کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

سخنانسخن ۲۵۷ دقیقه خواندن

وصف امام علی از زبان ضرار نزد معاویه

سخن ضرار بن ضمره در توصیف امیر مؤمنان (ع)

سال‌های پایانی و شهادتمیان ۴۰ تا ۶۰ قموسم حج (مکه) به نقل متن؛ در نقل دیگر شام (دمشق)تاریخ تقریبی

این سخن گفتار خود امام نیست، بلکه وصفی است که ضرار بن ضمره از امام کرده. ضرار پس از شهادت امام نزد معاویه آورده شد (به گزارش متن، در زمان حج؛ در نقل دیگر در شام). بر در خانهٔ معاویه عمرو بن عاص او را با آرنج کنار زد. معاویه از او خواست علی را وصف کند. ضرار اول نپذیرفت، اما بعد از سوگند معاویه ویژگی‌های علی را برشمرد و گفت اندوهش همچون اندوه مادری است که فرزندش را در دامنش سر بریده باشند.

خطاب به: معاویه (و عمرو بن عاص) — سخن ضرار دربارهٔ امام

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۷۷، حکمت ۱۰۸، حکمت ۹

در سرگذشت ضرار بن ضمرهٔ ضبایی آمده است که پس از شهادت امیر مؤمنان علی (ع)، در ایام حج او را نزد معاویة بن ابی‌سفیان بردند. بر درگاه با عمرو عاص روبه‌رو شد و تنشان به هم خورد. عمرو با ساعدش به او زد و گفت: مبادا بر درگاه خلیفه‌ها با قریش تنه به تنه بزنی!

من خبر ضرار بن ضمرة الضبائی أنه أدخل بعد شهادة أمیر المؤمنین علی علیه السّلام علی معاویة بن أبی سفیان و هو بالموسم، فالتقی بعمرو بن العاص علی الباب، فازدحما، فهمزه عمرو بذراعه و قال: إیاك و مزاحمة قریش علی أبواب الخلفاء.

منابع (۱)
  1. الضبابی. ورد فی خصائص الأئمة ص 70. مرسلا. و ورد الكنانی فی الأربعون حدیثا للرازی ص 85. الحكایة السادسة. عن أبی سعد یحیی بن طاهر بن الحسین المؤدب السمان، عن السید أبی الحسین یحیی بن إسماعیل الحسنی النسابة الحافظ، عن أبی احمد محمد بن علی بن یعقوب المكفوف، عن أبی محمد عبد اللّه ابن محمد بن جعفر بن حیان، عن احمد بن علی بن عیسی بن ماهان الرازی، عن محمد بن عبد الملك بن زنجویه، عن العباس بن بكار، عن عبد الواحد بن أبی عمرو الأسدی، عن محمد بن السائب، عن أبی صالح، عن ضرار بن ضمرة الكنانی. و فی المناقب للكوفی ج 2 ص 58 الحدیث 546. عن محمد، عن احمد ابن محمد و عثمان بن عمران، عن عبید اللّه بن موسی، عن سعید بن عبید الطائی، عن محرج بن عمیر الحنفی، عن نائل بن نجیح، عن عمرو بن شمر و عن جابر الجعفی، عن ضرار. و فی كنز الفوائد ص 270. عن أبی المرجا محمد بن علی بن طالب البلدی، عن أبی المفضل محمد بن عبد اللّه بن محمد بن المطلب الشیبانی الكوفی، عن منصور بن الحسن بن أبی جلا، عن محمد بن زكریا بن دینار، عن العباس بن بكار، عن عبد الواحد بن أبی عمرو الأسدی، عن محمد بن السائب، عن أبی صالح مولی أم هانی، عن ضرار. و فی المستطرف ج 1 ص 137. مرسلا.و فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 84. عن سلیمان بن احمد، عن محمد بن زكریا الغلابی، عن العباس بن بكار الضبی، عن عبد الواحد بن أبی عمرو الأسدی، عن محمد بن السائب الكلبی، عن أبی صالح. و ورد الكتانی فی تاریخ مدینة دمشق ج 24 ص 401 الحدیث 2933. عن أبی علی الحداد، عن أبی نعیم الحافظ، عن سلیمان بن احمد، عن محمد بن زكریا الغلابی، عن العباس بن بكار الضبی، عن عبد الواحد بن أبی عمر الأسدی، عن محمد بن السائب الكلبی، عن أبی صالح، عن ضرار. و فی

ضرار گفت: ای عمرو! به خدا سوگند، اگر صحرای احد مرا و تو را در یکجا گرد می‌آورد، پیش از آنکه با دست به من بزنی یا با سخن با من درشتی کنی، ساعدت کوتاه، دستت بسته و زبانت کوتاه می‌شد.

فقال ضرار: یا عمرو؛ أما و اللّه لو صحراء أحد تجمعنی و إیّاك لقصر ذراعك، و ضاق باعك، و قلص لسانك، دون أن تهمز بی بید، أو تجهمنی بقول.

وقتی ضرار بر معاویه وارد شد، معاویه با خشم به او گفت: ای ضرار! ابوتراب چه شد؟

فلما ورد ضرار علی معاویة قال له معاویة مغضبا: یا ضرار؛ ما فعل أبو تراب؟.

ضرار گفت: امیر مؤمنان بندهٔ خدا بود؛ خدا او را فراخواند و او پاسخ داد.

قال ضرار: كان أمیر المؤمنین عبدا للّه، دعاه فأجابه.

معاویه گفت: ای ضرار! علی را برایم توصیف کن.

فقال معاویة: یا ضرار؛ صف لی علیا.

منابع (۱)
  1. صف لی بعض أخلاقه. ورد فی تفسیر روح الجنان ج 4 ص 238. مرسلا.و فی الروضة فی فضائل أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 32 الحدیث 18. مرسلا.باختلاف یسیر.

ضرار گفت: آیا مرا معاف می‌کنی؟

فقال ضرار: أو تعفینی؟.

معاویه گفت: معافت نمی‌کنم.

فقال معاویة: لا أعفیك.

ضرار گفت: مرا از این کار معاف کن.

فقال ضرار: إعفنی من ذلك.

معاویه گفت: تو را سوگند می‌دهم که حتماً این کار را بکنی.

فقال معاویة: أقسمت علیك لتفعلن.

منابع (۱)
  1. لتصفنّه لی. ورد فی ذخائر العقبی ص 100. مرسلا. و فی الجوهرة ص 75.مرسلا. و فی الإستیعاب ج 3 ص 209. عن عبد اللّه بن محمد بن یوسف، عن یحیی بن مالك بن عابد، عن أبی الحسن محمد بن محمد بن سلمة البغدادی، عن أبی بكر محمد بن الحسن بن درید، عن العكلی، عن الحرمازی، عن رجل من همدان، عن ضرار الصدائی. و فی أمالی القالی ج 2 ص 149. عن أبی بكر، عن العكلی، عن الحرمازی، عن رجل من همدان، عن ضرار. و فی الإتحاف بحب الأشراف ص 79. مرسلا. و فی الفتوحات الإسلامیة ج 2 ص 453. مرسلا عن ضرار الصدائی. و فی ص 458. بالسند السابق. و فی زهر الآداب ج 1 ص 41. مرسلا عن ضرار الصدائی. و فی بهجة المجالس ج 1 ص 499. مرسلا. و فی الجلیس الصالح ص 162. عن عبد المحسن الخطیب، عن أبی بكر بن حبیب، عن أبی سعد بن أبی صادق، عن ابن باكویه، عن عبد اللّه بن فهد، عن فهد بن إبراهیم، عن محمد بن زكریا، عن العباس بن بكار، عن عبد الواحد بن أبی عمرو الكلبی، عن أبی صالح، عن ضرار. باختلاف یسیر.

ضرار گفت: حال که چاره‌ای جز توصیف او نیست، پس بشنو.

فقال ضرار: أمّا إذ لا بدّ من وصفه فاسمع.

خدا امیر مؤمنان علی را رحمت کند.

رحم اللّه أمیر المؤمنین علیا.

به خدا سوگند، او نخستین کسی بود که لبیک و الله اکبر گفت.

إنه كان و اللّه أول من لبّی و كبّر.

برترین کسی بود که پیراهن پوشید و عمامه بر سر بست.

و أفضل من تقمّص و اعتجر.

گرامی‌ترین کسی بود که با پروردگارش رازونیاز کرد و شب‌بیداری کشید.

و أكرم من ناجی ربّه و سهر.

داناترین کسی بود که قربانی پیشکش کرد و شتر سر برید.

و أعلم من قرّب و نحر.

بخشنده‌ترین کسی بود که سفید و زرد (سیم و زر) را صدقه داد.

و أجود من تصدّق بأبیض و أصفر.

و پس از محمد، سرور انسان‌ها، بهترین کسی بود که آمد و رفت (بر زمین گام برداشت).

و خیر من أقبل و أدبر بعد محمد سید البشر.

معاویه گفت: ای ضرار! بیشتر برایم بگو.

فقال معاویة: زدنی یا ضرار.

ضرار گفت:

فقال ضرار:

به خدا سوگند، دوراندیش و بسیار نیرومند بود، و خواهشِ نفس (خواسته‌ای که آدم را از راهِ درست بیرون می‌برد) در او اندک بود.

كان و اللّه بعید المدی، شدید القوی، قلیل الهوی.

سخن قاطع و روشن می‌گفت، و به عدالت حکم می‌کرد.

یقول فصلا، و یحكم عدلا.

دانش از هر سوی او می‌جوشید، و حکمت از هر گوشهٔ وجودش روان می‌شد.

یتفجّر العلم من جوانبه، و تنطلق الحكمة من نواحیه.

منابع (۲)
  1. من فیه. ورد فی الأربعون حدیثا للرازی ص 85. الحكایة السادسة. عن أبی سعد یحیی بن طاهر بن الحسین المؤدب السمان، عن السید أبی الحسین یحیی ابن إسماعیل الحسنی النسابة الحافظ، عن أبی احمد محمد بن علی بن یعقوب المكفوف، عن أبی محمد عبد اللّه بن محمد بن جعفر بن حیان، عن احمد بن علی بن عیسی بن ماهان الرازی، عن محمد بن عبد الملك بن زنجویه، عن العباس بن بكار، عن عبد الواحد بن أبی عمرو الأسدی، عن محمد بن السائب، عن أبی صالح، عن ضرار بن ضمرة الكنانی. و فی الدر النظیم ص 238. مرسلا عن ضرار بن الخطاب.
  2. أنحائه..... أرجائه. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 18 ص 225.من كتاب عبد اللّه بن إسماعیل بن احمد الحلبی فی التذییل علی نهج البلاغة مرسلا.و ورد و تنطق الحكمة من نواجذه فی الأربعون حدیثا للرازی. بالسند السابق.و فی محاسن الأزهار ص 533. بالإسناد إلی المرشد باللّه، عن أبی احمد محمد بن علی بن محمد المكفوف، عن أبی محمد عبد اللّه بن محمد بن جعفر بن حیان، عن احمد بن علی بن عیسی بن ماهان الرازی، عن محمد بن عبد الملك بن زنجویه، عن العباس بن بكار، عن عبد الواحد بن أبی عمرو الأسدی، عن محمد بن السائب، عن أبی صالح، عن ضرار. و فی الفتوحات الإسلامیة ج 2 ص 458. مرسلا عن ضرار الصدائی. و فی زهر الآداب ج 1 ص 41. مرسلا عن ضرار الصدائی. و فی -

به خدا سوگند، در میان ما همچون یکی از ما و بهتر بود؛ هرگاه نزدش می‌آمدیم ما را به خود نزدیک می‌کرد، هرگاه صدایش می‌زدیم لبیک می‌گفت، هرگاه از او می‌پرسیدیم پاسخمان می‌داد، و هرگاه از او خبر می‌خواستیم آگاهمان می‌کرد.

و كان و اللّه فینا كأحدنا و أفضل؛ یدنینا إذا أتیناه، و یلبّینا إذا دعوناه، و یجیبنا إذا سألناه، و ینبئنا إذا استنبأناه.

نه دری برای او به روی ما بسته می‌شد، و نه پرده‌ای ما را از او دور نگه می‌داشت.

لا یغلق له دوننا باب، و لا یحجبنا عنه حجاب.

و به خدا سوگند، با همهٔ نزدیک ساختن ما به خود و نزدیک بودنش به ما، از بزرگی‌اش نزدیک بود که نتوانیم آغازگر سخن با او باشیم، و از شکوهش با او سخن نمی‌گفتیم.

و كنا و اللّه مع تقریبه لنا، و قربه منّا، لا نكاد نبتدؤه لعظمته، و لا نكلمه لهیبته.

اگر لبخند می‌زد، بی سرمستی و خودبزرگ‌بینی بود، و اگر سخن می‌گفت، از سر حکمت و سخنی قاطع و روشن بود.

فإن تبسّم فعن غیر أشر و لا اختیال، و إن نطق فعن الحكمة و فصل الخطاب.

منابع (۱)
  1. فعن مثل اللؤلؤ المنظوم. ورد فی المصابیح. و محاضرة الأبرار و مسامرة الأخیار. بالسندین السابقین. و فی الأربعون حدیثا للرازی ص 85. الحكایة السادسة. عن أبی سعد یحیی بن طاهر بن الحسین المؤدب السمان، عن السید أبی الحسین یحیی بن إسماعیل الحسنی النسابة الحافظ، عن أبی احمد محمد بن علی ابن یعقوب المكفوف، عن أبی محمد عبد اللّه بن محمد بن جعفر بن حیان، عن احمد بن علی بن عیسی بن ماهان الرازی، عن محمد بن عبد الملك بن زنجویه، عن العباس بن بكار، عن عبد الواحد بن أبی عمرو الأسدی، عن محمد بن السائب، عن أبی صالح، عن ضرار بن ضمرة الكنانی. و فی أمالی الصدوق ص 724 الحدیث 990-2. عن محمد بن موسی بن المتوكل، عن محمد بن یحیی العطار، عن محمد بن الحسین بن أبی الخطاب، عن محمد بن سنان، عن المفضل

به خدا سوگند، شب‌بیداری‌اش طولانی و خوابش اندک بود.

كان و اللّه طویل السهاد، قلیل الرقاد.

منابع (۱)
  1. طویل السجود، قلیل الهجود. ورد فی مناقب الكوفی ج 2 ص 58 الحدیث 546. عن محمد، عن احمد بن محمد و عثمان بن عمران، عن عبید اللّه بن موسی، عن سعید بن عبید الطائی، عن محرج بن عمیر الحنفی، عن نائل بن نجیح، عن عمرو بن شمر و عن جاب الجعفی، عن ضرار.

در ساعت‌های شب و در آغاز و پایان روز، کتاب خدا را می‌خواند.

یتلو كتاب اللّه آناء اللیل و أطراف النهار.

جانش را برای خدا می‌بخشید، و با اشک خود به سوی او بازمی‌گشت.

یجود للّه بمهجته، و یبوء إلیه بعبرته.

نه پرده‌ها برایش کشیده می‌شد، و نه کیسه‌های سیم و زر را از ما دریغ و ذخیره می‌کرد.

لا تغلق له الستور، و لا یدّخر عنّا البدور.

به برابری تقسیم می‌کرد، و در میان مردم به عدالت رفتار می‌کرد.

[كان] یقسم بالسویّة، و یعدل فی الرعیة.

نیرومند به جانبداری او طمع نمی‌بست، و ناتوان از حق خویش ناامید نمی‌شد.

و لا یطمع القوی فی میله، و لا ییأس الضعیف من حقه.

منابع (۱)
  1. لا یطمع القوی فی باطله، و لا ییأس الضعیف من عدله. ورد فی نظم درر السمطین ص 134. مرسلا عن أبی صالح، عن ضرار. و فی مناقب الكوفی 2 ص 51. عن عبد اللّه بن محمد و موسی بن عیسی، عن أبی عبد اللّه محمد بن زكریا الغلابی، عن العباس بن بكار، عن عبد الواحد بن أبی عمرو الأسدی، عن الكلبی، عن ضرار بن عمرو. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 391 الحدیث 743. عن إسماعیل ابن عبد اللّه، عن محمد بن یحیی، مرفوعا عن محمد بن غسان الكندی، عن ضرار النهشلی. و فی كنز الفوائد ص 270. عن أبی المرجا محمد بن علی بن طالب البلدی، عن أبی المفضل محمد بن عبد اللّه بن محمد بن الطلب الشیبانی الكوفی، عن منصور بن الحسن بن أبی جلة، عن محمد بن زكریا بن دینار، عن العباس بن بكار، عن عبد الواحد بن أبی عمرو الأسدی، عن محمد بن السائب، عن أبی صالح مولی أم هانی، عن ضرار بن ضمرة الكنانی. و فی العمدة ص 15 الحدیث 2. مرسلا عن ضرار. و فی عدة الداعی ص 195. مرسلا. و فی خصائص الوحی المبین ص 32 الحدیث 2. مرسلا. و فی الإستیعاب ج 3 ص 209. عن عبد اللّه بن محمد بن یوسف، عن یحیی بن مالك بن عابد، عن أبی الحسن محمد بن محمد بن سلمة البغدادی، عن أبی بكر محمد بن الحسن بن درید، عن العكلی، عن الحرمازی، عن رجل من همدان، عن ضرار الصدائی. و فی العدد القویة ص 249 الحدیث 60. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 235. مرسلا. و فی الجوهرة ص 75. مرسلا. و فی الكشكول للبهائی ج 1 ص 173. مرسلا. و فی محاسن الأزهار ص 534. بالإسناد إلی المرشد باللّه، عن أبی احمد محمد بن محمد علی بن محمد المكفوف، عن أبی محمد عبد اللّه بن محمد بن جعفر بن حیان، عن احمد بن علی بن عیسی بن ماهان الرازی، عن محمد بن عبد الملك بن زنجویه، عن العباس بن بكار، عن عبد الواحد بن أبی عمرو الأسدی، عن محمد بن السائب، عن أبی صالح، عن ضرار. و فی كشف الیقین ص 116. مرسلا. و فی الفتوحات الإسلامیة ج 2 ص 453. مرسلا عن ضرار الصدائی. و فی ص 458. بالسند السابق. و فی زهر الآداب ج 1 ص 41. مرسلا عن ضرار الصدائی. و فی مطالب السؤول ص 132. مرسلا. و فی بهجة المجالس ج 1 ص 499. مرسلا. و فی كتاب الرقة ص 100 الحدیث 112. عن أبی الفتح محمد -

خوش‌معاشرت و خوش‌برخورد بود.

كان حسن المعاشرة، سهل المباشرة.

اهل دین را بزرگ می‌داشت، تهیدستان را برتری می‌داد، و در روزگار قحطی و گرسنگی «یَتِیماً ذا مَقْرَبَةٍ أَوْ مِسْکِیناً ذا مَتْرَبَةٍ» (یتیمی خویشاوند یا تهیدستی خاک‌نشین) را خوراک می‌داد. برهنگان را می‌پوشاند، به فریاد دلسوختگان می‌رسید، از دنیا و شادابی و زیبایی‌اش گریزان بود، و با شب و تاریکی‌اش انس می‌گرفت.

یعظّم أهل الدین، و یفضّل المساكین، و یطعم فی المسغبة یَتِیماً ذا مَقْرَبَةٍ أَوْ مِسْكِیناً ذا مَتْرَبَةٍ ، و یكسو العریان، و ینصر اللهفان، و یستوحش من الدنیا و زهرتها، و یستأنس باللیل و ظلمته.

منابع (۲)
  1. یقرّب. ورد فی ذخائر العقبی ص 100. مرسلا. و فی الإستیعاب ج 3 ص 209.عن عبد اللّه بن محمد بن یوسف، عن یحیی بن مالك بن عابد، عن أبی الحسن محمد بن محمد بن سلمة البغدادی، عن أبی بكر محمد بن الحسن بن درید، عن العكلی، عن الحرمازی، عن رجل من همدان، عن ضرار الصدائی. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 235. مرسلا. و فی الجوهرة ص 75. مرسلا. و فی الكشكول للبهائی ج 1 ص 173. مرسلا. و فی الفتوحات الإسلامیة ج 2 ص 458. مرسلا عن ضرار الصدائی. و فی بهجة المجالس ج 1 ص 500. مرسلا. و فی الفصول المهمة فی معرفة أحوال الأئمة ص 129. مرسلا عن ضرار بن ضمرة، و فی الریاض النضرة ص 281. مرسلا. و ورد یتحبب إلی المساكین فی المحاسن و المساوئ ج 1 ص 72. مرسلا عن عدی بن حاتم، عن ضرار.
  2. سورة البلد/ 14 و 15.

به خدا سوگند، اشکش بسیار و اندیشه‌اش طولانی بود.

كان و اللّه غزیر العبرة، طویل الفكرة.

هرگاه خلوت می‌کرد از نفس خویش حساب می‌کشید، و بر آنچه گذشته بود دست‌هایش را به هم می‌مالید (افسوس می‌خورد).

یحاسب نفسه إذا خلا، و یقلّب كفّیه علی ما مضی.

از لباس آنچه را زبر بود می‌پسندید، و از خوراک آنچه را ساده و بی‌مزه بود.

یعجبه من اللباس ما خشن، و من الطعام ما جشب.

نه دنیا در او طمع کرد تا سرگرمش سازد، و نه شیطان تا گمراهش کند.

لم تطمع الدنیا فیه فتلهیه، و لا الشیطان فیغویه.

ای معاویه! به خدا سوگند، او را در برخی جاهای ایستادنش به عبادت دیدم، در حالی که شب پرده‌های تاریکش را فرو افکنده و ستارگانش در هم تنیده بودند؛ و او در محرابش ایستاده بود، ریشش را در مشت گرفته بود، همچون مارگزیده به خود می‌پیچید، چون دل‌سوختهٔ اندوهگین می‌گریست و با پروردگارش رازونیاز می‌کرد.

فأقسم باللّه، یا معاویة؛ لقد رأیته فی بعض مواقفه و قد أرخی اللیل سدوله، و اشتبكت نجومه، و هو قائم فی محرابه، قابض علی لحیته، یتململ تململ السلیم، و یبكی بكاء الواله الحزین، یناجی ربّه.

منابع (۴)
  1. أحواله. ورد فی شرح الأخبار ج 2 ص 392 الحدیث 743. عن إسماعیل بن عبد اللّه، عن محمد بن یحیی، مرفوعا عن محمد بن غسان الكندی، عن ضرار النهشلی.
  2. سجوفه. ورد فی مطالب السؤول ص 132. مرسلا. و فی محاضرة الأبرار و مسامرة الأخیار ج 2 ص 103. عن ابن باكویه، عن عبد اللّه بن فهد بن إبراهیم الساجی، عن محمد بن زكریا بن دینار، عن العباس بن بكار، عن عبد الواحد بن أبی عمرو الأسدی، عن الكلبی، عن أبی صالح، عن ضرار. و فی صفة الصفوة ج 1 ص 118. مرسلا عن أبی صالح، عن ضرار.
  3. یئنّ أنین. ورد فی الفضائل لشاذان ص 97. مرسلا. و فی الروضة فی فضائل أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 32 الحدیث 18. مرسلا. و فی الجلیس الصالح ص 162.عن عبد المحسن الخطیب، عن أبی بكر بن حبیب، عن أبی سعد بن أبی صادق، عن ابن باكویه، عن عبد اللّه بن فهد، عن فهد بن إبراهیم، عن محمد بن زكریا، عن العباس بن بكار، عن عبد الواحد بن أبی عمرو الكلبی، عن أبی صالح، عن ضرار.
  4. بكاء العجول. ورد فی ربیع الأبرار ج 1 ص 81 الحدیث 235. مرسلا.

انگار همین حالا صدای او را می‌شنوم که به درگاه پروردگارش زاری می‌کند و می‌گوید: «ای پروردگار ما، ای پروردگار ما!»

فكأنی الآن أسمعه و هو یقول: یا ربنا، یا ربنا، یتضرع إلیه.

سپس رو به دنیا می‌کند و می‌گوید:

ثم یخاطب الدنیا فیقول:

منابع (۱)
  1. ورد فی شرح الأخبار ج 2 ص 392 الحدیث 743. عن إسماعیل بن عبد اللّه، عن محمد بن یحیی، مرفوعا عن محمد بن غسان الكندی، عن ضرار النهشلی. و فی الإستیعاب ج 3 ص 209. عن عبد اللّه بن محمد بن یوسف، عن یحیی بن مالك ابن عابد، عن أبی الحسن محمد بن محمد بن سلمة البغدادی، عن أبی بكر محمد بن الحسن بن درید، عن العكلی، عن الحرمازی، عن رجل من همدان، عن ضرار الصدائی. و فی الفضائل لشاذان ص 97. مرسلا. و فی خصائص الأئمة ص 70. مرسلا. و فی الأربعون حدیثا للرازی ص 85. الحكایة السادسة. عن أبی سعد یحیی بن طاهر بن الحسین المؤدب السمان، عن السید أبی الحسین یحیی ابن إسماعیل الحسنی النسابة الحافظ، عن أبی احمد محمد بن علی بن یعقوب المكفوف، عن أبی محمد عبد اللّه بن محمد بن جعفر بن حیان، عن احمد بن علی بن عیسی بن ماهان الرازی، عن محمد بن عبد الملك بن زنجویه، عن العباس بن بكار، عن عبد الواحد بن أبی عمرو الأسدی، عن محمد بن السائب، عن أبی صالح، عن ضرار بن ضمرة الكنانی. و فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 84. عن سلیمان بن احمد، عن محمد بن زكریا الغلابی، عن العباس بن بكار الضبی، عن عبد الواحد بن أبی عمرو الأسدی، عن محمد بن السائب الكلبی، عن أبی صالح، عن ضرار. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 24 ص 401 الحدیث 2933. عن أبی علی الحداد، عن أبی نعیم الحافظ، عن سلیمان بن احمد، عن محمد بن زكریا الغلابی، عن العباس بن بكار الضبی، عن عبد الواحد بن أبی عمر الأسدی، عن محمد بن السائب الكلبی، عن أبی صالح، عن ضرار. و فی ص 402. عن أبی الحسین عبد الرحمن بن عبد اللّه بن الحسن بن احمد الخطیب، عن جده أبی عبد اللّه، عن أبی المعمر المسدد بن علی بن عبد اللّه السجیس (و فی نهج السعادة ج 3 ص 327: السحس)، عن أبی بكر محمد بن سلیمان بن یوسف الربعی، عن أبی محمد عبد اللّه بن ثابت بن یعقوب بن قیس بن إبراهیم العبقسی النجرانی، عن أبی زید عمر بن شبت النمری، عن أبی الحسن علی بن محمد المدائنی،

ای دنیا، ای دنیا! از من دور شو. خودت را به من نشان داده‌ای؟!

یا دنیا، یا دنیا؛ إلیك عنّی. أ بی تعرّضت؟!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۷۷
منابع (۱)
  1. ألی. ورد فی الریاض النضرة ص 281. مرسلا. و فی الدر النظیم ص 238. مرسلا عن ضرار بن الخطاب، عن علی علیه السّلام. و فی ص 384. مرسلا عن ضرار، عن علی علیه السّلام. و فی المصابیح ص 329 الحدیث 171. عن احمد بن محمد ابن نجیح البجلی، عن ابن عمرو الأسدی، عن محمد بن السائب، عن أبی صالح، عن ضرار. و فی محاضرة الأبرار و مسامرة الأخیار ج 2 ص 103. عن ابن باكویه، عن عبد اللّه بن فهد إبراهیم الساجی، عن محمد بن زكریا بن دینار، عن العباس ابن بكار، عن عبد الواحد بن أبی عمرو الأسدی، عن الكلبی، عن أبی صالح، عن ضرار، عن علی علیه السّلام. و فی الأمالی الشجریة ج 1 ص 275 المجلس 35. مرسلا.

یا مشتاق من شده‌ای؟!

أم إلیّ تشوّقت؟!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۷۷

زمانِ رسیدنِ تو به من نرسد!

لا حان حینك.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۷۷

ای دنیا! کسی را فریب بده که نیرنگ‌هایت را نشناسد و دام‌های مکرت از او پنهان باشد.

غرّی، یا دنیا، من جهل حیلك، و خفی علیه حبائل كیدك.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۷۷
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 508 الحدیث 33. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 349. مرسلا.

هیهات، هیهات، هیهات!

هیهات، هیهات، هیهات.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۷۷

ای دنیا! دیگری را فریب بده؛ من به تو هیچ نیازی ندارم.

یا دنیا؛ غرّی غیری، لا حاجة لی فیك.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۷۷
منابع (۱)
  1. ورد فی الدر النظیم. و المصابیح. و محاضرة الأبرار. بالأسانید السابقة. و الریاض النضرة. و فی مروج الذهب ج 2 ص 433. مرسلا. و فی أمالی الصدوق ص 724 الحدیث 990-2. عن محمد بن موسی بن المتوكل، عن محمد بن یحیی العطار، عن محمد بن الحسین بن أبی الخطاب، عن محمد بن سنان، عن المفضل بن

تو را سه بار طلاق داده‌ام که هیچ بازگشتی برایم در آن نیست؛ چرا که زندگی‌ات کوتاه است و ارزشت ناچیز، و آرزویت بی‌مقدار است و فریب‌کاری‌ات بسیار، و زیانت بزرگ است و بهره‌ات اندک، و دلبستگانت خوارند، و شادمانی‌ات دروغ است و بخشش‌هایت فریب.

لقد طلّقتك ثلاثا لا رجعة لی فیها؛ فعیشك قصیر، و خطرك یسیر، و أملك حقیر، و غشّك كثیر، و خسرانك كبیر، و حظّك قلیل، و أهلك ذلیل، و بهجتك زور، و مواهبك غرور.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۷۷
منابع (۶)
  1. أبنتك. ورد فی مروج الذهب ج 2 ص 433. مرسلا. و فی الأربعون حدیثا للرازی ص 85. الحكایة السادسة. عن أبی سعد یحیی بن طاهر بن الحسین المؤدب السمان، عن السید أبی الحسین یحیی بن إسماعیل الحسنی النسابة الحافظ، عن أبی احمد محمد بن علی بن یعقوب المكفوف، عن أبی محمد عبد اللّه بن محمد ابن جعفر بن حیان، عن احمد بن علی بن عیسی بن ماهان الرازی، عن محمد بن عبد الملك بن زنجویه، عن العباس بن بكار، عن عبد الواحد بن أبی عمرو الأسدی، عن محمد بن السائب، عن أبی صالح، عن ضرار بن ضمرة الكنانی، عن علی علیه السّلام. و فی مناقب الكوفی ج 2 ص 51. عن عبد اللّه بن محمد و موسی بن عیسی، عن أبی عبد اللّه محمد بن زكریا الغلابی، عن العباس بن بكار، عن عبد الواحد بن أبی عمرو الأسدی، عن الكلبی، عن ضرار بن عمرو، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 724 الحدیث 990-2. عن محمد بن موسی بن المتوكل، عن محمد بن یحیی العطار، عن محمد بن الحسین بن أبی الخطاب، عن محمد بن سنان، عن المفضل بن عمرو، عن یونس بن ظبیان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن ضرار، عن علی علیه السّلام. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 391 الحدیث 743. عن إسماعیل بن عبد اللّه، عن محمد بن یحیی، مرفوعا عن محمد ابن غسان الكندی، عن ضرار النهشلی، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 24 ص 401 الحدیث 2933. عن أبی علی الحداد، عن أبی نعیم الحافظ، عن سلیمان بن احمد، عن محمد بن زكریا الغلابی، عن العباس بن بكار الضبی، عن عبد الواحد بن أبی عمر الأسدی، عن محمد بن السائب الكلبی، عن أبی صالح، عن ضرار، عن علی علیه السّلام. و فی كنز الفوائد ص 270. عن أبی المرجا محمد ابن علی بن طالب البلدی، عن أبی المفضل محمد بن عبد اللّه بن محمد بن الطلب الشیبانی الكوفی، عن منصور بن الحسن بن أبی جلة، عن محمد بن زكریا بن دینار، عن العباس بن بكار، عن عبد الواحد بن أبی عمرو الأسدی، عن محمد بن السائب، عن أبی صالح مولی أم هانی، عن ضرار بن ضمرة الكنانی، عن علی علیه السّلام. و فی خصائص الوحی المبین ص 32 الحدیث 2. مرسلا. و فی الجوهرة ص 75. مرسلا. و فی المستطرف ج 1 ص 137. مرسلا. و فی إرشاد القلوب ج 1 ص 218.مرسلا. و فی تفسیر روح الجنان ج 4 ص 238. مرسلا. و ورد بتتّك فی حلیة
  2. ورد فی الجلیس الصالح. و زهر الآداب. و صفة الصفوة. بالأسانید السابقة.و مطالب السؤول. و فی اللطائف لابن الجوزی ص 57. مرسلا. و فی الروضة فی فضائل أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 33 الحدیث 18. مرسلا.
  3. فیك. ورد فی المصابیح. و محاضرة الأبرار. و الجلیس الصالح. و صفة الصفوة.بالأسانید السابقة. و اللطائف. و الأمالی الشجریة. و ورد إلیك فی تفسیر روح الجنان ج 4 ص 238. مرسلا.
  4. فعمرك. ورد فی زهر الآداب ج 1 ص 41. مرسلا عن ضرار الصدائی، عن علی علیه السّلام. و فی المصابیح ص 329 الحدیث 171. عن احمد بن محمد بن نجیح البجلی، عن ابن عمرو الأسدی، عن محمد بن السائب، عن أبی صالح، عن ضرار، عن علی علیه السّلام. و فی الفتوحات الإسلامیة ج 2 ص 454. مرسلا عن ضرار الصدائی، عن علی علیه السّلام. و فی ص 458. بالسند السابق. و فی مطالب السؤول ص 132. مرسلا. و فی ص 191. مرسلا. و فی المحاسن و المساوئ ج 1 ص 71. مرسلا عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی بهجة المجالس ج 1 ص 500. مرسلا. و فی الفصول المهمة فی معرفة أحوال الأئمة ص 129. مرسلا عن ضرار بن ضمرة، عن علی علیه السّلام. و فی الریاض النضرة ص 281. مرسلا.و فی تفسیر روح الجنان ج 4 ص 238. مرسلا. و فی الدر النظیم ص 238. مرسلا عن ضرار بن الخطاب، عن علی علیه السّلام. و فی ص 384. مرسلا عن ضرار، عن علی علیه السّلام. و فی الأمالی الشجریة ج 1 ص 275 المجلس 35. مرسلا.و فی الجلیس الصالح ص 163. عن عبد المحسن الخطیب، عن أبی بكر بن حبیب، عن أبی سعد بن أبی صادق، عن ابن باكویه، عن عبد اللّه بن فهد، عن فهد بن إبراهیم، عن محمد بن زكریا، عن العباس بن بكار، عن عبد الواحد بن أبی عمرو الكلبی، عن أبی صالح، عن ضرار، عن علی علیه السّلام. و فی صفة الصفوة ج 1 ص 118. مرسلا عن أبی صالح، عن ضرار، عن علی علیه السّلام.
  5. كثیر. ورد فی مطالب السؤول ص 132. و فی محاسن الأزهار ص 534. بالإسناد إلی المرشد باللّه، عن أبی احمد محمد بن محمد علی بن محمد المكفوف، عن أبی محمد عبد اللّه بن محمد بن جعفر بن حیان، عن احمد بن علی بن عیسی بن ماهان الرازی، عن محمد بن عبد الملك بن زنجویه، عن العباس بن بكار، عن عبد الواحد بن أبی عمرو الأسدی، عن محمد بن السائب، عن أبی صالح، عن ضرار، عن علی علیه السّلام.
  6. شأنك. ورد فی الدر النظیم. بالسند السابق.

سپس گریان می‌گوید:

ثم یقول باكیا:

منابع (۱)
  1. ورد فی شرح الأخبار ج 2 ص 391 الحدیث 743. عن إسماعیل بن عبد اللّه، عن محمد بن یحیی، مرفوعا عن محمد بن غسان الكندی، عن ضرار النهشلی، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 24 ص 401 الحدیث 2933. عن أبی علی الحداد، عن أبی نعیم الحافظ، عن سلیمان بن احمد، عن محمد بن زكریا الغلابی، عن العباس بن بكار الضبی، عن عبد الواحد بن أبی عمر الأسدی، عن محمد بن السائب الكلبی، عن أبی صالح، عن ضرار، عن علی علیه السّلام. و فی مروج الذهب ج 2 ص 433. مرسلا. و فی إرشاد القلوب ج 1 ص 218. مرسلا. و فی المستطرف ج 1 ص 137. مرسلا. و فی تذكرة الخواص ص 113. عن ابن الجوزی، عن جده أبی الفرج، عن أبی بكر بن حبیب الصوفی، عن أبی سعد بن أبی صادق، عن عبد اللّه بن باكویه الشیرازی، عن عبد اللّه بن فهد، عن فهد بن إبراهیم السباحی، عن زكریا بن دینار، عن العباس بن بكار، عن عبد الواحد بن عمرو الأسدی، عن محمد بن السائب الكلبی، عن أبی صالح، عن ضرار، عن علی علیه السّلام. و فی الجوهرة ص 75. مرسلا. و فی الكشكول للبهائی ج 1 ص 173. مرسلا. و فی الفتوحات الإسلامیة ج 2 ص 458. مرسلا عن ضرار الصدائی، عن علی علیه السّلام. و فی بهجة المجالس ج 1 ص 500. مرسلا. و فی الدر النظیم ص 238. مرسلا عن ضرار بن الخطاب، عن علی علیه السّلام. و فی المصابیح ص 329 الحدیث 171. عن احمد بن محمد بن نجیح البجلی، عن ابن عمرو الأسدی، عن محمد بن السائب، عن أبی صالح، عن ضرار، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.

آه آه از کمیِ توشه، و درازیِ راه، و دوریِ سفر، و سهمگینیِ جایگاهِ ورود، و زبریِ خوابگاه، و کمیِ همدم.

آه آه من قلّة الزّاد، و طول الطّریق، و بعد السّفر، و عظیم المورد، و خشونة المضجع، و قلّة الأنیس.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۷۷
منابع (۵)
  1. ورد فی أمالی الصدوق ص 724 الحدیث 990-2. عن محمد بن موسی بن المتوكل، عن محمد بن یحیی العطار، عن محمد بن الحسین بن أبی الخطاب، عن محمد بن سنان، عن المفضل بن عمرو، عن یونس بن ظبیان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن ضرار، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 24 ص 401 الحدیث 2933. عن أبی علی الحداد، عن أبی نعیم الحافظ، عن سلیمان بن احمد، عن محمد بن زكریا الغلابی، عن العباس بن بكار الضبی، عن عبد الواحد بن أبی عمر الأسدی، عن محمد بن السائب الكلبی، عن أبی صالح، عن ضرار، عن علی علیه السّلام. و فی الأربعون حدیثا للرازی ص 85.الحكایة السادسة. عن أبی سعد یحیی بن طاهر بن الحسین المؤدب السمان، عن السید أبی الحسین یحیی بن إسماعیل الحسنی النسابة الحافظ، عن أبی احمد محمد بن علی بن یعقوب المكفوف، عن أبی محمد عبد اللّه بن محمد بن جعفر ابن حیان، عن احمد بن علی بن عیسی بن ماهان الرازی، عن محمد بن عبد الملك بن زنجویه، عن العباس بن بكار، عن عبد الواحد بن أبی عمرو الأسدی، عن محمد بن السائب، عن أبی صالح، عن ضرار بن ضمرة الكنانی، عن علی علیه السّلام. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 392 الحدیث 743. عن إسماعیل بن عبد اللّه، عن محمد بن یحیی، مرفوعا عن محمد بن غسان الكندی، عن ضرار النهشلی، عن علی علیه السّلام. و فی ذخائر العقبی ص 100. مرسلا عن الدولابی و أبی عمرو و صاحب الصفوة، عن علی علیه السّلام. و فی كنز الفوائد ص 270. عن أبی المرجا محمد بن علی بن طالب البلدی، عن أبی المفضل محمد بن عبد اللّه ابن محمد بن الطلب الشیبانی الكوفی، عن منصور بن الحسن بن أبی جلة، عن محمد بن زكریا بن دینار، عن العباس بن بكار، عن عبد الواحد بن أبی عمرو الأسدی، عن محمد بن السائب، عن أبی صالح مولی أم هانی، عن ضرار بن ضمرة الكنانی، عن علی علیه السّلام. و فی إرشاد القلوب ج 1 ص 218. مرسلا.و فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 84. عن سلیمان بن احمد، عن محمد بن زكریا الغلابی، عن العباس بن بكار الضبی، عن عبد الواحد بن أبی عمرو الأسدی، عن محمد ابن السائب الكلبی، عن أبی صالح، عن ضرار، عن علی علیه السّلام. و فی ینابیع المودة ص 217. مرسلا. و فی العدد القویة ص 249 الحدیث 60. مرسلا. و فی عدة الداعی ص 195. مرسلا. و فی المحاسن و المساوئ ج 1 ص 71. مرسلا عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی الریاض النضرة ص 281. مرسلا.
  2. وحشة. ورد فی شرح الأخبار ج 2 ص 392 الحدیث 743. عن إسماعیل بن عبد اللّه، عن محمد بن یحیی، مرفوعا عن محمد بن غسان الكندی، عن ضرار النهشلی، عن علی علیه السّلام. و فی كنز الفوائد ص 270. عن أبی المرجا محمد ابن علی بن طالب البلدی، عن أبی المفضل محمد بن عبد اللّه بن محمد بن الطلب الشیبانی الكوفی، عن منصور بن الحسن بن أبی جلة، عن محمد بن زكریا بن دینار، عن العباس بن بكار، عن عبد الواحد بن أبی عمرو الأسدی، عن محمد بن السائب، عن أبی صالح مولی أم هانی، عن ضرار بن ضمرة الكنانی، عن علی علیه السّلام. و فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 84. عن سلیمان بن احمد، عن محمد بن زكریا الغلابی، عن العباس بن بكار الضبی، عن عبد الواحد ابن أبی عمرو الأسدی، عن محمد بن السائب الكلبی، عن أبی صالح، عن ضرار، عن علی علیه السّلام. و فی المحاسن و المساوئ ج 1 ص 71. مرسلا عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 24 ص 401 الحدیث 2933. عن أبی علی الحداد، عن أبی نعیم الحافظ، عن سلیمان بن احمد، عن محمد بن زكریا الغلابی، عن العباس بن بكار الضبی، عن عبد الواحد بن أبی عمر الأسدی، عن محمد بن السائب الكلبی، عن أبی صالح، عن ضرار، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسین عبد الرحمن بن عبد اللّه بن الحسن بن احمد الخطیب، عن جده أبی عبد اللّه، عن أبی المعمر المسدد بن علی بن عبد اللّه السجیس (و فی نهج السعادة ج 3 ص 327: السحس)، عن أبی بكر محمد بن سلیمان بن یوسف الربعی، عن أبی محمد عبد اللّه بن ثابت بن یعقوب بن قیس ابن إبراهیم العبقسی النجرانی، عن أبی زید عمر بن شبت النمری، عن أبی الحسن علی بن محمد المدائنی، عن محمد بن غسان الكندی، عن ضرار النهشلی، عن علی علیه السّلام. و فی عدة الداعی ص 195. مرسلا. و فی إرشاد القلوب ج 1 ص 218. مرسلا. و فی ینابیع المودة ص 217. مرسلا. و فی مروج الذهب ج 2 ص 433. مرسلا. و فی أمالی القالی ج 2 ص 149. عن أبی بكر، عن
  3. المجاز. ورد فی خصائص الأئمة ص 71. مرسلا.
  4. الدّار. ورد فی تاریخ مدینة دمشق ج 24 ص 402 الحدیث 2933. عن أبی الحسین عبد الرحمن بن عبد اللّه بن الحسن بن احمد الخطیب، عن جده أبی عبد اللّه، عن أبی المعمر المسدد بن علی بن عبد اللّه السجیس (و فی نهج السعادة ج 3 ص 327: السحس)، عن أبی بكر محمد بن سلیمان بن یوسف الربعی، عن أبی محمد عبد اللّه بن ثابت بن یعقوب بن قیس بن إبراهیم العبقسی النجرانی، عن أبی زید عمر بن شبت النمری، عن أبی الحسن علی بن محمد المدائنی، عن محمد ابن غسان الكندی، عن ضرار النهشلی، عن علی علیه السّلام.
  5. عظم. ورد فی شرح مائة كلمة ص 226. مرسلا عن ضرار الضبائی، عن علی علیه السّلام.

اشک‌های معاویه سرازیر شد و نتوانست جلوی آن را بگیرد تا اینکه ریشش را خیس کرد؛ پس با آستینش آن را خشک می‌کرد، و همهٔ اطرافیانش از گریه بغض گلویشان را فشرد.

فوكفت دموع معاویة ما یملكها حتی بلّت لحیته، فصار ینشفها بكمّه، و اختنق القوم من حوله جمیعا بالبكاء.

سپس گفت: خدا ابوالحسن را رحمت کند؛ به خدا سوگند که او همین‌گونه بود.

ثم قال: رحم اللّه أبا الحسن؛ فقد كان و اللّه كذلك.

سپس معاویه گفت: ای ضِرار، باز هم از سخنان او برایم بگو.

ثم قال معاویة: زدنی یا ضرار شیئا من كلامه.

ضرار گفت: او می‌فرمود:

فقال ضرار: لقد كان یقول:

منابع (۱)
  1. ورد فی الأربعون حدیثا للرازی ص 85. الحكایة السادسة. عن أبی سعد یخیی ابن طاهر بن الحسین المؤدب السمان، عن السید أبی الحسین یحیی بن إسماعیل الحسنی النسابة الحافظ، عن أبی احمد محمد بن علی بن یعقوب المكفوف، عن أبی محمد عبد اللّه بن محمد بن جعفر بن حیان، عن احمد بن علی بن عیسی ابن ماهان الرازی، عن محمد بن عبد الملك بن زنجویه، عن العباس بن بكار، عن عبد الواحد بن أبی عمرو الأسدی، عن محمد بن السائب، عن أبی صالح، عن ضرار بن ضمرة الكنانی. و فی أمالی الصدوق ص 724 الحدیث 990-2.عن محمد بن موسی بن المتوكل، عن محمد بن یحیی العطار، عن محمد بن الحسین بن أبی الخطاب، عن محمد بن سنان، عن المفضل بن عمرو، عن یونس بن ظبیان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن ضرار. و فی أمالی القالی ج 2 ص 149. عن أبی بكر، عن العكلی، عن الحرمازی، عن رجل من همدان، عن ضرار. و فی ذخائر العقبی ص 100. مرسلا عن الدولابی و أبی عمرو و صاحب الصفوة. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 18 ص 225.من كتاب التذییل علی نهج البلاغة لعبد اللّه بن إسماعیل بن احمد الحلبی.مرسلا. و من كتاب الإستیعاب. عن عبد اللّه بن محمد بن یوسف، عن یحیی بن

به شاهرگِ انسان پاره‌گوشتی آویخته شده که شگفت‌انگیزترین چیز در وجود اوست، و آن، دل است. زیرا در آن مایه‌هایی از حکمت (دانایی) هست و ضدهایی بر خلاف آن.

لقد علّق بنیاط الإنسان بضعة هی أعجب ما فیه، و ذلك القلب. و ذلك أنّ له موادّ من الحكمة و أضدادا من خلافها.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۰۸

اگر امید به او رو کند، طمع خوارش می‌سازد.

فإن سنح له الرّجاء أذلّه الطّمع.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۰۸
منابع (۱)
  1. أولهه. ورد فی تاریخ مدینة دمشق ج 51 ص 182. عن أبی علی الحسن بن احمد، عن أبی نعیم احمد بن عبد اللّه، عن محمد بن إبراهیم بن احمد، عن أبی علی محمد بن هارون بن شعیب الإصبهانی، عن محمد بن هارون بن حسان، عن احمد بن یحیی بن الوزیر، عن محمد بن إدریس الشافعی، عن یحیی بن سلیم، عن جعفر الصادق علیه السّلام، عن أبیه، عن عبد اللّه بن جعفر، عن علی علیه السّلام.

و اگر طمع در او بجوشد، حرص نابودش می‌کند.

و إن هاج به الطّمع أهلكه الحرص.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۰۸
منابع (۱)
  1. مال به الطّمع أهلّ له. ورد فی الدر النظیم ص 384. مرسلا عن ضرار، عن علی علیه السّلام.

و اگر ناامیدی بر او چیره شود، اندوه او را می‌کُشد.

و إن ملكه الیأس قتله الأسف.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۰۸
منابع (۱)
  1. القنوط. ورد فی المصدر السابق.

و اگر خشم به او دست دهد، کینه و غیظ در او شدت می‌گیرد.

و إن عرض له الغضب اشتدّ به الغیظ.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۰۸
منابع (۲)
  1. الأسف. ورد فی المصدر السابق.
  2. استبدّ. ورد فی نثر الدر للآبی ج 1 ص 276. مرسلا.

و اگر خشنودی خوشبختش کند، خویشتن‌داری را از یاد می‌برد.

و إن أسعده الرّضا نسی التّحفّظ.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۰۸

و اگر ترس غافلگیرش کند، احتیاط و نگرانی سرگرمش می‌سازد.

و إن غاله الخوف شغله الحذر.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۰۸
منابع (۳)
  1. عاله. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 539. و ورد ناله ورد فی متن شرح ابن میثم ج 5 ص 295. و متن منهاج البراعة ج 1 ص 162. و نسخة عبده ص 681. و متن مصادر نهج البلاغة ج 4 ص 100.
  2. الفزع. ورد فی دستور معالم الحكم ص 129. مرسلا.
  3. الحزن. ورد فی نثر الدرج 1 ص 276. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 51 ص 182. عن أبی علی الحسن بن احمد، عن أبی نعیم احمد بن عبد اللّه، عن محمد بن إبراهیم بن احمد، عن أبی علی محمد بن هارون بن شعیب الأنصاری، عن محمد بن هارون بن حسان، عن احمد بن یحیی بن الوزیر، عن محمد بن إدریس الشافعی، عن یحیی بن سلیم، عن جعفر الصادق علیه السّلام، عن أبیه، عن عبد اللّه بن جعفر، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 5 ص 56 الحدیث 103. من كتاب مطالب السؤول لمحمد بن طلحة البیهقی. بإسناده عن الشافعی، عن یحیی بن سلیم، عن جعفر الصادق، عن عبد اللّه بن جعفر، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 1 ص 348 الحدیث 1567. مرسلا عن محمد بن إدریس الشافعی، عن یحیی بن سلیم، عن جعفر الصادق علیه السّلام، عن أبیه، عن عبد اللّه بن جعفر، عن علی علیه السّلام. و فی تذكرة ابن حمدون ص 7. مرسلا.

و اگر کار بر او گشاده شود، غفلت او را می‌رباید.

و إن اتّسع له الأمر استلبته الغرّة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۰۸
منابع (۱)
  1. الأمن. ورد فی نسخة العام 400 ص 449. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 387.و نسخة الإسترابادی ص 539. و متن ابن میثم ج 5 ص 295. و متن منهاج البراعة ج 21 ص 162. و متن مصادر نهج البلاغة ج 4 ص 100. و نسخة العطاردی ص 425.

و اگر نعمتی تازه به او برسد، تکبر و خودبزرگ‌بینی او را فرا می‌گیرد.

و إن جدّدت له نعمة أخذته العزّة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۰۸
منابع (۱)
  1. ورد فی نثر الدرّ. و فی علل الشرائع ج 1 ص 109 الباب 91 الحدیث 7. عن محمد بن موسی البرقی، عن علی بن محمد الماجلویه، عن احمد بن أبی عبد اللّه، عن أبیه، عن محمد بن سنان، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 69. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 19 الحدیث 4. عن محمد

و اگر مالی به دست آورد، بی‌نیازی او را به سرکشی می‌کشاند.

و إن أفاد مالا أطغاه الغنی.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۰۸
منابع (۱)
  1. الغیّ. ورد فی تسهیل النظر.

و اگر تنگدستی او را بگزد، گرفتاری سرگرمش می‌کند و گریه به ستوهش می‌آورد.

و إن عضّته الفاقة شغله البلاء [و] جهده البكاء.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۰۸
منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی. بالسند السابق.

و اگر مصیبتی به او برسد، بی‌تابی رسوایش می‌سازد.

و إن أصابته مصیبة فضحه الجزع.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۰۸
منابع (۱)
  1. قصمه. ورد فی تذكرة ابن حمدون ص 7. مرسلا.

و اگر گرسنگی به ستوهش آورد، ناتوانی زمین‌گیرش می‌کند.

و إن جهده الجوع قعد به الضّعف.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۰۸
منابع (۲)
  1. أجهده. ورد فی الكافی. بالسند السابق. و الإرشاد. و فی نثر الدر ج 1 ص 276.مرسلا. و فی مروج الذهب ج 2 ص 434. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 51 ص 182. عن أبی علی الحسن بن احمد، عن أبی نعیم احمد بن عبد اللّه، عن محمد بن إبراهیم بن احمد، عن أبی علی محمد بن هارون بن شعیب الأنصاری، عن محمد بن هارون بن حسان، عن احمد بن یحیی بن الوزیر، عن محمد بن إدریس الشافعی، عن یحیی بن سلیم، عن جعفر الصادق علیه السّلام، عن أبیه، عن عبد اللّه بن جعفر، عن علی علیه السّلام. و فی نزهة الناظر ص 43 الحدیث 5. مرسلا. و ورد أنهكه فی دستور معالم الحكم ص 129. مرسلا.
  2. قعدت به الضّعة. ورد فی متن شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 18 ص 271.

و اگر سیری در او از حد بگذرد، پریِ شکم کلافه‌اش می‌سازد.

و إن أفرط به الشّبع كظّته البطنة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۰۸
منابع (۱)
  1. فی. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 19 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی علل الشرائع ج 1 ص 109 الباب 91 الحدیث 7. عن محمد بن موسی البرقی، عن علی بن محمد الماجلویه، عن احمد بن أبی عبد اللّه، عن أبیه، عن محمد بن سنان، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی نثر الدر ج 1 ص 276. مرسلا.و فی نزهة الناظر ص 43 الحدیث 5. مرسلا. و فی زهر الآداب ج 1 ص 496. مرسلا.

پس هر کوتاهی و کمبودی به او زیان می‌رساند، و هر زیاده‌روی او را تباه می‌کند.

فكلّ تقصیر به مضرّ، و كلّ إفراط له مفسد.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۰۸

معاویه گفت: هر چه از سخنان او به خاطر سپرده‌ای باز هم برایم بگو.

فقال معاویة: زدنی كل ما وعیته من كلامه.

ضرار گفت: هیهات که بتوانم همهٔ آنچه را از او شنیده‌ام بازگو کنم!

فقال ضرار: هیهات أن آتی علی جمیع ما سمعته منه.

اما روزی از او شنیدم که به کمیل بن زیاد سفارش می‌کرد و به او فرمود:

لكنی سمعته ذات یوم یوصی كمیل بن زیاد فقال له:

ای کمیل! از مؤمن دفاع کن؛ چرا که پشتِ او حریمِ امنِ خداست، و جانش نزد خدا گرامی است، و ستم‌کننده به او دشمن خداست. و تو را از کسی که یاوری جز خدا ندارد، بر حذر می‌دارم.

یا كمیل؛ ذبّ عن المؤمن؛ فإنّ ظهره حمی اللّه، و نفسه كریمة علی اللّه، و ظالمه خصم اللّه، و أحذّرك ممّن لیس له ناصر إلاّ اللّه.

منابع (۱)
  1. ورد فی مروج الذهب ج 2 ص 434. مرسلا. و فی الدر النظیم ص 384. مرسلا عن ضرار، عن علی علیه السّلام.

و روزی شنیدم که می‌فرمود:

[و] سمعته ذات یوم یقول:

هرگاه دنیا به مردمی رو کند، خوبی‌های دیگران را به آنان عاریت می‌دهد؛ و هرگاه به آنان پشت کند، خوبی‌های خودشان را هم از آنان می‌گیرد.

إذا أقبلت الدّنیا علی قوم أعارتهم محاسن غیرهم، و إذا أدبرت عنهم سلبتهم محاسن أنفسهم.

نهج‌البلاغه، حکمت ۹
منابع (۲)
  1. أحد أعارته... غیره. ورد فی نسخة العام 400 ص 449. و نسخة ابن المؤدب ص 306. و نسخة عبده ص 660. و نسخة الصالح ص 470.
  2. عنه سلبته... نفسه. ورد فی نسخة العام 400 ص 449. و نسخة ابن المؤدب ص 306. و نسخة عبده ص 660. و نسخة الصالح ص 470.

و شنیدم که می‌فرمود:

[و] سمعته یقول:

سرمستیِ ثروتمند، او را از عزتِ شکیبایی محروم می‌کند.

بطر الغنیّ یمنع من عزّ الصبر.

و شنیدم که می‌فرمود:

[و] سمعته یقول:

شایسته است که نگاه مؤمن پند گرفتن باشد، و خاموشی‌اش اندیشیدن، و سخنش حکمت.

ینبغی للمؤمن أن یكون نظره عبرة، و سكوته فكرة، و كلامه حكمة.

معاویه گفت: ای ضرار، کافی است.

فقال معاویة: حسبك یا ضرار.

دوستی‌ات با دوست صمیمی‌ات ابوالحسن چگونه بود؟

فكیف كان حبك لخلیلك أبی الحسن؟.

ضرار گفت: مانند دوستیِ مادر موسی به موسی؛ و از کوتاهی به درگاه خدا پوزش می‌خواهم.

قال ضرار: كحب أم موسی لموسی، و أعتذر إلی اللّه من التقصیر.

معاویه گفت: ای ضرار، اندوهت بر او چگونه است؟

فقال معاویة: و كیف حزنك علیه یا ضرار؟.

منابع (۱)
  1. جزعك.... جزعی. ورد فی شرح الأخبار ج 2 ص 391 الحدیث 743. عن إسماعیل بن عبد اللّه، عن محمد بن یحیی، مرفوعا عن محمد بن غسان الكندی، عن ضرار النهشلی. و ورد وجدك... كوجد فی الإستیعاب ج 4 ص 260.مرسلا. و فی محاسن الأزهار ص 534. بالإسناد إلی المرشد باللّه، عن أبی احمد محمد بن محمد علی بن محمد المكفوف، عن أبی محمد عبد اللّه بن محمد بن جعفر بن حیان، عن احمد بن علی بن عیسی بن ماهان الرازی، عن محمد بن عبد الملك بن زنجویه، عن العباس بن بكار، عن عبد الواحد بن أبی عمرو

ضرار گفت: به خدا سوگند، اندوه من بر او، اندوه مادری است که تک‌فرزندش را در دامانش سر بریده‌اند؛ پس تا روز قیامت اشکش خشک نمی‌شود و سوز دلش آرام نمی‌گیرد.

فقال ضرار: حزنی علیه و اللّه حزن والدة ذبح واحدها فی حجرها؛ فلا ترقأ دمعتها، و لا تسكن حرارتها إلی یوم القیامة.

منابع (۱)
  1. و لا یسكن حزنها. ورد فی كتاب الرقة. بالسند السابق. و فی الأربعون حدیثا للرازی ص 85. الحكایة السادسة. عن أبی سعد یحیی بن طاهر بن الحسین المؤدب السمان، عن السید أبی الحسین یحیی بن إسماعیل الحسنی النسابة الحافظ، عن أبی احمد محمد بن علی بن یعقوب المكفوف، عن أبی محمد عبد اللّه بن محمد بن جعفر بن حیان، عن احمد بن علی بن عیسی بن ماهان الرازی، عن محمد بن عبد الملك بن زنجویه، عن العباس بن بكار، عن عبد الواحد بن أبی عمرو الأسدی، عن محمد بن السائب، عن أبی صالح، عن ضرار بن ضمرة الكنانی. و فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 85. عن سلیمان بن احمد، عن محمد بن زكریا الغلابی، عن العباس بن بكار الضبی، عن عبد الواحد بن أبی عمرو الأسدی، عن محمد بن السائب الكلبی، عن أبی صالح، عن ضرار. و فی كنز الفوائد ص 270. عن أبی المرجا محمد بن علی بن طالب البلدی، عن أبی المفضل محمد بن عبد اللّه بن محمد بن الطلب الشیبانی الكوفی، عن منصور بن الحسن بن أبی جلة، عن محمد بن زكریا بن دینار، عن العباس بن بكار، عن عبد الواحد بن أبی عمرو الأسدی، عن محمد بن السائب، عن أبی صالح مولی أم هانی، عن ضرار بن ضمرة الكنانی، عن علی علیه السّلام. و فی ربیع الأبرار ج 2 ص 178 الحدیث 113. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 132. مرسلا. و فی تفسیر روح الجنان ج 4 ص 239. مرسلا. و فی صفة الصفوة ج 1 ص 118. مرسلا عن أبی صالح، عن ضرار.

معاویه (با اشاره به اطرافیانش) گفت: اما اینان، اگر پس از مرگم دربارهٔ من از آنان بپرسند، چیزی مانند این نخواهند گفت.

فقال معاویة: لكن هؤلاء (مشیرا إلی من حوله) لو سئلوا عنی بعد موتی ما أخبروا بشیء مثل هذا.

سپس رو به یارانش کرد و به آنان گفت: شما را به خدا، اگر همگی جمع می‌شدید، آیا دربارهٔ من چنان سخن می‌گفتید و حق مطلب را ادا می‌کردید که این جوان دربارهٔ یارش ادا کرد؟

ثم التفت إلی أصحابه و قال لهم: باللّه، لو اجتمعتم بأسركم هل كنتم تؤدّون عنی ما أدّی هذا الغلام عن صاحبه؟.

عمرو عاص به او گفت: یار به اندازهٔ یارش است.

فقال له عمرو بن العاص: الصاحب علی قدر صاحبه.

منابع (۱)
  1. ورد فی كتاب الرقة ص 101 الحدیث 112. عن أبی الفتح محمد بن عبد الباقی ابن احمد بن سلمان، عن أبی الفضل حمد بن احمد بن الحسن، عن أبی نعیم احمد بن عبد اللّه، عن سلیمان بن احمد، عن محمد بن زكریا الغلابی، عن العباس بن بكار الضبی، عن عبد الواحد بن أبی عمر الأسدی، عن محمد بن السائب الكلبی، عن أبی صالح، عن ضرار بن حمزة الكنانی. و فی الأربعون حدیثا للرازی ص 85. الحكایة السادسة. عن أبی سعد یخیی بن طاهر بن الحسین المؤدب السمان، عن السید أبی الحسین یحیی بن إسماعیل الحسنی النسابة الحافظ، عن أبی احمد محمد بن علی بن یعقوب المكفوف، عن أبی محمد عبد اللّه بن محمد بن جعفر بن حیان، عن احمد بن علی بن عیسی بن ماهان الرازی، عن محمد بن عبد الملك بن زنجویه، عن العباس بن بكار، عن عبد الواحد بن أبی عمرو الأسدی، عن محمد بن السائب، عن أبی صالح، عن ضرار بن ضمرة الكنانی. و فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 85. عن سلیمان بن احمد، عن محمد بن زكریا الغلابی، عن العباس بن بكار الضبی، عن عبد الواحد بن أبی عمرو الأسدی، عن محمد بن السائب الكلبی، عن أبی صالح، عن ضرار. و فی كنز الفوائد ص 270. عن أبی المرجا محمد بن علی بن طالب البلدی، عن أبی المفضل محمد بن عبد اللّه بن محمد بن الطلب الشیبانی الكوفی، عن منصور بن الحسن بن أبی جلة، عن محمد بن زكریا بن دینار، عن العباس بن بكار، عن

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۸۹. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن