کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

سخنانسخن ۱۱۳۳ دقیقه خواندن

بر سر پیکر طلحه و دیگر کشتگان جمل

سخنی از امام (ع) هنگامی که در شبِ روزِ جمل از کنار طلحة بن عبیدالله و عبدالرحمن بن عتاب بن اسید که کشته شده بودند گذشت

جنگ جملجمادی‌الاول ۳۶ قمیدان نبرد جمل در بیرون بصرهتاریخ قطعی

شبِ روز جنگ جمل، امام از میان کشته‌ها گذشت و کنار پیکر طلحه و عبدالرحمن بن عتاب ایستاد و با حسرت از همنشینی و سابقهٔ آنان با پیامبر و فریب شیطان سخن گفت. سپس کشته‌ها را یکی‌یکی بررسی کرد و وقتی کسی که زبیر را کشته بود سر و شمشیر زبیر را آورد، دربارهٔ او هم سخن گفت.

خطاب به: کشته‌شدگان جمل (طلحه، عبدالرحمن بن عتاب، زبیر)، قاتل زبیر و برادرزاده‌اش

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۲۱۹

روی خط زمان

امام (ع) بالای سر طلحه ایستاد و فرمود:

فوقف علیه السّلام علی طلحة فقال:

«إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» ما از آنِ خداییم و به سوی او بازمی‌گردیم.

إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ .

منابع (۱)
  1. البقرة/ 156. و وردت الآیة فی العقد الفرید ج 5 ص 70. مرسلا. و فی الكامل فی التاریخ ج 3 ص 142. مرسلا. و فی تاریخ ابن الوردی ص 149. مرسلا. و فی جواهر

بدانید! به خدا سوگند، من خوش نداشتم که قریش در زیر ستارگان، کشته بر زمین بیفتند. اما به آنچه میان دو جلد قرآن است نگریستم و دیدم چاره‌ای برایم نمانده است جز جنگیدن با آنان یا کفر. سپس امام (ع) به طلحه که کشته شده بود نگریست و فرمود:

أما، و اللّه، لقد كنت أكره أن تكون قریش قتلی تحت بطون الكواكب. و لكن نظرت إلی ما بین الدّفّتین فلم أر یسعنی إلاّ قتالهم أو الكفر. ثم نظر علیه السّلام إلی طلحة قتیلا فقال:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۱۹
منابع (۲)
  1. صرعی. ورد فی الفصول المهمة. و فی تاریخ ابن الوردی ص 149. مرسلا. و فی المحاسن و المساوئ ج 2 ص 76. مرسلا عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام.
  2. نجوم السّماء. ورد فی جواهر المطالب. بالسند السابق. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 25 ص 114. عن أبی الحسین بن أبی الحدید المصری، عن جده أبی عبد اللّه، عن المسدد بن علی بن عبد اللّه الحمصی، عن أبی بكر محمد بن سلیمان بن یوسف الربعی، عن أبی عبد اللّه الیحیاوی، عن نصر بن علی الجهضمی، عن محمد بن عباد بن عباد المهلبی، عن هشیم، عن مجالد، عن الشعبی، عن علی علیه السّلام. و فی مجمع الأمثال ج 1 ص 420 الرقم 1258.مرسلا عن الشعبی، عن علی علیه السّلام. و فی الكامل للمبرد ج 1 ص 215.مرسلا عن أبی العباس، و عن التوزی، عن محمد بن عباد بن حبیب بن المهلب، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی تهذیب الكمال ج 13 ص 420. عن مجالد، عن الشعبی، عن علی علیه السّلام. و فی النهایة فی غریب الحدیث ج 1 ص 240. مرسلا. و فی لسان العرب ج 4 ص 542. مرسلا. و ج 5 ص 375. مرسلا. و فی ج 11 ص 104. مرسلا. و فی ربیع الأبرار ج 5 ص 126 الحدیث 9. مرسلا.

ای ابومحمد! به خدا سوگند، تو همانی که شاعر گفت:

أبا محمّد؛ أنت و اللّه كما قال الشّاعر:

«فتی کان یدنیه الغنی من صدیقه إذا ما هو استغنی و یبعده الفقر / کأنّ الثّریّا علّقت بجبینه و فی خدّه الشّعری و فی الآخر البدر» جوانمردی بود که هرگاه بی‌نیاز می‌شد، توانگری او را به دوستش نزدیک می‌کرد و تهیدستی او را دور می‌ساخت / گویی ستارهٔ ثریا به پیشانی‌اش آویخته بود و در یک گونه‌اش ستارهٔ شِعری و در گونهٔ دیگرش ماه شب چهارده می‌درخشید. سپس امام (ع) فرمود:

فتی كان یدنیه الغنی من صدیقه إذا ما هو استغنی و یبعده الفقر كأنّ الثّریّا علّقت بجبینه و فی خدّه الشّعری و فی الآخر البدر ثم قال علیه السّلام:

منابع (۱)
  1. ورد فی الجمل لابن شذقم ص 140. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 49. مرسلا عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی الكامل للمبرد ج 1 ص 215. مرسلا عن أبی العباس، و عن التوزی، عن محمد بن عباد ابن حبیب بن المهلب، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 273. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 2 ص 33. مرسلا. و فی بهجة المجالس ج 1 ص 501. مرسلا. و فی الفصول المهمة فی معرفة أحوال الأئمة ص 83. مرسلا.باختلاف بین المصادر.

ابومحمد در اینجا غریب افتاده است! سپس به او رو کرد و فرمود:

لقد أصبح أبو محمّد بهذا المكان غریبا!. ثم خاطبه قائلا:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۱۹
منابع (۱)
  1. أمسی. ورد فی الأغانی ج 18 ص 331. عن الحسن بن علی، عن محمد بن موسی، عن احمد بن الحارث، عن المدائنی، عن ابن دأب، عن عروة بن أذینة، عن أبیه، عن أبی مالك بن الحارث، عن علی علیه السّلام.

ای ابومحمد! بر من سخت و گران است که تو را در این وادی‌ها بر خاک‌افتاده ببینم، که روز رستاخیز از کام درندگان برانگیخته شوی.

عزیز علیّ، أبا محمّد، أن أراك مجندلا فی الأودیة، تحشر من أفواه السّباع.

تو با پیامبر خدا (ص) هم‌نشینی و پیشینه داشتی، اما شیطان در سوراخ‌های بینی‌ات رفت (بر تو چیره شد) و تو را به آتش کشاند.

لقد كان لك برسول اللّه [صلّی اللّه علیه و آله و سلّم] صحبة و سابقة، لكنّ الشّیطان دخل فی منخریك فأوردك النّار.

سپس این بیت را خواند:

ثم تمثل:

«و ما تدری و إن أزمعت أمرا بأیّ الأرض یدرکک المقیل» و هرچند تصمیم بر کاری بگیری، نمی‌دانی در کدام سرزمین آرامگاه نیمروزت (مرگ) تو را درمی‌یابد.

و ما تدری و إن أزمعت أمرا بأیّ الأرض یدركك المقیل

سپس امام (ع) بالای سر عبدالرحمن ایستاد و فرمود:

ثم وقف علیه السّلام علی عبد الرحمن فقال:

اندوه و دریغم بر تو!

لهفی علیك.

«إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» ما از آنِ خداییم و به سوی او بازمی‌گردیم.

إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ .

منابع (۱)
  1. البقرة/ 156.

این بزرگِ قوم و سرکردهٔ آنان است که این‌گونه که می‌بینید به خاک افتاده است.

هذا یعسوب القوم و رأسهم صریعا كما ترونه.

منابع (۱)
  1. ورد فی أنساب الأشراف ج 2 ص 254 الحدیث 317. مرسلا عن أبی مخنف و غیره، عن علی علیه السّلام. و فی إرشاد المفید ص 135. مرسلا. و فی الأغانی ج 18 ص 331. عن الحسن بن علی، عن محمد بن موسی، عن احمد بن الحارث، عن المدائنی، عن ابن دأب، عن عروة بن أذینة، عن أبیه، عن أبی مالك بن الحارث، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 25 ص 114. عن أبی الحسین بن أبی الحدید المصری، عن جده أبی عبد اللّه، عن المسدد بن علی بن عبد اللّه الحمصی، عن أبی بكر محمد بن سلیمان بن یوسف الربعی، عن أبی عبد اللّه الیحیاوی، عن نصر بن علی الجهضمی، عن محمد بن عباد بن عباد المهلبی، عن هشیم، عن مجالد، عن الشعبی، عن علی علیه السّلام. و فی تهذیب الكمال ج 13 ص 420. عن مجالد، عن الشعبی، عن علی علیه السّلام. و فی الفصول المختارة ص 141. مرسلا. و فی الجمل للمفید ص 388 و ص 390. عن عبد اللّه بن جعفر، عن ابن أبی عون، عن علی علیه السّلام. و فی ص 391. مرسلا. و فی الأخبار الموفقیات ص 473 الحدیث 305. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 239. مرسلا. و فی مجمع الأمثال ج 1 ص 420 الرقم 1258. مرسلا عن الشعبی، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب النسب لابن سلام ص 200. مرسلا. و فی كتاب أمثال الحدیث ص 68. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 2 ص 17. مرسلا عن سفیان الثوری، عن علی علیه السّلام. و فی النهایة فی غریب الحدیث ج 1 ص 240. مرسلا. و فی لسان العرب ج 1 ص 600.مرسلا. و فی ج 4 ص 542. مرسلا. و فی ج 5 ص 375. مرسلا و فی ج 11 ص 104.مرسلا. و فی ربیع الأبرار ج 5 ص 126 الحدیث 9. مرسلا. و فی المحاسن و المساوئ ج 2 ص 76. مرسلا عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی بهجة المجالس ج 1 ص 506. مرسلا. و فی الفصول المهمة فی معرفة أحوال الأئمة ص 83. مرسلا. و فی مسند علی بن أبی طالب للسیوطی ج 1 ص 316 الحدیث 975. مرسلا. و فی مجالس ثعلب ج 1 ص 129. عن محمد، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.

سپس امام (ع) کشتگان را یک‌به‌یک از نظر گذراند و فرمود:

ثم استعرض علیه السّلام القتلی رجلا رجلا و قال:

خون‌خواهیِ خود را از بنی‌عبدمناف گرفتم، و سرشناسانِ بنی‌جُمَح از دستم گریختند. آنان گردن‌هایشان را به سوی کاری دراز کردند که سزاوارش نبودند، پس پیش از رسیدن به آن، گردن‌شکسته شدند.

أدركت وتری من بنی عبد مناف، و أفلتتنی أعیان بنی جمح. لقد أتلعوا أعناقهم إلی أمر لم یكونوا أهله فوقصوا دونه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۱۹
منابع (۱)
  1. أعیار. ورد فی نسخة العام 400 ص 304. و نسخة نصیری ص 141. و نسخة الآملی ص 190. و نسخة الإسترابادی ص 352. و نسخة العام 550 ص 143 أ و متن شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 11 ص 123.

و هنگامی که کشندهٔ زبیر سر و شمشیر او را نزد امیر مؤمنان (ع) آورد، امام به او فرمود:

و لمّا جاء قاتل الزبیر برأسه و سیفه إلی أمیر المؤمنین علیه السّلام قال له الإمام:

شمشیر را به من بده.

ناولنی السّیف.

هنگامی که امام (ع) آن را گرفت و از غلاف بیرون کشید، فرمود:

و لمّا تناوله علیه السّلام واستلّه قال:

شمشیرِ خودِ اوست؛ می‌شناسمش.

سیفه، أعرفه.

بدانید! به خدا سوگند، چه بسیار که صاحب این شمشیر، بارها پیش روی پیامبر خدا (ص) جنگید؛ اما این فرارسیدن مرگ و سرانجامِ بد است.

أما و اللّه، طالما قاتل صاحب هذا السّیف بین یدی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم غیر مرّة؛ و لكنّه الحین و مصرع السّوء.

منابع (۱)
  1. جلّی الكرب عن وجه. ورد فی أنساب الأشراف ج 2 ص 254 الحدیث 317.مرسلا عن أبی مخنف و غیره، عن علی علیه السّلام. و فی مرآة الجنان ج 1 ص 98. مرسلا. و فی ثمار القلوب ص 113 الرقم 161. مرسلا. باختلاف یسیر. و ورد كشفت به الغمّاء فی الأوائل للعسكری ص 146. عن أبی احمد، عن الجوهری، عن أبی زید، عن القعنبی، عن سفیان بن عیینة، عن علی علیه السّلام.و عن أبی القاسم، عن العقدی، عن أبی جعفر، عن المدائنی، عن لوط بن یحیی، عن مجالد، عن الشعبی، عن سفیان، عن علی علیه السّلام.

از سرانجامِ بد به خدا پناه می‌برم.

أعوذ باللّه من مصرع السّوء.

سپس به چهرهٔ زبیر خیره نگریست و فرمود:

ثم تفرّس فی وجه الزبیر و قال:

تو با پیامبر خدا (ص) هم‌نشینی و با او خویشاوندی داشتی، اما شیطان به سوراخ‌های بینی‌ات رفت و تو را به این سرانجام کشاند.

لقد كان لك برسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم صحبة و منه قرابة، و لكن دخل الشّیطان منخریك فأوردك هذا المورد.

سپس امام (ع) به برادرزاده‌اش فرمود:

ثم قال علیه السّلام لابن أخیه:

آیا آبی هست که بنوشم؟

ألا ماء فأشربه؟.

او شربتی از عسل برایش آورد. امام (ع) آن را گرفت و جرعه‌ای از آن نوشید و فرمود:

فأتاه بشربة من عسل. فتناوله علیه السّلام و حسا منه حسوة، فقال:

این عسلِ تو عسلِ طائف است؛ و بودنش در این شهر عجیب است!

إنّ عسلك هذا طائفیّ؛ و هذا غریب من هذه البلدة!!.

برادرزاده‌اش گفت:

فقال ابن أخیه:

سبحان‌الله! در چنین زمانی عسل طائف را از غیر آن بازمی‌شناسی؟

سبحان اللّه، فی هذا الوقت تعرف الطائفی من غیره؟.

ای امیر مؤمنان! مگر این حالی که در آن هستی، تو را از دانستن این چیزها بازنداشت؟

یا أمیر المؤمنین؛ أما شغلك ما أنت فیه عن علم هذا

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

ای برادرزاده‌ام! به خدا سوگند، هرگز هیچ چیز از کار دنیا سینهٔ عمویت را پر نکرده است.

یا ابن أخی؛ إنّه و اللّه لم یملأ صدر عمّك من أمر الدّنیا شیء قطّ‌.

منابع (۱)
  1. ورد فی أنساب الأشراف ج 2 ص 254 الحدیث 317. مرسلا عن أبی مخنف و غیره، عن علی علیه السّلام. و فی الأوائل للعسكری ص 146. عن أبی احمد، عن الجوهری، عن أبی زید، عن القعنبی، عن سفیان بن عیینة، عن علی علیه

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۴۵۳. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن