خطبههاخطبه ۴۷۹ دقیقه خواندن
پس از کشته شدن طلحه در جنگ جمل
خطبهای از امام (ع) هنگام کشته شدن طلحه و پراکنده شدن مردم بصره
به گفتهٔ ویراستار، این سخن در میدان جنگ جمل بود، پس از کشتهشدن طلحه و پراکندهشدن مردم بصره از گرد سپاه عایشه. امام از دنیا و فریب آرزوها میگوید و برترین آفریدگان را برمیشمارد. میگوید «امروز با هم در راه حق و باطل روبهرو شدهایم». از حقی که از او گرفتهاند و دلیل شکیباییاش میگوید و به پرسشگران (جعده بن بعجه و دیگران) پاسخ میدهد. سخن او دربارهٔ «خاصفالنعل» (کسی که کفش را وصله میکند) و حدیبیه هم در همین گفتار آمده است.
خطاب به: سپاه و مردم حاضر در میدان بصره؛ پرسشگران از جمله جعده بن بعجه
بخشهایی از این متن در نهجالبلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۱۰۱، حکمت ۳۶۷، خطبهٔ ۴
ادامه از جایی که بودید: رفتن به همان بند
بخشهای این متن (۹)
به نام خداوند بخشندهٔ مهربان
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
ستایش از آنِ خداست که پیش از هر آغازی آغاز است و پس از هر پایانی پایان. آغاز بودنش ایجاب میکند که آغازی نداشته باشد، و پایان بودنش ایجاب میکند که پایانی نداشته باشد.
الحمد للّه الأوّل قبل كلّ أوّل، و الآخر بعد كلّ آخر. بأوّلیّته وجب أن لا أوّل له، و بآخریّته وجب أن لا آخر له.
و گواهی میدهم که جز خدا خدایی نیست؛ یگانه است و شریکی ندارد؛ گواهیای که در آن پنهان با آشکار و دل با زبان یکی است. و گواهی میدهم که محمد (ص) بنده و فرستادهٔ اوست.
و أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریك له؛ شهادة یوافق فیها السّرّ الإعلان، و القلب اللّسان. [و أشهد أنّ محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عبده و رسوله].
مردم! تقوای خدا پیشه کنید (از نافرمانی او بپرهیزید)، و از فریبِ آرزوها برحذر باشید؛ چه بسیار آرزومندی که به آرزویش نمیرسد، و سازندهای که در ساختهاش نمینشیند، و گردآورندهای که اندوختهاش را رها خواهد کرد؛ و چهبسا آن را از راه باطل گرد آورده و از حق دریغ کرده است.
معاشر النّاس؛ اتّقوا اللّه، [و] اتّقوا خداع الآمال؛ فكم من مؤمّل ما لا یبلغه، و بان ما لا یسكنه، و جامع ما سوف یتركه؛ و لعلّه من باطل جمعه، و من حقّ منعه.
منابع (۳)
- (**) من: معاشر النّاس. إلی: المبین. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 344.
- ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 139 الحدیث 85. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 91. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 369. مرسلا. باختلاف.
- مانع. ورد فی البیان و التبیین ج 2 ص 71. مرسلا. و ورد داخر فی نور الأبصار ص 92. مرسلا.
حال دنیا و اهل آن
آن را از راه حرام به دست آورده و به خاطر آن بار گناهان را به دوش کشیده است؛ پس با بار گناهش بازگشت و پشیمان و حسرتزده بر پروردگارش وارد شد؛ کسی که «خَسِرَ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةَ ذلِکَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِینُ» هم در دنیا و هم در آخرت زیان کرده است و این همان زیانِ آشکار است.
أصابه حراما، و احتمل به أثاما؛ فباء بوزره، و قدم علی ربّه آسفا لاهفا، قد خَسِرَ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةَ ذلِكَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِینُ .
منابع (۳)
- ورد. ورد فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 123. مرسلا عن أبی علی بن عبد الوهاب، عن علی علیه السّلام. و فی ص 387. مرسلا.
- لاهثا. فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 123. بالسند السابق.
- الحج/ 11.
ای مردم! کالای دنیا علفی خشک و وباخیز است؛ پس از چراگاهش دوری کنید. دل کندن از دنیا پرنصیبتر از آرام گرفتن در آن است، و توشهٔ اندکش به اندازهٔ نیاز، پاکتر از ثروت آن است.
یا أیّها النّاس؛ متاع الدّنیا حطام موبئ فتجنّبوا مرعاه. قلعتها أحظی من طمأنینتها، و بلغتها أزكی من ثروتها.
برای کسانی که از دنیا بسیار اندوختهاند حکم نیازمندی صادر شده، و کسی که از آن بینیازی جسته با آسایش یاری شده است.
حكم علی مكثریها بالفاقة، و أعین من غنی عنها بالرّاحة.
منابع (۱)
- أغنی. ورد فی هامش نسخة الإسترابادی ص 599.
هر که زرقوبرق دنیا چشمش را بگیرد، دنیا دو چشمش را به کوریِ مادرزاد دچار میکند؛ و هر که شیفتگی به دنیا را در جانش جای دهد، دنیا درونش را پر از اندوه میسازد.
من راقه زبرجها أعقبت ناظریه كمها، و من استشعر الشّعف بها ملأت ضمیرة أشجانا.
سرانجامِ دلبستگی به دنیا
آن اندوهها در ژرفای دلش به رقص درمیآیند: نگرانیای که سرگرمش میکند و غمی که اندوهگینش میسازد. او همچنان در این حال است تا راه نفسش گرفته شود و با دو رگِ بریدهٔ قلب، در بیابان بیفتد؛ نابودیاش بر خدا آسان است و انداختنش در گور بر دوستان سبک.
لهنّ رقص علی سویداء قلبه: همّ یشغله، و غمّ یحزنه؛ كذلك حتّی یؤخذ بكظمه، فیلقی بالفضاء منقطعا أبهراه، هیّنا علی اللّه فناؤه، و علی الإخوان إلقاؤه.
منابع (۱)
- لقاؤه. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 599. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 426.
مؤمن تنها با چشم عبرت به دنیا مینگرد، و تنها به اندازهٔ ناچاری از آن تغذیه میکند، و در آن با گوش بیزاری و دشمنی میشنود.
و إنّما ینظر المؤمن إلی الدّنیا بعین الاعتبار، و یقتات منها ببطن الاضطرار، و یسمع فیها بأذن المقت و الإبغاض.
اگر دربارهٔ کسی بگویند ثروتمند شد، بهزودی میگویند بیچیز شد؛ و اگر برای ماندنش شاد شوند، برای نابودیاش اندوهگین میشوند.
إن قیل أثری قیل أكدی، و إن فرح له بالبقاء حزن له بالفناء.
این همه در حالی است که هنوز روزی که در آن ناامید و درمانده میشوند فرا نرسیده است.
هذا و لم یأتهم یوم فیه یبلسون.
منابع (۱)
- یبلسون. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 599. و متن شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 5 ص 421.
ای مردم! مدتِ زندگی هرچند طولانی باشد کوتاه است. آن که رفته برای آن که مانده عبرت است، و مرده برای زنده پند است. دیروز که گذشت بازگشتی ندارد، و انسان به رسیدن به فردا مطمئن نیست.
[أیّها النّاس؛] المدّة و إن طالت قصیرة، و الماضی للمقیم عبرة، و المیّت للحیّ عظة، و لیس لأمس إن مضی عودة، و لا المرء من غد علی ثقة.
نخستینها برای میانیها پیشاهنگاند، و میانیها برای آخریها راهبرند. هر یک از دیگری جدا میشود، و هر یک به دیگری میپیوندد. مرگ بر همگان چیره است، و آن روز هولناک به همگان نزدیک است؛ و آن روزی است که در آن «مالٌ وَ لا بَنُونَ إِلاّ مَنْ أَتَی اللّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ» نه مال سودی میبخشد و نه فرزندان، مگر کسی که با دلی پاک به سوی خدا بیاید.
الأوّل للأوسط رائد، و الأوسط للآخر قائد، و كلّ لكلّ مفارق، و كلّ بكلّ لاحق، و الموت لكلّ غالب، و الیوم الهائل لكلّ آزف، و هو الیوم الّذی لا ینفع فیه مالٌ وَ لا بَنُونَ إِلاّ مَنْ أَتَی اللّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ .
منابع (۱)
- الشعراء/ 89.
وصف بهترین آفریدگان خدا در روز قیامت
ای مردم! آیا شما را از بهترینِ آفریدگان در روزی که خدا آنان را گرد میآورد باخبر نکنم؟
أیّها النّاس؛ ألا أخبركم بخیر الخلق یوم یجمعهم اللّه؟.
منابع (۱)
- یوم القیامة. ورد فی شرح الأخبار ج 2 ص 465 الحدیث 817. مرسلا.
ابوایوب انصاری (از یارانِ پیامبر از مردمِ مدینه) برخاست و به او گفت: چرا ای امیر مؤمنان، برایمان بگو؛ که تو حاضر بودی و ما غایب بودیم.
فقام إلیه أبو أیوب الأنصاری فقال: بلی یا أمیر المؤمنین حدثنا؛ فإنك كنت تشهد و نغیب.
برشمردن برترین آفریدگان نزد خدا
امام (ع) فرمود:
فقال علیه السّلام:
بهترینِ آفریدگان در روزی که خدا آنان را گرد میآورد، هفت تن از فرزندان عبدالمطلباند که برتریِ آنان را جز کافر انکار نمیکند و جز منکرِ حق، آن را نادیده نمیگیرد.
إنّ خیر الخلق یوم یجمعهم اللّه سبعة من ولد عبد المطّلب، لا ینكر فضلهم إلاّ كافر، و لا یجحد به إلاّ جاحد.
عمار بن یاسر ـ که خدا رحمتش کند ـ برخاست و گفت: ای امیر مؤمنان! آنان را برایمان نام ببر تا بشناسیمشان.
فقام عمار بن یاسر - رحمه اللّه - فقال: یا أمیر المؤمنین؛ سمّهم لنا لنعرفهم.
امام (ع) فرمود:
فقال علیه السّلام:
این سخن را به شما نگفتم مگر برای اینکه میخواستم از آن باخبرتان کنم.
ما حدّثتكم إلاّ و أنا أرید أن أخبركم به.
بهترینِ آفریدگان در روزی که خدا آنان را گرد میآورد، فرستادگان خدایند.
إنّ خیر الخلق یوم یجمعهم اللّه الرّسل.
و برترینِ فرستادگان، محمد (ص) است.
و إنّ أفضل الرّسل محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.
و برترینِ هر امت پس از پیامبرش، وصی (جانشینِ برگزیده) آن پیامبر است تا زمانی که پیامبر دیگری بیاید.
و إنّ أفضل كلّ أمّة بعد نبیّها وصیّ نبیّها حتّی یدركه نبیّ.
بدانید که برترینِ جانشینان پیامبران، جانشین محمد (ص) است.
ألا و إنّ أفضل الأوصیاء وصیّ محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.
بدانید که برترینِ آفریدگان پس از جانشینان پیامبران، شهیدانند.
ألا و إنّ أفضل الخلق بعد الأوصیاء الشّهداء.
بدانید که برترینِ شهیدان، حمزه پسر عبدالمطلب و جعفر پسر ابوطالب است؛ جعفر دو بالِ رنگین به خون دارد که با آنها در بهشت پرواز میکند.
ألا و إنّ أفضل الشّهداء حمزة بن عبد المطّلب، و جعفر بن أبی طالب؛ له جناحان خضیبان یطیر بهما فی الجنّة.
به هیچکس از این امت جز او دو بال بخشیده نشده است؛ این چیزی است که خدا با آن محمد (ص) را گرامی داشته و سربلند کرده است.
لم ینحل أحد من هذه الأمّة جناحان غیره. شیء كرّم اللّه به محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و شرّفه.
و دو نوهٔ پیامبر: حسن و حسین؛ و مهدی که خدا او را هر که بخواهد از ما خاندانِ پیامبر قرار میدهد.
و السّبطان: الحسن، و الحسین؛ و المهدیّ یجعله اللّه من شاء منّا أهل البیت.
سپس امام (ع) این آیه را خواند:
ثم تلا علیه السّلام:
«وَ مَنْ یُطِعِ اللّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصّالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولئِکَ رَفِیقاً * ذلِکَ الْفَضْلُ مِنَ اللّهِ وَ کَفی بِاللّهِ عَلِیماً» و هر کس از خدا و پیامبر فرمان ببرد، آنان با کسانی خواهند بود که خدا به ایشان نعمت داده است: از پیامبران و بسیار راستگویان و شهیدان و شایستگان؛ و آنان چه همراهان خوبی هستند! این بخششی از سوی خداست و کافی است که خدا دانا باشد.
وَ مَنْ یُطِعِ اللّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصّالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولئِكَ رَفِیقاً * ذلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللّهِ وَ كَفی بِاللّهِ عَلِیماً .
منابع (۱)
- النساء/ 69 و 70. و وردت الفقرات فی الكافی للكلینی ج 1 كتاب الحجة ص 450 الحدیث 34. عن محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد، عن ابن فضال، عن الحسین بن علوان الكلبی، عن علی بن الحزور الغنوی، عن أصبغ بن نباتة الحنظلی، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 170 الحدیث 169-5.عن محمد بن علی، عن عمه محمد بن أبی القاسم، عن هارون بن مسلم، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 465 الحدیث 817. مرسلا. باختلاف.
سپس امام (ع) فرمود:
[ثم قال علیه السّلام:
برتری خاندان پیامبر بر امت
ای مسلمانان! به وسیلهٔ ما در تاریکی راه یافتید، به شرف و اوج بزرگی رسیدید، و به وسیلهٔ ما از شب تاریکِ آخر ماه به سپیدهٔ روشن درآمدید.
معاشر المسلمین؛] بنا اهتدیتم فی الظّلماء، و تسنّمتم الشّرف[و] ذروة العلیاء، و بنا انفجرتم عن السّرار.
منابع (۲)
- ورد فی الإرشاد للمفید ص 135. مرسلا.
- أفجرتم. ورد فی متن شرح ابن أبی الحدید ج 1 ص 208. و نسخة الصالح ص 51.
کر باد گوشی که فریاد هشداردهنده را نفهمد!
وقر سمع لم یفقه الواعیة.
کسی که فریاد بلند کرش کرده، چگونه صدای آهسته را میشنود؟
و كیف یراعی النّبأة من أصمّته الصّیحة؟.
آرام باد دلی که تپش از آن جدا نشده است!
ربط جنان لم یفارقه الخفقان.
منابع (۱)
- جنان من. ورد فی
همیشه از شما منتظر پیامدهای پیمانشکنی بودم و شما را با نشانهٔ فریبخوردگان میشناختم.
ما زلت أنتظر بكم عواقب الغدر، و أتوسّمكم بحلیة المغترّین.
جامهٔ دین، مرا از شما پوشاند و نیت پاکم، دست شما را برایم رو کرد.
سترنی عنكم جلباب الدّین، و بصّرنیكم صدق النّیّة.
منابع (۱)
- ستركم عنّی. ورد فی هامش نسخة ابن شذقم ص 32.
در میان بیراهههای گمراهی، برای شما بر شاهراه حق ایستادم؛ همانجا که به هم میرسیدید و راهنمایی نبود، و چاه میکَندید و به آب نمیرسیدید.
أقمت لكم علی سنن الحقّ فی جوادّ المضلّة، حیث تلتقون و لا دلیل، و تحتفرون و لا تمیهون.
منابع (۱)
- تلتفتون. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 15.
امروز آن زبانبستهٔ پرمعنا را برایتان به سخن میآورم و آن لالِ دارای برهان را گویا میکنم.
الیوم أنطق لكم العجماء ذات البیان، و أفصح الخرساء ذات البرهان.
خدمات امام (ع) به امت اسلامی
چرا که من اسلام را گشودم، دین را یاری کردم، پیامبر را نیرومند ساختم، پایههای اسلام را استوار کردم، نشانههایش را روشن ساختم، منارهاش را برافراشتم، رازهایش را آشکار کردم، آثارش را نمایان ساختم، حکومت را از ناخالصی پاک کردم و راه را برای پیاده و سواره هموار ساختم.
لأنّی فتحت الإسلام، و نصرت الدّین، و عزّزت الرّسول، و ثبّتّ أركان الإسلام، و بیّنت أعلامه، و أعلیت مناره، و أعلنت أسراره، و أظهرت آثاره، و صفیت الدّولة، و وطّأت للماشی و الرّاكب.
فرستادهٔ خدا (ص) در هر یک از میدانهای جنگ با من شرط کرد و دست در دستم گذاشت و پیمان بست که با همهٔ کوشش و توان و رنج و تلاشم، برای خدا بجنگم، برای خدا دفاع کنم، فرستادهٔ خدا (ص) را یاری دهم، از حریم اسلام دفاع کنم، از خیمهٔ دین پاسداری کنم و اسلام و اهلش را سرافراز سازم؛ اما پس از آن، مردِ تَیمی (از تیرهٔ تَیم) و مردِ عَدَوی (از تیرهٔ عَدی) با نیرنگ و غافلگیری و فریب و زورگویی، همچون اسبِ مسابقه در رسیدن به آن بر من پیشی گرفتند.
فإنّه شارطنی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی كلّ موطن من مواطن الحروب و صافقنی علی أن أحارب للّه، و أحامی للّه، و أنصر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم جهدی و طاقتی و كدحی و كدّی، و أحامی عن حریم الإسلام، و أرفع عن أطناب الدّین، و أعزّ الإسلام و أهله؛ ثمّ سبقنی إلیه التّیمیّ و العدویّ كسباق الفرس احتیالا و اغتیالا و خدعة و غلبة.
منابع (۱)
- ورد فی العدد القویة ص 189 الحدیث 19. من كتاب الإرشاد لكیفیة الطلب فی أئمة العباد. مرسلا. و فی مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 230. عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. مرسلا. باختلاف بین المصدرین.
خردِ کسی که از همراهی من سر باز زد، از دست رفته است.
عزب رأی امرئ تخلّف عنّی.
منابع (۱)
- غرب. ورد فی نسخة عبده ص 92. و نسخة العطاردی ص 18. عن نصیری.
از روزی که حق به من نشان داده شد، در آن شک نکردهام.
ما شككت فی الحقّ مذ أریته.
منابع (۱)
- رأیته. ورد فی نسخة العطاردی ص 18. عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی مدینة لكهنو - الهند. و متن شرح ابن أبی الحدید ج 1 ص 211.
پذیرفته نشدن توبه مگر پس از آمرزشخواهیِ صاحب حق
فرزندان یعقوب بر شاهراه بزرگ هدایت بودند تا آنکه نافرمانی پدرشان را کردند و برادرشان را فروختند؛ توبهٔ آنان پس از اقرارشان بود، و با آمرزشخواهیِ پدر و برادرشان بخشیده شدند.
[لقد] كان بنو یعقوب علی المحجّة العظمی حتّی عقّوا أباهم، و باعوا أخاهم؛ و بعد الاقرار كانت توبتهم، و باستغفار أبیهم و أخیهم غفر لهم.
اگر قریش هم توبهکنان به سوی من بازمیگشتند و نزد من از کارشان پوزش میخواستند، از خدا برایشان آمرزش میخواستم.
و لو أنّ قریشا تابت إلیّ و اعتذرت من فعلها لدیّ لكنت استغفرت اللّه لها.
موسی (ع) از روی تردید و شک در آنچه از سوی خدا برایش آمده بود، بر جان خود نترسید؛ بلکه از چیره شدن نادانان و به قدرت رسیدن گمراهان بیمناک شد.
إنّه لم یوجس موسی علیه السّلام خیفة علی نفسه ارنیابا و لا شكّا فیما أتاه من عند اللّه، بل أشفق من غلبة الجهّال، و دولة الضّلال.
منابع (۳)
- ورد فی العدد القویة ص 194 الحدیث 19. من كتاب الإرشاد لكیفیة الطلب فی أئمة العباد. مرسلا. و فی الإرشاد للمفید ص 135. مرسلا. باختلاف.
- فی. ورد فی العدد القویة. بالسند السابق.
- ورد فی المصدر السابق.
روشنگری امام (ع) دربارهٔ حقِ غصبشدهاش
و من در آنچه از حق خدا به من رسیده شک نکردهام، و در امامت خودم و جانشینیام از پسرعمویم (پیامبر) و وصیت پیامبر تردید به دل راه ندادهام.
و [أنا] لم أشكّ فیما أتانی من حقّ اللّه، و لا ارتبت فی إمامتی و خلافة ابن عمّی و وصیّة الرّسول.
امروز راز پنهان حقم را فاش میکنم و غبار را از چهرهٔ مظلومیتم میزدایم، تا برای خردمندان و آگاهان روشن شود که من خوارشده، تحت فشار، ستمدیده، حقبهغصبرفته، مقهور و کوچکشمردهام، و آنان حقم را به زور ربودند و میراثم را برای خود برداشتند.
الیوم أكشف السّریرة عن حقّی، و أجلی القذی عن ظلامتی، حتّی یظهر لأهل اللّبّ و المعرفة أنّی مذلّل مضطهد مظلوم مغصوب مقهور محقور، و أنّهم ابتزّوا حقّی، و استأثروا بمیراثی.
منابع (۱)
- ورد فی العدد القویة ص 194 الحدیث 19. من كتاب الإرشاد لكیفیة الطلب فی أئمة العباد. مرسلا.
امروز در راه حق و باطل روبهروی هم ایستادهایم. خدایا، «اِفْتَحْ بَیْنَنا وَ بَیْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَیْرُ الْفاتِحِینَ» میان ما و قوممان به حق داوری کن، که تو بهترین داورانی.
الیوم تواقفنا علی سبیل الحقّ و الباطل. اللهم اِفْتَحْ بَیْنَنا وَ بَیْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ [وَ أَنْتَ خَیْرُ الْفاتِحِینَ] .
منابع (۱)
- الأعراف/ 89.
این جایگاه راستی است، و مقامی است که در آن از حقم سخن میگویم و پرده و غبار ابهام را از مظلومیتم کنار میزنم؛ و هر که به آب مطمئن باشد، تشنه نمیماند.
هذا موقف صدق، و مقام أنطق فیه بحقّی، و أكشف السّتر و الغمّة عن ظلامتی؛ و من وثق بماء لم یظمأ.
منابع (۱)
- ورد فی العدد القویة. بالسند السابق.
در این هنگام جعده بن بعجه به سوی او برخاست، سخنش را برید و گفت:
فقام إلیه الجعدة بن بعجة فقطع علیه كلامه و قال:
«کدامیک بهتر است، تو یا ابوبکر و عمر؟»
أیّما خیر، أنت أم أبو بكر و عمر؟.
امام (ع) خندید و سپس فرمود:
فتضاحك علیه السّلام ثم قال:
من پیش از آن دو، همراه آن دو و پس از آن دو، خدا را پرستیدم.
عبدت اللّه قبلهما و معهما و بعدهما.
نخستین نمازی که در آن رکوع کردیم، نماز عصر بود.
و كانت أوّل صلاة ركعنا فیها العصر.
گفتم: «ای فرستادهٔ خدا! این چیست؟»
فقلت: یا رسول اللّه؛ ما هذا؟.
فرمود: «به این فرمان یافتهام.»
فقال: بهذا أمرّت.
سپس امام (ع) فرمود:
ثم قال علیه السّلام:
در زمان حدیبیه، گروهی از قریش از بزرگان مکه که سهیل بن عمرو در میانشان بود، نزد فرستادهٔ خدا (ص) آمدند و گفتند: «ای محمد! تو همسایهٔ ما و همپیمان و پسرعموی مایی. گروهی از بردگان ما به تو پیوستهاند؛ هدف آنان فهمیدن دین و رغبت به آنچه نزد توست نیست، بلکه فقط برای فرار از کشتزارها و کارها و اموال ما بیرون آمدهاند؛ پس آنان را به ما بازگردان.»
إنّه لمّا كان فی زمان الحدیبیّة خرج إلی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أناس من قریش من أشراف أهل مكّة، فیهم سهیل بن عمرو، فقالوا: یا محمّد؛ أنت جارنا و حلیفنا و ابن عمّنا، و لقد لحق بك أناس من أرقّائنا لیس بهم التّفقّه فی الدّین، و لا رغبة فیما عندك؛ و لكن إنّما خرجوا فرارا من ضیاعنا و أعمالنا و أموالنا، فارددهم علینا.
فرستادهٔ خدا (ص) ابوبکر را فراخواند و به او فرمود: «ببین چه میگویند؟»
فدعا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أبا بكر فقال له: انظر فیما یقولون؟.
ابوبکر گفت: «راست میگویند ای فرستادهٔ خدا! تو همسایهٔ آنانی، پس بردگانشان را به آنان بازگردان.»
فقال: صدقوا، یا رسول اللّه، أنت جارهم فارددهم علیهم.
سپس عمر را فراخواند، و او هم همان سخن ابوبکر را گفت.
ثمّ دعا عمر، فقال مثل قول أبی بكر.
در این هنگام پیامبر (ص) چنان خشمگین شد که خشم در چهرهاش دیده شد؛ سپس فرمود: «ای گروه قریش! یا از مخالفت با فرمان خدا دست برمیدارید، یا خدا حتماً مردی را بر شما برمیانگیزد که ایمان را به دلش بخشیده است تا بر سرِ دین گردنهایتان را بزند، در حالی که شما همچون رمیدنِ چهارپایان از او میرمید.»
فغضب النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عند ذلك حتّی رئی الغضب فی وجهه ثمّ قال: لتنتهنّ، یا معاشر قریش، عن مخالفة أمر اللّه أو لیبعثنّ علیكم رجلا قد منح اللّه قلبه الإیمان یضرب أعناقكم علی الدّین، و أنتم تجفلون عنه إجفال النّعم.
ابوبکر گفت: «ای فرستادهٔ خدا! آیا او منم؟»
فقال أبو بكر: أنا هو یا رسول اللّه؟.
فرمود (ص): «نه.»
فقال صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: لا.
پس عمر گفت: «ای رسول خدا، آیا او منم؟»
فقال عمر: أنا هو یا رسول اللّه؟.
فرمود: «نه؛ بلکه او همان کسی است که دارد کفش را پینه میزند.»
فقال: لا. و لكنّه خاصف النّعل.
و در دست من کفشی بود که برای رسول خدا (ص) پینهاش میزدم.
و أنا كان فی یّدی نعل أخصفها لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.
سپس امام (ع) رو برگرداند و فرمود:
ثم التفت علیه السّلام و قال:
از رسول خدا (ص) شنیدم که میفرمود: «هر کس به عمد بر من دروغ ببندد، جایگاه خود را در آتش دوزخ آماده کند.»
سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: من كذب علیّ متعمّدا فلیتبوّء مقعده من النّار.
چرایی سکوت امام (ع) در گرفتن حق خود از غاصبانش
پس به او گفته شد: «ای امیر مؤمنان! چرا از رودررویی با آن دو دست کشیدی و کنار نشستی؟»
فقیل له: یا أمیر المؤمنین؛ لم جلست عنهما؟.
پس امام (ع) فرمود:
فقال علیه السّلام:
من سخن پیامبر (ص) را به یاد آوردم که فرمود: «اگر مردم فرمان تو را شکستند، و تو را کنار زدند و کار را به دست خود گرفتند، و دربارهٔ تو نافرمانیِ مرا کردند، باید شکیبایی کنی تا فرمان فرود آید.»
إنّی ذكرت قول النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: إنّ القوم إن نقضوا أمرك، و استبدّوا بها دونك، و عصونی فیك، فعلیك بالصّبر حتّی ینزل الأمر.
منابع (۱)
- ورد فی شرح الأخبار ج 1 ص 203 الحدیث 169. مرسلا عن ربعی بن حراش، عن علی علیه السّلام. و فی شرح معانی الآثار ج 4 ص 359. عن فهد، عن محمد
متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۴، صفحهٔ ۴۵۰. «منابع» زیر هر بند، یادداشتهای گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن



