کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۴۸۲۹ دقیقه خواندن

نکوهش مردم بصره و خبر از بلاهای آینده

خطبه‌ای از او (ع) پس از جنگ جمل، در نکوهش مردم بصره و خبر دادن از آنچه بر سر آن خواهد آمد

ورود به بصره، بخشش شکست‌خوردگان و گماردن ابن‌عباسجمادی‌الاول ۳۶ قبصره، مسجد جامعتاریخ محتمل

در بصره، پس از پیروزی در جنگ جمل (جمادی‌الاول تا آغاز رجب ۳۶). امام فرمان داد برای سه روز بعد اعلام کنند که همه برای نماز جمع شوند («الصلاة جامعة»). صبح آن روز در مسجد جامع بصره نماز صبح خواند، پشتش را به دیوار قبله تکیه داد و سخن گفت. از اینها گفت: ستایش یگانگی خدا؛ سرزنش مردم بصره («سپاه زن و پیروان چارپا»)؛ پیش‌گویی بلاهای بصره (سیل، غرق‌شدن، حملهٔ زنگیان (سیاه‌پوستان) به شهر ابله، و خطابی به احنف بن قیس)؛ ویژگی‌های فتنه؛ دانستن او از غیب؛ و گفتگوی او با پیامبر دربارهٔ شهادت. پس از خطبه به یارانش فرمان داد به کوفه بروند. حسن بصری را دید که سخنانش را می‌نوشت و فرمود «هر قومی سامری‌ای دارد و این سامریِ این امت است».

خطاب به: مردم بصره؛ احنف بن قیس، عباد بن قیس، حسن بصری و سپاهیان

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۶۵، خطبهٔ ۱۳، خطبهٔ ۱۴، خطبهٔ ۱۰۲، خطبهٔ ۱۲۸، خطبهٔ ۱۸۷، حکمت ۱۹۹، خطبهٔ ۱۵۶

روی خط زمان
بخش‌های این متن (۳۳)
  1. اوج بزرگی خدای پاک
  2. نکوهش مردم بصره به سبب پاسخ گفتن به زنِ شترسوار
  3. سرزنش مردم بصره به سبب شکستن بیعت
  4. فرجام بد مردم بصره به سبب پیروی از عایشه
  5. خبر دادن به مردم بصره از بلایی که به آنان خواهد رسید
  6. برشمردن مصیبت‌هایی که به مردم بصره خواهد رسید
  7. فایدهٔ خبر دادن امام (ع) از رویدادهای آینده
  8. برشمردن فضیلت‌های بصره از زبان پیامبر (ص)
  9. خبر دادن امام (ع) از ویژگی‌های مهاجمان به اُبُلّه
  10. توصیفِ مفصلِ چهرهٔ کسانی که با مردم اُبُلّه می‌جنگند
  11. آگاهی امام (ع) از آنچه تا روز قیامت رخ خواهد داد
  12. ویژگی غوغاگران و معنای برادران و دوستان
  13. معنای کبریت احمر
  14. معنای علم غیب
  15. معنای یکی بودن خدا
  16. معنای اهل جماعت، فرقه، سنت و بدعت
  17. معنای فتنه از زبان امام (ع)
  18. خبر دادن پیامبر (ص) به امام (ع) از آنچه برایش پیش خواهد آمد
  19. گفت‌وگوی امام (ع) با پیامبر (ص) دربارهٔ شهادت
  20. ابراز اشتیاق امام (ع) به شهادت در راه خدا
  21. خبر دادن پیامبر (ص) به امام (ع) از میزان انحراف مسلمانان
  22. انگیزه‌های کینهٔ عایشه از امام (ع)
  23. یکی: برتری دادنِ من بر پدرش از سوی فرستادهٔ خدا (ص)،
  24. دوم: هنگامی که فرستادهٔ خدا (ص) میانِ یارانش پیمانِ برادری بست،
  25. سوم: هنگامی که خدای والا به پیامبر (ص) وحی فرستاد که ببندد
  26. چهارم: اینکه فرستادهٔ خدا (ص) پرچم را به پدرش داده بود
  27. و پنجم آنکه پیامبر خدا (ص) پدرش را فرستاد تا
  28. و ششم آنکه عایشه از خدیجه دختر خویلد بدش می‌آمد و با او دشمنی می‌ورزید،
  29. و هفتم آنکه من روزی نزد پیامبر خدا (ص) رفتم
  30. و هشتم آنکه هنگامی که آن تهمت به او زده شد،
  31. هدف از سرزنش و ستایش مردم بصره
  32. گسترهٔ دانش امام (ع) به هستی
  33. ماهیت حسن بصری از زبان امام (ع)

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

اوج بزرگی خدای پاک

ستایش از آنِ خدایی است که هیچ حالتی برای او پیش از حالتی دیگر نبوده است تا پیش از آنکه آخر باشد، اوّل باشد و پیش از آنکه پنهان باشد، آشکار باشد. هر که جز او یگانه نامیده شود، اندک است. هر عزیزی جز او خوار است. هر نیرومندی جز او ناتوان است. هر مالکی جز او در تملک دیگری است. هر دانایی جز او دانش‌آموز است. هر توانایی جز او گاه می‌تواند و گاه ناتوان می‌ماند. هر شنوایی جز او از شنیدن صداهای ظریف کر است، صداهای بلند کرش می‌کند و صداهای دور از دسترسش بیرون می‌ماند. هر بینایی جز او از دیدن رنگ‌های پنهان و جسم‌های ظریف کور است. هر آشکاری جز او پنهان نیست و هر پنهانی جز او آشکار نیست.

الحمد للّه الّذی لم یسبق له حال حالا، فیكون أوّلا قبل أن یكون آخرا، و یكون ظاهرا قبل أن یكون باطنا. كلّ مسمّی بالوحدة غیره قلیل، و كلّ عزیز غیره ذلیل، و كلّ قویّ غیره ضعیف، و كلّ مالك غیره مملوك، و كلّ عالم غیره متعلّم، و كلّ قادر غیره یقدر و یعجز؛ و كلّ سمیع غیره یصمّ عن لطیف الأصوات، و یصمّه كبیرها، و یذهب عنه ما بعد منها، و كلّ بصیر غیره یعمی عن خفیّ الألوان و لطیف الأجسام؛ و كلّ ظاهر غیره غیر باطن، و كلّ باطن غیره غیر ظاهر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۶۵
منابع (۱)
  1. كثیرها. ورد فی هامش نسخة الآملی ص 44.

آنچه را آفرید، نه برای استوار کردن فرمانروایی‌اش آفرید، نه از ترس پیامدهای روزگار و نه از بیم نابودی و کاستی؛ و نه برای کمک گرفتن در برابر همتایی مهاجم، نه شریکی فزونی‌طلب و نه دشمنی ستیزه‌جو؛

لم یخلق ما خلق لتشدید سلطان، و لا تخوّف من عواقب زمان، و لا خوف من زوال و لا نقصان، و لا استعانة علی ندّ مثاور، و لا شریك مكاثر، و لا ضدّ منافر؛

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۶۵
منابع (۳)
  1. خلقه. ورد فی نسخة العام 400. ص 60. و نسخة ابن المؤدب ص 42. و نسخة ابن أبی المحاسن. ص 62. و نسخة الآملی ص 44. و نسخة الإسترابادی ص 60.و نسخة عبده. ص 165. و نسخة الصالح. ص 95. و نسخة العطاردی ص 63.
  2. ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 135 الحدیث 1. عن محمد بن أبی عبد اللّه و محمد بن یحیی، عن مرفوعا إلی جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی التوحید للصدوق ص 43 الحدیث 3. عن علی بن احمد بن محمد بن عمران الدقاق، عن محمد بن أبی عبد اللّه الكوفی و احمد بن یحیی بن زكریا القطان، عن بكر بن عبد اللّه بن حبیب، عن تمیم بن بهلول، عن أبیه، عن أبی معاویة، عن الحصین بن عبد الرحمن، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 347. مرسلا.
  3. مكابر. ورد فی نسخة العطاردی ص 63. عن نسخة عبده.

بلکه آفریدگانی پرورده و بندگانی رام و فروتن‌اند.

و لكن خلائق مربوبون، و عباد داخرون.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۶۵

اما بعد، ای مردم! خدای عزیز و باشکوه، آمرزنده، مهربان، شکست‌ناپذیر و انتقام‌گیرنده است؛ دارای رحمتی گسترده، آمرزشی همیشگی، گذشتی بسیار و عذابی دردناک است.

أمّا بعد، أیّها النّاس؛ فإنّ اللّه - عزّ و جلّ - غفور، رحیم، عزیز، ذو انتقام؛ ذو رحمة واسعة؛ و مغفرة دائمة، و عفو جمّ، و عقاب ألیم.

رحمت و آمرزش و گذشت خود را برای فرمان‌برداران از میان آفریدگانش قرار داد؛ و حکم کرد که کیفر و خشم کوبنده و عذابش برای کسی باشد که نافرمانی‌اش کند، با فرمانش مخالفت ورزد و در دین او بدعتی (نوآوری در دین) بگذارد که از دین نیست.

جعل رحمته و مغفرته و عفوه لأهل طاعته من خلقه؛ و قضی أنّ نقمته و سطوته و عذابه لمن عصاه و خالف أمره، و ابتدع فی دینه ما لیس منه.

درستکاران به رحمت او یاری یافتند، و گمراهان پس از هدایت و دلایل روشن گمراه شدند.

و برحمته نال الصّالحون العون، و بعد الهدی و البیّنات ضلّ الضّالّون.

منابع (۱)
  1. اهتدی المهتدون. ورد فی الجمل للمدائنی ص 150. مرسلا. و فی الإرشاد ص 137. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 180. مرسلا.

ای مردم بصره و بُصَیره (بصرهٔ کوچک)!

یا أهل البصرة و البصیرة؛

ای اهل شوره‌زار و ویرانه و تَدمُر!

یا أهل السّبخة و الخریبة و تدمر؛

ای بازماندگان قوم ثمود!

یا بقایا ثمود؛

ای مردم شهر زیر و رو شده! این شهر در طول روزگار دو بار با مردمش زیر و رو شده است و کامل کردن بار سوم در رجعت (بازگشت به دنیا) بر عهدهٔ خداست.

یا أهل المؤتفكة، و قد ائتفكت بأهلها من الدّهر مرّتین و علی اللّه تمام الثّالثة فی الرّجعة؛

ای گرفتاران درد بی‌درمان!

یا أهل الدّاء العضال؛

منابع (۱)
  1. ورد فی المصادر السابقة. و الجمل للمفید ص 400. مرسلا. و فی ص 407. عن نصر، عن عمر بن سعد، عن أبی خالد، عن عبد اللّه بن عاصم، عن محمد بن بشر الهمدانی، عن الحارث بن سریع، عن علی علیه السّلام. و فی مروج الذهب ج 2 ص 377. مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 315. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 138. عن احمد بن أبی الحسن الكنی، عن أبی الحسین زید بن الحسن بن علی البیهقی و عبد المجید بن عبد الغفار بن أبی سعید الإسترابادی الزیدی، عن أبی الحسن علی بن محمد بن جعفر الحسنی النقیب، عن أبیه أبی جعفر محمد ابن جعفر بن علی الحسنی و السید علی بن أبی طالب احمد بن القاسم الحسنی الآملی الملقب بالمستعین باللّه، عن أبی طالب یحیی بن الحسین الحسنی، عن أبی العباس احمد بن إبراهیم الحسنی، عن الحسن بن فرج بن زهیر البغدادی، -

نکوهش مردم بصره به سبب پاسخ گفتن به زنِ شترسوار

شما سپاه یک زن و پیروان یک چهارپا بودید؛ آن چهارپا نعره کشید و شما پاسخ دادید؛ آن چهارپا پی شد (پایش را بریدند) و شما گریختید.

كنتم جند المرأة، و أتباع البهیمة؛ رغا فأجبتم، و عقر فهربتم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۳
منابع (۳)
  1. تبّاع. ورد فی البدء و التاریخ.
  2. فاتّبعتم. ورد فی عیون الأخبار. بالسند السابق. و معجم البلدان.
  3. فانهزمتم. ورد فی المصدرین السابقین. و أمالی الطوسی. بالسند السابق. و شرح ابن میثم. و الأخبار الطوال. و البدء و التاریخ. و فی الجمل للمفید ص 407. عن نصر، عن عمر بن سعد، عن أبی خالد، عن عبد اللّه بن عاصم، عن محمد بن بشر الهمدانی، عن الحارث بن سریع، عن علی علیه السّلام. و فی العقد الفرید ج 4 ص 170. عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام.

اخلاقتان پست است، پیمانتان جدایی و دشمنی است، دینتان دورویی است و آبتان شور و تلخ است.

أخلاقكم دقاق، و عهدكم شقاق، و دینكم نفاق، و ماؤكم زعاق.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۳
منابع (۲)
  1. رقاق. ورد فی عیون الأخبار ج 1 ص 315 كتاب الحرب ذكر الأمصار. عن محمد ابن عبد العزیز، عن یزید بن خالد بن عبد اللّه بن میمون الحرانی، عن عوف بن أبی جمیلة، عن الحسن البصری، عن علی علیه السّلام. و فی مروج الذهب ج 2 ص 377. مرسلا.
  2. و أنتم فسقة مرّاق. ورد فی الجمل للمفید ص 407. عن نصر، عن عمر بن سعد، عن أبی خالد، عن عبد اللّه بن عاصم، عن محمد بن بشر الهمدانی، عن الحارث بن سریع، عن علی علیه السّلام.

خاکِ شهرتان از همهٔ شهرهای خدا بدبوتر است.

بلادكم أنتن بلاد اللّه تربة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۳

سرزمینتان به آب نزدیک و از آسمان دور است. هر آبی به آنجا فرو می‌رود، آن سرزمین بدترین نام‌ها را دارد و نُه دهمِ بدی‌ها در آن است.

أرضكم قریبة من الماء، بعیدة من السّماء. بها مغیض كلّ ماء، و لها شرّ أسماء؛ و بها تسعة أعشار الشّرّ.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴
منابع (۳)
  1. أقربها من الماء، و أبعدها من السّماء. ورد فی نسخ النهج. بروایة ثانیة.
  2. ورد فی العقد الفرید ج 4 ص 170. عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی الجمل للمفید ص 422. عن أبی محنف لوط بن یحیی، عن رجاله، عن علی علیه السّلام. و فی جواهر المطالب ج 2 ص 24. مرسلا عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.
  3. (**) من: و بها تسعة. إلی: الشّر. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 13.

و آنجا اقامتگاه جن است.

و هی مسكن الجنّ‌.

منابع (۱)
  1. ورد فی الجمل للمفید. بالسند السابق.

عقل‌هایتان سبک و خردهایتان نادان شد؛ شمشیرهایتان را به روی ما کشیدید، خون خودتان را ریختید و با امامتان مخالفت کردید! آیا خدا به شما فرمان داده است که با من جهاد کنید یا به خدا دروغ می‌بندید؟!

خفّت عقولكم، و سفهت حلومكم؛ شهرتم علینا سیوفكم، و سفكتم دماءكم، و خالفتم إمامكم!!!. آللّه أمركم بجهادی أم علی اللّه تفترون؟!!!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۳

سرزنش مردم بصره به سبب شکستن بیعت

ای مردم بصره! بیعت (پیمانِ وفاداری با رهبر) مرا شکستید و دشمنانم را بر ضد من یاری دادید.

یا أهل البصرة؛ قد نكثتم بیعتی، و ظاهرتم علیّ ذوی عداوتی.

اکنون که خدا مرا بر شما چیره ساخته و شما را به کیفر کارهایتان سرافکنده و درمانده کرده است، چه گمانی به من دارید؟

فما ظنّكم الآن بی و قد أمكننی اللّه منكم و أبلسكم بأعمالكم؟.

مردی از آنان برخاست و به امام گفت: «ای امیر مؤمنان، گمان نیک داریم و می‌بینیم که تو پیروز و چیره شدی؛ پس اگر کیفر دهی، ما گناه کرده‌ایم، و اگر ببخشی، بخشش نزد پروردگار جهانیان محبوب‌تر است.»

فقام إلیه رجل منهم فقال: نظنّ خیرا یا أمیر المؤمنین، و نری أنك ظفرت و قدرت، فإن عاقبت فقد أجرمنا، و إن عفوت فالعفو أحبّ إلی رب العالمین.

پس امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

از شما گذشتم.

قد عفوت عنكم.

پس مبادا دوباره به چنین کاری بازگردید.

فإیّاكم أن تعودوا إلی مثلها.

چرا که شما نخستینِ مردمِ زیر فرمان هستید که بیعت را شکستید، اتحاد این امت را از هم پاشیدید، جنگ و دودستگی را آغاز کردید و حق و انصاف را رها ساختید.

فإنّكم أوّل الرّعیّة نكث البیعة، و شقّ عصا هذه الأمّة، و شرع القتال و الشّقاق، و ترك الحقّ و الإنصاف.

منابع (۲)
  1. من. ورد فی الجمل للمفید ص 422. عن أبی مخنف لوط بن یحیی، عن رجاله، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی الجمل للمفید ص 400. مرسلا. و فی ص 407. عن نصر، عن عمر بن سعد، عن أبی خالد، عن عبد اللّه بن عاصم، عن محمد بن بشر الهمدانی، عن الحارث بن سریع، عن علی علیه السّلام. و فی الجمل لابن شذقم ص 151. مرسلا.و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 264 الحدیث 337. مرسلا. و فی الجمل للمدائنی ص 150. مرسلا. و فی الإرشاد ص 137. و فی أمالی الطوسی ص 711. مرسلا عن (موسی بن بكر)، عن العبد الصالح، عن علی علیهما السّلام. و فی الأخبار الطوال ص 152. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 317. مرسلا عن الأسود ابن سریع، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 181. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

فرجام بد مردم بصره به سبب پیروی از عایشه

شما هدفِ تیرانداز، لقمهٔ خورنده و شکارِ حمله‌ورید. آتش برایتان اندوخته شده و ننگ برایتان مایهٔ افتخار است.

فأنتم غرض لنابل، و أكلة لآكل، و فریسة لصائل. النّار لكم مدّخر، و العار لكم مفخر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴
منابع (۲)
  1. لصائد. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 13. و نسخة الآملی ص 16. و ورد لظافر فی الجمل للمفید ص 407. بالسند السابق.
  2. ورد فی المصدر السابق.

آن که در میان شما بماند، در گرو گناه خویش است، و آن که از میان شما بیرون برود، رحمتی از پروردگارش او را درمی‌یابد؛ و خدا هرگز به بندگان ستم نمی‌کند.

المقیم بین أظهركم مرتهن بذنبه، و الشّاخص عنكم متدارك برحمة من ربّه. و ما اللّه بظلاّم للعبید.

منابع (۲)
  1. (**) من: المقیم. إلی: من ربّه. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 13.
  2. المحتبس فیها بذنبه، و الخارج بعفو من اللّه. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.

پس از گناه بازگردید و با توبه، رابطهٔ میان خود و خدا را خالص کنید.

فارجعوا عن الحوبة، و أخلصوا فیما بینكم و بین اللّه بالتّوبة.

خبر دادن به مردم بصره از بلایی که به آنان خواهد رسید

ای بصره! اگر بدانی، چه روزی در پیش داری!

یا بصرة؛ أیّ یوم لك لو تعلمین؟!.

از سوی آب، روزی با بلایی بزرگ در انتظار توست.

إنّ لك من الماء لیوما عظیما بلاؤه.

و من جای فوران آن آب را در این شهرتان به‌خوبی می‌شناسم.

و إنّی لأعرف موضع منفجره من قریتكم هذه.

و پیش از آن، حوادثی ناگهانی بر سرتان فرود می‌آید که از شما پنهان داشته شده و به ما آموخته شده است.

ثمّ أمور قبل ذلك تدهمكم، أخفیت علیكم و علّمناه.

منابع (۱)
  1. ورد فی الجمل للمفید ص 407. عن نصر، عن عمر بن سعد، عن أبی خالد، عن عبد اللّه بن عاصم، عن محمد بن بشر الهمدانی، عن الحارث بن سریع، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 1 ص 289. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 711. مرسلا عن (موسی بن بكر)، عن العبد الصالح، عن علی علیهما السّلام. باختلاف بین المصادر.

به خدا سوگند، این شهرتان غرق خواهد شد. گویی به شهرتان می‌نگرم که آب سراسر آن را پوشانده است، تا جایی که چیزی از آن دیده نمی‌شود جز کنگرهٔ مسجد، که همچون سینهٔ کشتی در امواج دریا یا شترمرغی بر زمین نشسته است.

و أیم اللّه؛ لتغرقنّ بلدتكم هذه. كأنّی أنظر إلی قریتكم قد طبّقها الماء، حتّی ما یری منها إلاّ شرف المسجد، كأنّه جؤجؤ سفینة فی لجّة بحر، أو نعامة جاثمة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۳
منابع (۲)
  1. حتّی كأنّی أنظر إلی مسجدها. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
  2. طیر. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.

خدا عذاب را از بالا و از پایین بر آن فرستاده و هر که را در درون آن است، غرق کرده است.

قد بعث اللّه علیها العذاب من فوقها و من تحتها؛ و غرّق من فی ضمنها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۳

پس هر کس هنگامِ نزدیک شدنِ غرق شدنِ بصره از آن بیرون برود، از رحمتی است که خدا پیشاپیش شامل حالش کرده است؛ و هر کس بی‌آنکه مرزبانِ آنجا باشد در آن بماند، به سزای گناه خودش است.

فمن خرج عند دنوّ غرقها فبرحمة من اللّه سبقت له، و من بقی فیها غیر مرابط بها فبذنبه.

منابع (۱)
  1. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن میثم. ج 1 ص 293. مرسلا.

ای بصره! در آن هنگام، وای بر تو از لشکری از کیفرهای خدا که نه گرد و غباری دارد و نه صدایی!

فویل لك، یا بصرة، عند ذلك من جیش من نقم اللّه لا رهج له و لا حسّ.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۲
منابع (۱)
  1. یا بصیرة. ورد فی هامش نسخة ابن المؤدب ص 81.

برشمردن مصیبت‌هایی که به مردم بصره خواهد رسید

و به‌زودی خدا مردم تو را به مرگِ سرخ (مرگ با شمشیر و خون‌ریزی) و گرسنگیِ غبارآلود دچار خواهد کرد.

و سیبتلی اللّه أهلك بالموت الأحمر و الجوع الأغبر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۲
منابع (۱)
  1. سیبتلی. ورد فی المصدر السابق. و نسخة العام 400 ص 112. و نسخة الآملی ص 78. و نسخة عبده ص 247. و نسخة الصالح ص 148.

وای بر کوچه‌های آباد شما و خانه‌های آراسته‌تان؛ خانه‌هایی که بال‌هایی چون بال‌های کرکس و خرطوم‌هایی چون خرطوم‌های فیل دارند (ایوان‌ها و ناودان‌های بلند)، از دستِ کسانی که نه بر کشته‌شان سوگواری می‌شود و نه کسی سراغِ غایبشان را می‌گیرد.

ویل لسكككم العامرة، و دوركم المزخرفة، الّتی لها أجنحة كأجنحة النّسور، و خراطیم كخراطیم الفیلة، من أولئك الّذین لا یندب قتیلهم، و لا یفقد غائبهم.

منابع (۱)
  1. (**) من: ویل لسكككم. إلی: غائبهم. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 128.

فایدهٔ خبر دادن امام (ع) از رویدادهای آینده

در این هنگام احنف بن قیس به سوی او برخاست و گفت: «ای امیر مؤمنان! این کار چه زمانی خواهد بود؟»

فقام إلیه الأحنف بن القیس فقال: یا أمیر المؤمنین؛ متی یكون ذلك؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

ای ابابحر! تو هرگز آن زمان را نخواهی دید؛ میان تو و آن زمان، قرن‌ها فاصله است.

یا أبا بحر؛ إنّك لن تدرك ذلك الزّمان؛ و إنّ بینك و بینه لقرونا.

ولی باید حاضرانِ شما به غایبانتان برسانند تا آنان نیز به برادرانشان برسانند که هرگاه دیدند کلبه‌های نیزارِ بصره به خانه، و نیزارهایش به کاخ تبدیل شده است، بگریزند و فرار کنند! چرا که در آن روز، دیگر بینش و بصیرتی نخواهید داشت.

و لكن لیبلّغ الشّاهد منكم الغائب عنكم، لكی یبلغوا إخوانهم إذا هم رأوا البصرة قد تحوّلت أخصاصها دورا، و آجامها قصورا؛ فالهرب الهرب، فإنّه لا بصیرة لكم یومئذ.

منابع (۲)
  1. بصرة. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 3 ص 15. مرسلا.
  2. ورد فی المصدر السابق.

برشمردن فضیلت‌های بصره از زبان پیامبر (ص)

ای احنف! گویی او را می‌بینم که با لشکری به راه افتاده است که نه گرد و غباری دارد، نه هیاهویی، نه چکاچکِ لگام‌ها و نه شیههٔ اسب‌ها؛ با پاهایشان که گویی پاهای شترمرغ است، خاکِ زمین را به هوا بلند می‌کنند. سپس امام (ع) به سمت راست خود رو کرد و فرمود:

یا أحنف؛ كأنّی به و قد سار بالجیش الّذی لا یكون له غبار و لا لجب، و لا قعقعة لجم، و لا حمحمة خیل؛ یثیرون الأرض بأقدامهم كأنّها أقدام النّعام. ثم التفت علیه السّلام عن یمینه فقال:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۸

میان شما و اُبُلّه چقدر فاصله است؟

كم بینكم و بین الأبلّة؟.

منذر بن جارود پاسخ داد: «پدر و مادرم فدایت، چهار فرسخ.»

فأجابه المنذر بن الجارود: فداك أبی و أمی، أربعة فراسخ.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

راست گفتی. به خدایی سوگند که محمد (ص) را برانگیخت، او را به پیامبری گرامی داشت، به رسالت ویژه کرد و جانش را شتابان به بهشت برد؛ همان‌گونه که شما از من می‌شنوید، از او شنیدم که به من فرمود: «ای علی! سرزمینی گشوده می‌شود که به آن بصره می‌گویند. قبله‌اش از همهٔ سرزمین‌ها درست‌تر است؛ قبلهٔ آنان روبه‌روی مقام است، همان‌جا که پیشوای نماز در مکه می‌ایستد. قاریِ قرآنش از همهٔ مردم خوش‌خوان‌تر است، عابدش از همهٔ مردم عابدتر، زاهدش از همهٔ مردم زاهدتر، دانایش از همهٔ مردم داناتر، و صدقه‌دهنده‌اش در صدقه دادن از همهٔ مردم بخشنده‌تر است. بازرگانش بزرگ‌ترینِ مردم در بازرگانی و راستگوترینِ آنان در دادوستدِ خویش است، ثروتمندش از همهٔ مردم بخشنده‌تر و فروتن‌تر، و بزرگ‌زاده‌اش خوش‌اخلاق‌ترینِ مردم است.

صدقت. فو الّذی بعث محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و أكرمه بالنّبوّة، و خصّه بالرّسالة، و عجّل بروحه إلی الجنّة؛ لقد سمعت منه كما تسمعون منّی، أن قال لی: یا علیّ؛ تفتح أرض یقال لها البصرة، أقوم الأرضین قبلة، قبلتهم علی المقام حیث یقوم الإمام بمكّة، و قارؤها أقرأ النّاس، و عابدها أعبد النّاس، و زاهدها أزهد النّاس، و عالمها أعلم النّاس، و متصدّقها أكرم النّاس صدقة، و تاجرها أعظم النّاس تجارة و أصدقهم فی تجارته، و غنیّها أكثر النّاس بذلا و تواضعا، و شریفها أحسن النّاس خلقا.

آنان در همسایه‌داری بخشنده‌ترینِ مردم‌اند، کمتر از همهٔ مردم خود را به زحمتِ کاری می‌اندازند که به آنان مربوط نیست، و بر نمازِ جماعت از همه مشتاق‌ترند.

و هم أكرم النّاس جوارا، و أقلّهم تكلّفا لما لا یعنیهم، و أحرصهم علی الصّلاة فی جماعة.

میوه‌شان بیشترینِ میوه‌هاست، دارایی‌شان بیشترینِ دارایی‌ها، کودکانشان زیرک‌ترینِ فرزندان، و زنانشان قانع‌ترینِ زنان و بهترینِ آنان در شوهرداری‌اند.

ثمرهم أكثر الثّمار، و أموالهم أكثر الأموال، و صغارهم أكیس الأولاد، و نساؤهم أقنع النّساء و أحسنهنّ تبعّلا.

خبر دادن امام (ع) از ویژگی‌های مهاجمان به اُبُلّه

از آنجا تا دهکده‌ای که به آن اُبُلّه می‌گویند، چهار فرسخ است.

منها إلی قریة یقال لها: الأبلّة، أربعة فراسخ.

منابع (۱)
  1. اثنا عشر میلا. ورد فی الكامل للجرجانی ج 7 ص 193. عن محمد بن عبید اللّه ابن فضیل، عن ابن مصفّی، عن یحیی بن سعید، عن یونس بن یزید، عن فرقد السبخی، عن الحسین الشهید عن علی علیهما السّلام.

در جایی که اُبُلّه نامیده می‌شود، کنار مسجد جامع و جایگاهِ گرفتنِ عُشر (مالیاتِ یک‌دهمِ کالاها)، چهل هزار تن از امتم شهید می‌شوند. شهیدِ آنان در آن روز، همچون کسی است که در روز بدر همراهِ من شهید شده است.»

و یستشهد فی الّتی تسمّی الأبلّة عند مسجد جامعها و موضع عشورها من أمّتی أربعون ألفا. الشّهید منهم یومئذ كالشّهید معی یوم بدر.

منابع (۱)
  1. سبعون ألفا. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 3 ص 15. مرسلا. و ورد ثمانون ألفا فی معجم البلدان ج 1 ص 436. مرسلا.

منذر به او گفت: «ای امیر مؤمنان! پدر و مادرم فدایت، چه کسانی آنان را می‌کشند؟»

فقال له المنذر: یا أمیر المؤمنین؛ و من یقتلهم، فداك أبی و أمّی؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

برادرانِ جن آنان را می‌کشند.

یقتلهم إخوان الجنّ.

آنان مردمی هستند که گویی شیاطین‌اند؛ رنگ‌هایشان سیاه، بویشان گندیده، درندگی‌شان شدید و غنیمتشان اندک است.

و هم قوم كأنّهم الشّیاطین، سود ألوانهم، منتنة أریاحهم، شدید كلبهم، قلیل سلبهم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۲
منابع (۳)
  1. ورد فی المصدر السابق. و شرح ابن میثم. و فی عیون الأخبار ج 1 ص 315 كتاب الحرب ذكر الأمصار. عن محمد بن عبد العزیز، عن یزید بن خالد بن عبد اللّه ابن میمون الحرانی، عن عوف بن أبی جمیلة، عن الحسن البصری، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 198. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. جیل. ورد فی شرح ابن میثم.
  3. ورد فی المصدر السابق. و فی ناسخ التواریخ ج 1 ص 199.

خوشا به حال کسی که آنان را بکشد، و خوشا به حال کسی که آنان او را بکشند!

طوبی لمن قتلهم، و طوبی لمن قتلوه.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین.

توصیفِ مفصلِ چهرهٔ کسانی که با مردم اُبُلّه می‌جنگند

گویی آنان را می‌بینم: مردمی کم‌مو و بی‌ریش، با مردمک‌های ریز، که گویی صورت‌هایشان سپرهای چکش‌خورده است. جامه‌های حریر و دیبا (ابریشم‌های گران‌بها) می‌پوشند و پیاپی بر اسب‌های اصیل سوار می‌شوند.

كأنّی أراهم قوما جردا مردا، صغار الحدق، كأنّ وجوههم المجانّ المطرقة. یلبسون السّرق و الدّیباج، و یعتقبون الخیل العتاق.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۸
منابع (۳)
  1. أنظر إلیهم. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 108.
  2. ورد فی مختلف الشیعة ج 1 ص 15. العلامة الحلی، عن والده، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی إرشاد الأذهان ج 1 ص 32. بالسند السابق. و فی قواعد الأحكام ج 1 ص 15. بالسند السابق و فی منتهی المطلب ج 3 ص 17. بالسند السابق. و فی إیضاح الإشتباه ص 42. بالسند السابق. و فی كشف الیقین ص 81. مرسلا.
  3. المطوّقة. ورد فی قواعد الأحكام. و مختلف الشیعة. و إرشاد الأذهان. و إیضاح الإشتباه.

پادشاهی با صدای بلند، یورشِ سهمگین و همتِ بلند پیشاپیشِ آنان می‌آید.

یقدمهم ملك جهوریّ الصّوت، قویّ الصّولة، علیّ الهمّة.

او از همان جایی می‌آید که فرمانروایی‌شان از آنجا آغاز شده است.

یأتی من حیث بدء ملكهم.

بر هیچ شهری نمی‌گذرد مگر آنکه آن را فتح می‌کند، و هیچ پرچمی در برابرش افراشته نمی‌شود مگر آنکه سرنگونش می‌کند.

لا یمرّ بمدینة إلاّ فتحها، و لا ترفع علیه رایة إلاّ نكّسها.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصادر السابقة. و منتهی المطلب.

در آنجا کشتار چنان شدت می‌گیرد که زخمی بر روی کشته راه می‌رود، و فراریان کمتر از اسیران خواهند بود.

و یكون هناك استحرار قتل، حتّی یمشی المجروح علی المقتول، و یكون المفلت أقلّ من المأسور.

فتنه‌هایی است همچون پاره‌های شبِ تاریک؛ نه هیچ نیرویی تابِ ایستادگی در برابرشان را دارد و نه هیچ پرچمی از آنها پس زده می‌شود.

فتن كقطع اللّیل المظلم، لا تقوم لها قائمة، و لا تردّ لها رایة.

منابع (۱)
  1. (**) من: فتن. إلی: معروفون. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 102.

آن فتنه‌ها مهارشده و زین‌کرده به سراغتان می‌آیند؛ جلودارشان به شتاب می‌راندشان و سوارشان به تقلا می‌اندازدشان.

تأتیكم مزمومة مرحولة؛ یحفزها قائدها، و یجهدها راكبها.

در راه خدا، مردمی با آنان جهاد می‌کنند که نزد متکبران خوار و بی‌ارزش‌اند.

یجاهدهم فی اللّه قوم أذلّة عند المتكبّرین.

منابع (۱)
  1. ینفر لجهادهم فی ذلك الزّمان. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 3 ص 15. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 199. مرسلا.

بدانید! پدر و مادرم فدای آن گروهی باد که نام‌هایشان در آسمان شناخته و در زمین ناشناخته است؛ آسمان و ساکنانش و زمین و ساکنانش بر آنان می‌گریند. هرگاه مردمانِ گوناگون و درهم‌آمیخته در میان شما زیاد شدند و نَبَطی‌ها (بومیانِ غیرعربِ عراق) چیره شدند، ویرانیِ عراق نزدیک شده است.

ألا بأبی و أمّی هم من عدّة أسماؤهم فی السّماء معروفة، و فی الأرض مجهولة؛ تبكی السّماء علیهم و سكّانها، و الأرض و سكّانها. إذا كثرت فیكم الأخلاط، و استولت الأنباط؛ دنا خراب العراق.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۷
منابع (۱)
  1. فی الأرض مجهولون، و فی السّماء معروفون. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.

و این هنگامی است که شهری دارای درختانِ گز و نهرها ساخته شود.

و ذاك إذا بنیت مدینة ذات أثل و أنهار.

پس هنگامی که قیمت‌ها در آن شهر گران شود، ساختمان‌ها بلند و استوار ساخته شود، بدکاران در آن فرمان برانند، بلا سخت شود و اوباش به یکدیگر فخر بفروشند، فرورفتنِ بیداء (بیابان میان مکه و مدینه) در زمین نزدیک می‌شود و گریختن و کوچ کردن از آنجا خوش و به‌جا خواهد بود.

فإذا غلت فیها الأسعار، و شیّد فیها البنیان، و حكم فیها الفسّاق، و اشتدّ البلاء، و تفاخر الغوغاء، دنا خسف البیداء، و طاب الهرب و الجلاء.

در آن هنگام، پدیدار شدن آنان نزدیک شده است.

قد دنا حینئذ ظهورهم.

پیش از کوچ کردن، رخدادهایی پیش خواهد آمد که کودک از هول آن‌ها پیر می‌شود، بزرگسال از پا درمی‌آید، خوش‌سخن لال می‌شود و خردمند مبهوت می‌ماند. با شمشیرِ برهنه شتابان به سراغشان می‌آیند، در حالی که آن مردم پیش از آن در ناز و نعمتِ زندگی خود سرمست و شادمان بودند.

و ستكون قبل الجلاء أمور یشیب منها الصّغیر، و یعطب الكبیر، و یخرس الفصیح، و یبهت اللّبیب؛ یعاجلون بالسّیف صلتا؛ و قد كانوا قبل ذلك فی غضارة من عیشهم یمرحون.

این فرمان خداست و شدنی است.

ذلك أمر اللّه و هو كائن.

شنیدم که محبوبم رسول خدا (ص) می‌فرمود: از سوی مشرق، میان فرات و دجله، شهری پدید می‌آید که نامش «زوراء» است.

سمعت حبیبی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: تكون مدینة من قبل المشرق بین الفرات و دجلة، و هی الزّوراء.

منابع (۱)
  1. بین دجلة و دجیلة، یقال أنّها بغداد. ورد فی كنز العمال ج 11 ص 151 الحدیث 31038. مرسلا.

ساختمان‌ها در آن بلند و استوار ساخته می‌شود، ساکنانش بسیار می‌شوند، و در آن کارهای حرام و خزانه‌داران خواهند بود.

یشّیّد فیها البنیان، و تكثر فیها السّكّان، و یكون فیها محارم و خزّان.

نوادگانِ عمویم عباس، آنجا را وطن خود و اقامتگاهی برای تجمل و زرق‌وبرق خویش قرار می‌دهند.

یتّخذها ولد بنی عمّی العبّاس موطنا، و لزخرفهم مسكنا.

آنجا برایشان سرای سرگرمی و بازی خواهد بود.

تكون لهم دار لهو و لعب.

فرزندان فارس و روم به آنان خدمت می‌کنند، و بدترینِ آفریدگان خدا و ستمگرانِ سرکشِ امتم در آن ساکن می‌شوند.

تخدمهم أبناء فارس و الرّوم، یسكنها شرار خلق اللّه و جبابرة أمّتی.

چون کار نیکی را بشناسند، یکدیگر را به آن فرمان نمی‌دهند؛ و چون کار زشتی را ناپسند بشمارند، یکدیگر را از آن بازنمی‌دارند.

لا یأتمرون بمعروف إذا عرفوه، و لا یتناهون عن منكر إذا أنكروه.

مردانشان به مردان بسنده می‌کنند و زنانشان به زنان.

یكتفی الرّجال منهم بالرّجال، و النّساء بالنّساء.

در آن شهر، ستمِ بیدادگرانه، ترسِ هولناک، پیشوایانِ بدکار، فرمانروایانِ فاسق و وزیرانِ خائن خواهند بود، و در آنجا جنگی خانمان‌سوز درمی‌گیرد؛ زنان در آن به اسارت برده می‌شوند و مردان را همچون گوسفند سر می‌برند.

یكون بها الجور الجائر، و الخوف المخیف، و الأئمّة الفجرة، و الأمراء الفسقة، و الوزراء الخونة، یكون فیها حرب مقطعة؛ یسبی فیها النّساء، و یذبح فیها الرّجال كما تذبح الغنم.

بدانید که ویرانی آن شهر به دست سفیانی است.

أما إنّ خرابها علی یدی السّفیانیّ.

آگاهی امام (ع) از آنچه تا روز قیامت رخ خواهد داد

به خدا سوگند، گویی آن شهر را می‌بینم که بر سقف‌های فروریخته‌اش آوار شده است.

كأنّی بها و اللّه قد صارت خاویة علی عروشها.

پس در آن هنگام، وای بر مردم زوراء از بلای بی‌درمان، اندوهِ فراگیر، گریه‌های طولانی، فغان و زاری، فریادهای سخت و نابودیِ پرآشوب!

فیا لأهل الزّوراء عند ذلك من البلاء العقیم، و الغمّ العمیم، و البكاء الطّویل و الویل و العویل، و شدّة الصّریخ، و فناء مریج.

مردی به او گفت: چرا رسول خدا (ص) آن را زوراء نامید؟

فقال له رجل: لماذا سمّاها رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم الزوراء؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

زیرا جنگ در اطرافش می‌چرخد تا سراسر آن را فرا بگیرد.

لأنّ الحرب تدور فی جوانبها حتّی تطبقها.

سپس امام (ع) فرمود:

ثم قال علیه السّلام:

سوگند به کسی که دانه را شکافت و جان را آفرید، حتماً گروهی بر شما چیره خواهند شد که برای تأویل (تفسیر و اجرای مقصودِ) قرآن بر سرها شمشیر می‌زنند، همان‌گونه که محمد (ص) در آغاز برای تنزیل (فرود آمدن و پذیرشِ اصلِ) آن با شما جنگید. و این حکمی از سوی خدای رحمان بر شما در آخرالزمان است.

و الّذی فلق الحبّة و برأ النّسمة؛ لیظهرنّ علیكم قوم یضربون الهام علی تأویل القرآن كما بدأكم محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم علی تنزیله. و ذلك حكم من الرّحمن علیكم فی آخر الزّمان.

سوگند به کسی که دانه را شکافت و جان را آفرید، اگر بخواهم از ویرانیِ سرزمین‌ها، سرزمین به سرزمین، به شما خبر می‌دهم که کی ویران می‌شوند و پس از ویرانی کی دوباره آباد می‌شوند، تا روز قیامت. نزد من دانشی فراوان از این امور هست، و اگر از من بپرسید، مرا به آن دانا می‌یابید؛ نه نشانه‌ای را در آن خطا می‌کنم و نه سرایی را.

و الّذی فلق الحبّة، و برأ النّسمة؛ لو أشاء لأخبرتكم بخراب العرصات عرصة عرصة متی تخرب، و متی تعمر بعد خرابها إلی یوم القیامة؛ و إنّ عندی من ذلك علما جمّا؛ و إن تسألونی تجدونی به عالما، لا أخطئ منه علما و لا ذا فناء.

دانشِ روزگارانِ پیشین و آنچه تا روز قیامت رخ می‌دهد، به من سپرده شده است.

و لقد استودعت علم القرون الأولی، و ما هو كائن إلی یوم القیامة.

ای منذر! آنچه را به تو خبر دادم و از دیگران نیز پنهان نکردم، از من بفهم.

فافهم عنّی، یا منذر، ما نبّأتك به و لم أكتمه عن غیرك.

و خدا صاحب نیکی و احسان است.

و اللّه ولیّ الإحسان.

منابع (۱)
  1. ورد فی كتاب الفتوح ج 2 ص 488. عن أبی یعقوب إسحاق بن یوسف الفزاری، عن أبی المنذر هشام بن محمد بن السائب، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 134. عن صفین للمدائنی. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 3 ص 16. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 783 الحدیث 43.مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 505. مرسلا. و فی مختلف الشیعة ج 1 ص 15. العلامة الحلی، عن والده، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی إرشاد الأذهان ج 1 ص 32. بالسند السابق. و فی منتهی المطلب ج 3 ص 17. بالسند السابق. و فی قواعد الأحكام ج 1 ص 15. بالسند السابق و فی إیضاح الإشتباه ص 42. بالسند السابق.و فی تاریخ بغداد ج 1 ص 64. عن الحسن بن أبی بكر، عن شجاع بن جعفر الأنصاری، عن محمد بن زكریا الغلابی، عن محمد بن عبد الرحمن، عن القاسم التیمی، عن أبیه، عن یحیی بن عبد اللّه بن حسن، عن أبیه، عن حسن بن حسن، عن محمد بن الحنفیة، عن علی علیه السّلام. و عن عثمان بن عمران العجیفی، عن نایل بن نجیع، عن عمرو بن شمر، عن أبی حرب بن أبی الأسود الدؤلی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و عن أبی القاسم الأزهری، عن احمد بن محمد بن موسی، و عن الحسن بن علی الجوهری، عن محمد العباس، عن احمد بن جعفر بن المنادی، عن سفیان الثوری، عن أبی إسحاق الشیبانی، عن أبی قیس، عن علی علیه السّلام. و فی الموضوعات ج 2 ص 60. بالأسانید الواردة فی تاریخ بغداد. و فی كنز العمال ج 11 ص 151 الحدیث 31038. مرسلا. و فی كشف الیقین ص 81.مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 199. مرسلا.و فی ص 200. مرسلا. و فی ج 6 ص 455. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

ویژگی غوغاگران و معنای برادران و دوستان

مردی از او دربارهٔ ویژگی غوغاگران پرسید.

فسأله رجل: عن صفة الغوغاء.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۹۹

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۹۹

آنان کسانی هستند که وقتی گرد هم آیند زیان می‌رسانند، و وقتی پراکنده شوند سود می‌رسانند.

هم الّذین إذا اجتمعوا ضرّوا، و إذا تفرّقوا نفعوا.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۹۹
منابع (۳)
  1. غلبوا. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
  2. افترقوا. ورد فی المستطرف للأبشیهی ج 1 ص 156. مرسلا.
  3. لم یعرفوا. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.

گفته شد: زیانِ گرد آمدنشان را دانستیم، پس سودِ پراکنده‌شدنشان چیست؟

فقیل: قد عرفنا مضرّة اجتماعهم، فما منفعة افتراقهم؟.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۹۹

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۹۹

صاحبان پیشه‌ها به سرِ کار و پیشهٔ خود برمی‌گردند و مردم از آنان سود می‌برند؛ مانند برگشتنِ بنّا به ساختمان‌سازی‌اش، بافنده به کارگاهِ بافندگی‌اش، و نانوا به نانوایی‌اش.

یرجع أصحاب المهن إلی مهنهم فینتفع النّاس بهم؛ كرجوع البنّاء إلی بنائه، و النّسّاج إلی منسجه، و الخبّاز إلی مخبزه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۹۹
منابع (۱)
  1. الحائك. ورد فی خصائص أمیر المؤمنین للشریف الرضی ص 113. مرسلا.

مردی برخاست و به او گفت: ای امیر مؤمنان، از برادران و دوستان به ما خبر ده.

فقام إلیه رجل فقال: یا أمیر المؤمنین؛ أخبرنا عن الإخوان.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

برادران دو دسته‌اند:

الإخوان صنفان:

برادرانِ مورد اعتماد، و برادرانِ خوش‌وبش و معاشرتِ ظاهری.

إخوان الثّقة. و إخوان المكاشرة.

اما برادرانِ مورد اعتماد، همان پناهگاه، بال‌وپر، خانواده و دارایی‌اند.

فأمّا إخوان الثّقة، فهم الكهف و الجناح و الأهل و المال.

پس هرگاه با برادرت به مرز اعتماد رسیدی، مال و جانت را نثارش کن؛ با هر که او یک‌دل و دوست است دوست باش، و با هر که او دشمن است دشمن باش؛ راز و عیبش را بپوشان، و خوبی‌هایش را آشکار کن.

فإذا كنت من أخیك علی حدّ الثّقة فابذل له مالك و بدنك، و صاف من صافاه، و عاد من عاداه، و اكتم سرّه و عیبه، و أظهر منه الحسن.

معنای کبریت احمر

ای پرسنده! بدان که آنان از کبریت احمر هم کمیاب‌ترند.

و اعلم أیّها السّائل؛ أنّهم أقلّ‌من الكبریت الأحمر.

منابع (۱)
  1. أعزّ. ورد فی الاختصاص ص 251. عن یونس بن عبد الرحمن، عن أبی مریم، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.

اما برادرانِ خوش‌وبش و معاشرت، از آنان به کام و لذتت می‌رسی؛ پس این رابطه را با آنان قطع نکن، و از درونشان چیزی فراتر از این نخواه.

و أمّا إخوان المكاشرة، فإنّك تصیب منهم لذّتك؛ فلا تقطعنّ ذلك منهم، و لا تطلبنّ ما وراء ذلك من ضمیرهم.

و همان گشاده‌رویی و شیرین‌زبانی را که به تو بخشیده‌اند، تو نیز به آنان ببخش.

و ابذل لهم ما بذلوا لك من طلاقة الوجه و حلاوة اللّسان.

آن مرد از امام دربارهٔ کبریت احمر پرسید.

فسأله الرجل عن الكبریت الأحمر.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

طلاست.

هو الذّهب.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 248 الحدیث 3. عن عدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد بن خالد، عن إسماعیل بن مهران، عن یونس ابن یعقوب، عن أبی مریم الأنصاری، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.و فی الخصال ص 49 الحدیث 56. الصدوق، عن أبیه، عن احمد بن إدریس، عن محمد بن احمد، عن عبد اللّه بن احمد الرازی، عن بكر بن صالح، عن إسماعیل -

معنای علم غیب

یکی از یارانش به او گفت: ای امیر مؤمنان! به تو علم غیب داده شده است!

فقال له بعض أصحابه: لقد أعطیت، یا أمیر المؤمنین، علم الغیب!.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

از خدا پروا کنید؛ مبادا انسانی شما را فریب دهد، و مبادا انسانی به شما دروغ بگوید.

إتّقوا اللّه و لا یخدعنّكم إنسان، و لا یكذبنّكم إنسان.

دین من تنها یک دین است؛ همان دین آدم که خدا آن را پسندید.

فإنّما دینی دین واحد، دین آدم الّذی ارتضاه اللّه.

و من تنها بنده‌ای آفریده‌شده‌ام؛ برای خودم هیچ سود و زیانی در دست ندارم مگر آنچه خدا بخواهد، و چیزی نمی‌خواهم مگر آنچه خدا بخواهد.

و إنّما أنا عبد مخلوق، و لا أملك لنفسی نفعا و لا ضرّا إلاّ ما شاء اللّه، و ما أشاء إلاّ ما شاء اللّه.

منابع (۱)
  1. ورد فی المحاسن ج 1 ص 244 الباب 17 الحدیث 453-58. عن البرقی، عن الحسن بن علی الوشاء، عن مثنی الحناط، عن احمد، عن رجل، عن أبی المغیرة، عن علی علیهما السّلام.

سپس به آن مرد که از قبیلهٔ کلب بود فرمود: ای برادرِ کلبی! این علم غیب نیست، بلکه فقط آموختن از صاحب دانشی است.

ثم قال للرجل و كان كلبیا: یا أخا كلب؛ لیس هو بعلم غیب، و إنّما هو تعلّم من ذی علم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۸

علم غیب تنها آگاهی از زمان قیامت است و چیزهایی که خدای پاک در این سخنش برشمرده است:

و إنّما علم الغیب علم السّاعة، و ما عدّده اللّه - سبحانه - بقوله:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۸

«إِنَّ اللّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّاعَةِ وَ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَ یَعْلَمُ ما فِی الْأَرْحامِ وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ ما ذا تَکْسِبُ غَداً وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ بِأَیِّ أَرْضٍ تَمُوتُ»؛ دانش قیامت نزد خداست، و او باران را فرو می‌فرستد، و می‌داند در رحم‌ها چیست، و هیچ‌کس نمی‌داند فردا چه به دست می‌آورد، و هیچ‌کس نمی‌داند در کدام سرزمین می‌میرد.

إِنَّ اللّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّاعَةِ وَ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَ یَعْلَمُ ما فِی الْأَرْحامِ وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ ما ذا تَكْسِبُ غَداً وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ بِأَیِّ أَرْضٍ تَمُوتُ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۸
منابع (۱)
  1. لقمان/ 34.

پس خدای پاک می‌داند که در رحم‌ها چیست: پسر است یا دختر، زشت است یا زیبا، بخشنده است یا بخیل، بدبخت است یا خوشبخت، و چه کسی هیزم آتش می‌شود یا در بهشت‌ها همدم پیامبران خواهد بود.

فیعلم اللّه - سبحانه - ما فی الأرحام من ذكر أو أنثی، و قبیح أو جمیل، و سخیّ أو بخیل، و شقیّ أو سعید، و من یكون للنّار حطبا، أو فی الجنان للنّبیّین مرافقا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۸

این است علم غیبی که هیچ‌کس جز خدا آن را نمی‌داند.

فهذا علم الغیب الّذی لا یعلمه أحد إلاّ اللّه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۸

و جز این، دانشی است که خدا به پیامبرش (ص) آموخت و او آن را به من آموخت؛ و برایم دعا کرد که سینه‌ام آن را در خود نگه دارد و دنده‌هایم آن را در بر گیرد (در جانم جای بگیرد).

و ما سوی ذلك فعلم علّمه اللّه نبیّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فعلّمنیه؛ و دعا لی بأن یعیه صدری، و تضطمّ علیه جوانحی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۸
منابع (۱)
  1. جوارحی. ورد فی نسخة العام 550 ص 71 أ. و فی تفسیر نور الثقلین ج 4 ص 96. عن نسخ النهج.

معنای یکی بودن خدا

مردی بادیه‌نشین به سوی او برخاست و گفت: ای امیر مؤمنان! آیا می‌گویی خدا یکی است؟

فقام إلیه أعرابی و قال: یا أمیر المؤمنین؛ أتقول: إن اللّه واحد؟.

مردم به آن مرد تاختند. امام (ع) فرمود:

فحمل الناس علیه. فقال علیه السّلام:

رهایش کنید! آنچه این بادیه‌نشین می‌خواهد، همان چیزی است که ما از این گروه می‌خواهیم.

دعوه. فإنّ الّذی یریده الأعرابیّ هو الّذی نریده من القوم.

سپس فرمود:

ثم قال:

ای مرد! این سخن که «خدا یکی است» بر چهار گونه است:

یا هذا؛ إنّ القول فی أنّ اللّه واحد علی أربعة أقسام:

دو گونه از آن دربارهٔ خدای برتر روا نیست، و دو گونه برای او درست و ثابت است.

فوجهان منها لا یجوزان علی اللّه - تعالی -، و وجهان یثبتان له.

اما آن دو گونه‌ای که دربارهٔ او روا نیست:

فأمّا اللّذان لا یجوزان علیه:

یکی اینکه گوینده بگوید «او یکی است» و مقصودش عدد و شمارش باشد.

فقول القائل: هو واحد یقصد به باب الأعداد.

این روا نیست؛

فهذا ما لا یجوز.

زیرا کسی که دومی ندارد، در شمار عددها درنمی‌آید.

لأنّ من لا ثانی له لا یدخل فی باب الأعداد.

مگر نمی‌بینی که هر کس گفت «خدا سومینِ سه تاست»، کافر شد؟

أما تری أنّه كفر من قال: إنّ اللّه ثالث ثلاثة؟.

و دیگر اینکه گوینده بگوید «او یکی است» و مقصودش گونه‌ای از یک جنس (یکی از میان هم‌جنسان) باشد.

و قول القائل: هو واحد یرید به النّوع من الجنس.

این نیز دربارهٔ او روا نیست، زیرا شبیه دانستن است، و پروردگار ما بزرگ‌تر و برتر از شبیه دانستن است.

فهذا ما لا یجوز علیه، لأنّه تشبیه، و جلّ ربّنا و تعالی عن التّشبیه.

و اما آن دو گونه‌ای که برای او درست و ثابت است:

و أمّا الوجهان اللّذان یثبتان له:

یکی اینکه گوینده بگوید «او یکی است» و مقصودش این باشد که در میان چیزها هیچ شبیه و مانندی ندارد.

فقول القائل: هو واحد یرید به: لیس له فی الأشیاء شبه و لا مثل.

خدا، پروردگار ما، چنین است.

فكذلك اللّه ربّنا.

و دیگر اینکه گوینده بگوید «او، که ارجمند و بزرگ است، یکی است» و مقصودش این باشد که حقیقت او یکپارچه است؛ یعنی نه در وجود، نه در عقل و نه در خیال، بخش‌پذیر نیست.

و قول القائل: إنّه - عزّ و جلّ - واحد یرید أنّه أحدیّ المعنی، یعنی أنّه لا ینقسم فی وجود و لا عقل و لا وهم.

و خدا، پروردگار ارجمند و بزرگ ما، چنین است.

و كذلك اللّه ربّنا - عزّ و جلّ -.

معنای اهل جماعت، فرقه، سنت و بدعت

مردی به سوی او برخاست و گفت: به من خبر ده که اهل جماعت (همبستگی و با جمع بودن) چه کسانی‌اند، و اهل فرقه (پراکندگی و تفرقه) چه کسانی‌اند، و اهل سنت (روش) چه کسانی‌اند، و اهل بدعت (چیزِ تازه‌ای که به نامِ دین ساخته‌اند و از دین نیست) چه کسانی‌اند؟

فقام إلیه رجل و قال: أخبرنی من أهل الجماعة، و من أهل الفرقة، و من أهل السنة، و من أهل البدعة؟.

پس امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

وای بر تو! حالا که از من پرسیدی، سخنم را خوب بفهم. دیگر لازم نیست پس از من دربارهٔ آن از هیچ‌کس بپرسی.

ویحك؛ أما إذ سألتنی فافهم عنّی، و لا علیك أن لا تسأل عنها أحدا بعدی.

اما اهل جماعت (همبستگی و با جمعِ حق بودن)، من و پیروان من هستند، هرچند اندک باشند؛ و این همان حق است که از فرمان خدا و فرمان پیامبرش (ص) می‌آید.

فأمّا أهل الجماعة فأنا و من اتّبعنی و إن قلّوا؛ و ذلك الحقّ عن أمر اللّه و أمر رسوله صلّی اللّه علیه و آله.

و اما اهل تفرقه، مخالفان من و مخالفان پیروان من هستند، هرچند بسیار باشند.

و أمّا أهل الفرقة فالمخالفون لی و لمن اتّبعنی و إن كثروا.

و اما اهل سنت، کسانی هستند که به سنت و روشی که خدا و پیامبرش برایشان گذاشته‌اند چنگ می‌زنند، هرچند اندک باشند.

و أمّا أهل السّنّة فالمستمسكون بما سنّه اللّه لهم و رسوله و إن قلّوا.

و اما اهل بدعت، مخالفان فرمان خدا و کتاب او و پیامبرش هستند؛ کسانی که به نظر خود و خواهش‌های نفسشان عمل می‌کنند، هرچند بسیار باشند.

و أمّا أهل البدعة فالمخالفون لأمر اللّه و لكتابه و رسوله، العاملون بآرائهم و أهوائهم و إن كثروا.

دستهٔ نخستِ آنان گذشتند و دسته‌هایی باقی مانده‌اند. و بر خداست که کمرشان را بشکند و ریشه‌شان را از روی زمین برکَنَد. و توفیق فقط از خداست.

و قد مضی منهم الفوج الأوّل، و بقیت أفواج، و علی اللّه قصمها و استئصالها عن جدد الأرض. و باللّه التّوفیق.

منابع (۱)
  1. ورد الخصال ص 2. عن أبی جعفر محمد بن علی بن الحسین بن موسی بن بابویه القمی الفقیه، عن أبی العباس محمد بن إبراهیم بن إسحاق الطالقانی، عن محمد ابن سعید بن یحیی البزوری، عن إبراهیم بن الهیثم البلدی، عن أبیه، عن المعافی ابن عمران، عن إسرائیل، عن المقدام بن شریح بن هانئ، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی التوحید ص 83 الحدیث 3. بالسند الوارد فی الخصال. و فی معانی الأخبار ص 5 الحدیث 2. عن عبد اللّه بن محمد بن عبد الوهاب بن نصر بن عبد -

معنای فتنه از زبان امام (ع)

پس عباد بن قیس به سوی او برخاست و گفت: ای امیر مؤمنان! از فتنه به ما خبر بده؛ و آیا از پیامبر خدا (ص) دربارهٔ آن پرسیده‌ای؟ امام (ع) فرمود:

فقام إلیه عباد بن قیس فقال: یا أمیر المؤمنین؛ أخبرنا عن الفتنة، و هل سألت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عنها؟. فقال علیه السّلام:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۶

آری.

نعم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۶
منابع (۱)
  1. ورد فی كنز العمال. بالسند السابق. و فی شواهد التنزیل ج 1 ص 566 الحدیث 603. عن أبی سعد السعدی، عن أبی الحسن الركابی، عن مطین، عن عتبة بن أبی هارون المقرئ، عن أبی یزید خالد بن عیسی العكلی، عن إسماعیل بن مسلم، عن أبی معاذ البصری، عن علی علیه السّلام. و فی الإحتجاج ج 1 ص 246. عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه عبد اللّه بن الحسن، عن علی علیه السّلام.

هنگامی که خدای پاک و برتر این سخنش را نازل کرد که: «الم * أَ حَسِبَ النّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ * وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللّهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکاذِبِینَ» (الم * آیا مردم پنداشته‌اند که با گفتنِ «ایمان آوردیم» رها می‌شوند و آزمایش نمی‌شوند؟ * ما کسانی را که پیش از آنان بودند آزمایش کردیم؛ پس حتماً خدا کسانی را که راست گفتند معلوم می‌دارد و حتماً دروغ‌گویان را نیز معلوم می‌دارد)، دانستم که تا پیامبر خدا (ص) زنده و در میان ماست، فتنه بر ما فرود نمی‌آید.

إنّه لمّا أنزل اللّه - سبحانه و تعالی - قوله: الم * أَ حَسِبَ النّاسُ أَنْ یُتْرَكُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ * وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللّهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْكاذِبِینَ . علمت أنّ الفتنة لا تنزل بنا و رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم حیّ بین أظهرنا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۶
منابع (۲)
  1. العنكبوت/ 2 و 3. و وردت الآیة التالیة فی شواهد التنزیل ج 1 ص 566 الحدیث 603. عن أبی سعد السعدی، عن أبی الحسن الركابی، عن مطین، عن عتبة بن أبی هارون المقرئ، عن أبی یزید خالد بن عیسی العكلی، عن إسماعیل بن مسلم، عن أبی معاذ البصری، عن علی علیه السّلام. و فی الإحتجاج ج 1 ص 246. عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه عبد اللّه بن الحسن، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی الإحتجاج. بالسند السابق. و فی كنز العمال ج 16 ص 183 الحدیث 44216. عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه، عن علی علیه السّلام.

خبر دادن پیامبر (ص) به امام (ع) از آنچه برایش پیش خواهد آمد

پس گفتم: ای فرستادهٔ خدا! پدر و مادرم فدای تو، این فتنه‌ای که خدای برتر به تو خبر داده چیست؟

فقلت: یا رسول اللّه؛ بأبی أنت و أمّی؛ ما هذه الفتنة الّتی أخبرك اللّه - تعالی - بها؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۶
منابع (۱)
  1. ورد فی شواهد التنزیل. بالسند السابق.

فرمود: ای علی! امت من پس از من دچار فتنه و آزمایش خواهند شد.

فقال: یا علیّ؛ إنّ أمّتی سیفتنون من بعدی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۶

ای علی! خدا جهاد (پیکار در راهِ خدا) با فتنه‌زدگان را پس از من بر تو واجب کرده است، همان‌گونه که جهاد با مشرکان را بر من واجب کرد.

یا علیّ؛ إنّ اللّه قد كتب علیك جهاد المفتونین من بعدی، كما كتب علیّ جهاد المشركین.

گفتم: ای فرستادهٔ خدا! این فتنه‌ای که پس از تو جهاد در آن بر من واجب شده چیست؟

فقلت: یا رسول اللّه؛ ما هذه الفتنة الّتی كتب علیّ فیها الجهاد من بعدك؟.

فرمود: فتنهٔ گروهی است که گواهی می‌دهند جز خدا خدایی نیست و من فرستادهٔ خدایم، در حالی که با سنت من مخالفت می‌کنند و به دین من طعنه می‌زنند.

قال: فتنة قوم یشهدون أن لا إله إلاّ اللّه و أنّی رسول اللّه و هم مخالفون لسنّتی، و طاعنون فی دینی.

گفتم: ای فرستادهٔ خدا! پس بر سر چه با آنان بجنگم، در حالی که آنان هم، همانند من، گواهی می‌دهند جز خدا خدایی نیست و تو فرستادهٔ خدایی؟

فقلت: یا رسول اللّه؛ فعلام أقاتلهم و هم یشهدون أن لا إله إلاّ اللّه و أنّك رسول اللّه كما أشهد؟.

فرمود: بر سر چیزهای تازه‌ای که در دینشان می‌سازند و جدایی‌شان از فرمان من.

قال: علی إحداثهم فی دینهم، و فراقهم لأمری.

منابع (۱)
  1. ورد فی أمالی المفید ص 288 الحدیث 7. عن أبی الحسن علی بن بلال المهلبی، عن أبی العباس احمد بن الحسین البغدادی، عن الحسین بن عمر المقری، عن علی بن الأزهر، عن علی بن صالح المكی، عن محمد بن عمر بن علی، عن أبیه، عن جده علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 64. أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبیه، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن علی ابن بلال المهلبی، عن أبی العباس احمد بن الحسن البغدادی، عن الحسین بن عمرو المقری، عن علی بن الأزهر، عن علی بن صالح المكی، عن محمد بن عمرو بن علی، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه السّلام. و فی شواهد التنزیل ج 1 ص 566 الحدیث 603. عن أبی سعد السعدی، عن أبی الحسن الركابی، عن مطین، عن عتبة بن أبی هارون المقرئ، عن أبی یزید خالد بن عیسی العكلی، عن إسماعیل بن مسلم، عن أبی معاذ البصری، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 9 ص 206. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 3 ص 265. مرسلا. و فی مناقب آل أبی طالب ج 3 ص 252. عن عبدوس ابن عبد اللّه الهمدانی و أبی بكر بن فورك الإصفهانی و شیرویه الدیلمی و الموفق الخوارزمی و أبی بكر مردویه، عن الخدری، عن علی علیه السّلام. ورد فی تفسیر فرات ص 615 الحدیث 772. عن علی بن محمد بن إسماعیل الخزاز الهمدانی، عن زید، مرفوعا عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.

گفت‌وگوی امام (ع) با پیامبر (ص) دربارهٔ شهادت

پس گفتم: ای فرستادهٔ خدا! مگر روز اُحُد — هنگامی که گروهی از مسلمانان شهید شدند و شهادت از من کنار رفت و این بر من بسیار سخت آمد — به من وعدهٔ شهادت ندادی و نگفتی: «مژده باد بر تو ای صدیق (بسیار راست‌گو)، که شهادت پیش روی توست»؟ پس گفتم: از خدای برتر بخواه که آن را برایم جلو بیندازد تا پیش روی تو به آن برسم.

فقلت: یا رسول اللّه؛ أو لیس قد قلت لی یوم أحد، حیث استشهد من استشهد من المسلمین، و حیزت عنّی الشّهادة، فشقّ ذلك علیّ، ف وعدتنی الشّهادة و قلت لی: أبشر، یا صدیق، فإنّ الشّهادة من ورائك؟. فقلت: فاسأل اللّه - تعالی - أن یعجّلها لی بین یدیك.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۶
منابع (۳)
  1. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 9 ص 206. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 3 ص 265. مرسلا.
  2. ورد فی المصدرین السابقین. و فی كنز العمال ج 16 ص 193 الحدیث 44216.عن وكیع، عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی الإحتجاج ج 1 ص 246. عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه عبد اللّه بن الحسن، عن علی علیه السّلام.
  3. ورد فی أمالی المفید ص 288 الحدیث 7. عن أبی الحسن علی بن بلال المهلبی، عن أبی العباس احمد بن الحسین البغدادی، عن الحسین بن عمر المقری، عن علی بن الأزهر، عن علی بن صالح المكی، عن محمد بن عمر بن علی، عن أبیه، عن جده علی علیه السّلام.

به من فرمود: پس چه کسی با ناکثین (پیمان‌شکنان)، قاسطین (ستمگرانِ منحرف) و مارقین (خارج‌شدگان از دین) بجنگد؟

فقال لی: فمن یقاتل النّاكثین، و القاسطین، و المارقین؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۶

آگاه باش که من به تو وعدهٔ شهادت دادم و بی‌تردید چنین خواهد شد.

أما إنّی وعدتك الشّهادة و إنّ ذلك لكذلك.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۶
منابع (۱)
  1. ورد فی شرح ابن أبی الحدید. و شرح ابن میثم.

تو شهید خواهی شد؛ بر این ضربه می‌زنند (و به سرش اشاره کرد) و این رنگین می‌شود (و دستش را به سوی ریش خود برد).

و ستشهد تضرب علی هذا (و أشار إلی رأسه) فتخضب هذه (و أهوی بیده إلی لحیته).

منابع (۱)
  1. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 9 ص 206. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 3 ص 265. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 193 الحدیث 44216. عن وكیع، عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی تفسیر فرات ص 615 الحدیث 772. عن علی بن محمد بن إسماعیل الخزاز الهمدانی، عن زید، مرفوعا عن علی علیه السّلام. و فی العسل المصفی ص 398 الحدیث 259. عن حماد بن عمرو، عن زید بن رفیع، عن مكحول، عن علی علیه السّلام. و فی أسد الغابة ج 4 ص 34. عن أبی الفرج عبد المنعم بن عبد الوهاب بن كلیب، عن أبی الخیر المبارك بن الحسین بن احمد العسال المقرئ الشافعی، عن أبی محمد الخلال، عن أبی الطیب محمد بن الحسین النحاس، عن علی بن العباس البجلی، عن عبد العزیز بن منیب المروزی، عن إسحاق بن عبد الملك بن كیسان، عن أبیه، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام.و فی المعجم الكبیر ج 11 ص 295. عن محمد بن علی بن عبد اللّه المروزی، عن أبی الدرداء عبد العزیز بن المنیب، عن إسحاق بن عبد اللّه بن جلس، عن أبیه، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی بشارة المصطفی ص 223. مرسلا عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. باختلاف.

ابراز اشتیاق امام (ع) به شهادت در راه خدا

پس در آن هنگام صبر تو چگونه خواهد بود؟ گفتم: پدر و مادرم فدای تو، ای فرستادهٔ خدا! این جای صبر نیست، بلکه جای مژده و شکرگزاری است.

فكیف صبرك إذن؟. فقلت: بأبی أنت و أمّی، یا رسول اللّه؛ لیس هذا من مواطن الصّبر، و لكن من مواطن البشری و الشّكر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۶
منابع (۲)
  1. ورد فی كنز العمال. بالسند السابق. و فی الإحتجاج ج 1 ص 246. عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه عبد اللّه بن الحسن، عن علی علیه السّلام.
  2. الكرامة. ورد فی المعجم الكبیر. و بشارة المصطفی. بالسندین السابقین.

فرمود: ای علی! آری، درست گفتی.

فقال: یا علیّ؛ أجل. أصبت.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۶

خبر دادن پیامبر (ص) به امام (ع) از میزان انحراف مسلمانان

ای علی! خودت را برای کشمکش و دادخواهی آماده کن؛ چرا که تو پس از من می‌مانی و به امت من گرفتار می‌شوی، و در پیشگاه خدای برتر به دادخواهی خواهی ایستاد.

یا علیّ؛ أعدّ نفسك للخصومة؛ فإنّك باق بعدی، و مبتلی بأمّتی، و إنّك مخاصم بین یدی اللّه - تعالی -.

ای برادرم! قریش علیه تو پشت به پشت هم خواهند داد و برای ستم به تو و چیره شدن بر تو همدست خواهند شد.

یا أخی؛ إنّ قریشا ستظاهر علیك، و تجتمع علی ظلمك و قهرك.

گفتم: ای فرستادهٔ خدا! کاش اندکی برایم روشن می‌کردی.

فقلت: یا رسول اللّه؛ لو بیّنت لی قلیلا.

فرمود: ای علی! این مردم پس از من دچار فتنه خواهند شد؛ به اصل و نسب و دارایی‌هایشان بر یکدیگر فخر می‌فروشند، خودشان را پاک و بی‌عیب می‌شمارند، با دینشان بر پروردگارشان منت می‌گذارند، رحمت او را آرزو می‌کنند و خود را از خشم و کیفرش در امان می‌پندارند. پس قرآن را به میل خود معنا می‌کنند، به نظر شخصی عمل می‌کنند، کتاب خدا را از جایگاهش تغییر می‌دهند، و حرام آن را با شبهه‌های دروغین و هوس‌های غافلانه حلال می‌شمارند: شراب را با نام نبیذ (شراب خرما یا کشمش) حلال می‌کنند، رشوه و مال حرام را با نام هدیه، و ربا را با نام خرید و فروش! از دادن زکات سر باز می‌زنند و در عین حال نیکی و ثواب می‌طلبند؛ و در میان این‌ها کارهایی از فسق و نافرمانی را پیش می‌گیرند که در وصف نمی‌گنجد.

فقال: یا علیّ‌؛ إنّ القوم سیفتنون بعدی، و یتفاضلون بأحسابهم و أموالهم، و یزكّون أنفسهم، و یمنّون بدینهم علی ربّهم؛ و یتمنّون رحمته، و یأمنون سطوته؛ فیأوّلون القرآن، و یعملون بالرّأی، و یحرّفون الكتاب عن مواضعه، و یستحلّون حرامه بالشّبهات الكاذبة و الأهواء السّاهیة، فیستحلّون الخمر بالنّبیذ، و السّحت بالهدیّة، و الرّبا بالبیع؛ و یمنعون الزّكاة و یطلبون البرّ؛ و یتّخذون فیما بین ذلك أشیاء من الفسق لا یوصف صفتها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۶
منابع (۴)
  1. ورد فی العسل المصفی ص 398 الحدیث 259. عن حماد بن عمرو، عن زید ابن رفیع، عن مكحول، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 9 ص 206. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 3 ص 265.مرسلا. و فی مناقب آل أبی طالب ج 3 ص 236. مرسلا عن الحسین بن علی، عن علی علیهما السّلام. و فی أمالی المفید ص 289 الحدیث 7. عن أبی الحسن علی ابن بلال المهلبی، عن أبی العباس احمد بن الحسین البغدادی، عن الحسین بن عمر المقری، عن علی بن الأزهر، عن علی بن صالح المكی، عن محمد بن عمر بن علی، عن أبیه، عن جده علی علیه السّلام. و فی شواهد التنزیل ج 1 ص 565 الحدیث 602. الحاكم، عن أبیه أبی محمد، عن أبی حفص عمر بن احمد ابن عثمان، عن احمد بن محمد بن سعید الكوفی، عن احمد بن الحسن الخزاز، عن أبیه، عن حصین بن مخارق، عن عبید اللّه بن الحسین، عن أبیه، عن جده، عن الحسین الشهید، عن علی علیهما السّلام. و فی الغیبة للطوسی ص 335 الحدیث 280. عن سلیم بن قیس الهلالی، عن جابر بن عبد اللّه الأنصاری، عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی وصیته لعلی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 16 ص 193 الحدیث 44216. عن وكیع، عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی الإحتجاج ج 1 ص 246. عن یحیی بن عبد اللّه ابن الحسن، عن أبیه عبد اللّه بن الحسن، عن علی علیه السّلام. و فی ما نزل من القرآن فی علی لابن مردویه ص 296 الحدیث 463 و 464. مرسلا. باختلاف.
  2. ورد فی كنز العمال. و العسل المصفی. و الإحتجاج. بالأسانید السابقة باختلاف یسیر.
  3. ورد فی المصادر السابقة.
  4. ورد فی أمالی المفید ص 289 الحدیث 7. عن أبی الحسن علی بن بلال المهلبی، عن أبی العباس احمد بن الحسین البغدادی، عن الحسین بن عمر المقری، عن علی بن الأزهر، عن علی بن صالح المكی، عن محمد بن عمر بن علی، عن أبیه، عن جده علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 9 ص 206. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 3 ص 265. مرسلا. باختلاف.

سخنِ گمراهان چیره می‌شود و بی‌خردان کارشان را به دست می‌گیرند. پیرویِ آنان بر پایهٔ ستم و خطا فراوان می‌شود؛ تا جایی که حق نزد آنان باطل می‌شود و باطل، حق، و بر آن همدستی می‌کنند. از دانشمندان عیب می‌گیرند و آنان را مسخره می‌کنند.

و تغلب كلمة الضّلاّل، و یلی أمرهم السّفهاء؛ و یكثر تتبّعهم علی الجور و الخطأ، فیصیر الحقّ عندهم باطلا، و الباطل حقّا؛ فیتعاونون علیه؛ و یعیبون العلماء و یتّخذونهم سخریّا.

پس همچون گلیمِ خانه‌ات باش (خانه‌نشین باش) تا این کار به گردنت بیفتد. هنگامی که به گردنت افتاد، سینه‌ها بر ضد تو به جوش می‌آید و کارها برایت زیر و رو می‌شود. در آن هنگام، بر سرِ تأویل قرآن (مقصود واقعی و اجرای درست آن) بجنگ، همان‌گونه که بر سرِ تنزیل آن (فرود آمدنش بر پیامبر) جنگیدی؛ چراکه حالِ دومِ آنان دست‌کمی از حالِ نخستشان ندارد.

فكن حلس بیتك حتّی تقلّدها. فإذا قلّدتها جاشت علیك الصّدور، و قلّبت لك الأمور، فقاتل حینئذ علی تأویل القرآن كما قاتلت علی تنزیله؛ فلیست حالهم الثّانیة دون حالهم الأولی.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصادر السابقة. و فی كنز العمال ج 16 ص 193 الحدیث 44216. عن وكیع، عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی الإحتجاج ج 1 ص 246. عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه عبد اللّه بن الحسن، عن علی علیه السّلام. و فی العسل المصفی ص 398 الحدیث 259. عن حماد بن عمرو، عن زید بن رفیع، عن مكحول، عن علی علیه السّلام. باختلاف.

گفتم: ای فرستادهٔ خدا! در آن هنگام آنان را در چه جایگاهی بگذارم؟ در جایگاهِ برگشتگان از دین، یا در جایگاهِ اهلِ فتنه؟ فرمود: در جایگاهِ فتنه؛ که در آن سرگردان می‌مانند تا عدالت به آنان برسد،

فقلت: یا رسول اللّه؛ فبأیّ المنازل أنزلهم عند ذلك؛ أ بمنزلة ردّة، أم بمنزلة فتنة؟. فقال: بمنزلة فتنة؛ یعمهون فیها إلی أن یدركهم العدل.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۶

مگر آنکه نماز را رها کنند و حرام را در حرمِ خدا حلال بشمارند.

إلاّ أن یدعوا الصّلاة، و یستحلّوا الحرام فی حرم اللّه.

هر کس از آنان چنین کند، کافر است.

فمن فعل ذلك منهم فهو كافر.

گفتم: ای فرستادهٔ خدا! آیا عدالت از سوی ما خاندانِ محمد به آنان می‌رسد یا از سوی غیرِ ما؟

فقلت: یا رسول اللّه؛ أیدركهم العدل منّا آل محمّد أم من غیرنا؟.

فرمود: بلکه از سوی ما خاندانِ پیامبر، هنگامِ ظهورمان.

قال: بل منّا أهل البیت عند ظهورنا.

ای علی! خدا اسلام را به دستِ ما آغاز کرد و به دستِ ما نیز به پایان می‌رساند.

یا علیّ؛ بنا فتح اللّه الإسلام، و بنا یختم اللّه.

منابع (۱)
  1. بنا یختم اللّه الدّین كما بنا فتح. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن میثم. و فی الملاحم و الفتن لابن طاووس ص 85 الباب 191. مرسلا. و فی أمالی المفید ص 251 الحدیث 5. عن أبی بكر محمد بن عمر الجعانی، عن علی بن إسحاق المخرمی، عن عثمان بن عبد اللّه الشامی، عن ابن لهیعة، عن أبی زرعة الحضرمی، عن عمر بن علی بن أبی طالب، عن أبیه علی علیه السّلام. و فی كشف الغمة ج 3 ص 273 الباب 34. مرسلا عن علی بن هلال، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی ص 285 الباب 11. بإسناده، عن علی علیه السّلام. و فی المناقب و المثالب ص 394. مرسلا. و فی عقد الدرر. ص 25. مرسلا. و فی ص 142. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

خدا به دستِ ما بت‌ها و پرستندگانِ آن‌ها را نابود کرد، و به دستِ ما کمرِ هر ستمگرِ سرکش و هر منافقی را می‌شکند؛ تا آنجا که ما در راهِ حق، به همان اندازه که در راهِ باطل کشته شدند، می‌کشیم.

بنا أهلك اللّه الأوثان و من یعبدها، و بنا یقصم كلّ جبّار و كلّ منافق؛ حتّی إنّا لنقتل فی الحقّ مثل من قتل فی الباطل.

خدا به دستِ ما پس از دشمنیِ شرک (شریک گرفتن برای خدا) میانِ دل‌ها پیوند و دوستی افکند، و به دستِ ما پس از دشمنیِ فتنه، میانِ دل‌ها در دین پیوند و دوستی می‌افکند. به دستِ ما از گمراهیِ فتنه نجات می‌یابند، همان‌گونه که از گمراهیِ شرک نجات یافتند؛ و به دستِ ما پس از دشمنیِ فتنه برادر می‌شوند، همان‌گونه که پس از دشمنیِ شرک در دینشان برادر شدند.

و بنا ألّف اللّه بین القلوب بعد عداوة الشّرك، و بنا یؤلّف اللّه بین القلوب فی الدّین بعد عداوة الفتنة، و بنا ینقذون من ضلالة الفتنة كما أنقذوا من ضلالة الشّرك، و بنا یصبحون بعد عداوة الفتنة إخوانا كما أصبحوا بعد عداوة الشّرك إخوانا فی دینهم.

ای علی! مَثَلِ این امت تنها مانندِ باغی است که یک سال گروهی از آن خوراک می‌خورند، سالِ دیگر گروهی، و باز سالِ دیگر گروهی؛ و چه بسا آخرین گروهِ آن، از همه ریشه‌دارتر، خوش‌شاخه‌تر، گسترده‌سایه‌تر، شیرین‌میوه‌تر، پرخیرتر، دادگسترتر و در فرمانروایی پایدارتر باشد.

یا علیّ؛ إنّما مثل هذه الأمّة مثل حدیقة أطعم منها فوج عاما، ثمّ فوج عاما، ثمّ فوج عاما؛ فلعلّ آخرها فوجا أن یكون أثبتها أصلا، و أحسنها فرعا، و أمدّها ظلاّ، و أحلاها جنا، و أكثرها خیرا، و أوسعها عدلا، و أطولها ملكا.

ای علی! مَثَلِ این امت تنها مانندِ باران است که دانسته نمی‌شود آغازش بهتر است یا پایانش. و در میانِ این دو، راهی کج است که نه من از آنم و نه آن از من است.

یا علیّ؛ إنّما مثل هذه الأمّة كمثل الغیث، لا یدری أوّله خیر أم آخره. و بین ذلك نهج أعوج لست منه و لیس منّی.

گفتم: ستایش از آنِ خداست بر آنچه از بخششِ خویش به ما عطا کرده است.

فقلت: الحمد للّه علی ما وهب لنا من فضله.

انگیزه‌های کینهٔ عایشه از امام (ع)

آنگاه مردی به سوی او برخاست و گفت:

فقام إلیه رجل فقال:

ای امیر مؤمنان! چه عاملی عایشه را به همدستی و پشتیبانی بر ضدِ تو کشاند تا در مخالفت و دشمنی با تو به این جا رسید؟ با اینکه او زنی از زنان است؛ نه جنگ بر او نوشته شده، نه جهاد بر او واجب شده، و نه بیرون آمدن از خانه‌اش و خودنمایی در میانِ مردان برایش روا شمرده شده است؟

یا أمیر المؤمنین؛ ما السبب الذی دعا عائشة إلی المظاهرة علیك، حتی بلغت من خلافك و شقاقك ما بلغت، و هی امرأة من النساء؛ لم یكتب علیها القتال، و لا فرض علیها الجهاد، و لا رخّص لها بالخروج من بیتها، و لا التبرّج بین الرجال؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

چند مورد از کینه‌هایی را که او از من به دل گرفت برایت می‌گویم؛ در حالی که در هیچ‌یک از آن‌ها گناهی در حقِ او نداشتم، ولی او با این‌ها گناه بر من بست:

سأذكر لك أشیاء ممّا حقدتها علیّ لیس لی فی واحد منها ذنب إلیها، و لكنّها تجرّمت بها علیّ:

یکی: برتری دادنِ من بر پدرش از سوی فرستادهٔ خدا (ص)،

و پیش انداختنِ من بر او در میدان‌های خیر.

و تقدیمه إیّای فی مواطن الخیر علیه.]

عایشه این را به کینه در دل می‌گرفت و بر او گران می‌آمد؛ در حالی که این ناخشنودی را در پدرش می‌دید و در این باره از نظرِ او پیروی می‌کرد.

فكانت تضطغن ذلك، و یصعب علیها؛ و [هی] تعرفه منه، و تتّبع رأیه فیه.

دوم: هنگامی که فرستادهٔ خدا (ص) میانِ یارانش پیمانِ برادری بست،

میانِ پدرِ او و عمر بن خطاب برادری برقرار کرد و برادریِ خودش را ویژهٔ من ساخت؛

آخی بین أبیها و عمر بن الخطّاب، و اختصّنی بأخوّته]

پس این کار بر عایشه گران آمد و به خوشبختی و بهره‌ای که از پیامبر یافته بودم، حسادت ورزید.

؛ فغلظ ذلك علیها و حسدتنی لسعدی منه.

سوم: هنگامی که خدای والا به پیامبر (ص) وحی فرستاد که ببندد

درهایی را که برای همهٔ یارانش به مسجد باز می‌شد، مگر درِ خانهٔ من؛

أبواب كانت فی المسجد لجمیع أصحابه إلاّ بابی]

چون درِ خانهٔ پدرِ او و رفیقش را بست و درِ خانهٔ مرا در مسجد باز گذاشت، برخی از خاندانِ پیامبر در این باره سخن گفتند.

؛ فلمّا سدّ باب أبیها و صاحبه، و ترك بابی مفتوحا فی المسجد، تكلّم فی ذلك بعض أهله.

پس پیامبر (ص) فرمود: من درهای شما را نبستم و درِ علی را نگشودم؛ بلکه خدای عزیز و بزرگ درهای شما را بست و درِ او را گشود.

فقال صلّی اللّه علیه و آله: ما أنا سددت أبوابكم و فتحت باب علیّ؛ بل اللّه - عزّ و جلّ - سدّ أبوابكم و فتح بابه.

ابوبکر از این کار خشمگین شد و بر او گران آمد، و در میانِ خانواده‌اش سخنی گفت که دخترش آن را از او شنید و کینه‌اش را بر ضدِ من به دل گرفت.

فغضب لذلك أبو بكر و عظم علیه، و تكلّم فی أهله بشیء سمعته منه ابنته، فاضطغنته علیّ.

چهارم: اینکه فرستادهٔ خدا (ص) پرچم را به پدرش داده بود

در روزِ خیبر، و به او فرمان داده بود که بازنگردد تا فتح کند یا کشته شود. اما او در این کار پایداری نکرد

یوم خیبر، و أمره أن لا یرجع حتّی یفتح أو یقتل. فلم یلبث لذلك

و گریخت.

و انهزم.]

فردای آن روز، پرچم را به عمر بن خطاب داد و همان فرمانی را که به رفیقش داده بود به او نیز داد.

فأعطاها فی الغد عمر بن الخطّاب و أمره بمثل ما أمر صاحبه.

اما او نیز گریخت و پایداری نکرد.

فانهزم و لم یثبت.

این کار فرستادهٔ خدا (ص) را ناخشنود ساخت و آشکارا و با صدای بلند به آنان فرمود:

فساء ذلك رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، و قال لهم ظاهرا معلنا:

«فردا پرچم را حتماً به مردی خواهم داد که خدا و فرستاده‌اش را دوست دارد و خدا و فرستاده‌اش نیز او را دوست دارند؛ پیاپی حمله‌برنده است و هرگز گریزنده نیست، و بازنمی‌گردد تا خدا به دستِ او پیروزی را نصیب کند».

"لأعطینّ الرّایة غدا رجلا یحبّ اللّه و رسوله، و یحبّه اللّه و رسوله، كرّارا غیر فرّار، لا یرجع حتّی یفتح اللّه علی یده".

پس پرچم را به من داد و من پایداری کردم تا خدای والا به دستِ من پیروزی را نصیب کرد.

فأعطانی الرّایة. فصبرت حتّی فتح اللّه - تعالی - علی یدیّ.

این کار، پدرش را غمگین و اندوهگین کرد؛ پس کینهٔ مرا به دل گرفت، در حالی که من در آن کار هیچ گناهی در حق او نداشتم. عایشه هم به خاطر کینهٔ پدرش، کینه به دل گرفت.

فغمّ ذلك أباها و أحزنه؛ فاضطغنه علیّ، و ما لی إلیه ذنب فی ذلك؛ فحقدت لحقد أبیها.

و پنجم آنکه پیامبر خدا (ص) پدرش را فرستاد تا

سورهٔ برائت را ابلاغ کند، و به او فرمان داد که پیمان مشرکان را به خودشان واگذارد و برهم زند، و در میانشان ندا سر دهد. او تا منطقهٔ جُرف رفت؛ پس خدای برتر به پیامبرش (ص) وحی فرستاد که او را بازگرداند و آیات را از او بگیرد و به من بسپارد.

سورة براءة، و أمره أن ینبذ العهد للمشركین،] و ینادی فیهم. فمضی حتّی الجرف، فأوحی اللّه - تعالی - إلی نبیّه صلّی اللّه علیه و آله أن یردّه و یأخذ منه الآیات فیسلّمها إلیّ.

پیامبر هم آن آیات را به من سپرد و به اذن خدای توانا و باشکوه، پدر او را بازگرداند.

فسلّمها إلیّ و صرف أباها بإذن اللّه - عزّ و جلّ -.

در آنچه خدای توانا و باشکوه به پیامبر وحی فرستاد این بود که: «از سوی تو جز مردی که از خودِ تو باشد ابلاغ نمی‌کند.» و من از پیامبر خدا (ص) بودم و او از من بود.

و كان فیما أوحی اللّه - عزّ و جلّ - إلیه: أنّه لا یؤدّی عنك إلاّ رجل منك. و كنت من رسول اللّه [صلّی اللّه علیه و آله]، و كان منّی.

پس برای این کار هم کینهٔ مرا به دل گرفت، و دخترش عایشه نیز در این نظر از او پیروی کرد.

فاضطغن لذلك علیّ أیضا، و اتّبعته ابنته عائشة فی رأیه.

و ششم آنکه عایشه از خدیجه دختر خویلد بدش می‌آمد و با او دشمنی می‌ورزید،

همچون دشمنیِ هووها؛

شنآن الضّرائر؛]

و جایگاه خدیجه را نزد پیامبر خدا (ص) می‌دانست و این بر او سنگین می‌آمد.

و كانت تعرف مكانها من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فیثقل ذلك علیها.

این نفرتش به دخترِ خدیجه، فاطمه، هم کشیده شد؛ پس از من و از فاطمه و از خدیجه بدش می‌آمد.

و تعدّی مقتها إلی ابنتها فاطمة؛ فتمقتنی و تمقت فاطمة و خدیجة.

و این رفتار در میان هووها شناخته شده است.

و هذا معروف فی الضّرائر.

و هفتم آنکه من روزی نزد پیامبر خدا (ص) رفتم

در حالی که کسانی پیش او بودند، پیش از آنکه پردهٔ حجاب بر همسرانش آویخته شود، و عایشه نزدیک پیامبر خدا بود. همین که پیامبر مرا دید، به من خوش‌آمد گفت و فرمود: «ای علی! نزدیک من بیا.»

یوم و عنده أناس[1] ، قبل أن یضرب الحجاب علی أزواجه] ، و كانت عائشة بقرب رسول اللّه، فلمّا رآنی رحّب بی، و قال: ادن منّی، یا علیّ.

منابع (۱)
  1. أبو بكر و عمر. ورد فی الیقین ص 195. من كتاب المعرفة، عن إبراهیم و إسماعیل بن أبان الأزدی، عن صباح المزنی، عن جابر، عن إبراهیم، عن إسحاق بن عبد اللّه، عن عبد اللّه بن الحارث، عن علی علیه السّلام.

و پیوسته مرا نزدیک خود می‌کشید تا اینکه مرا میان خودش و عایشه نشاند.

و لم یزل یدنینی حتّی أجلسنی بینه و بینها.

منابع (۱)
  1. فأشار بیده أن اجلس بینی و بین عائشة. ورد فی خصائص الأئمة للرضی ص 67. مرسلا.

این کار بر عایشه گران آمد. پس رو به من کرد و از روی نادرستیِ نظرِ زنان و شتاب‌زدگی‌شان در سخن گفتن، گفت: «ای علی! برای نشیمنگاهت جایی جز این جای من پیدا نکردی؟!»

فغلظ ذلك علی عائشة. فأقبلت إلیّ و قالت، بسوء رأی النّساء، و تسرّعهنّ إلی الخطاب: ما وجدت لإستك، یا علیّ، موضعا غیر موضعی هذا؟.

منابع (۱)
  1. غیر فخذی أو فخذ رسول اللّه. ورد فی الیقین ص 195. من كتاب المعرفة، عن إبراهیم و إسماعیل بن أبان الأزدی، عن صباح المزنی، عن جابر، عن إبراهیم، عن إسحاق بن عبد اللّه، عن عبد اللّه بن الحارث، عن علی علیه السّلام. و فی بشارة المصطفی عام ص 143. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبیه أبی جعفر الطوسی، عن أبی محمد الحسن بن محمد ابن یحیی الفحام، عن عمه عمر بن یحیی، عن إسحاق بن عبدوس، عن محمد ابن بهار بن عمار، عن زكریا بن یحیی، عن جابر بن إسحاق بن عبد اللّه بن الحارث، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی الجمل للمفید ص 411. مرسلا عن عمر بن أبان، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.

پیامبر خدا (ص) بر او نهیب زد و به او فرمود: «ساکت باش ای عایشه!

فزجرها رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، و قال لها: "مه یا عائشة.

آیا به علی چنین می‌گویی؟! به خدا سوگند، او نخستین کسی است که به من ایمان آورد و مرا تصدیق کرد، و نخستین آفریده‌ای است که کنار حوض (حوض کوثر) بر من وارد می‌شود، و آخرینِ مردم در دیدار با من است. او امیر مؤمنان، سرور مسلمانان، و پیشوای سپیدرویان و نورانیان در روز قیامت است؛ هیچ‌کس او را دشمن نمی‌دارد مگر اینکه خدا او را با بینی در آتش می‌اندازد.»

ألعلیّ تقولین هذا؟!. إنّه، و اللّه، أوّل من آمن بی و صدّقنی، و أوّل الخلق ورودا علیّ الحوض، و هو آخر النّاس بی عهدا. و هو أمیر المؤمنین، و سیّد المسلمین، و قائد الغرّ المحجّلین یوم القیامة؛ لا یبغضه أحد إلاّ أكبّه اللّه علی منخره فی النّار".

منابع (۲)
  1. ماذا تریدین من أمیر المؤمنین. ورد فی خصائص الأئمة.
  2. یقعده اللّه یوم القیامة علی الصّراط، فیدخل أولیاءه الجنّة، و أعداءه النّار. ورد فی الیقین ص 195. من كتاب المعرفة، عن إبراهیم و إسماعیل بن أبان الأزدی، عن صباح المزنی، عن جابر، عن إبراهیم، عن إسحاق بن عبد اللّه، عن عبد اللّه بن الحارث، عن علی علیه السّلام. و فی ص 429. من الكتاب العتیق. عن الحسن بن علی بن عثمان، عن الحسن بن عطیة، عن سعاد بن سلیمان، عن جابر، عن إسحاق بن عبد اللّه بن الحارث بن نوفل، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی بشارة المصطفی ص 143. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبیه أبی جعفر الطوسی، عن أبی محمد الحسن بن محمد بن یحیی الفحام، عن عمه عمر بن یحیی، عن إسحاق ابن عبدوس، عن محمد بن بهار بن عمار، عن زكریا بن یحیی، عن جابر بن إسحاق بن عبد اللّه بن الحارث، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی ص 148.محمد بن علی بن عبد الصمد التمیمی، عن أبیه علی بن عبد الصمد، عن أبیه عبد الصمد، عن محمد الفارسی، عن احمد بن محمد بن احمد بن أبی السمیدع، عن علی بن سلمة، عن الحسین بن الحسن القرشی، عن معاذ الحمانی، عن جابر الجعفی، عن إسحاق بن عبد اللّه بن الحارث بن نوفل، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.

با این سخن، خشم عایشه بر من بیشتر شد.

فازدادت بذلك غیظا علیّ.

و هشتم آنکه هنگامی که آن تهمت به او زده شد،

آن ماجرا بر پیامبر (ص) سخت آمد و دربارهٔ کار او با من مشورت کرد. گفتم: «ای فرستادهٔ خدا! از کنیزش بَریره بپرس و حقیقتِ حال او را از وی جویا شو؛ اگر چیزی بر ضد او یافتی رهایش کن، که زنان جز او بسیارند.»

اشتدّ ذلك علی النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله، فاستشارنی فی أمرها. فقلت: یا رسول اللّه؛ سل جاریتها بریرة، و استبرئ حالها منها؛ فإن وجدت علیها شیئا فخلّ سبیلها، فإنّ النّساء سواها كثیرة.

پیامبر خدا به من فرمان داد که خودم پرس‌وجو از بریره را بر عهده بگیرم و حقیقتِ حال را از او جویا شوم. من این کار را کردم، و عایشه کینهٔ مرا به دل گرفت.

فأمرنی رسول اللّه أن أتولّی مسألة بریرة، و أن أستبرئ الحال منها. ففعلت ذلك. فحقدت علیّ.

به خدا سوگند من بدِ او را نمی‌خواستم، بلکه خیرخواهِ خدا و پیامبرش (ص) بودم.

و اللّه ما أردت بها سوء، لكنّی نصحت للّه و لرسوله صلّی اللّه علیه و آله.

و نمونه‌هایی مانند آنچه گفتم بسیار است.

و أمثال ما ذكرت كثیرة.

اگر می‌خواهید از خودش بپرسید: چه خرده‌ای بر من گرفت که همراه شکنندگانِ بیعت من (پیمانِ فرمان‌برداری از من) بیرون آمد، خون شیعیان مرا ریخت، و در میان مسلمانان دشمنی با مرا آشکار کرد؟

فإن شئتم فاسألوها: ما الّذی نقمت علیّ حتّی خرجت مع النّاكثین لبیعتی، و سفكت دماء شیعتی، و تظاهرت بین المسلمین بعداوتی؟.

آیا چیزی جز سرکشی و ستم، تفرقه‌افکنی، و نفرت از من بی‌هیچ دلیلی که در دین آن را لازم گرداند، او را به این کار واداشت؟

هل حملها علی ذلك شیء إلاّ البغی و الشّقاق، و المقت لی بغیر سبب یوجب ذلك فی الدّین؟.

و تنها از خدا یاری خواسته می‌شود.

و اللّه المستعان.

هدف از سرزنش و ستایش مردم بصره

سپس امام (ع) فرمود:

ثم قال علیه السّلام:

ای مردم بصره! خدا برای هیچ‌یک از شهرهای مسلمانان بهره و جایگاهی از شرف و کرامت قرار نداد مگر اینکه برترینِ آن را در میان شما نهاد، و با منتِ خویش از فضلش چیزهایی به شما افزود که برای آنان نیست؛ آب را رامِ شما کرد تا برای سامانِ زندگی‌تان صبح و شام بیاید و برود، و دریا را سببِ فراوانیِ دارایی‌هایتان قرار داد.

یا أهل البصرة؛ إنّ اللّه لم یجعل لأحد من أمصار المسلمین خطّة شرف و لا كرم إلاّ و قد جعل فیكم أفضل ذلك، و زادكم من فضله بمنّه ما لیس لهم؛ سخّر لكم الماء یغدو علیكم و یروح صلاحا لمعاشكم، و البحر سببا لكثرة أموالكم.

پس اگر شکیبایی می‌کردید و پایدار می‌ماندید، درختِ طوبی (درختی در بهشت) برایتان جای آرمیدن و سایه‌ای پایدار و خنک بود.

فلو صبرتم و استقمتم لكانت شجرة طوبی لكم مقیلا و ظلاّ ظلیلا.

اما حکمِ خدا دربارهٔ شما جاری است و فرمانش نافذ؛ «لا مُعَقِّبَ لِحُکْمِهِ، وَ هُوَ سَرِیعُ الْحِسابِ» (هیچ بازدارنده‌ای برای حکم او نیست، و او در حسابرسی شتابنده است).

غیر أنّ حكم اللّه فیكم ماض، و قضاءه نافذ، لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ، وَ هُوَ سَرِیعُ الْحِسابِ .

منابع (۱)
  1. الرعد/ 41.

خدا می‌فرماید: «وَ إِنْ مِنْ قَرْیَةٍ إِلاّ نَحْنُ مُهْلِکُوها قَبْلَ یَوْمِ الْقِیامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوها عَذاباً شَدِیداً کانَ ذلِکَ فِی الْکِتابِ مَسْطُوراً» (و هیچ شهری نیست مگر اینکه ما پیش از روز قیامت نابودش می‌کنیم یا به عذابی سخت گرفتارش می‌سازیم؛ این در کتاب نوشته شده است).

یقول اللّه: وَ إِنْ مِنْ قَرْیَةٍ إِلاّ نَحْنُ مُهْلِكُوها قَبْلَ یَوْمِ الْقِیامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوها عَذاباً شَدِیداً كانَ ذلِكَ فِی الْكِتابِ مَسْطُوراً .

منابع (۱)
  1. الإسراء/ 58.

ای مردم بصره! برایتان سوگند می‌خورم سرزنشی که در آغازِ سخنم با شما کردم، تنها برای یادآوری و پند دادن برای آینده بود؛ تا بار دیگر با شتاب به چنان شورشی که در آن جهیدید، نجهید.

و أقسم لكم، یا أهل البصرة، ما الّذی ابتدأتكم به من التّوبیخ إلاّ تذكیرا و موعظة لما بعد، لكی لا تسرعوا إلی الوثوب فی مثل الّذی و ثبتم.

و خدای برتر به پیامبرش (ص) فرموده است: «وَ ذَکِّرْ فَإِنَّ الذِّکْری تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِینَ» (و یادآوری کن، که یادآوری به مؤمنان سود می‌رساند).

و قد قال اللّه - تعالی - لنبیّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: وَ ذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْری تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِینَ .

منابع (۱)
  1. الذاریات/ 55.

و آن ستایش و تعریفی هم که پس از یادآوری و پند دربارهٔ شما گفتم، نه از ترس من از شما بود و نه از طمع به چیزی که نزد شماست؛ چراکه من به خواست خدا نمی‌خواهم در میان شما بمانم.

و لا الّذی ذكرت فیكم من المدح و التّطریة بعد التّذكیر و الموعظة رهبة منّی لكم، و لا رغبة فی شیء ممّا قبلكم؛ فإنّی لا أرید المقام بین أظهركم إن شاء اللّه.

پس تا کی تهمت‌ها و نسبت‌های ناروا به من بسته می‌شود؟!

فحتّی متی یلحق بی اللّواحق؟!!!.

گسترهٔ دانش امام (ع) به هستی

من آنچه را بالای برترین بهشت (فردوس اعلی) است، و آنچه را زیر هفتمین لایهٔ زیرین است، و آنچه را در آسمان‌های بلند است، و آنچه را میان آن دو و آنچه را زیر خاک است، می‌دانم. همهٔ این‌ها دانشِ احاطه است، نه دانشِ شنیده و خبر.

لقد علمت ما فوق الفردوس الأعلی، و ما تحت السّابعة السفلی، و ما فی السّماوات العلی، و ما بینهما و ما تحت الثّری. كلّ ذلك علم إحاطة لا علم إخبار.

سپس امام (ع) فرمود:

ثم قال علیه السّلام:

خدایا! بر سرور ما محمد درود فرست؛ آن بزرگوار در شرف و منش، بلندمرتبه در اصل و نسب، فرزند عبدالمطلب و سرور عجم و عرب؛ و بر او سلام و درودی فراوان فرست.

اللّهمّ صلّ علی سیّدنا محمّد الكریم فی الحسب، الرّفیع فی النّسب، سلیل عبد المطّلب، و سیّد العجم و العرب، و سلّم تسلیما كثیرا.

سپس فرمود:

ثم قال:

به خانه‌هایتان بازگردید و از خدا و فرمانروایتان اطاعت کنید.

إنصرفوا إلی منازلكم و أطیعوا اللّه و سلطانكم.

سپس امام (ع) از منبر پایین آمد و به یارانش دستور داد که به سوی کوفه حرکت کنند.

ثم نزل علیه السّلام عن المنبر و أمر أصحابه بالرحیل إلی الكوفة.

ماهیت حسن بصری از زبان امام (ع)

در این هنگام رو برگرداند و حسن بصری را دید که لوح‌هایی همراه دارد و هر کلمه‌ای را که امیر مؤمنان (ع) به زبان می‌آورد می‌نویسد. پس با بلندترین صدایش به او فرمود:

فالتفت فرأی الحسن البصری و معه الألواح یكتب كل كلمة تلفظها أمیر المؤمنین علیه السّلام. فقال له بأعلی صوته:

چه می‌کنی؟

ما تصنع؟.

او گفت: آثار و سخنان شما را می‌نویسیم تا پس از شما بازگو کنیم.

فقال: نكتب آثاركم لنحدّث بها بعدكم.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

بدانید که هر قومی یک سامری (گمراه‌کنندهٔ قوم موسی) دارد، و این سامریِ این امت است؛

أما إنّ لكلّ قوم سامریّا، و هذا سامریّ هذه الأمّة.

جز اینکه او نمی‌گوید: «به من دست نزنید»، بلکه می‌گوید: «نجنگید».

إلاّ أنّه لا یقول: لا مساس، و لكنّه یقول: لا قتال.

منابع (۱)
  1. ورد فی كتاب الفتوح ج 2 ص 488. عن أبی یعقوب إسحاق بن یوسف الفزاری، عن أبی المنذر هشام بن محمد بن السائب، عن علی علیه السّلام. و فی الجمل للمفید ص 407. عن نصر، عن عمر بن سعد، عن أبی خالد، عن عبد اللّه بن عاصم، عن محمد بن بشر الهمدانی، عن الحارث بن سریع، عن علی علیه السّلام. و فی ص 411. مرسلا عن عمر بن أبان، عن علی علیه السّلام. و فی خصائص الأئمة ص 67. مرسلا. و فی أمالی المفید ص 251 الحدیث 5. عن أبی بكر محمد بن عمر الجعانی، عن علی بن إسحاق المخرمی، عن عثمان بن عبد اللّه الشامی، عن ابن لهیعة، عن أبی زرعة الحضرمی، عن عمر بن علی بن أبی طالب، عن أبیه علی علیه السّلام. و فی ص 288 الحدیث 7. عن أبی الحسن علی بن بلال المهلبی، عن أبی العباس احمد بن الحسین البغدادی، عن الحسین ابن عمر المقری، عن علی بن الأزهر، عن علی بن صالح المكی، عن محمد بن عمر بن علی، عن أبیه، عن جده علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 64.أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبیه، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن علی بن بلال المهلبی، عن أبی العباس احمد بن الحسن البغدادی، عن الحسین بن عمرو المقری، عن علی بن الأزهر، عن علی بن صالح المكی، عن محمد بن عمرو بن علی، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه السّلام. و فی بشارة المصطفی عام ص 143. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبیه أبی جعفر الطوسی، عن أبی محمد الحسن بن محمد ابن یحیی الفحام، عن عمه عمر بن یحیی، عن إسحاق بن عبدوس، عن محمد ابن بهار بن عمار، عن زكریا بن یحیی، عن جابر بن إسحاق بن عبد اللّه بن الحارث، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی ص 148. محمد بن علی بن عبد الصمد التمیمی، عن أبیه علی بن عبد الصمد، عن أبیه عبد الصمد، عن محمد الفارسی، عن احمد بن محمد بن احمد بن أبی السمیدع، عن علی بن سلمة، عن الحسین بن الحسن القرشی، عن معاذ الحمانی، عن جابر الجعفی، عن إسحاق ابن عبد اللّه بن الحارث بن نوفل، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۴، صفحهٔ ۴۶۳. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن