه و میدان خُریبه)، شب و صبح پیش از نبردتاریخ محتمل

در بصره، در آستانهٔ جنگ جمل (جمادی‌الاول ۳۶). ویراستار آن را «پیش از جنگ جمل» می‌داند. امام پس از ستایش خدا و سفارش به پرهیزگاری و بی‌اعتنایی به دنیا (زهد)، آداب جنگ را به یارانش می‌آموزد: پایداری، سپردن پرچم به دلاوران، تعقیب‌نکردن گریزان، نکشتن زخمی، آزارنرساندن به زنان و غنیمت‌نگرفتن. چون صف‌ها آراسته شد، می‌گوید «شتاب نکنید تا دلیلم را کامل بگویم». از اهل بصره می‌پرسد: «آیا در حکم‌کردنم ستمی یا در تقسیم‌کردنم بی‌عدالتی یافتید؟» آیهٔ پیمان‌شکنان را می‌خواند و می‌گوید پیامبر به او فرمود با پیمان‌شکنانِ جمل، ستمگران و خوارج خواهی جنگید.

خطاب به: سپاه و یاران امام؛ در بخش پایانی اهل بصره (سپاه عایشه، طلحه و زبیر)

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۱۹۱، نامهٔ ۱۴، نامهٔ ۱۶، خطبهٔ ۱۲۴، خطبهٔ ۱۹۹، خطبهٔ ۱۲۳

روی خط زمان
بخش‌های این متن (۱۷)
  1. برانگیخته شدن پیامبر (ص) و حال مردم پیش از آن
  2. بی‌رغبت کردن مردم به دنیا و اهل آن
  3. حالِ دنیاداران و کسانی که نفس‌زنان در پیِ دنیا می‌دوند
  4. بی‌رغبت کردن مردم به دنیا و اهل آن
  5. تشویق مردم به جهاد و آموزش اصول پیکار
  6. تأکید امام (ع) بر روحیهٔ جنگجویان در میدان نبرد
  7. هشدار امام (ع) به جنگجویان دربارهٔ نافرمانی خدا
  8. سفارش امام (ع) به سپردن پرچم به دست دلیران
  9. برانگیختن جنگجویان به نبرد از سوی امام (ع)
  10. آموزش آداب جنگ به یاران از سوی امام (ع)
  11. تأکید بر اصلِ حمله و عقب‌نشینی در میدان‌های جنگ
  12. سفارش امام (ع) به سپاهیان دربارهٔ رفتار با غیرنظامیان و اسیران
  13. حکم امام (ع) دربارهٔ آنچه سپاهیان در اردوگاه دشمن می‌یابند
  14. تأکید امام (ع) بر مراعاتِ زنانِ داغدار
  15. تأکید امام (ع) بر یاری رساندنِ سپاهیان به برادرانشان در جنگ
  16. اتمام حجتِ امام (ع) با مردم بصره پیش از نبرد
  17. تأکید امام (ع) بر اینکه پیامبر (ص) از رویدادهای آینده به او خبر داده است

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

ستایش از آنِ خداست؛ خدایی که ستایشش در میان آفریدگان فراگیر است، سپاهش پیروز است و شکوهش والا و برتر. او را بر نعمت‌های کامل و بخشش‌های بزرگش می‌ستایم.

الحمد للّه الفاشی فی الخلق حمده، و الغالب جنده، و المتعالی جدّه. أحمده علی نعمه التّوامّ‌، و آلائه العظام.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۱
منابع (۱)
  1. التّؤام. ورد فی نسخة العام 400 ص 250. و نسخة ابن المؤدب ص 178.و نسخة الآملی ص 214. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 549. و نسخة عبده ص 415. و نسخة الصالح ص 283.

خدایی که بردباری‌اش بزرگ بود پس بخشید، و در هرچه حکم راند به عدالت رفتار کرد، و آنچه را می‌گذرد و آنچه را گذشته است می‌داند.

الّذی عظم حلمه فعفا، و عدل فی كلّ ما قضی، و علم ما یمضی و ما مضی.

آفریدگان را با دانش خود برای نخستین بار آفرید و با فرمان خود پدید آورد؛ بی‌آنکه از کسی پیروی کند یا آموزش ببیند، و بی‌آنکه از نمونهٔ سازنده‌ای حکیم الگوبرداری کند، و بی‌آنکه خطایی از او سر بزند، و بی‌آنکه گروهی نزدش حاضر باشند.

مبتدع الخلائق بعلمه، و منشئهم بحكمه، بلا اقتداء و لا تعلیم، و لا احتذاء لمثال صانع حكیم، و لا إصابة خطأ، و لا حضرة ملأ.

منابع (۱)
  1. مبتدئ. ورد فی

برانگیخته شدن پیامبر (ص) و حال مردم پیش از آن

و گواهی می‌دهم که محمد (ص) بنده و فرستادهٔ اوست. خدا او را برانگیخت، در حالی که مردم در گرداب بی‌خبری دست‌وپا می‌زدند و در سرگردانی موج می‌خوردند. مهارهای نابودی آنان را به دنبال خود می‌کشید و قفل‌های زنگار بر دل‌هایشان بسته شده بود.

و أشهد أنّ محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عبده و رسوله؛ ابتعثه و النّاس یضربون فی غمرة، و یموجون فی حیرة؛ قد قادتهم أزمّة الحین، و استغلقت علی أفئدتهم أقفال الرّین.

بندگان خدا! شما را به تقوای الهی (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) سفارش می‌کنم؛ زیرا تقوا حقِ خدای پاک بر گردن شماست و حق شما را بر خدا واجب می‌کند. و سفارش می‌کنم که برای تقوا از خدا یاری بجویید و با تقوا نیز از خدا یاری بخواهید؛ چراکه تقوا امروز پناهگاه و سپر است، و فردا راهِ رسیدن به بهشت.

أوصیكم، عباد اللّه، بتقوی اللّه، فإنّها حقّ اللّه - سبحانه -علیكم، و الموجبة علی اللّه حقّكم؛ و أن تستعینوا علیها باللّه، و تستعینوا بها علی اللّه؛ فإنّ التّقوی فی الیوم الحرز و الجنّة، و فی غد الطّریق إلی الجنّة.

منابع (۱)
  1. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 83. مرسلا.

راهش روشن است، رونده‌اش سودبرنده است، و کسی که آن را به امانت بگیرد، امانت‌دار است.

مسلكها واضح، و سالكها رابح، و مستودعها حافظ.

تقوا همواره خود را بر امت‌های گذشته و آیندهٔ شما عرضه کرده است؛ چون فردا به آن نیاز دارند، روزی که خدا آنچه را پدید آورده بازمی‌گرداند، آنچه را بخشیده پس می‌گیرد، و از نعمت‌هایی که داده است می‌پرسد. پس چه اندک‌اند کسانی که تقوا را پذیرفتند و حقِ بارِ آن را به دوش کشیدند!

لم تبرح عارضة نفسها علی الأمم الماضین منكم و الغابرین، لحاجتهم إلیها غدا، إذا أعاد اللّه ما أبدی، و أخذ ما أعطی، و سأل عمّا أسدی؛ فما أقلّ من قبلها، و حملها حقّ حملها!!!.

آنان به شمار، کمترین‌اند؛ و هم‌ایشان سزاوار توصیف خدای پاک‌اند، آنجا که می‌فرماید: «وَ قَلِیلٌ مِنْ عِبادِیَ الشَّکُورُ» (و اندکی از بندگان من سپاسگزارند).

أولئك الأقلّون عددا؛ و هم أهل صفة اللّه - سبحانه -، إذ یقول: وَ قَلِیلٌ مِنْ عِبادِیَ الشَّكُورُ .

منابع (۱)
  1. سبأ/ 13.

پس با گوش‌های خود شتابان به سوی تقوا روی آورید، و با تمام کوشش خود به آن بچسبید؛ آن را جانشین هر چیزِ گذشته‌ای قرار دهید، و به جای هر مخالفی، همراه و موافقِ خود سازید.

فأهطعوا بأسماعكم إلیها، و ألظّوا بجدّكم علیها؛ و اعتاضوها من كلّ سلف خلفا، و من كلّ مخالف موافقا.

منابع (۲)
  1. فانقطعوا. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 250. و نسخة ابن النقیب ص 221. و هامش نسخة الإسترابادی ص 287. و نسخة العطاردی ص 286. عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكنهو - الهند. و عن نسخة نصیری.
  2. و واقظوا. ورد فی نسخة العام 400 ص 251. و نسخة ابن المؤدب ص 179.و نسخة نصیری ص 116. و نسخة الآملی ص 215. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 250. و نسخة الإسترابادی ص 287. و نسخة ابن النقیب ص 221. و نسخة العطاردی ص 286. و ورد أكظّوا فی نسخة العام 550 ص 118 ب. و متن منهاج البراعة ج 11 ص 219. و نسخة عبده ص 416.

با تقوا خوابتان را بیدار کنید، روزتان را با آن بگذرانید، آن را پوششِ زیرینِ دل‌هایتان سازید، گناهانتان را با آن بشویید، بیماری‌ها را با آن درمان کنید، و با آن بر مرگ پیشی بگیرید.

أیقظوا بها نومكم، و اقطعوا بها یومكم، و أشعروا بها قلوبكم، و ارحضوا بها ذنوبكم، و داووا بها الأسقام، و بادروا بها الحمام.

منابع (۱)
  1. ادحضوا. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 179. و نسخة الإسترابادی ص 287.

بی‌رغبت کردن مردم به دنیا و اهل آن

و از کسی که تقوا را تباه کرد عبرت بگیرید، و مبادا کسی که از تقوا فرمان برده است از شما عبرت بگیرد.

و اعتبروا بمن أضاعها، و لا یعتبرنّ بكم من أطاعها.

بدانید! تقوا را نگه دارید و با آن خود را حفظ کنید، و از دنیا بسیار دور و پاک باشید، و به آخرت بسیار شیفته و مشتاق.

ألا فصونوها و تصوّنوا بها، و كونوا عن الدّنیا نزّاها، و إلی الآخرة ولاّها.

کسی را که تقوا بالا برده است، پایین نیاورید؛ و کسی را که دنیا بالا برده است، بالا نبرید.

و لا تضعوا من رفعته التّقوی، و لا ترفعوا من رفعته الدّنیا.

به درخششِ ابرِ دنیا چشم ندوزید، به سخنگوی آن گوش ندهید، بانگ‌زنندهٔ آن را پاسخ نگویید، از روشنایی‌اش نور نجویید، و فریبِ چیزهای گران‌بهایش را نخورید؛ زیرا برقِ ابرش بی‌باران و فریبنده است، سخنش دروغ است، دارایی‌هایش غارت‌شده است، و چیزهای گران‌بهایش ربوده‌شده است.

و لا تشیموا بارقها، و لا تسمعوا ناطقها، و لا تجیبوا ناعقها، و لا تستضیئوا بإشراقها، و لا تفتنوا بأعلاقها؛ فإنّ برقها خالب، و نطقها كاذب، و أموالها محروبة، و أعلاقها مسلوبة.

منابع (۱)
  1. محزوبة. ورد فی

حالِ دنیاداران و کسانی که نفس‌زنان در پیِ دنیا می‌دوند

هشیار باشید! دنیا همان است که خودنمایی می‌کند و پیش می‌افتد، سرکش و چموش است، دروغ‌گو و خیانت‌کار است، منکر نیکی و ناسپاس است، کج‌رو و روی‌گردان است، و کناره‌گیر و لرزان است. حالش دگرگونی است، گام نهادنش لرزش و زلزله است، عزتش خواری است، جدّی‌اش شوخی است، و بلندی‌اش پستی است.

ألا و إنّ الدّنیا ل هی المتصدّیة العنون، و الجامحة الحرون، و المائنة الخؤون، و الجحود الكنود، و العنود الصّدود، و الحیود المیود؛ حالها انتقال، و وطأتها زلزال، و عزّها ذلّ، و جدّها هزل، و علوها سفل.

منابع (۴)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 260 الحدیث 296. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 146. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 66. مرسلا.
  2. المانیة. ورد فی نسخة العام 400 ص 251. و نسخة نصیری ص 116.
  3. فاستسلمتهم. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 179.
  4. سكونها. ورد فی ناسخ التواریخ. و فی غرر الحكم ج 1 ص 260 الحدیث 292.مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 145. مرسلا.

و دنیا سرای جنگ و غارت، و چپاول و نابودی است.

و هی دار حرب و سلب، و نهب و عطب.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصادر السابقة.

اهل دنیا در سختی و جان‌کندن، و در پیِ هم رفتن و جدایی‌اند.

أهلها علی ساق و سیاق، و لحاق و فراق.

منابع (۱)
  1. افتراق. ورد فی نسخة العام 550 ص 118 ب.

راه‌های دنیا سرگردان شده، گریزگاه‌هایش درمانده کرده، و خواسته‌هایش به نومیدی انجامیده است؛ پس دژها اهل دنیا را تسلیم کردند، خانه‌ها آنان را بیرون انداختند، و چاره‌جویی‌ها خسته و ناتوانشان ساختند.

قد تحیّرت مذاهبها، و أعجزت مهاربها، و خابت مطالبها؛ فأسلمتهم المعاقل، و لفظتهم المنازل، و أعیتهم المحاول.

منابع (۱)
  1. افتعال. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 222.

پس یکی رهایی‌یافته‌ای است که پیِ پایش بریده شده، یکی گوشتی است تکه‌تکه شده، یکی پیکری است سر بریده، یکی خونی است ریخته شده، یکی بر دو دست خود دندان می‌گزد، یکی دو کفِ دست بر هم می‌کوبد، یکی دو گونهٔ خود را به دست تکیه داده است، یکی نظر خود را سرزنش می‌کند، و یکی از تصمیم خود برگشته است؛ در حالی که چاره پشت کرده و مرگِ ناگهانی روی آورده است، «وَ لاتَ حِینَ مَناصٍ» (و دیگر زمان گریز نیست).

فمن ناج معقور، و لحم مجزور، و شلو مذبوح، و دم مسفوح، و عاضّ علی یدیه، و صافق بكفّیه، و مرتفق بخدّیه، و زار علی رأیه، و راجع عن عزمه؛ و قد أدبرت الحیلة، و أقبلت الغیلة، وَ لاتَ حِینَ مَناصٍ .

منابع (۱)
  1. سورة ص/ 3.

بی‌رغبت کردن مردم به دنیا و اهل آن

هیهات، هیهات! آنچه از دست رفت، گذشت و آنچه رفتنی بود، رفت؛ و دنیا پیِ کارِ خود رفت، «فَما بَکَتْ عَلَیْهِمُ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ وَ ما کانُوا مُنْظَرِینَ» (پس نه آسمان بر آنان گریست و نه زمین، و نه مهلت یافتند).

هیهات هیهات؛ قد فات ما فات، و ذهب ما ذهب؛ و مضت الدّنیا لحال بالها، فَما بَكَتْ عَلَیْهِمُ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ وَ ما كانُوا مُنْظَرِینَ .

منابع (۱)
  1. الدخان/ 29.

ای گروه مسلمانان! خدا -که ستایشش بزرگ است و نام‌هایش پاک- شما را به تجارتی راهنمایی کرده است که از عذاب دردناک نجاتتان می‌دهد و شما را به خیرِ بزرگ می‌رساند:

معاشر المسلمین؛ إنّ اللّه - جلّ ثناؤه و تقدّست أسماؤه - قد دلّكم علی تجارة تنجیكم من العذاب الألیم، و تشفی بكم علی الخیر العظیم:

منابع (۱)
  1. تسعی بكم إلی. ورد فی الكافی فی الفقه ص 254. مرسلا.

ایمان به خدای عزّوجلّ و به فرستاده‌اش (ص)،

إیمان باللّه - عزّ و جلّ - و برسوله صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،

منابع (۱)
  1. الإیمان. ورد فی تاریخ الطبری ج 4 ص 11. عن أبی مخنف، عن مالك بن أعین، عن زید بن وهب الجهنی، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 141. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 5 ص 39 الحدیث 4. عن مالك بن أعین، عن علی علیه السّلام.

تشویق مردم به جهاد و آموزش اصول پیکار

و جهاد (پیکار) در راه او؛ و پاداش آن را آمرزش گناهان، و خانه‌های پاکیزه در بهشت‌های جاویدان، و خشنودیِ خدا که از همه بزرگ‌تر است، قرار داد.

و جهاد فی سبیله؛ و جعل ثوابه مغفرة الذّنوب، و مساكن طیّبة فی جنّات عدن، و رضوانا من اللّه أكبر.

منابع (۳)
  1. الجهاد. ورد فی المصادر السابقة.
  2. فی سبیل اللّه - تعالی ذكره -. ورد فی المصادر السابقة.
  3. الذّنب. ورد فی تاریخ الطبری. بالسند السابق. و الإرشاد.

سپس آنچه را در این باره بر شما واجب است به شما خبر داده و خدای بزرگ و توانا فرموده است: «إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الَّذِینَ یُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِهِ صَفًّا کَأَنَّهُمْ بُنْیانٌ مَرْصُوصٌ» (خدا کسانی را دوست دارد که در راه او صف‌بسته می‌جنگند، گویی ساختمانی یکپارچه و استوارند).

ثمّ أخبركم بالّذی یجب علیكم فی ذلك، فقال - جلّ و عزّ -: إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الَّذِینَ یُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِهِ صَفًّا كَأَنَّهُمْ بُنْیانٌ مَرْصُوصٌ .

منابع (۱)
  1. الصف/ 4.

بدانید! پس صف‌هایتان را همچون ساختمانی یکپارچه و استوار منظم کنید.

ألا فسوّوا صفوفكم كالبنیان المرصوص.

فردا که با این گروه روبه‌رو شدید، با نرم‌ترین و خوش‌ترین سخن با آنان حرف بزنید، و تا آنان جنگ را آغاز نکرده‌اند، با آنان نجنگید؛ چرا که به شکرانهٔ خدای توانا و بزرگ، شما حجت (دلیلِ روشنِ حق) دارید، و اینکه رهایشان کنید تا خودشان جنگ را با شما آغاز کنند، حجت دیگری به سود شما و بر ضد آنان است.

و إذا لقیتم هؤلاء القوم غدا فكلّموهم بألطف الكلام، و لا تقاتلوهم حتّی یبدؤوكم؛ فإنّكم بحمد اللّه - عزّ و جلّ - علی حجّة، و ترككم إیّاهم حتّی یبدؤوكم حجّة أخری لكم علیهم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱۴
منابع (۴)
  1. ورد فی تاریخ الطبری. و الكافی. بالسندین السابقین. و الإرشاد. و فی وقعة صفین ص 235. عن عمر بن سعد، عن عبد الرحیم بن عبد الرحمن، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 5 ص 187. عن نصر، عن عمر بن سعد، عن عبد الرحمن، عن أبی عمرو، عن أبیه، عن علی علیه السّلام.و فی الفتوح ج 3 ص 49. مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 300. مرسلا. فی كنز العمال ج 11 ص 338 الحدیث 31681. مرسلا عن یحیی بن سعید، عن عمه، عن علی علیه السّلام. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 274. مرسلا. باختلاف.
  2. یقاتلوكم. ورد فی الكافی للكلینی ج 5 ص 41 الحدیث 4. عن مالك بن أعین، عن علی علیه السّلام. و فی الكامل فی التاریخ ج 3 ص 175. مرسلا.
  3. ورد فی تاریخ الطبری ج 4 ص 6. مرسلا.
  4. قتالهم. ورد فی الكامل. و ورد كفّكم عنهم فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 228. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 133. مرسلا. و فی الدر النظیم ص 347. مرسلا.

سوگند به کسی که دانه را شکافت و جان را آفرید، آنان اسلام نیاوردند، بلکه تسلیم شدند و کفر را پنهان کردند؛ و همین که یارانی برای آن کفر یافتند، آشکارش کردند و به دشمنی خود با ما بازگشتند، جز اینکه نماز را ترک نکردند. بندگان خدا! هرگاه جنگ را با شما آغاز کردند، به سویشان برخیزید، و آرامش و وقار اسلام و سیمای درست‌کاران را با خود داشته باشید.

فو الّذی فلق الحبّة و برأ النّسمة ما أسلموا، و لكن استسلموا و أسرّوا الكفر؛ فلمّا وجدوا أعوانا علیه أظهروه[و] رجعوا إلی عداوتهم لنا، إلاّ أنّهم لم یتركوا الصّلاة. فإذا بدؤوكم فانهدوا إلیهم، عباد اللّه، و علیكم السّكینة، و وقار الإسلام، و سیماء الصّالحین.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱۶
منابع (۱)
  1. أعلنوا ما كانوا أسرّوا، و أظهروا ما أبطنوا. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 787 الحدیث 83. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 506. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 457. مرسلا.

و چهره در چهره با این گروه روبه‌رو شوید.

و استقبلوا القوم بوجوهكم.

و دسته‌های شمشیرهایتان را با دست راست بگیرید.

و خذوا قوائم سیوفكم بأیمانكم.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 5 ص 38 الحدیث 2. مرسلا عن یزید بن إسحاق، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 7. مرسلا. و فی ص 31. عن هشام، عن أبی مخنف، عن مالك بن أعین الجهنی، عن زید بن وهب الجهنی، عن علی علیه السّلام. و فی وقعة صفین ص 215. عن نصر، عن أبی عبد الرحمن المسعودی، عن یونس بن أرقم بن عوف، عن شیخ من بكر بن وائل، عن علی علیه السّلام. و فی نهج السعادة ج 2 ص 148 الحدیث 192. عن نصر، عن أبی عبد الرحمن المسعودی، عن یونس بن أرقم، عن عوف بن عبد اللّه، عن عمر بن هند البجلی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 2 ص 155. مرسلا. باختلاف.

پس زره‌پوش را پیش بیندازید و بی‌زره را پشت سر بگذارید. و دندان‌های آسیابتان را بر هم بفشارید؛ که این کار شمشیرها را از سرها بیشتر کمانه می‌دهد.

فقدّموا الدّارع، و أخّروا الحاسر. و عضّوا علی النّواجذ من الأضراس؛ فإنّه أنبی للسّیوف عن الهام.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۴
منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی. بالسند السابق. و فی كتاب الفتوح ج 3 ص 49. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 8 (مجلد قدیم) ص 472. عن الإرشاد للمفید. مرسلا.

و در برابر نوک نیزه‌ها پیچ و تاب بخورید؛ که این کار سرنیزه‌ها را بیشتر می‌لغزاند.

و التووا فی أطراف الرّماح؛ فإنّه أمور للأسنّة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۴
منابع (۲)
  1. علی. ورد فی نسخة العام 400 ص 145.
  2. أصون. ورد فی تاریخ الطبری ج 4 ص 11. بالسند السابق.

و نگاه‌ها را پایین بیندازید؛ که این کار دل را قرص‌تر و قلب‌ها را آرام‌تر می‌کند.

و غضّوا الأبصار؛ فإنّه أربط للجأش، و أسكن للقلوب.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۴

و صداها را خاموش کنید؛ که این کار سستی را بهتر می‌راند، و ترس را بیشتر از میان می‌برد، و به وقار نزدیک‌تر است.

و أمیتوا الأصوات؛ فإنّه أطرد للفشل، و أذهب بالوهل، و أولی بالوقار.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۴
منابع (۱)
  1. و أقلّوا الكلام. ورد فی الكافی فی الفقه ص 254. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 5 ص 38 الحدیث 2. مرسلا عن یزید بن إسحاق، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام. و فی الأخبار الطوال ص 181. مرسلا. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 7.عن أبی مخنف، عن إسماعیل بن یزید، عن أبی صادق، عن الحضرمی، عن علی علیه السّلام. و فی وقعة صفین ص 204. عن عمر بن سعد، عن إسماعیل بن یزید یعنی ابن أبی خالد، عن أبی صادق، عن الحضرمی، عن علی علیه السّلام.و فی الإرشاد ص 141. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 158. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 2 ص 151. مرسلا. باختلاف.

و پیشانی اسبان و چهرهٔ مردان را به پیش بتازید.

و مدّوا جباه الخیول و وجوه الرّجال.

و چنان یورش ببرید که گویی مردمی هستید که خون پدران و خون برادرانشان به ناحق ریخته شده و بر دشمن خود خشمگین‌اند.

و شدّوا شدّة قوم موتورین بآبائهم، و بدماء إخوانهم، حنقین علی عدوّهم.

تأکید امام (ع) بر روحیهٔ جنگجویان در میدان نبرد

و خود را آمادهٔ نبرد تن‌به‌تن، فرود آمدن به میدان، شمشیرزنیِ پیاپی، درگیریِ سخت با شمشیر، یورشِ روبه‌رو، گلاویز شدن، به دندان گرفتن و کوبیدن، چرخیدن در میدان و رها نکردن دشمن کنید؛ تا خوار نشوید و در دنیا ننگی دامنگیرتان نشود.

و وطّنوا أنفسكم علی المبارزة، و المنازلة، و المبالدة، و المبالطة، و المنابذة، و المعانقة، و المكادمة، و المجاولة و الملازمة؛ لكیلا تذلّوا، و لا یلزمكم فی الدّنیا عار.

و «فَاثْبُتُوا وَ اذْکُرُوا اللّهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ * وَ أَطِیعُوا اللّهَ وَ رَسُولَهُ» (پس پایداری کنید و خدا را بسیار یاد کنید، باشد که رستگار شوید؛ و از خدا و پیامبرش فرمان ببرید).

و فَاثْبُتُوا وَ اذْكُرُوا اللّهَ كَثِیراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ * وَ أَطِیعُوا اللّهَ وَ رَسُولَهُ .

منابع (۱)
  1. الأنفال/ 45 و 46.

هشدار امام (ع) به جنگجویان دربارهٔ نافرمانی خدا

مردم! آنچه بندگان در شب و روزشان انجام می‌دهند بر خدای پاک و برتر پوشیده نمی‌ماند؛ با آگاهیِ دقیق از آن باخبر است و با دانش خود بر آن احاطه دارد.

أیّها النّاس؛ إنّ اللّه - سبحانه و تعالی - لا یخفی علیه ما العباد مقترفون فی لیلهم و نهارهم؛ لطف به خبرا، و أحاط به علما.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۹
منابع (۳)
  1. ورد فی كتاب الفتوح ج 3 ص 57. مرسلا. و فی ج 4 ص 236. مرسلا. و فی الكافی فی الفقه ص 254. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 5 ص 38 الحدیث 2. مرسلا عن یزید بن إسحاق، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 7. عن أبی مخنف، عن إسماعیل بن یزید، عن أبی صادق، عن الحضرمی، عن علی علیه السّلام. و فی الأخبار الطوال ص 181. مرسلا. و فی وقعة صفین ص 204. عن عمر بن سعد، عن إسماعیل بن یزید یعنی ابن أبی خالد، عن أبی صادق، عن الحضرمی، عن علی علیه السّلام. و فی ص 235. عن نصر، عن عمر بن سعد، عن عبد الرحیم بن عبد الرحمن، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 141. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 158. مرسلا. و فی الكامل فی التاریخ ج 3 ص 175. مرسلا. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 274. مرسلا.
  2. عزّ و جلّ. ورد فی الكافی للكلینی ج 5 ص 38 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن بعض أصحابه، عن أبی حمزة، عن عقیل الخزاعی، عن علی علیه السّلام. و ورد تبارك و تعالی فی كتاب الفتوح ج 4 ص 236. مرسلا.
  3. عاملون. ورد فی كتاب الفتوح.

اعضای بدنتان گواهان اویند، و دست و پایتان لشکریان او، و درون‌هایتان چشمان او، و خلوت‌هایتان آشکار در برابر دیدگان اوست؛ و همهٔ اینها «فِی کِتابٍ لا یَضِلُّ رَبِّی وَ لا یَنْسی» (در کتابی است که پروردگارم نه خطا می‌کند و نه از یاد می‌برد).

أعضاؤكم شهوده، و جوارحكم جنوده، و ضمائركم عیونه، و خلواتكم عیانه؛ و كلّ ذلك فِی كِتابٍ لا یَضِلُّ رَبِّی وَ لا یَنْسی .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۹
منابع (۱)
  1. سورة طه/ 52.

مردم! بامدادان به سوی صف‌های نبردتان بروید، و به سوی دشمنتان پیش بتازید، و شکیبایی کنید، و در شکیبایی بر دشمن پیشی بگیرید، و پایدار بمانید، و خدا را بسیار یاد کنید، و پیروزی بخواهید.

أیّها النّاس؛ اغدوا علی مصافّكم، و ازحفوا إلی عدوّكم، و اصبروا، و صابروا، و اثبتوا، و اذكروا اللّه كثیرا، و اسألوا النّصر.

و خود را آمادهٔ جنگ کنید؛ و از خدای توانا و بزرگ پروا داشته باشید؛ «إِنَّ اللّهَ مَعَ الَّذِینَ اتَّقَوْا وَ الَّذِینَ هُمْ مُحْسِنُونَ» (که خدا با کسانی است که تقوا پیشه کرده‌اند و کسانی که نیکوکارند).

و وطّنوا أنفسكم علی القتال؛ و اتّقوا اللّه - عزّ و جلّ - إِنَّ اللّهَ مَعَ الَّذِینَ اتَّقَوْا وَ الَّذِینَ هُمْ مُحْسِنُونَ .

منابع (۱)
  1. النحل/ 128.

«وَ لا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِیحُکُمْ وَ اصْبِرُوا إِنَّ اللّهَ مَعَ الصّابِرِینَ» (و با هم کشمکش نکنید که سست می‌شوید و شوکت و توانتان از دست می‌رود، و شکیبایی کنید که خدا با شکیبایان است).

وَ لا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِیحُكُمْ وَ اصْبِرُوا إِنَّ اللّهَ مَعَ الصّابِرِینَ .

منابع (۱)
  1. الأنفال/ 46. و وردت الفقرات فی الكافی للكلینی ج 5 ص 38 الحدیث 2.مرسلا عن یزید بن إسحاق، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام. و فی الأخبار الطوال ص 181. مرسلا. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 7. عن أبی مخنف، عن إسماعیل بن یزید، عن أبی صادق، عن الحضرمی، عن علی علیه السّلام. و فی تجارب الأمم ج 1 ص 333. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 2 ص 151. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

سفارش امام (ع) به سپردن پرچم به دست دلیران

پرچمتان را خم نکنید، تنهایش نگذارید، از جایش تکان ندهید، و آن را جز به دست دلیران خود و کسانی از شما که از حرمت و آبرو دفاع می‌کنند نسپارید؛ چرا که شکیبایان در برابر سختی‌های میدان جنگ، همان پاسدارانِ حرمت‌اند که گرد پرچم‌هایشان حلقه می‌زنند، آن را در میان می‌گیرند، و در دو سوی آن و پشت سر و پیش رویش شمشیر می‌زنند و آن را از دست نمی‌دهند.

و رایتكم فلا تمیلوها و لا تخلّوها، و لا تزیّلوها، و لا تجعلوها إلاّ بأیدی شجعانكم، و المانعین الذّمار منكم؛ فإنّ الصّابرین علی نزول الحقائق هم أهل الحفاظ الّذین یحفّون برایاتهم، و یكتنفونها، و یضربون حفافیها، و وراءها، و أمامها؛ و لا یضیّعونها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۴
منابع (۶)
  1. رایاتكم. ورد فی الكافی للكلینی ج 5 ص 39 الحدیث 4. مرسلا عن مالك بن أعین. عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 11. عن أبی مخنف، عن مالك بن أعین، عن زید بن وهب الجهنی، عن علی علیه السّلام. و فی وقعة صفین ص 235. عن عمر بن سعد، عن عبد الرحیم بن عبد الرحمن، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 142. مرسلا.
  2. ورد فی المصادر السابقة. و فی كتاب الفتوح ج 3 ص 49. مرسلا. باختلاف یسیر.
  3. فی أیدی. ورد فی وقعة صفین بالسند السابق. و الإرشاد.
  4. ورد فی الإرشاد ص 142. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 5 ص 38 الحدیث 2.مرسلا عن یزید بن إسحاق، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام. و فی وقعة صفین ص 235. عن عمر بن سعد، عن عبد الرحیم بن عبد الرحمن، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 7. عن أبی مخنف، عن إسماعیل بن یزید، عن أبی صادق، عن الحضرمی، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الفتوح ج 3 ص 49. مرسلا.
  5. ورد فی وقعة صفین، و تاریخ الطبری. و الكافی للكلینی. بالسندین السابقین.
  6. ورد فی المصادر السابقة.

نه از پرچم عقب می‌مانند که رهایش کنند، و نه از آن جلو می‌افتند که تنهایش بگذارند.

لا یتأخّرون عنها فیسلموها، و لا یتقدّمون علیها فیفردوها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۴

برانگیختن جنگجویان به نبرد از سوی امام (ع)

بندگان خدا! با دلی گشاده و آمادهٔ پیکار به سوی این گروه برخیزید؛ چرا که آنان بیعت (پیمانِ فرمان‌برداری) مرا شکستند، شیعیان (پیروان) مرا کشتند، و کارگزارم ابن حنیف را شکنجه و رسوا کردند، و پس از آنکه با کتکِ سخت و کیفری شدید آزارش دادند، او را از بصره بیرون راندند؛ در حالی که او پیرمردی از بزرگان انصار (یارانِ پیامبر از مردمِ مدینه) و از نیکان بود، و هیچ حرمتی برایش نگه نداشتند.

عباد اللّه؛ انهدوا إلی هؤلاء القوم منشرحة صدوركم بقتالهم، فإنّهم نكثوا بیعتی و قتلوا شیعتی، و نكّلوا بابن حنیف عاملی، و أخرجوه من البصرة بعد أن آلموه بالضّرب المبرّح و العقوبة الشّدیدة، و هو شیخ من وجوه الأنصار و الفضلاء، و لم یرعوا له حرمة.

و سَبابِجه (نگهبانانِ بیت‌المالِ بصره) را کشتند.

و قتلوا السّبابجة.

و حکیم بن جبلهٔ عبدی را از سر ستم و دشمنی، به خاطر خشمش برای خدای برتر، مثله کردند (اعضای بدنش را بریدند)، و مردان شایسته‌ای از شیعیان مرا پس از آنکه کتک زدند، کشتند.

و مثّلوا بحكیم بن جبلة العبدیّ ظلما و عدوانا، لغضبه للّه - تعالی - و قتلوا رجالا صالحین [من] شیعتی بعد ما ضربوهم.

سپس هر کس از آنان را که جان به در برده بود تعقیب کردند؛ آنان را در هر بیشه و پناهگاهی و در پای هر تپه‌ای می‌گرفتند، می‌آوردند و دست‌بسته گردن می‌زدند.

ثمّ تتبّعوا من نجامنهم؛ یأخذونهم فی كلّ عابیة، و تحت كلّ رابیة، ثمّ یأتون بهم فیضربون رقابهم صبرا.

اینان را چه شده است؟ «قاتَلَهُمُ اللّهُ أَنّی یُؤْفَکُونَ» (خدا نابودشان کند، چگونه از حق برگردانده می‌شوند)؟!

ما لهم قاتَلَهُمُ اللّهُ أَنّی یُؤْفَكُونَ ؟!!.

منابع (۱)
  1. التوبة/ 30.

آموزش آداب جنگ به یاران از سوی امام (ع)

بندگان خدا! به سوی آنان برخیزید و بر آنان سخت‌گیر باشید؛ چون آنان بدکارند و یاورانشان در راه باطل هم بدکارند.

فانهدوا إلیهم، عباد اللّه، و كونوا أشدّاء علیهم، فإنّهم شرار، و مساعدوهم علی الباطل شرار.

پس با شکیبایی و به امید پاداش خدا با آنان روبه‌رو شوید، و دل‌هایتان را آماده کنید که با آنان درگیر شوید و بجنگید.

فالقوهم صابرین محتسبین، موطّنین أنفسكم أنّكم منازلوهم و مقاتلوهم.

وقتی حمله کردید، همچون یک تن عمل کنید، حق شمشیرها را ادا کنید، زمین را برای به خاک افتادنِ پهلوهای دشمن آماده سازید، و خود را به نیزه‌زدنِ پیاپی و شمشیرزدنِ کوبنده برانگیزید.

و إذا حملتم فافعلوا فعل رجل واحد، و اعطوا السّیوف حقوقها، و وطّئوا للجنوب مصارعها، و أذمروا أنفسكم علی الطّعن الدّعسیّ، و الضّرب الطّلحفیّ.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱۶
منابع (۲)
  1. ورد فی الجمل للمفید ص 334. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 5 ص 39 الحدیث 4. عن مالك بن أعین، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 11. عن أبی مخنف، عن مالك بن أعین، عن زید بن وهب الجهنی، عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 95. مرسلا. باختلاف یسیر.
  2. للحتوف. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 244.

رهایی از آنِ کسی است که به دل دشمن می‌زند، و نابودی از آنِ کسی که درنگ می‌کند؛ دیگر راه پیش روی شما باز است.

فالنّجاة للمقتحم، و الهلكة للمتلوّم؛ قد خلّیتم و الطّریق.

منابع (۱)
  1. (**) من: فالنّجاة. إلی: و الطّریق. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 123.

از یکدیگر دفاع کنید، که جنگ دست‌به‌دست می‌شود (گاه به سود این طرف و گاه آن طرف).

و علیكم بالتّحامی فإنّ الحرب سجال.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی ج 5 ص 39 الحدیث 4. عن مالك بن أعین، عن علی علیه السّلام.

تأکید بر اصلِ حمله و عقب‌نشینی در میدان‌های جنگ

مبادا عقب‌نشینی‌ای که پس از آن یورش است بر شما گران آید، و نه چرخشی که در پی آن حمله است. و هر کس به شما پیشنهاد صلح و تسلیم داد، از او بپذیرید.

لا تشتدّنّ علیكم فرّة بعدها كرّة، و لا جولة بعدها حملة. و من ألقی إلیكم السّلام فاقبلوا منه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱۶

«وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ» (و از صبر و نماز یاری بجویید)، و نیز از درستیِ نیت؛ چرا که پس از شکیبایی، پیروزی از سوی خدای بزرگ و ارجمند فرود می‌آید. «إِنَّ الْأَرْضَ لِلّهِ یُورِثُها مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ» (زمین از آنِ خداست؛ آن را به هر کس از بندگانش که بخواهد به میراث می‌دهد، و سرانجامِ نیک از آنِ پرهیزگاران است).

وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ ، و الصّدق فی النّیّة؛ فإنّ بعد الصّبر ینزل النّصر من اللّه - عزّ و جلّ -. إِنَّ الْأَرْضَ لِلّهِ یُورِثُها مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ .

منابع (۲)
  1. البقرة/ 45.
  2. الأعراف/ 128.

سفارش امام (ع) به سپاهیان دربارهٔ رفتار با غیرنظامیان و اسیران

مردم! هنگامی که شکستِ دشمن، به اذن خدا فرا رسید، کسی را که پشت کرده است نکشید، به کسی که بی‌دفاع مانده آسیب نرسانید، کسی را که روی گردانده و می‌گریزد دنبال نکنید، اسیری را نکشید، کارِ زخمی را یکسره نکنید، و کشته‌ای را مُثله نکنید (اعضای بدنش را نبرید).

أیّها النّاس؛ فإذا كانت الهزیمة، بإذن اللّه، فلا تقتلوا مدبرا، و لا تصیبوا معورا، و لا تتبعوا مولّیا، و لا تقتلوا أسیرا، و لا تجهزوا علی جریح، و لا تمثّلوا بقتیل.

منابع (۶)
  1. ورد فی الكافی للكلینی. بالسند السابق. و فی الكافی فی الفقه ص 256. مرسلا.و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 11. عن أبی مخنف، عن مالك بن أعین، عن زید ابن وهب الجهنی، عن علی علیه السّلام. و فی وقعة صفین ص 236. عن عمر ابن سعد، عن عبد الرحیم بن عبد الرحمن، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الفتوح ج 3 ص 32. مرسلا. و فی ص 49. مرسلا. و فی مروج الذهب ج 2 ص 371. مرسلا. و فی نهج السعادة ج 1 ص 328 الحدیث 104. من كتاب الدر النضید ص 115 و 119. باختلاف.
  2. (**) من: فإذا كانت. إلی: علی جریح. ورد فی كتب الرضی تحت الرقم 14.
  3. هزمتموهم. ورد فی مروج الذهب. و كتاب الفتوح ص 32. و فی صفین ص 204. عن عمر بن سعد، و عن رجل، عن عبد اللّه بن جندب، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 6. عن أبی مخنف، عن عبد الرحمن بن جندب الأزدی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 228. مرسلا. و فی الكامل فی التاریخ ج 3 ص 175. مرسلا.و فی تجارب الأمم ج 1 ص 333. مرسلا. و فی الدر النظیم ص 347. مرسلا.
  4. إذا ظهرتم علی القوم. ورد فی سبل السّلام ج 3 ص 260. مرسلا.
  5. لا تطلبوا. ورد فی مروج الذهب ج 2 ص 371. مرسلا. و ورد لا تتّبعوا فی منتهی المطلب (طبعة قدیمة) ج 2 ص 904. مرسلا.
  6. ورد فی مروج الذهب. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 228.مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 234. مرسلا. و فی تاریخ بغداد ج 1 ص 171.عن علی بن یحیی بن جعفر بن الإمام بإصبهان، عن أبی الحسن احمد بن القاسم بن الریان المصری، عن احمد بن إسحاق بن إبراهیم بن نبیط بن شریط الأشجعی، عن أبیه، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه السّلام. و فی أحكام القرآن ج 3 ص 535. عن شریك، عن السدی، عن عبد خیر، عن علی علیه السّلام. و فی الأخبار الطوال ص 151. مرسلا. و فی الدر النظیم ص 357. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

هر کس سلاحش را زمین گذاشت در امان است، و هر کس درِ خانه‌اش را به روی خود بست در امان است.

و من ألقی سلاحه فهو آمن، و من أغلق علیه بابه، فهو آمن.

حکم امام (ع) دربارهٔ آنچه سپاهیان در اردوگاه دشمن می‌یابند

هنگامی که به خیمه‌ها و بار و بنهٔ آن مردم رسیدید، هیچ پرده‌ای را مدرید و هیچ پوشیده‌ای را آشکار نکنید.

و إذا وصلتم إلی رحال القوم فلا تهتكوا سترا. و لا تكشفوا عورة.

و به هیچ خانه‌ای جز با اجازهٔ من وارد نشوید.

و لا تدخلوا دارا إلاّ بإذنی.

منابع (۱)
  1. بإذن. ورد فی تاریخ الطبری ج 4 ص 6. مرسلا. و فی كتاب الفتوح ج 3 ص 32. مرسلا. و فی وقعة صفین ص 204. عن عمر بن سعد، و عن رجل، عن عبد اللّه بن جندب، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی تجارب الأمم ج 1 ص 333.مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 8 (مجلد قدیم) ص 577. من شرح نهج البلاغة لابن میثم. مرسلا. و فی الدر النظیم ص 347. مرسلا.

به هیچ‌یک از اموالشان نزدیک نشوید، مگر آنچه در لشکرگاهشان به دست آورده‌اید؛ از سلاح یا اسب و چهارپا، یا ظرف و کالا، یا غلام و کنیز، که این‌ها برایتان غنیمت است.

و لا تقربوا شیئا من أموالهم إلاّ ما أصبتموه فی عسكرهم من سلاح أو كراع، أو آنیة أو متاع، أو عبد أو أمة، فهو لكم مغنم.

منابع (۲)
  1. ما أجلبوا به علیكم فی عسكركم. ورد فی المصنف للصنعانی ج 10 ص 123 الحدیث 18589. عن عبد الرزاق، عن ابن عیینة، عن أصحابهم، عن حكیم ابن جبیر، عن عصمة الأسدی، عن علی علیه السّلام.
  2. فانظروا ما حضرت به الحرب من آلتها فاقبضوه. ورد فی سبل السّلام ج 3 ص 260. مرسلا.

و هر مالی که نزد خانواده‌هایشان باشد، میراثِ وارثانشان است و بر پایهٔ کتاب خدا و سنت (روش پیامبر) دربارهٔ اهل قبله (مسلمانان)، میانشان تقسیم می‌شود.

و ما كان من مال فی أهلیهم فهو میراث لورثتهم، یقسم بینهم علی كتاب اللّه و السّنّة فی أهل القبلة.

منابع (۱)
  1. ما أوت الدّیار من مالهم. ورد فی المصنف للصنعانی. بالسند السابق.

و هر زنی که شوهرش کشته شد، باید چهار ماه و ده روز عِدّه نگه دارد (پس از مرگ شوهر، این مدت را ازدواج نکند).

و أیّ امرأة قتل زوجها فلتعتدّ أربعة أشهر و عشرا.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی ج 10 ص 124 الحدیث 18591. عن عبد الرزاق، عن ابن جریج، عن یحیی بن العلاء، عن جویبر، عن امرأة من بنی أسد، عن عمارة، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 6. مرسلا. و فی كتاب الفتوح ص 3 ص 32. مرسلا. و فی مروج الذهب ج 2 ص 371. مرسلا. و فی وقعة صفین ص 204. عن عمر بن سعد، و عن رجل، عن عبد اللّه بن جندب، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 228.مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 8 (مجلد قدیم) ص 577. من شرح نهج البلاغة لابن میثم. مرسلا. و فی الكافی فی الفقه ص 255. مرسلا. و فی الإمامة و السیاسة لابن قتیبة ج 1 ص 98. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 39. عن السید أبی طالب، عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد البغدادی المعروف بالأبنوسی، عن أبی القاسم عبد العزیز بن إسحاق، عن أبی الأوفر سعید بن مالك الكاتب، عن أبیه، عن الحسین بن علوان، عن عمرو بن خالد، عن زید بن علی، عن أبیه علی

تأکید امام (ع) بر مراعاتِ زنانِ داغدار

زنان را با هیچ آزاری برنینگیزید، هرچند به آبرویتان ناسزا بگویند، به فرماندهانتان دشنام دهند و نیکانتان را نادان و سبک‌سر بخوانند؛ زیرا آنان در نیرو، جان و خرد ضعیف‌اند. در گذشته به ما فرمان داده می‌شد که دست به آنان نزنیم، با اینکه مشرک بودند.

و لا تهیّجوا النّساء بأذی، و إن شتمن أعراضكم، و سببن أمراءكم، و سفّهن صلحاءكم؛ فإنّهنّ ضعیفات القوی و الأنفس و العقول. و لقد كنّا لنؤمر بالكفّ عنهنّ و إنّهنّ لمشركات.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱۴
منابع (۳)
  1. امرأة. ورد فی تاریخ الطبری ج 3 ص 544. عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحة، عن علی علیه السّلام. و فی ج 4 ص 7. مرسلا. و فی وقعة صفین ص 204. عن نصر، عن عمر بن سعد، عن رجل، عن عبد اللّه بن جندب، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 5 ص 39 الحدیث 4. عن مالك بن أعین، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 228. مرسلا. و فی الكامل فی التاریخ ج 3 ص 143. مرسلا. و فی تذكرة الخواص ص 89. عن الواقدی. مرسلا. و فی تجارب الأمم ج 1 ص 324. مرسلا. و فی ص 333. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 133. مرسلا. و فی الدر النظیم ص 347. مرسلا.
  2. ورد فی المصادر السابقة. و فی الكافی فی الفقه ص 255. مرسلا. و فی تحف العقول ص 211. مرسلا عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی المغنی ج 10 ص 63. مرسلا. و فی الإقناع ج 2 ص 204. مرسلا. باختلاف.
  3. ورد فی الكافی و تاریخ الطبری ج 3 ص 544. بالسندین السابقین. و تجارب الأمم. و ناسخ التواریخ.

در جاهلیت (دورانِ پیش از اسلام)، اگر مردی زنی را با سنگی، چوب‌دستی یا شاخهٔ نخلی می‌زد، به سبب آن کار، هم خودش و هم نسلش پس از او سرزنش می‌شدند.

و إن كان الرّجل لیتناول المرأة فی الجاهلیّة بالفهر أو الهراوة أو الجریدة فیعیّر بها و عقبه من بعده.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱۴
منابع (۱)
  1. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 133. مرسلا.

پس مبادا خبر به من برسد که کسی متعرض زنی شده است، که او را چنان کیفر می‌دهم که عبرتِ بدترینِ مردمان شود.

فلا یبلغنی عن أحد عرّض لامرأة فأنكّل به شرار النّاس.

منابع (۱)
  1. ورد فی تاریخ الطبری ج 3 ص 544. عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحة، عن علی علیه السّلام. و فی تجارب الأمم ج 1 ص 324. مرسلا.

هر کس از شما که هنگام ترس و وحشت در خود قوّتِ قلب دید، و هنگام نبرد در خود شجاعت، پیش‌تازی و پایداری یافت، این حال او را به سرمستی و تکبر نکشاند، و گمان نکند که بر افرادِ پایین‌تر از خود برتری دارد.

و أیّ امرئ منكم أحسّ من نفسه رباطة جأش عند الفزع، و شجاعة، و إقداما، و صبرا، عند اللّقاء، فلا یبطرنّه؛ و لا أنّ له فضلا علی من دونه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۳
منابع (۲)
  1. ورد فی الجمل للمفید ص 179 و 191 و 334. مرسلا.
  2. ورد فی المصدر السابق. ص 191.

تأکید امام (ع) بر یاری رساندنِ سپاهیان به برادرانشان در جنگ

اگر در یکی از برادرانش سستی یا ناتوانی دید، با دلیریِ بیشتری که بر او برتری یافته، همان‌طور که از خودش دفاع می‌کند از برادرش هم دفاع کند؛ چون اگر خدا می‌خواست، او را نیز مانند آن برادر می‌ساخت.

و إن رأی من أحد من إخوانه فشلا أو وهنا، فلیذبّ عن أخیه بفضل نجدته الّتی فضّل بها علیه، كما یذبّ عن نفسه؛ فلو شاء اللّه لجعله مثله.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۳
منابع (۲)
  1. ورد فی المصدر السابق.
  2. ورد فی المصدر السابق. ص 179 و 334. مرسلا.

خدا رحمتتان کند! چرا مرد مسلمان از میان شما، خود حریفِ هم‌نبردش را بس نباشد و با جانش به برادر خود یاری نرساند؟ چرا حریفِ خود را به برادرش واگذارد تا هم حریفِ خودش و هم حریفِ برادرش بر سرِ آن برادر بریزند، و با این کار سرزنش به بار آورد و پستی به خرج دهد؟

و هلاّ أجزأ امرؤ مسلم منكم، رحمكم اللّه، قرنه، و آسی أخاه بنفسه، و لم یكل قرنه إلی أخیه، فیجتمع علیه قرنه و قرن أخیه، فیكتسب بذلك اللاّئمة، و یأتی بدناءة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۴
منابع (۲)
  1. ورد فی منهاج البراعة ج 5 ص 43. من كتاب وقعة صفین. عن عمر بن سعد، عن عبد الرحمن بن أبی عمرو، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و ورد رحم اللّه امرأ فی الكافی للكلینی ج 5 ص 39 الحدیث 4. عن مالك بن أعین، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی فی الفقه ص 255. مرسلا. و فی الإرشاد ص 142. مرسلا.
  2. ورد فی منهاج البراعة. بالسند السابق. و الإرشاد. و فی وقعة صفین ص 235. عن عمر بن سعد، عن عبد الرحیم بن عبد الرحمن، عن أبیه، عن علی علیه السّلام.و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 11. عن أبی مخنف، عن عبد الرحمن بن أبی عمرة الأنصاری، عن أبیه و مولی له، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.

آخر این چه کاری است و چطور چنین چیزی می‌شود؟! این یکی با دو نفر بجنگد، و آن یکی دست نگه دارد و حریفِ خود را بر سرِ برادرش رها کند، و از او بگریزد یا بایستد و تماشایش کند؟!

و أنّی هذا، و كیف یكون هكذا؛ هذا یقابل اثنین، و هذا ممسك یده قد خلّی قرنه علی أخیه هاربا منه، أو قائما ینظر إلیه؟!!!.

منابع (۱)
  1. إلی. ورد فی منهاج البراعة. بالسند السابق.

هر کس چنین کند، خدای بزرگ و ارجمند بر او خشم می‌گیرد و دشمنش می‌دارد.

فمن یفعل هذا یمقته اللّه - عزّ و جلّ -.

پس خود را در معرضِ خشمِ خدای پاک قرار ندهید، که بازگشتِ شما به سوی خداست. خدای بزرگ و ارجمند به گروهی که نکوهششان کرده، فرموده است: «لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَ إِذاً لا تُمَتَّعُونَ إِلاّ قَلِیلاً» (اگر از مرگ یا کشته شدن بگریزید، فرار هرگز سودی به حالتان نخواهد داشت، و در آن صورت جز اندکی از زندگی بهره‌مند نخواهید شد).

فلا تتعرّضوا لمقت اللّه - سبحانه -، فإنّ مردّكم إلی اللّه؛ و قد قال اللّه - عزّ و جلّ - لقوم عابهم: لَنْ یَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَ إِذاً لا تُمَتَّعُونَ إِلاّ قَلِیلاً .

منابع (۱)
  1. الأحزاب/ 16.

سپس امام (ع) دست‌هایش را به دعا بالا برد و فرمود:

ثم رفع علیه السّلام یدیه بالدعاء فقال:

خدایا! شکیبایی را به دل‌هایشان الهام کن، پیروزی را بر آنان فرود آور، و پاداششان را بزرگ بدار.

اللّهمّ ألهمهم الصّبر، و أنزل علیهم النّصر، و أعظم لهم الأجر.

اتمام حجتِ امام (ع) با مردم بصره پیش از نبرد

و هنگامی که اسب‌ها و سواران را به صف کرد، امام (ع) به یارانش فرمود:

و لمّا صفّ الخیول قال علیه السّلام لأصحابه:

در حمله به این مردم شتاب نکنید تا میانِ خود و خدای بزرگ و ارجمند و آنان، حجت را تمام کنم (تا هیچ بهانه‌ای برایشان نماند).

لا تعجلوا علی القوم حتّی أعذر فیما بینی و بین اللّه - عزّ و جلّ - و بینهم.

سپس رو به اصحاب جمل فرمود:

فقال مخاطبا أصحاب الجمل:

ای مردم بصره! آیا در داوری و حکمی از من ستمی سراغ دارید؟

یا أهل البصرة؛ هل تجدون علیّ جورا فی حكم؟.

گفتند: نه.

قالوا: لا.

پس امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

آیا در تقسیمِ اموال ناحقی‌ای از من دیده‌اید؟

فحیفا فی قسم؟.

گفتند: نه.

قالوا: لا.

پس امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

پس آیا به دنیایی طمع کردم و بی‌آنکه به شما سهمی بدهم آن را برای خودم و خاندانم برداشتم، و شما از این کارم به خشم آمدید و بیعت (پیمان فرمان‌برداری) مرا شکستید؟

فرغبت فی دنیا أخذتها لی و لأهل بیتی دونكم، فنقمتم علیّ فنكثتم بیعتی؟.

گفتند: نه.

قالوا: لا.

پس امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

پس آیا حدود الهی (کیفرهای دینی) را دربارهٔ شما اجرا کردم و دربارهٔ دیگران کنار گذاشتم؟

فأقمت فیكم الحدود و عطّلتها عن غیركم؟.

گفتند: نه.

قالوا: لا.

پس امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

پس چرا بیعت من شکسته می‌شود و بیعت دیگران شکسته نمی‌شود؟

فما بال بیعتی تنكث، و بیعة غیری لا تنكث؟.

سپس امام (ع) فرمود:

ثم قال علیه السّلام:

من بر بینی و چشم این کار کوبیدم (همهٔ راه‌هایش را آزمودم) و جز کفر یا شمشیر راهی نیافتم.

إنّی ضربت الأمر أنفه و عینه، فلم أجد إلاّ الكفر أو السّیف.

سپس امام (ع) رو به یاران خود برگرداند و فرمود:

ثم ثنی علیه السّلام إلی أصحابه فقال:

خدا، خدای بزرگ و برتر، در کتابش می‌فرماید: «وَ إِنْ نَکَثُوا أَیْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِی دِینِکُمْ فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لا أَیْمانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَنْتَهُونَ»؛ و اگر پس از پیمان بستن، سوگندهای خود را شکستند و در دین شما طعنه زدند، با پیشوایان کفر بجنگید؛ زیرا آنان پایبند هیچ سوگندی نیستند؛ شاید دست بردارند.

إنّ اللّه - تبارك و تعالی - یقول فی كتابه: وَ إِنْ نَكَثُوا أَیْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِی دِینِكُمْ فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لا أَیْمانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَنْتَهُونَ .

منابع (۱)
  1. التوبة/ 12.

تأکید امام (ع) بر اینکه پیامبر (ص) از رویدادهای آینده به او خبر داده است

سپس امام (ع) رو به یاران جمل کرد و فرمود:

ثم خاطب علیه السّلام أصحاب الجمل فقال:

سوگند به آن‌که دانه را شکافت و جاندار را آفرید و محمد (ص) را به پیامبری برگزید، این آیه دربارهٔ شماست؛ و از روزی که نازل شده، تا امروز هنوز با اهل آن جنگی نشده است.

و الّذی فلق الحبّة و برأ النّسمة، و اصطفی محمّدا صلّی اللّه علیه و آله بالنّبوّة، إنّكم لأصحاب هذه الآیة، و ما قوتل أهلها بعد منذ نزلت.

و رسول خدا (ص) به من نگریست و فرمود: ای علی! تو حتماً با گروه پیمان‌شکن، و گروه سرکش، و دستهٔ از دین بیرون‌رفته خواهی جنگید؛ «إِنَّهُمْ لا أَیْمانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَنْتَهُونَ»؛ آنان پایبند هیچ سوگندی نیستند؛ شاید دست بردارند.

[و] لقد نظر إلیّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و قال: یا علیّ؛ لتقاتلنّ الفئة النّاكثة، و الفئة الباغیة، و الفرقة المارقة، إِنَّهُمْ لا أَیْمانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَنْتَهُونَ .

منابع (۱)
  1. التوبة/ 12. و وردت الفقرات فی الكافی فی الفقه ص 255. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 5 ص 40 الحدیث 4. عن مالك بن أعین. مرسلا. و فی قرب الإسناد ص 46. عن محمد بن عبد الحمید و عبد الصمد بن محمد، عن حنان بن سدیر، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی تفسیر العیاشی ج 2 ص 77.عن حنان بن سدیر، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی وقعة صفین ص 204. عن نصر، عن عمر بن سعد، عن رجل، عن عبد اللّه بن جندب، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی ص 235. عن عمر بن سعد، عن عبد الرحیم بن عبد الرحمن، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 7. مرسلا. و فی ص 11. عن أبی مخنف، عن مالك بن أعین، عن زید بن وهب الجهنی، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الفتوح ج 3 ص 49. مرسلا، و فی الإرشاد ص 141 و 142. مرسلا. و فی بشارة المصطفی ص 267. عن علی بن هاشم، عن أبیه، عن بكیر بن عبد اللّه الطویل و عمار بن أبی معاویة، عن أبی عثمان البجلی مؤذن بنی أقصی، عن علی علیه السّلام. و فی منهاج البراعة ج 5 ص 43. من كتاب صفین. عن عمر بن سعد، عن عبد الرحمن بن أبی عمرو، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 158. مرسلا. و فی الضعفاء الكبیر ج 3 ص 216 الحدیث 1218. عن عبد اللّه بن محمد بن ناجیة، عن عباد بن یعقوب، عن علی بن عابس، عن أبی الجحاف، عن عمار الدهنی، عن بكیر الطویل، عن عثمان مؤذن بنی أقصی، عن علی علیه السّلام. و فی تجارب الأمم ج 1 ص 333 و 336. مرسلا. و فی مجمع البحرین ج 1 ص 440.مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 132.مرسلا. و فی ج 2 ص 151. مرسلا. و فی تفسیر روح الجنان ج 4 ص 236. مرسلا.و فی ما نزل من القرآن فی علی لابن مردویه ص 255 الحدیث 380. مرسلا.و فی مسند علی بن أبی طالب للسیوطی ج 1 ص 364 الحدیث 1158. مرسلا.باختلاف بین المصادر.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۴، صفحهٔ ۴۲۷. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن