کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۴۹۷ دقیقه خواندن

خطبهٔ بالغه؛ بازگشت از بصره به کوفه

خطبهٔ او (ع) به نام «بالغه»، پس از آنکه از بصره آمد و وارد کوفه شد

ورود به کوفه، پایتخت تازهرجب ۳۶ قکوفه، مسجد بزرگتاریخ قطعی

در کوفه، هنگام ورود امام از بصره پس از پیروزی در جنگ جمل (۱۲ رجب ۳۶). امام در مسجد کوفه خدا را ستایش می‌کند، چون به دوستش یاری داد و پیمان‌شکن را خوار کرد. کوفیان را به پیروی از اهل‌بیت و یاری خود می‌خواند. ارزش مسجد کوفه و آیندهٔ این شهر را می‌گوید. از دنیا و آرزوی دراز هشدار می‌دهد. از کسانی که از یاری او کناره گرفته‌اند گله می‌کند و می‌خواهد آنان را سرزنش کنند و تنها بگذارند. این سخن به «بالغه» مشهور است.

خطاب به: مردم کوفه

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۱۱۸، خطبهٔ ۴۷، خطبهٔ ۲۲۶، خطبهٔ ۱۶۱

روی خط زمان
بخش‌های این متن (۱۱)
  1. برانگیختن مردم کوفه به پیروی از خاندان پیامبر (ع)
  2. ارج نهادن به مردم کوفه و آنچه او (ع) از آنان انتظار دارد
  3. فراخواندن مردم کوفه به همکاری با او (ع)
  4. فراخوانِ او (ع) به بهره‌گیری از مسجد کوفه
  5. خبر دادن او (ع) از آنچه در سده‌های آینده بر سر کوفه خواهد آمد
  6. هشدار امام (ع) از خواهشِ نفس و آرزوی دراز
  7. تشویقِ امام (ع) به زهد (دل نبستن به دنیا) و کار برای آخرت
  8. هشدار امام (ع) از فریبِ دنیا
  9. دگرگونی‌های دنیا با اهلِ آن
  10. تأکید امام (ع) بر نابودیِ آنچه در دنیاست
  11. دعوتِ امام (ع) از مردم به برخوردِ تند با سستی‌کنندگان

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

ستایش از آنِ خداست که دوستش را یاری کرد و دشمنش را بی‌یاور گذاشت؛ راستگویِ برحق را سرافراز ساخت و پیمان‌شکنِ باطل‌گرا را خوار کرد.

الحمد للّه الّذی نصر ولیّه، و خذل عدوّه، و أعزّ الصّادق المحقّ، و أذلّ النّاكث المبطل.

منابع (۱)
  1. الكاذب. ورد فی أمالی المفید ص 127 الحدیث 5. عن أبی عبید اللّه بن محمد ابن عمران المرزبانی، عن محمد بن موسی بن حماد، عن محمد بن سهل، عن هشام بن محمد السائب، عن أبی مخنف لوط بن یحیی، عن الحارث بن حصیرة، عن عبد الرحمن بن عبید بن الكنود، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 132. مرسلا.

برانگیختن مردم کوفه به پیروی از خاندان پیامبر (ع)

مردم! خدای برتر، بنده و فرستاده‌اش محمد را به سوی شما فرستاد. او را با هدایت و دینِ حق فرستاد تا به دست او بهانه‌تان را از میان ببرد و شما را از بی‌خبری بیدار کند.

أیّها النّاس؛ إنّ اللّه - تعالی - أرسل إلیكم محمّدا عبده و رسوله؛ أرسله بالهدی و دین الحقّ، لیزیح به علّتكم، و لیوقظ به غفلتكم.

اما بعد، ای مردم این شهر! بر شما لازم است که تقوای خدا (پروا و خویشتن‌داری در برابر او) پیشه کنید و از کسانی از خاندان پیامبرتان (ص) فرمان ببرید که فرمان‌بردار خدایند. آنان به فرمان‌برداریِ شما سزاوارترند تا مدعیانی که به دروغ خود را به حق می‌بندند، روبه‌روی ما می‌ایستند و دشمن مایند؛ همان‌ها که با برتریِ ما بر دیگران برتری می‌فروشند، کار و حقِ فرمانرواییِ ما را انکار می‌کنند، بر سرِ حقمان با ما درگیر می‌شوند و ما را از آن کنار می‌زنند. آنان کیفرِ شومِ گناهی را که مرتکب شدند چشیدند، و «فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا» (به‌زودی کیفر گمراهی خود را خواهند دید).

أمّا بعد؛ علیكم یا أهل هذا المصر، بتقوی اللّه و طاعة من أطاع اللّه من أهل بیت نبیّكم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم الّذین هم أولی بطاعتكم من المنتحلین المدّعین المقابلین إلینا، القالین لنا، الّذین یتفضّلون بفضلنا، و یجاحدونا أمرنا، و ینازعونا حقّنا، و یدافعونا عنه؛ و قد ذاقوا و بال ما اجترموا فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا .

منابع (۲)
  1. المستحلّین. ورد فی كتاب الفتوح ج 2 ص 491. عن سلیم، عن مجاهد، عن الشعبی و أبی محصن، عن أبی وائل علی بن مجاهد، عن أبی إسحاق، عن نعیم بن مزاحم، عن أبی عبد اللّه محمد بن عمرو الواقدی الأسلمی، عن عبد الحمید بن جعفر، عن یزید بن أبی حبیب الزهری، عن إسحاق بن یوسف الفزاری، عن أبی المنذر هشام بن محمد السائب، عن أبی مخنف لوط بن یحیی بن سعید بن مخنف ابن سلیم الأزدی، عن الحارث بن الحصین، عن عبد الرحمن بن عبید و النضر بن صالح بن حبیب بن زهیر، عن عمران بن عبد العزیز بن عمر بن عبد الرحمن بن عوف، عن عبد اللّه بن یزید، عن صالح بن إبراهیم و زید بن عبد الرحمن الوافقی و علی بن حنظلة بن أسعد الشامی و الحسن بن نصر بن مزاحم العطار، عن أبیه، عن محمد بن عبد اللّه القرشی و غیر هؤلاء، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 3 ص 103. من كتاب وقعة صفین. مرسلا.
  2. سورة مریم/ 59.

ای مردم کوفه! تا زمانی که تغییر ندهید و دگرگون نکنید، در اسلام برتری و جایگاهی دارید.

یا أهل الكوفة؛ فإنّ لكم فی الإسلام فضلا ما لم تبدّلوا و تغیّروا.

شما را به حق فراخواندم و پاسخ دادید، و به سراغ زشتی و کار ناپسند رفتید و آن را تغییر دادید.

دعوتكم إلی الحقّ فأجبتم، و بدأتم بالمنكر فغیّرتم.

منابع (۱)
  1. ورد فی كتاب الفتوح. بالسند السابق. و فی وقعة صفین ص 4. عن نصر بن مزاحم التمیمی، عن عمر بن سعد بن الصید الأسدی، عن الحارث بن حصیرة، عن عبد الرحمن بن عبید بن أبی الكنود و غیره، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 132. مرسلا. و فی تذكرة الخواص ص 116. عن علی بن الحسین، عن عبد اللّه بن صالح العجلی، عن رجل من بنی شیبان، عن علی علیه السّلام.و فی أمالی المفید ص 127 الحدیث 5. عن أبی عبید اللّه بن محمد بن عمران المرزبانی، عن محمد بن موسی بن حماد، عن محمد بن سهل، عن هشام بن محمد السائب، عن أبی مخنف لوط بن یحیی، عن الحارث بن حصیرة، عن عبد الرحمن بن عبید بن الكنود، عن علی علیه السّلام. و فی مناقب آل أبی طالب -

ارج نهادن به مردم کوفه و آنچه او (ع) از آنان انتظار دارد

شما یاورانِ بر حق، برادرانِ دینی، سپرها در روز نبرد، و یارانِ رازدار و ویژه‌اید نه دیگر مردم. به یاری شما کسی را که پشت می‌کند می‌زنم، و به فرمان‌برداریِ کاملِ کسی که رو می‌آورد امید دارم.

أنتم الأنصار علی الحقّ، و الإخوان فی الدّین، و الجنن یوم البأس، و البطانة دون النّاس. بكم أضرب المدبر، و أرجو تمام طاعة المقبل.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۸
منابع (۴)
  1. أنصاری. ورد فی الإمامة و السیاسة. و تاریخ الطبری. بالسندین السابقین.
  2. إخوانی. ورد فی المصدرین السابقین.
  3. صحابتی علی جهاد عدوّی. ورد فی تاریخ الطبری. بالسند السابق.
  4. ورد فی المصدر السابق. و ورد إتمام فی الإمامة و السیاسة. بالسند السابق.

پس مرا با خیرخواهیِ خالص و بی‌فریب، و پاک از هر شک و دودلی یاری کنید؛ که به خدا سوگند، من از همهٔ مردم به مردم سزاوارترم.

فأعینونی بمناصحة خلیّة من الغشّ، سلیمة من الرّیب. فو اللّه إنّی لأولی النّاس بالنّاس.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۸

فراخواندن مردم کوفه به همکاری با او (ع)

ای مردم کوفه! خدای توانا و بزرگ چیزی به شما بخشیده است که به هیچ‌کس نبخشیده؛ نمازگاهِ شما را برتری داده است، و آن خانهٔ آدم، خانهٔ نوح، خانهٔ ادریس، نمازگاهِ ابراهیم خلیل، نمازگاهِ برادرم خضر (ع) و نمازگاهِ من است.

یا أهل الكوفة؛ لقد حباكم اللّه - عزّ و جلّ - بما لم یحب به أحدا؛ ففضّل مصلاّكم و هو بیت آدم، و بیت نوح، و بیت إدریس، و مصلّی إبراهیم الخلیل، و مصلّی أخی الخضر علیه السّلام، و مصلاّی.

سوگند به کسی که دانه را شکافت و جاندار را آفرید، این مسجدِ شما یکی از چهار مسجدی است که خدای توانا و بزرگ آن‌ها را برای اهلشان برگزیده است. دو رکعت نماز در آن نزد من محبوب‌تر از ده رکعت در جاهای دیگر است، مگر مسجدالحرام و مسجد رسول خدا (ص) در مدینه.

و الّذی فلق الحبّة و برأ النّسمة إنّ مسجدكم هذا لأحد المساجد الأربعة الّتی اختارها اللّه - عزّ و جلّ - لأهلها؛ و الرّكعتان فیه أحبّ إلیّ من عشر فیما سواه، إلاّ المسجد الحرام و مسجد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بالمدینة.

از گوشهٔ آن تنور فوران کرد (نشانهٔ آغاز طوفان نوح)؛ عصای موسی، انگشتر سلیمان و درخت کدو در آن است؛ یغوث و یعوق (دو بتِ کهن) در آن نابود شدند؛ و آن غاروق (محل فرو رفتن آب طوفان) است؛ کوه اهواز از آن به حرکت درآمد؛ روز قیامت هفتاد هزار تن از آن برانگیخته می‌شوند که نه حسابی بر آنان است و نه عذابی؛ میانهٔ آن بر باغی از باغ‌های بهشت قرار دارد؛ و در آن سه چشمهٔ درخشان از بهشت است که با آن دسته‌چوب جوشیده‌اند، پلیدی را می‌برند و مؤمنان را پاک می‌کنند: چشمه‌ای از شیر، چشمه‌ای از روغن و چشمه‌ای از آب.

فی زاویته فار التّنّور، و فیه عصا موسی و خاتم سلیمان و شجرة یقطین، و فیه أهلك یغوث و یعوق، و هو الغاروق، و منه سیّر جبل الأهواز، و یحشر منه یوم القیامة سبعون ألفا لیس علیهم حساب و لا عذاب، و وسطه علی روضة من ریاض الجنّة، و فیه ثلاث أعین من الجنّة یزهرن، أنبتت بالضّغث، تذهب بالرّجس و تطهّر المؤمنین: عین من لبن، و عین من دهن، و عین من ماء.

منابع (۲)
  1. فی زاویة له. ورد فی تاج العروس ج 7 ص 33. مرسلا.
  2. و فیه مسیر لجبل الأهواز. ورد فی معجم البلدان ج 4 ص 492. مرسلا عن حبة العرنی، عن علی علیه السّلام.

سمت راستش یاد خداست و سمت چپش نیرنگ.

جانبه الأیمن ذكر، و جانبه الأیسر مكر.

کوفه گنجِ ایمان و کاسهٔ سرِ اسلام (مرکزِ اصلی آن) است، و شمشیرِ خدا و نیزهٔ اوست که هر جا بخواهد قرارش می‌دهد.

الكوفة كنز الإیمان، و جمجمة الإسلام، و سیف اللّه و رمحه یضعه حیث یشاء.

سوگند به کسی که جانم در دست اوست، خدا به دست مردمِ کوفه در شرق و غربِ زمین یاری خواهد رساند، همان‌گونه که به وسیلهٔ حجاز یاری رساند.

و الّذی نفسی بیده لینتصرنّ اللّه بأهلها فی شرق الأرض و غربها كما انتصر بالحجاز.

منابع (۱)
  1. و أیم اللّه. ورد فی فضل الكوفة و أهلها ص 71 الحدیث 3. عن محمد، عن محمد بن عبد اللّه الجعفی، عن علی بن محمد بن عقبة الشیبانی، عن "إبراهیم ابن إسحاق الزهری، عن عبید اللّه بن موسی، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ، عن علی علیه السّلام.

گویا آن مسجد را می‌بینم که روز قیامت در دو جامهٔ سپید، همانند کسی که احرام بسته است، آورده می‌شود و برای اهلش و هر کس که در آن نماز خوانده است شفاعت (واسطه‌گری برای آمرزش) می‌کند، و شفاعتش رد نمی‌شود.

و كأنّی به قد أتی به یوم القیامة فی ثوبین أبیضین یتشبّه بالمحرم، و یشفع لأهله و لمن صلّی فیه، فلا تردّ له شفاعة.

و روزها و شب‌ها به پایان نمی‌رسد تا آنکه حجرالأسود (سنگ سیاهِ کعبه) در آن کار گذاشته شود.

و لا تذهب الأیّام و اللّیالی حتّی ینصب الحجر الأسود فیه.

و زمانی بر آن خواهد آمد که نمازگاهِ مهدی از فرزندانِ من، و نمازگاهِ هر مؤمنی خواهد بود.

و لیأتینّ علیه زمان یكون مصلّی المهدیّ من ولدی، و مصلّی كلّ مؤمن.

فراخوانِ او (ع) به بهره‌گیری از مسجد کوفه

و هیچ مؤمنی بر روی زمین نمی‌ماند مگر آنکه دلش هوای آن را می‌کند.

و لا یبقی علی الأرض مؤمن إلاّ حنّ قلبه إلیه.

پس رهایش نکنید؛ با نماز خواندن در آن به خدای توانا و بزرگ نزدیک شوید، و برای برآورده شدنِ نیازهایتان به آن روی آورید.

فلا تهجروه؛ و تقرّبوا إلی اللّه - عزّ و جلّ - بالصّلاة فیه؛ و ارغبوا إلیه فی قضاء حوائجكم.

اگر مردم می‌دانستند چه برتری و برکتی در آن است، از چهارگوشهٔ زمین به سویش می‌آمدند، حتی اگر سینه‌خیز بر روی برف باشد.

فلو یعلم النّاس ما فیه من الفضل و البركة لأتوه من أقطار الأرض و لو حبوا علی الثّلج.

ای مردم کوفه! به این رودِ شما دو ناودان از بهشت می‌ریزد.

یا أهل الكوفة؛ إنّ نهركم هذا یصبّ إلیه میزابان من الجنّة.

منابع (۱)
  1. ورد فی أمالی الصدوق ص 298 الحدیث 334-8. عن محمد بن علی بن الفضل الكوفی، عن محمد بن جعفر المعروف بابن التبان، عن إبراهیم بن خالد المقرئ الكسائی، عن عبد اللّه بن داهر الرازی، عن أبیه، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی من لا یحضره الفقیه ج 1 ص 150 الحدیث 697-19. مرسلا عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام.و فی روضة الواعظین ص 336. مرسلا عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی الغارات ص 286. عن حبة العرنی و میثم التمار، عن علی علیه السّلام. و فی فضل الكوفة و مساجدها ص 33. بإسناده عن أبی الحسن علی بن عبد الرحمن بن أبی السری الركابی، عن محمد بن عبد اللّه الحضرمی، عن العلاء بن سعید الكندی، عن طلحة بن عیسی الثوری، عن الفضیل بن میمون البجلی، عن القسم بن الولید الهمدانی، عن حبة العرنی و میثم الكنانی، عن علی علیه السّلام. و فی المزار الكبیر ص 127 الحدیث 8. بإسناده عن أبی الحسن علی بن عبد الرحمن بن أبی السری الركابی، عن محمد بن عبد اللّه الحضرمی، عن العلاء بن سعید الكندی، عن طلحة بن عیسی الثوری، عن الفضل بن میمون البجلی، عن القاسم بن الولید الهمدانی، عن حبة العرنی و میثم الكنانی، عن علی علیه السّلام. و فی غریب الحدیث لابن قتیبة ج 1 ص 252. ابن قتیبة، عن أبیه، عن محمد بن عبد العزیز الدینوری، عن خالد بن یزید الكاهلی، عن أبی قیس البجلی، عن الولید الهمدانی، عن حبة العرنی، عن علی علیه السّلام. و فی الفائق فی غریب الحدیث ج 2 ص 434. مرسلا. و فی النهایة فی غریب الحدیث ج 3 ص 362. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 19 ص 132. مرسلا.و فی معجم البلدان ج 4 ص 242. مرسلا. و فی ص 492. مرسلا عن حبة العرنی، عن علی علیه السّلام. و فی لسان العرب ج 10 ص 284. مرسلا. و فی تاج العروس

خبر دادن او (ع) از آنچه در سده‌های آینده بر سر کوفه خواهد آمد

ای کوفه! گویا تو را می‌بینم که همچون چرمِ عُکاظی کشیده می‌شوی؛ با بلاهای سخت مالش داده می‌شوی و زیرِ تکان‌ها و لرزش‌ها کوبیده می‌شوی. و من از دانشی که خدا به من آموخته است خوب می‌دانم که هیچ ستمگرِ سرکشی برای تو بد نخواست، مگر آنکه خدا به گرفتاری‌ای دچارش کرد یا کشنده‌ای را به جانش انداخت؛ و اگر از دنیا جز یک روز نمانده باشد، خدا آن روز را طولانی خواهد کرد تا به دست تو از دشمنانش انتقام بگیرد.

كأنّی بك، یا كوفة، تمدّین مدّ الأدیم العكاظیّ؛ تعركین بالنّوازل، و تركبین بالزّلازل. و إنّی لأعلم، فیما علّمنی اللّه، أنّه ما أراد بك جبّار سوءا إلاّ ابتلاه اللّه بشاغل، أو رماه بقاتل، و أنّه لو لم یبق من الدّنیا إلاّ یوم واحد لطوّله اللّه حتّی ینتقم بك من أعدائه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۴۷
منابع (۱)
  1. ورد فی فضل الكوفة و فضل أهلها ص 78 الحدیث 20. عن محمد، عن عبد اللّه ابن مجالد المحاربی، عن احمد بن محمد بن سعید، عن یحیی بن زكریا بن شیبان، عن بكیر بن سالم، عن محمد بن میمون بن أبی عبد اللّه، عن شبیل بن عزرة، عن أبی حبرة، عن علی علیه السّلام.

بدانید برتریِ شما در آنچه میان خودتان و خداست جای دارد؛ اما در حکم‌ها و بخش کردنِ مال‌ها، شما با دیگرانی که دعوتِ شما را پذیرفتند و به همان کاری درآمدند که شما به آن درآمدید، برابرید.

ألا إنّ فضلكم فیما بینكم و بین اللّه، فأمّا فی الأحكام و القسم فأنتم أسوة غیركم ممّن أجابكم و دخل فیما دخلتم فیه.

هشدار امام (ع) از خواهشِ نفس و آرزوی دراز

مردم! بدانید ترسناک‌ترین چیزی که بر شما از آن می‌ترسم، دو خصلت است:

ألا أیّها النّاس؛ إنّ أخوف ما أخاف علیكم خلّتان اثنتان:

منابع (۲)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی وقعة صفین ص 4. عن نصر بن مزاحم التمیمی، عن عمر بن سعد بن الصید الأسدی، عن الحارث بن حصیرة، عن عبد الرحمن ابن عبید بن أبی الكنود و غیره، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 210. مرسلا.
  2. (**) من: أیّها النّاس. إلی: و لا عمل. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 42.

پیروی از خواهشِ نفس (خواسته‌ای که آدم را از راهِ درست بیرون می‌برد)، و آرزوی دراز (آرزوهای دور و درازی که مرگ را از یاد می‌برد).

إتّباع الهوی، و طول الأمل.

اما پیروی از خواهشِ نفس، شما را از حق بازمی‌دارد.

فأمّا اتّباع الهوی فیصدّكم عن الحقّ.

منابع (۱)
  1. ورد فی تذكرة الخواص ص 116. عن علی بن الحسین، عن عبد اللّه بن صالح العجلی، عن رجل من بنی شیبان، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 74 ص 295 الحدیث 4. عن ابن أبی ذئب، عن أبی صالح العجلی، عن علی علیه السّلام.

و اما آرزوی دراز، آخرت را از یادتان می‌برد.

و أمّا طول الأمل فینسیكم الآخرة.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین.

هشیار باشید! دنیا شتابان پشت کرده و رفته است؛ از آن جز ته‌مانده‌ای نمانده، مانند ته‌ماندهٔ ظرفی که ریزنده‌اش آبِ آن را ریخته است.

ألا و إنّ الدّنیا قد ولّت حذّاء؛ فلم یبق منها إلاّ صبابة كصبابة الإناء اصطبّها صابّها.

منابع (۱)
  1. جذّاء. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.

گوش کنید! آخرت راست و بی‌گمان رو آورده است.

ألا و إنّ الآخرة قد أقبلت صادقة.

منابع (۱)
  1. ورد فی كنز العمال ج 16 ص 23 الحدیث 43765. مرسلا عن جابر، عن علی علیه السّلام.

و هر یک از این دو، فرزندانی دارد.

و لكلّ واحدة منهما بنون.

منابع (۱)
  1. ورد فی بحار الأنوار، بالسند السابق. و فی ج 75 ص 139 الحدیث 25. مرسلا. و فی خصائص الأئمة ص 96. مرسلا. و فی صحیح البخاری ج 8 ص 110. مرسلا. و فی شعب الإیمان ج 7 ص 369 الحدیث 10514. عن أبی عبد اللّه الحافظ، عن أبی عبد اللّه علی بن عبد اللّه العطار، عن علی بن حرب الموصلی، عن وكیع، عن سفیان، عن عطاء بن السائب، عن أبی عبد الرحمن السلمی، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 493. عن أبی القاسم العلوی، عن رشاء المقرئ، عن أبی محمد المصری، عن أبی بكر المالكی، عن محمد بن عبد العزیز الدینوری، عن أبیه، عن وكیع، عن عمرو بن منبه، عن أوفی بن دلهم، عن علی علیه السّلام. و فی ص 494. عن أبی القاسم بن السمرقندی، عن

تشویقِ امام (ع) به زهد (دل نبستن به دنیا) و کار برای آخرت

پس اگر توانستید از فرزندانِ آخرت باشید، و از فرزندانِ دنیا نباشید؛ زیرا هر فرزندی روز قیامت به پدرش می‌پیوندد.

فكونوا من أبناء الآخرة إن استطعتم، و لا تكونوا من أبناء الدّنیا؛ فإنّ كلّ ولد سیلحق بأبیه یوم القیامة.

منابع (۲)
  1. ورد فی كنز العمال ج 16 ص 23 الحدیث 43765. مرسلا عن جابر، عن علی علیه السّلام. و فی السقیفة ص 161. عن سلیم، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 126. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 337 الباب 57. عن احمد بن أبی الحسن الكنی، عن أبی الحسین زید بن الحسن بن علی البیهقی و عبد المجید بن عبد الغفار بن أبی سعید الإسترابادی الزیدی، عن أبیه أبی الحسن علی بن محمد بن جعفر الحسنی النقیب بإستراباد، عن أبیه أبی جعفر محمد بن جعفر بن علی خلیفة الحسنی و السید أبی الحسن علی بن أبی طالب احمد بن القاسم الحسنی الآملی الملقب بالمستعین باللّه، عن أبی طالب یحیی بن الحسین الحسنی، عن أبی الحسن علی بن مهدی الطبری، عن محمد بن علی بن هاشم، عن یونس البصری، عن عبد الوهاب، عن علی بن علی اللهبی، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی المواعظ العددیة ص 71.مرسلا. و فی المجالسة و جواهر العلم ج 1 ص 272 الحدیث 281. عن محمد بن عبد العزیز الدینوری، عن أبیه، عن وكیع، عن عمرو بن منبه، عن أوفی بن دلهم، عن علی علیه السّلام.
  2. بأمّه. ورد فی نسخة ابن شذقم ص 80. و نسخة ابن النقیب ص 35. و نسخة العام 550 ص 17 أ. و شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 318. و متن منهاج البراعة ج 4 ص 199.

امروز، روزِ کار است و حسابی نیست؛ و فردا، روزِ حساب است و کاری نیست.

و إنّ الیوم عمل و لا حساب، و غدا حساب و لا عمل.

هشدار امام (ع) از فریبِ دنیا

بندگان خدا! بدانید که شما می‌میرید و پس از مرگ برانگیخته می‌شوید، و پای کارهایتان نگه داشته می‌شوید، و به سزای آن‌ها می‌رسید؛ «فَلا تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا» پس مبادا زندگیِ دنیا شما را فریب دهد، زیرا سرایی است که بلاها گرداگردش را گرفته، به بی‌وفایی شناخته شده، و به رنج و سختی وصف شده است؛ هرچه در آن است رو به نابودی است، و میانِ اهلش دست‌به‌دست می‌شود و نوبت‌به‌نوبت می‌چرخد.

و اعلموا، یا عباد اللّه، أنّكم میّتون و مبعوثون من بعد الموت، و موقوفون علی أعمالكم، و مجزیّون بها؛ فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا ، فإنّها دار بالبلاء محفوفة، و بالغدر معروفة، و بالعناء موصوفة؛ و كلّ ما فیها إلی زوال، و هی ما بین أهلها دول و سجال.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۶
منابع (۴)
  1. محاسبون. ورد فی تذكرة الخواص ص 116. عن علی بن الحسین، عن عبد اللّه بن صالح العجلی، عن رجل من بنی شیبان، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 74 ص 296 الحدیث 4. عن ابن أبی ذئب، عن أبی صالح العجلی، عن علی علیه السّلام.
  2. سورة لقمان/ 33.
  3. ورد فی تذكرة الخواص، و بحار الأنوار. بالسندین السابقین. و فی بحار الأنوار ج 70 ص 117. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 36. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 200 الحدیث 44224. عن عبد اللّه بن صالح العجلی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 500. عن أبی القاسم علی بن إبراهیم، عن رشاء بن نظیف، عن الحسن بن إسماعیل، عن احمد بن مروان، عن أبی قبیصة، عن سعید الجرمی، عن عبد اللّه بن صالح العجلی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی مناقب الخوارزمی ص 267. عن أبی الحسن علی بن احمد العاصمی الخوارزمی، عن إسماعیل بن احمد الواعظ، عن أبیه أبی بكر احمد بن الحسین البیهقی، عن محمد بن عبد اللّه الحافظ، عن أبی عبد اللّه علی ابن عبد اللّه العطار، عن علی بن حرب الموصلی، عن وكیع، عن سفیان، عن عطاء بن ثابت، عن أبی عبد الرحمن السلمی، عن علی علیه السّلام. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 91. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 314. مرسلا. و فی ذم الدنیا ص 57 الحدیث 136. عن الشیخة نور العین لامعة ضوء الصباح بنت المبارك بن كامل الخفاف، عن الحافظ أبی سعد احمد بن محمد بن احمد البغدادی، عن أبی العباس احمد بن محمد الطهرانی، عن أبی محمد بن احمد بن یوه، عن أبی الحسن احمد بن محمد بن اللبنانی، عن أبی بكر عبد اللّه بن عبد اللّه بن صالح بن مسلم العجلی، عن رجل من شیبان، عن علی علیه السّلام. و فی صفة الصفوة ج 1 ص 120. مرسلا عن رجل من بنی شیبان، عن علی علیه السّلام.باختلاف بین المصادر.
  4. ورد فی جواهر المطالب ج 1 ص 314. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 200 الحدیث 44224. عن عبد اللّه بن صالح العجلی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام.و فی مناقب الخوارزمی ص 267. عن أبی الحسن علی بن احمد العاصمی الخوارزمی، عن إسماعیل بن احمد الواعظ، عن أبیه أبی بكر احمد بن الحسین البیهقی، عن محمد بن عبد اللّه الحافظ، عن أبی عبد اللّه علی بن عبد اللّه العطار، عن علی بن حرب الموصلی، عن وكیع، عن سفیان، عن عطاء بن ثابت، عن أبی عبد الرحمن السلمی، عن علی علیه السّلام. و فی ذم الدنیا ص 57 الحدیث 136. عن الشیخة نور العین لامعة ضوء الصباح بنت المبارك بن كامل الخفاف، عن الحافظ أبی سعد احمد بن محمد بن احمد البغدادی، عن أبی العباس احمد ابن محمد الطهرانی، عن أبی محمد بن احمد بن یوه، عن أبی الحسن احمد بن محمد بن اللبنانی، عن أبی بكر عبد اللّه بن عبد اللّه بن صالح بن مسلم العجلی، عن رجل من شیبان، عن علی علیه السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 36.مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 91. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 61. عن احمد بن إبراهیم الحسنی، عن محمد بن العباس بن الولید الشامی، عن عبد اللّه بن احمد بن عقبة الأسدی الكوفی، عن عبد الرحمن بن أبی القاسم بن إسماعیل القطان، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر الجعفی، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی بحار الأنوار ج 70 ص 117. مرسلا. و فی ج 74 ص 295 الحدیث 4. عن ابن أبی ذئب، عن أبی صالح العجلی، عن علی علیه السّلام. و فی صفة الصفوة ج 1 ص 121. مرسلا عن رجل من بنی شیبان، عن علی علیه السّلام.

حال‌وروزهای دنیا پایدار نمی‌ماند، و کسی که در آن فرود می‌آید از شرش در امان نمی‌ماند.

لا تدوم أحوالها، و لا یسلم من شرّها نزّالها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۶
منابع (۱)
  1. ورد فی دستور معالم الحكم ص 36. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 500. عن أبی القاسم علی بن إبراهیم، عن رشاء بن نظیف، عن الحسن بن إسماعیل، عن احمد بن مروان، عن أبی قبیصة، عن سعید الجرمی، عن عبد اللّه ابن صالح العجلی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 16 ص 200 الحدیث 44224. عن عبد اللّه بن صالح العجلی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام.و فی عیون الحكم و المواعظ ص 91. مرسلا. و فی مناقب الخوارزمی ص 267. عن أبی الحسن علی بن احمد العاصمی الخوارزمی، عن إسماعیل بن احمد الواعظ، عن أبیه أبی بكر احمد بن الحسین البیهقی، عن محمد بن عبد اللّه الحافظ، عن أبی عبد اللّه علی بن عبد اللّه العطار، عن علی بن حرب الموصلی، عن وكیع، عن سفیان، عن عطاء بن ثابت، عن أبی عبد الرحمن السلمی، عن علی علیه السّلام.و فی بحار الأنوار ج 70 ص 117. مرسلا. و فی ج 74 ص 295 الحدیث 4. عن ابن أبی ذئب، عن أبی صالح العجلی، عن علی علیه السّلام. و فی ذم الدنیا ص 57 الحدیث 136. عن الشیخة نور العین لامعة ضوء الصباح بنت المبارك بن كامل الخفاف، عن الحافظ أبی سعد احمد بن محمد بن احمد البغدادی، عن أبی العباس احمد بن محمد الطهرانی، عن أبی محمد بن احمد بن یوه، عن أبی الحسن احمد بن محمد بن اللبنانی، عن أبی بكر عبد اللّه بن عبد اللّه بن صالح بن مسلم العجلی، عن رجل من شیبان، عن علی علیه السّلام. و فی صفة الصفوة ج 1 ص 121. مرسلا عن رجل من بنی شیبان، عن علی علیه السّلام.

دگرگونی‌های دنیا با اهلِ آن

در همان حال که اهلِ دنیا از آن در آسایش و شادی‌اند، ناگهان از سوی آن به بلا و فریب گرفتار می‌شوند.

بینا أهلها منها فی رخاء و سرور، إذا هم منها فی بلاء و غرور.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصادر السابقة. و فی تیسیر المطالب ص 61. عن احمد بن إبراهیم الحسنی، عن محمد بن العباس بن الولید الشامی، عن عبد اللّه بن احمد بن عقبة الأسدی الكوفی، عن عبد الرحمن بن أبی القاسم بن إسماعیل القطان، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر الجعفی، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام.

حال‌هایی دگرگون، و نوبت‌هایی در گردش است.

أحوال مختلفة، و تارات متصرّفة.

زندگی در آن نکوهیده است، امنیت در آن نایاب است، و آسایش در آن پایدار نمی‌ماند.

العیش فیها مذموم، و الأمان فیها معدوم، و الرّخاء فیها لا یدوم.

منابع (۱)
  1. ورد فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 500. عن أبی القاسم علی بن إبراهیم، عن رشاء بن نظیف، عن الحسن بن إسماعیل، عن احمد بن مروان، عن أبی قبیصة، عن سعید الجرمی، عن عبد اللّه بن صالح العجلی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام.و فی كنز العمال ج 16 ص 200 الحدیث 44224. عن عبد اللّه بن صالح العجلی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی مناقب الخوارزمی ص 267. عن أبی الحسن علی بن احمد العاصمی الخوارزمی، عن إسماعیل بن احمد الواعظ، عن أبیه أبی بكر احمد بن الحسین البیهقی، عن محمد بن عبد اللّه الحافظ، عن أبی عبد اللّه علی بن عبد اللّه العطار، عن علی بن حرب الموصلی، عن وكیع، عن سفیان، عن عطاء بن ثابت، عن أبی عبد الرحمن السلمی، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 70 ص 117. مرسلا. و فی ج 74 ص 295 الحدیث 4. عن ابن أبی ذئب، عن أبی صالح العجلی، عن علی علیه السّلام. و فی ذم الدنیا ص 57 الحدیث 136.عن الشیخة نور العین لامعة ضوء الصباح بنت المبارك بن كامل الخفاف، عن الحافظ أبی سعد احمد بن محمد بن احمد البغدادی، عن أبی العباس احمد بن محمد الطهرانی، عن أبی محمد بن احمد بن یوه، عن أبی الحسن احمد بن محمد ابن اللبنانی، عن أبی بكر عبد اللّه بن عبد اللّه بن صالح بن مسلم العجلی، عن رجل من شیبان، عن علی علیه السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 36. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 91. مرسلا. و فی صفة الصفوة ج 1 ص 121. مرسلا عن رجل من بنی شیبان، عن علی علیه السّلام.

تأکید امام (ع) بر نابودیِ آنچه در دنیاست

اهلِ دنیا در آن، تنها هدف‌هایی نشانه رفته‌اند که دنیا با تیرهایش آنان را می‌زند، و با مرگش آنان را نابود می‌کند؛ مرگِ هر کس در آن سرنوشتی حتمی است، و بهره‌اش از مصیبت‌های آن فراوان است.

و إنّما أهلها فیها أغراض مستهدفة، ترمیهم بسهامها، و تفنیهم بحمامها؛ و كلّ حتفه فیها مقدور، و حظّه من نوائبها موفور.

منابع (۱)
  1. تقصمهم. ورد فی ذم الدنیا. و صفة الصفوة. بالسندین السابقین.

زهری کشنده و مرگی فرودآینده است؛ نه راهی برای کنار رفتن از آن هست، و نه گریزگاهی از دستِ آن.

ذعاق ناقع، و حمام واقع، لیس عنه مذهب، و لا منه مهرب.

اهلِ دنیا مسافرانی‌اند که فرود آمده‌اند، و کوچ‌کنندگانی که به راه افتاده‌اند؛ گویی همین حالا حالِ آنان دگرگون شده، و به آنان بانگِ کوچیدن زده شده است؛ پس دنیا از آنان تهی و بیابان شد، و جمعیتشان نابود شد.

إنّ أهل الدّنیا سفر نازلون، و أهل ظعن شاخصون؛ فكأن قد انتقلت بهم الحال، و نودوا بالإرتحال؛ فأصبحت منهم قفارا، و من جمعهم بوارا.

منابع (۱)
  1. ورد فی ذم الدنیا ص 57 الحدیث 136. عن الشیخة نور العین لامعة ضوء الصباح بنت المبارك بن كامل الخفاف، عن الحافظ أبی سعد احمد بن محمد بن احمد البغدادی، عن أبی العباس احمد بن محمد الطهرانی، عن أبی محمد بن احمد بن یوه، عن أبی الحسن احمد بن محمد بن اللبنانی، عن أبی بكر عبد اللّه بن عبد اللّه ابن صالح بن مسلم العجلی، عن رجل من شیبان، عن علی علیه السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 36. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 91. مرسلا.و فی صفة الصفوة ج 1 ص 121. مرسلا عن رجل من بنی شیبان، عن علی علیه السّلام. و فی مناقب الخوارزمی ص 267. عن أبی الحسن علی بن احمد العاصمی الخوارزمی، عن إسماعیل بن احمد الواعظ، عن أبیه أبی بكر احمد بن الحسین البیهقی، عن محمد بن عبد اللّه الحافظ، عن أبی عبد اللّه علی بن عبد اللّه العطار، عن علی بن حرب الموصلی، عن وكیع، عن سفیان، عن عطاء بن ثابت، عن أبی عبد الرحمن السلمی، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 70 ص 117.مرسلا. و فی ج 74 ص 295 الحدیث 4. عن ابن أبی ذئب، عن أبی صالح العجلی، عن علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 61. عن احمد بن إبراهیم الحسنی، عن محمد بن العباس بن الولید الشامی، عن عبد اللّه بن احمد بن عقبة الأسدی الكوفی، عن عبد الرحمن بن أبی القاسم بن إسماعیل القطان، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر الجعفی، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام.

پس ای بندگان خدا! اندوه‌ها و سرگرمی‌های دنیا را از خودتان کم کنید، به خاطرِ جدایی از آن و دگرگونیِ حال‌هایش که به آن یقین کرده‌اید. پس از آن بپرهیزید، همچون پرهیزِ دلسوزِ خیرخواه و کوشندهٔ سخت‌کوش.

فغضّوا عنكم، عباد اللّه، غمومها و أشغالها، لما قد أیقنتم به من فراقها و تصرّف حالاتها. فاحذروها حذر الشّفیق النّاصح، و المجدّ الكادح.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۱

دعوتِ امام (ع) از مردم به برخوردِ تند با سستی‌کنندگان

بدانید مردانی از شما از یاریِ من سر باز زدند و نشستند؛ پس من از آنان گله‌مند و بر آنان عیب‌جو هستم. پس سرزنششان کنید، از آنان دوری گزینید، و سخنانی به آنان بشنوانید که خوش ندارند تا آنان شما را راضی کنند، یا از آنان چیزی ببینیم که دوست داریم و می‌پسندیم.

ألا إنّه قد قعد عن نصرتی رجال منكم، فأنا علیهم عاتب زار؛ فأنّبوهم و اهجروهم و أسمعوهم ما یكرهون حتّی تعتبوا، أو نری منهم ما نحبّ و نرضی.

منابع (۲)
  1. المكروه. ورد فی أنساب الأشراف ج 2 ص 273 الحدیث 357. مرسلا.
  2. تعتبون. ورد فی الإرشاد للمفید ص 138. مرسلا.

و باید با این کار، حزبِ خدا در هنگامِ تفرقه شناخته شود.

و لیعرف بذلك حزب اللّه عند الفرقة.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. و أنساب الأشراف. و فی وقعة صفین ص 4. عن نصر بن مزاحم التمیمی، عن عمر بن سعد بن الصید الأسدی، عن الحارث بن حصیرة، عن عبد الرحمن بن عبید بن أبی الكنود و غیره، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الفتوح ج 2 ص 491. عن سلیم، عن مجاهد، عن الشعبی و أبی محصن، عن أبی وائل علی ابن مجاهد، عن أبی إسحاق، عن نعیم بن مزاحم، عن أبی عبد اللّه محمد بن عمرو الواقدی الأسلمی، عن عبد الحمید بن جعفر، عن یزید بن أبی حبیب الزهری، عن إسحاق بن یوسف الفزاری، عن أبی المنذر هشام بن محمد السائب، عن أبی مخنف لوط بن یحیی بن سعید بن مخنف بن سلیم الأزدی، عن الحارث بن الحصین، عن عبد الرحمن بن عبید و النضر بن صالح بن حبیب بن زهیر، عن عمران بن عبد العزیز بن عمر بن عبد الرحمن بن عوف، عن عبد اللّه بن یزید، عن صالح بن إبراهیم و زید بن عبد الرحمن الوافقی و علی بن حنظلة بن أسعد الشامی و الحسن بن نصر بن مزاحم العطار، عن أبیه، عن محمد بن عبد اللّه القرشی و غیر هؤلاء، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 127 الحدیث 5. عن أبی عبید اللّه بن محمد بن عمران المرزبانی، عن محمد بن موسی بن حماد، عن محمد بن سهل، عن هشام بن محمد السائب، عن أبی مخنف لوط بن یحیی، عن الحارث بن حصیرة، عن عبد الرحمن بن عبید بن الكنود، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 211. مرسلا. باختلاف.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۴، صفحهٔ ۵۰۵. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن