کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۲۳۸ دقیقه خواندن

خطبهٔ شقشقیه؛ ماجرای خلافت پس از پیامبر

خطبه‌ای از امام (ع) که شقشقیه نامیده می‌شود

سال‌های پایانی و شهادتمیان ۳۸ تا ۳۹ قکوفه (رحبه یا منبر مسجد کوفه)تاریخ محتمل

خطبهٔ شقشقیه. وقتی بحث خلافت و پیشی گرفتن دیگران بر او شد، علی (ع) در کوفه (در رحبه یا بالای منبر مسجد) از کنار ماندنش از خلافت، شورای عمر، کارهای عثمان و هجوم مردم برای بیعت گفت. میانهٔ سخن مردی از روستاهای کشاورزی عراق نامه‌ای به او داد و سخنش قطع شد. ابن‌عباس خواست ادامه دهد و علی گفت این شقشقه‌ای (پردهٔ دهان شتر خشمگین) بود که غرید و فرو نشست. چون از پیمان‌شکنانِ جمل و خوارج یاد می‌کند، پس از نهروان (پایان ۳۸ یا آغاز ۳۹ هجری قمری) گفته شده است.

خطاب به: مردم کوفه و حاضران، از جمله ابن‌عباس

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۳

بخش‌های این متن (۱۳)
  1. جایگاه امام (ع) در اسلام و اندازهٔ شکیبایی او
  2. سختی‌هایی که امام (ع) در روزگار غاصبان حقش کشید
  3. چگونگی دست‌به‌دست شدن خلافت میان نفر اول و دوم
  4. تدبیر نادرست نفر اول در تحمیل کردن عمر بر امت
  5. رنج مردم در روزگار حاکمان پیش از امام (ع)
  6. رد کردن شورایی که نفر دوم قرار داد
  7. شرایط سختی که امام (ع) در شورا گذراند
  8. رفتار نادرست عثمان و اطرافیانش با امت
  9. روی آوردن مردم به بیعت با امام (ع)
  10. حقیقتِ حالِ سرکشان در برابر حکومت امام (ع)
  11. بریده شدن سخن امام (ع) پس از آنکه مردی نامه‌ای به او داد
  12. مضمون نامه‌ای که آن بادیه‌نشین به امام (ع) داد
  13. پاسخ‌های امام (ع) به پرسش‌های مردِ اهل سَواد

و این زمانی بود که نزد امام از خلافت (جانشینی پیامبر) و کسانی که بر او پیشی گرفتند یاد شد؛

و ذلك لمّا ذكرت الخلافة عنده و تقدّم من تقدّم علیه

پس امام (ع) آهی بلند کشید و فرمود:

فتنفّس علیه السّلام الصعداء ثم قال:

بدانید! به خدا سوگند، پسر ابوقحافه خلافت را چون پیراهنی بر تن کرد، در حالی که خوب می‌دانست جایگاه من نسبت به خلافت، چون جایگاه محور در سنگ آسیاب است. سیل از دامنه‌ام فرو می‌ریزد و پرنده به بلندایم اوج نمی‌گیرد (در دانش و بزرگی دست‌نیافتنی‌ام).

أما، و اللّه، لقد تقمّصها ابن أبی قحافة، و إنّه لیعلم أنّ محلّی منها محلّ القطب من الرّحی، ینحدر عنّی السّیل، و لا یرقی إلیّ الطّیر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۳
منابع (۱)
  1. فلان. ورد فی نسخة العام 400 ص 16. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 16. و نسخة الإسترابادی ص 1. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 161. عن نسخة. و نسخة الصالح ص 48. و نسخة العطاردی ص 15. و فی رسائل المرتضی ج 2 ص 107. و ورد أخوتیم فی علل الشرائع ص 150 الباب 122 الحدیث 12. عن محمد بن علی ماجیلویه، عن عمه محمد بن أبی القاسم، -

جایگاه امام (ع) در اسلام و اندازهٔ شکیبایی او

پس در برابر خلافت پرده‌ای آویختم و از آن روی برگرداندم.

فسدلت دونها ثوبا، و طویت عنها كشحا.

منابع (۱)
  1. و لكنّی سدلت. ورد فی تذكرة الخواص. بالسند السابق. و فی رسائل المرتضی ج 2 ص 108. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 382. عن أبی علی الطوسی، عن الحفار، عن أبی القاسم الدعبلی، عن أبیه، عن أخی دعبل، عن محمد بن سلامة الشامی، عن زرارة بن أعین، عن محمد الباقر علیه السّلام، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و عن محمد الباقر، عن أبیه، عن جده، عن علی علیهم السّلام.و فی الإرشاد ص 152. عن (جماعة من أهل النقل من طرق مختلفة، عن ابن عباس)، عن علی علیه السّلام.

و مدتی با خود می‌اندیشیدم که آیا با دستِ بریده (بی‌یاور) حمله کنم، یا بر تاریکیِ کوری صبر کنم که در آن، بزرگسال ناتوان و فرسوده می‌شود و خردسال پیر، و مؤمن در آن رنج می‌کشد تا به دیدار پروردگارش برود؟!

و طفقت برهة أرتئی بین أن أصول بید جذّاء، أو أصبر علی طخیة عمیاء، یهرم فیها الكبیر، و یشیب فیها الصّغیر، و یكدح فیها المؤمن حتّی یلقی ربّه؟!.

منابع (۳)
  1. ورد فی أمالی الطوسی. بالسند السابق.
  2. یدرج. ورد فی
  3. اللّه. ورد فی معانی الأخبار ص 360 الحدیث 1. عن محمد بن علی ماجیلویه، عن عمه محمد بن أبی القاسم، عن احمد بن أبی عبد اللّه البرقی، عن أبیه، عن ابن أبی عمیر، عن أبان بن عثمان، عن أبان بن تغلب، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و عن محمد بن إبراهیم بن إسحاق الطالقانی، عن عبد العزیز بن یحیی الجلودی، عن أبی عبد اللّه احمد بن عمار بن خالد، عن یحیی بن عبد الحمید الحمانی، عن عیسی بن راشد، عن علی بن حزیمة، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی هامش تذكرة الخواص ص 117. عن أبی القاسم النفیس الأنباری، مرسلا عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام.

سختی‌هایی که امام (ع) در روزگار غاصبان حقش کشید

پس دیدم که صبر بر این کار، خردمندانه‌تر است.

فرأیت أنّ الصّبر علی هاتا أحجی.

پس صبر کردم در حالی که در چشمم خاشاک بود و در گلویم استخوان؛ چراکه می‌دیدم میراثم به غارت می‌رود.

فصبرت و فی العین قذی، و فی الحلق شجا، لمّا أری تراثی نهبا.

منابع (۲)
  1. ورد فی
  2. تراث محمّد. ورد فی أمالی الطوسی ص 382. عن أبی علی الطوسی، عن الحفار، عن أبی القاسم الدعبلی، عن أبیه، عن أخی دعبل، عن محمد بن سلامة الشامی، عن زرارة بن أعین، عن محمد الباقر علیه السّلام، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام.

چگونگی دست‌به‌دست شدن خلافت میان نفر اول و دوم

تا اینکه نفر اول به راه خود رفت و خلافت را پس از خود به فلانی سپرد.

حتّی مضی الأوّل لسبیله فأدلی بها إلی فلان بعده.

منابع (۱)
  1. ابن الخطّاب. ورد فی هامش نسخة ابن شذقم ص 28. و نسخة ابن أبی الحدید ج 1 ص 162. و ورد أخی عدیّ فی معانی الأخبار ص 360 الحدیث 1. عن محمد بن علی ماجیلویه، عن عمه محمد بن أبی القاسم، عن احمد بن أبی عبد اللّه البرقی، عن أبیه، عن ابن أبی عمیر، عن أبان بن عثمان، عن أبان بن تغلب، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و عن محمد بن إبراهیم بن إسحاق الطالقانی، عن عبد العزیز بن یحیی الجلودی، عن أبی عبد اللّه احمد بن عمار بن خالد، عن یحیی بن عبد الحمید الحمانی، عن عیسی بن راشد، عن علی ابن حزیمة، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی علل الشرائع ص 150 الباب 122 الحدیث 12. بالسند الأول الوارد فی معانی الأخبار. و فی نثر الدر ج 1 ص 275. مرسلا. و فی الطرائف ص 417. عن محمد بن إبراهیم الطالقانی، عن عبد العزیز بن یحیی الجلودی، عن أبی عبد اللّه احمد بن عمار بن خالد، عن عبد الجلیل یحیی بن عبد الحمید الحملی، عن عیسی بن راشد، عن أبی حزیمة، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و بالسند الأول الوارد فی معانی الأخبار.

سپس امام (ع) شعر اعشی را مَثَل آورد:

ثم تمثّل علیه السّلام بقول الأعشی:

«شتّان ما یومی علی کورها و یوم حیّان أخی جابر» چقدر فاصله است میان روزگار من بر پالان شتر (در سختی و رنج)، با روزگار حَیّان، برادر جابر (در آسایش و ناز)!

شتّان ما یومی علی كورها و یوم حیّان أخی جابر

شگفتا! در حالی که در زندگی‌اش می‌خواست خلافت را واگذار کند، پیمانِ آن را بست برای دیگری پس از مرگش!

فیا عجبا؛ بینا هو یستقیلها فی حیاته، إذ عقدها لآخر بعد وفاته!!!.

منابع (۲)
  1. عهد بها. ورد فی أمالی الطوسی ص 382. عن أبی علی الطوسی، عن الحفار، عن أبی القاسم الدعبلی، عن أبیه، عن أخی دعبل، عن محمد بن سلامة الشامی، عن زرارة بن أعین، عن محمد الباقر علیه السّلام، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و ورد جعلها فی رسائل المرتضی ص 109. مرسلا.
  2. لعمر. ورد فی أمالی الطوسی ص 382. عن أبی علی الطوسی، عن الحفار، عن أبی القاسم الدعبلی، عن أبیه، عن أخی دعبل، عن محمد بن سلامة الشامی، عن زرارة بن أعین، عن محمد الباقر علیه السّلام، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی الإحتجاج ج 1 ص 285 عن (جماعة من أهل النقل من طرق مختلفة، عن ابن عباس)، عن علی علیه السّلام. و ورد للثّانی فی تذكرة الخواص ص 117. عن أبی القاسم النفیس الأنباری، مرسلا عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و ورد صاحبه عمر فی الجمل للمفید ص 172. مرسلا.

چه سخت آن دو، دو پستانِ شترِ خلافت را میان خود تقسیم کردند و دوشیدند!

لشدّ ما تشطّرا ضرعیها!!.

تدبیر نادرست نفر اول در تحمیل کردن عمر بر امت

پس به خدا سوگند، خلافت را در جایگاهی خشن قرار داد که زخمش کاری است و دست‌زدن به آن زبر، لغزش در آن بسیار است و پوزش‌خواهی از آن اندک.

فصیّرها، و اللّه، فی حوزة خشناء، یغلظ كلمها، و یخشن مسّها، و یكثر العثار فیها، و یقلّ الاعتذار منها.

منابع (۳)
  1. ورد فی أمالی الطوسی بالسند السابق. و فی معانی الأخبار ص 360 الحدیث 1.عن محمد بن علی ماجیلویه، عن عمه محمد بن أبی القاسم، عن احمد بن أبی عبد اللّه البرقی، عن أبیه، عن ابن أبی عمیر، عن أبان بن عثمان، عن أبان بن تغلب، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و عن محمد بن إبراهیم ابن إسحاق الطالقانی، عن عبد العزیز بن یحیی الجلودی، عن أبی عبد اللّه احمد ابن عمار بن خالد، عن یحیی بن عبد الحمید الحمانی، عن عیسی بن راشد، عن علی بن حزیمة، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام.
  2. كلامها. ورد فی نسخة عبده ص 87.
  3. ورد فی تذكرة الخواص. بالسند السابق.

کسی که چنین خلافتی را در دست دارد، همچون سوار بر شتر سرکش است: اگر مهارش را بکشد بینی شتر پاره می‌شود، و اگر مهارش را رها کند به پرتگاه می‌افتد.

فصاحبها كراكب الصّعبة، إن أشنق لها خرم، و إن أسلس لها تقحّم.

منابع (۲)
  1. حرن. ورد فی معانی الأخبار ص 360 الحدیث 1. عن محمد بن علی ماجیلویه، عن عمه محمد بن أبی القاسم، عن احمد بن أبی عبد اللّه البرقی، عن أبیه، عن ابن أبی عمیر، عن أبان بن عثمان، عن أبان بن تغلب، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و عن محمد بن إبراهیم بن إسحاق الطالقانی، عن عبد العزیز بن یحیی الجلودی، عن أبی عبد اللّه احمد بن عمار بن خالد، عن یحیی بن عبد الحمید الحمانی، عن عیسی بن راشد، عن علی بن حزیمة، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی علل الشرائع ص 150 الباب 122 الحدیث 12. بالسند الأول الوارد فی معانی الأخبار.
  2. عسفت. ورد فی أمالی الطوسی ص 382. عن أبی علی الطوسی، عن الحفار، عن أبی القاسم الدعبلی، عن أبیه، عن أخی دعبل، عن محمد بن سلامة الشامی، عن زرارة بن أعین، عن محمد الباقر علیه السّلام، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 152. عن (جماعة من أهل النقل من طرق مختلفة، عن ابن عباس)، عن علی علیه السّلام. و ورد غسق فی علل الشرائع و معانی الأخبار بسندیهما.

رنج مردم در روزگار حاکمان پیش از امام (ع)

به خدا سوگند، مردم در آن دوران، گرفتار سردرگمی و سرکشی و دورنگی و کج‌روی شدند.

فمنی النّاس فیها، لعمر اللّه، بخبط و شماس، و تلوّن و اعتراض.

منابع (۲)
  1. تلوّم. ورد فی نثر الدر للآبی ج 1 ص 275. مرسلا.
  2. اعتراص. ورد فی تذكرة الخواص ص 118. عن أبی القاسم النفیس الأنباری، مرسلا عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام.

و من بر درازیِ این مدت و سختیِ این محنت صبر کردم.

فصبرت علی طول المدّة، و شدّة المحنة.

رد کردن شورایی که نفر دوم قرار داد

تا هنگامی که او هم به راه خود رفت، خلافت را شورایی میان گروهی قرار داد که پنداشت من هم یکی از آنانم.

حتّی إذا مضی لسبیله جعلها شوری فی جماعة زعم أنّی أحدهم.

منابع (۳)
  1. ورد فی الإرشاد ص 152. عن (جماعة من أهل النقل من طرق مختلفة، عن ابن عباس)، عن علی علیه السّلام. و ورد شوری بین ستّة فی الجمل للمفید ص 92. مرسلا. و فی تذكرة الخواص ص 118. عن أبی القاسم النفیس الأنباری، مرسلا عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 382. عن أبی علی الطوسی، عن الحفار، عن أبی القاسم الدعبلی، عن أبیه، عن أخی دعبل، عن محمد بن سلامة الشامی، عن زرارة بن أعین، عن محمد الباقر علیه السّلام، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام.
  2. فی ستّة. ورد فی متن شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 1 ص 184.
  3. سادسهم. ورد فی متن شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 1 ص 261. عن نسخة.

پناه بر خدا از آنان و از این شورا!

فیا للّه لهم و للشّوری!!!.

منابع (۱)
  1. ورد فی معانی الأخبار ص 360 الحدیث 1. عن محمد بن علی ماجیلویه، عن عمه محمد بن أبی القاسم، عن احمد بن أبی عبد اللّه البرقی، عن أبیه، عن ابن أبی عمیر، عن أبان بن عثمان، عن أبان بن تغلب، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و عن محمد بن إبراهیم بن إسحاق الطالقانی، عن عبد العزیز بن یحیی الجلودی، عن أبی عبد اللّه احمد بن عمار بن خالد، عن یحیی بن عبد الحمید الحمانی، عن عیسی بن راشد، عن علی بن حزیمة، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی نهج السعادة ج 2 ص 504. عن بعض نسخ علل الشرائع.بالسند الأول الوارد فی معانی الأخبار.

کِی دربارهٔ من در برابر نفر اولشان تردیدی پیش آمد که اکنون هم‌ردیفِ این همتایان قرار گرفته‌ام؟!

متی اعترض الرّیب فیّ مع الأوّل منهم حتّی صرت الآن أقرن إلی هذه النّظائر!!!.

منابع (۳)
  1. اختلج. ورد فی الجمل للمفید ص 172. مرسلا.
  2. الأوّلین. ورد فی المصدر السابق. و فی الإرشاد ص 152. عن (جماعة من أهل النقل من طرق مختلفة، عن ابن عباس)، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 382. عن أبی علی الطوسی، عن الحفار، عن أبی القاسم الدعبلی، عن أبیه، عن أخی دعبل، عن محمد بن سلامة الشامی، عن زرارة بن أعین، عن محمد الباقر علیه السّلام، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام.
  3. ورد فی الإرشاد. و أمالی الطوسی. بسندیهما.

شرایط سختی که امام (ع) در شورا گذراند

ولی من وقتی آنان فرود آمدند با آنان فرود آمدم، و وقتی پرواز کردند با آنان پرواز کردم (یعنی در همه حال با آنان همراه شدم).

لكنّی أسففت مع القوم إذ أسفّوا، وطرت معهم إذ طاروا.

منابع (۲)
  1. ورد فی أمالی الطوسی. بالسند السابق.
  2. ورد فی تذكرة الخواص ص 118. عن أبی القاسم النفیس الأنباری، مرسلا عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام.

پس مردی از آنان به خاطر کینه‌اش از من روی گرداند، و دیگری به سوی خویشاوندِ همسریِ خود متمایل شد، همراه با چیزهای زشتِ دیگر.

فصغا رجل منهم لضغنه، و مال الآخر لصهره، مع هن وهن.

منابع (۲)
  1. لضلعه. ورد فی هامش معانی الأخبار ص 360 الحدیث 1. عن محمد بن علی ماجیلویه، عن عمه محمد بن أبی القاسم، عن احمد بن أبی عبد اللّه البرقی، عن أبیه، عن ابن أبی عمیر، عن أبان بن عثمان، عن أبان بن تغلب، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و عن محمد بن إبراهیم بن إسحاق الطالقانی، عن عبد العزیز بن یحیی الجلودی، عن أبی عبد اللّه احمد بن عمار بن خالد، عن یحیی بن عبد الحمید الحمانی، عن عیسی بن راشد، عن علی بن حزیمة، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام.
  2. هنیّ. ورد فی معانی الأخبار. بالسند السابق.

رفتار نادرست عثمان و اطرافیانش با امت

تا اینکه نفر سومِ آن گروه برخاست، در حالی که دو پهلویش از پرخوری باد کرده بود و میان سرگین‌دان و آخورِ خود در رفت‌وآمد بود؛ و همراه او خاندان پدری‌اش برخاستند و مال خدای برتر را با ولع می‌خوردند، همچون شتری که گیاه بهاری را می‌بلعد.

إلی أن قام ثالث القوم نافجا حضنیه، بین نثیله و معتلفه؛ و قام معه بنو أبیه یخضمون مال اللّه - تعالی - خضم الإبل نبتة الرّبیع.

منابع (۴)
  1. حضنه. ورد فی
  2. بنو أمیّة. ورد فی معانی الأخبار ص 360 الحدیث 1. عن محمد بن علی ماجیلویه، عن عمه محمد بن أبی القاسم، عن احمد بن أبی عبد اللّه البرقی، عن أبیه، عن ابن أبی عمیر، عن أبان بن عثمان، عن أبان بن تغلب، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و عن محمد بن إبراهیم بن إسحاق الطالقانی، عن عبد العزیز بن یحیی الجلودی، عن أبی عبد اللّه احمد بن عمار بن خالد، عن یحیی بن عبد الحمید الحمانی، عن عیسی بن راشد، عن علی بن حزیمة، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی تذكرة الخواص ص 118. عن أبی القاسم النفیس الأنباری، مرسلا عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی لسان العرب ج 12 ص 183. مرسلا. و فی مناقب ابن الجوزی ص. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 1 ص 262. و قد ذكره علی أنه نص النهج. لكن النصّ الوارد قبله لیس بهذه العبارة. و لذلك لم نورده بالأسود.
  3. یختضمون. ورد فی مناقب ابن الجوزی بالسند السابق.
  4. خضمة. ورد فی متن شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 1 ص 250. و نسخة عبده ص 86. و متن مصادر نهج البلاغة ج 1 ص 306. و فی متن شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید (طبعة دار الأندلس - بیروت -) ج 1 ص 66.

تا اینکه ریسمانِ تابیده‌اش باز شد، و کارهایش کار او را یکسره کرد، و پرخوری‌اش او را به رو بر زمین انداخت.

إلی أن انتكث علیه فتله، و أجهز علیه عمله، و كبت به بطنته.

منابع (۱)
  1. مطیّته. ورد فی تذكرة الخواص. بالسند السابق. و فی علل الشرائع ص 150 الباب 122 الحدیث 12. بالسند الأول الوارد فی معانی الأخبار. و ورد أنكب به بطنه فی مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 233. مرسلا.

روی آوردن مردم به بیعت با امام (ع)

پس ناگهان به خود آمدم و دیدم مردم دسته‌دسته، انبوه همچون یال کفتار، از هر سو بر سرم می‌ریزند و می‌خواهند با من بیعت (پیمانِ وفاداری با رهبر) کنند.

فما راعنی إلاّ و النّاس رسلا إلیّ كعرف الضّبع، ینثالون علیّ من كلّ جانب یسألونی البیعة.

منابع (۴)
  1. إرسالا. ورد فی تذكرة الخواص ص 118. عن أبی القاسم النفیس الأنباری، مرسلا عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و ورد إلیّ سراعا فی نثر الدر ج 1 ص 275. مرسلا.
  2. الفرس. ورد فی تذكرة الخواص بالسند السابق.
  3. وجه ورد فی مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 233. مرسلا.
  4. ورد فی تذكرة الخواص. بالسند السابق. و فی أمالی الطوسی ص 383. عن أبی علی الطوسی، عن الحفار، عن أبی القاسم الدعبلی، عن أبیه، عن أخی دعبل، عن محمد بن سلامة الشامی، عن زرارة بن أعین، عن محمد الباقر علیه السّلام، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.

تا جایی که حسن و حسین زیر دست و پا ماندند و دو طرفِ ردایم پاره شد.

حتّی لقد وطئ الحسنان، و شقّ عطفای.

منابع (۱)
  1. عطافی. ورد فی هامش نسخة ابن شذقم ص 29. و فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 17. و نسخة العطاردی ص 16. و هامش شرح ابن أبی الحدید ج 1 ص 200.

همگی همچون گلهٔ انبوه گوسفند گرد من جمع شده بودند.

مجتمعین حولی كربیضة الغنم.

حقیقتِ حالِ سرکشان در برابر حکومت امام (ع)

اما همین که به این کار برخاستم، گروهی پیمان شکستند، گروهی دیگر از دین بیرون رفتند، دسته‌ای اندک به نافرمانی و گناه افتادند، و دیگرانی به ستم و کج‌روی گراییدند.

فلمّا نهضت بالأمر نكثت طائفة، و مرقت أخری، و فسقت شرذمة، و قسط آخرون.

منابع (۲)
  1. نكصت. ورد فی نسخة العطاردی ص 16. عن شرح الكیذری.
  2. ورد فی تذكرة الخواص. بالسند السابق.

گویی نشنیده‌اند که خدای پاک و برتر می‌فرماید: «تِلْکَ الدّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِینَ لا یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَ لا فَساداً وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ» آن سرای آخرت را برای کسانی قرار می‌دهیم که در زمین، نه برتری‌جویی می‌خواهند و نه تباهی؛ و سرانجام از آنِ پرهیزگاران است.

كأنّهم لم یسمعوا اللّه - سبحانه و تعالی - یقول: تِلْكَ الدّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِینَ لا یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَ لا فَساداً وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ .

منابع (۲)
  1. لم یسمعوا كلام اللّه - تبارك و تعالی - حیث یقول. ورد فی نسخة عبده ص 89. و نسخة العام 550 ص 7 ب. و متن شرح ابن أبی الحدید ج 1 ص 199. و متن مصادر نهج البلاغة ج 1 ص 306.
  2. القصص/ 83.

چرا، به خدا سوگند آن را شنیدند و به خاطر سپردند؛ اما دنیا در چشمشان شیرین آمد، از زرق‌وبرقش خوششان آمد و جلوه‌اش به شگفتشان آورد.

بلی، و اللّه؛ لقد سمعوها، و وعوها، و لكنّهم حلیت الدّنیا فی أعینهم، و راقهم زبرجها، و أعجبهم رونقها.

منابع (۲)
  1. جلیت. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 10.
  2. ورد فی تذكرة الخواص ص 118. عن أبی القاسم النفیس الأنباری، مرسلا عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام.

هان! سوگند به خدایی که دانه را شکافت و جان را آفرید، اگر حضورِ این حاضران نبود، و با بودنِ یاور حجت (دلیلِ روشنِ مسئولیت) بر من تمام نشده بود، و اگر پیمانی نبود که خدای برتر از دانایان گرفته است که در برابرِ پرخوریِ ستمگر و گرسنگیِ ستمدیده آرام ننشینند، افسارش را بر کوهانش می‌انداختم (خلافت را رها می‌کردم) و پایانش را با جامِ آغازش سیراب می‌کردم (با پایانِ آن همان می‌کردم که با آغازش کردم)؛ و آن‌وقت می‌دیدید که این دنیای شما پیش من از عطسهٔ بزی در بیابان هم بی‌ارزش‌تر است.

أما و الّذی فلق الحبّة، و برأ النّسمة؛ لو لا حضور الحاضر، و قیام الحجّة بوجود النّاصر، و ما أخذ اللّه - تعالی - علی العلماء أن لا یقارّوا علی كظّة ظالم، و لا سغب مظلوم، لألقیت حبلها علی غاربها، و لسقیت آخرها بكأس أوّلها، و لألفیتم دنیاكم هذه أزهد عندی من عفطة عنز فی فلاة.

منابع (۶)
  1. و اللّه. ورد فی الإفصاح ص 13. مرسلا.
  2. لزوم. ورد فی الإرشاد ص 152. عن (جماعة من أهل النقل من طرق مختلفة، عن ابن عباس)، عن علی علیه السّلام.
  3. أولیاء الأمر. ورد فی تذكرة الخواص. و الإرشاد. بالسندین السابقین. باختلاف.
  4. أهون. ورد فی هامش نسخة الإسترابادی ص 14.
  5. عطفة. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 18. و نسخة نصیری ص 7.
  6. ورد فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 55 الحدیث 16. مرسلا.

بریده شدن سخن امام (ع) پس از آنکه مردی نامه‌ای به او داد

وقتی امام (ع) به اینجای سخنش رسید، مردی از مردمِ سَواد (روستاهای سرسبز عراق) برخاست و نامه‌ای به دستش داد. امام (ع) سخنش را برید و مشغولِ نگاه کردن در آن نامه شد.

فلمّا وصل علیه السّلام إلی هذا الموضع من مقاله قام إلیه رجل من أهل السواد فناوله كتابا، فقطع علیه السّلام كلامه و أقبل ینظر فیه.

وقتی از خواندن نامه فارغ شد، ابن‌عباس ـ که خدا رحمتش کند ـ به او گفت: ای امیر مؤمنان! ای کاش سخنت را از همان‌جا که به آن رسیدی ادامه می‌دادی.

فلما فرغ من قراءته قال له ابن عباس رحمه اللّه: یا أمیر المؤمنین؛ لو اطّردت مقالتك من حیث أفضیت.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

هیهات، هیهات، ای پسر عباس! این شقشقه‌ای بود (خروشِ گلوی شترِ مست از خشم) که خروشید و سپس آرام گرفت.

هیهات هیهات، یا ابن عبّاس؛ تلك شقشقة هدرت ثمّ قرّت.

منابع (۱)
  1. ورد فی الإرشاد ص 152. عن (جماعة من أهل النقل من طرق مختلفة، عن ابن عباس)، عن علی علیه السّلام. و فی الإحتجاج ج 1 ص 285. بالسند الوارد فی الإرشاد. و فی علل الشرائع ص 150 الباب 122 الحدیث 12. عن محمد بن علی ماجیلویه، عن عمه محمد بن أبی القاسم، عن احمد بن أبی عبد اللّه البرقی، عن أبیه، عن ابن أبی عمیر، عن أبان بن عثمان، عن أبان بن تغلب، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام.

ابن‌عباس می‌گوید: به خدا سوگند هرگز بر سخنی چنان افسوس نخوردم که بر این سخن؛ که چرا امیر مؤمنان (ع) آن را تا جایی که می‌خواست نرساند.

قال ابن عباس: فو اللّه ما أسفت علی كلام قطّ كأسفی علی ذلك الكلام؛ أن لا یكون أمیر المؤمنین علیه السّلام بلغ منه حیث أراد.

مضمون نامه‌ای که آن بادیه‌نشین به امام (ع) داد

ابوالحسن کَیذَری ـ که خدا رحمتش کند ـ می‌گوید: در کتاب‌های کهن دیدم که در نامه‌ای که آن مرد به امیر مؤمنان (ع) داد، چند پرسش بود:

قال أبو الحسن الكیذری رحمه اللّه: وجدت فی الكتب القدیمة أن الكتاب الذی دفعه الرجل إلی أمیر المؤمنین علیه السّلام كان فیه عدة مسائل:

پاسخ‌های امام (ع) به پرسش‌های مردِ اهل سَواد

یکی از آن‌ها: کدام جاندار است که از شکمِ جانداری دیگر بیرون آمد، بی‌آنکه میان آن دو خویشاوندی و نسبی باشد؟

أحدها: ما الحیوان الذی خرج من بطن حیوان آخر و لیس بینهما نسب؟.

امام (ع) پاسخ داد:

فأجاب علیه السّلام:

او یونس پسر مَتّی (ع) است؛ از شکم ماهی بیرون آمد.

إنّه یونس بن متّی علیه السّلام؛ خرج من بطن الحوت.

دوم: چه چیزی است که اندکش حلال است و بسیارش حرام؟

الثانیة: ما الشیء الذی قلیله مباح و كثیره حرام؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

آن، جویبارِ طالوت است؛ به دلیلِ سخن خدای برتر: «إِنَّ اللّهَ مُبْتَلِیکُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَیْسَ مِنِّی وَ مَنْ لَمْ یَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّی إِلاّ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِیَدِهِ» (خدا شما را با جویباری می‌آزماید؛ پس هر کس از آن بنوشد از من نیست، و هر کس از آن نچشد از من است، مگر کسی که با دستش یک کفِ دست آب بردارد).

هو نهر طالوت؛ لقوله - تعالی -: إِنَّ اللّهَ مُبْتَلِیكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَیْسَ مِنِّی وَ مَنْ لَمْ یَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّی إِلاّ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِیَدِهِ .

منابع (۱)
  1. البقرة/ 249.

سوم: کدام عبادت است که اگر کسی انجامش دهد سزاوارِ کیفر می‌شود، و اگر انجامش ندهد باز هم سزاوارِ کیفر می‌شود؟

الثالثة: ما العبادة التی لو فعلها واحد استحق العقوبة، و إن لم یفعلها استحق أیضا العقوبة؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

آن، نمازِ مستان است.

إنّها صلاة السّكاری.

چهارم: کدام پرنده است که نه جوجه‌ای دارد، نه نسلی و نه پدر و مادری؟

الرابعة: ما الطائر الذی لا فرخ له و لا فرع و لا أصل؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

آن، پرندهٔ عیسی (ع) است، در سخن خدای برتر: «وَ إِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ بِإِذْنِی فَتَنْفُخُ فِیها فَتَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِی» (و آنگاه که به اذنِ من از گِل چیزی به شکلِ پرنده می‌ساختی، پس در آن می‌دمیدی و به اذنِ من پرنده‌ای می‌شد).

هو طائر عیسی علیه السّلام، فی قوله [- تعالی -]: وَ إِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّینِ كَهَیْئَةِ الطَّیْرِ بِإِذْنِی فَتَنْفُخُ فِیها فَتَكُونُ طَیْراً بِإِذْنِی .

منابع (۱)
  1. المائدة/ 110.

پنجم: مردی هزار درهم بدهی به گردن دارد و در کیسه‌اش هم هزار درهم هست. ضامنی ضامنِ هزار درهم بدهی او می‌شود و یک سال بر آن می‌گذرد؛ زکات (سهمِ واجبِ مالی) بر کدام‌یک از این دو مال واجب می‌شود؟

الخامسة: رجل علیه من الدّین ألف درهم، و فی كیسه ألف درهم، فضمنه ضامن بألف درهم، فحال علیه الحول؛ فالزكاة علی أی المالین تجب؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

اگر ضامن با اجازهٔ بدهکار ضمانت کرده باشد، زکاتی بر عهدهٔ بدهکار نیست.

إن ضمن الضّامن بإجازة من علیه الدّین فلا تكون علیه.

و اگر بی‌اجازهٔ او ضمانتش را کرده باشد، زکات در مالِ بدهکار واجب است.

و إن ضمنه من غیر إذنه فالزّكاة مفروضة فی ماله.

ششم: گروهی به حج رفتند و در یکی از خانه‌های مکه فرود آمدند. یکی از آنان درِ خانه را بست، در حالی که کبوترهایی در خانه بودند و پیش از برگشتنِ آنان به خانه، از تشنگی مردند؛ کفاره بر کدام‌یک از آنان واجب می‌شود؟

السادسة: حجّ جماعة و نزلوا فی دار من دور مكة و أغلق واحد منهم باب الدار و فیها حمام فمتن من العطش قبل عودهم إلی الدار؛ فالجزاء علی أیهم یجب؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

بر کسی که در را بست و کبوترها را بیرون نکرد و برایشان آب نگذاشت.

علی الّذی أغلق الباب و لم یخرجهنّ و لم یضع لهنّ ماء.

هفتم: چهار گواه در محضرِ قاضی به زنای کسی گواهی دادند و امام به آنان فرمان داد سنگسارش کنند. یکی از آنان او را سنگسار کرد، نه آن سه نفرِ دیگر، و گروهی از بیگانگان هم در سنگسار همراهی‌اش کردند. سپس همان کسی که او را سنگسار کرده بود، پیش از مردنِ سنگسارشده از گواهیِ خود برگشت و پس از آن، سنگسارشده مرد. دیگران هم پس از مرگِ او از گواهیِ خود درباره‌اش برگشتند؛ دیهٔ او بر گردنِ کیست؟

السابعة: شهد شهداء أربعة علی محضر بالزنا، فأمرهم الإمام برجمه، فرجمه واحد منهم دون الثلاثة الباقین، و وافقهم قوم أجانب فی الرجم، فرجع من رجمه عن شهادته و المرجوم لم یمت ثم مات، فرجع الآخرون عن شهادتهم علیه بعد موته؛ فعلی من تجب دیته؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

دیه بر گردنِ آن گواه است که او را سنگسار کرده و کسانی که با او همراهی کرده‌اند.

تجب علی من رجمه من الشّهود و من وافقه.

هشتم: دو گواه از یهودیان دربارهٔ یک یهودی گواهی دادند که مسلمان شده است؛ آیا گواهیِ آن دو پذیرفته می‌شود یا نه؟

الثامنة: شهد شاهدان من الیهود علی یهودی أنه أسلم؛ فهل تقبل شهادتهما أم لا؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

گواهیِ آن دو پذیرفته نمی‌شود؛ زیرا تغییر دادنِ سخن خدا و گواهیِ دروغ را روا می‌دانند.

لا تقبل شهادتهما؛ لأنّهما یجوّزان تغییر كلام اللّه و شهادة الزّور.

نهم: دو گواه از مسیحیان دربارهٔ یک مسیحی یا زرتشتی یا یهودی گواهی دادند که مسلمان شده است؛ آیا گواهیِ آن دو پذیرفته می‌شود یا نه؟

التاسعة: شهد شاهدان من النصاری علی نصرانی أو مجوسی أو یهودی أنه أسلم؛ فهل تقبل شهادتهما أم لا؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

گواهیِ آن دو پذیرفته می‌شود، به دلیلِ سخن خدای برتر: «وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قالُوا إِنّا نَصاری» (و حتماً نزدیک‌ترینِ آنان را در دوستی با مؤمنان، کسانی خواهی یافت که گفتند ما مسیحی هستیم).

تقبل شهادتهما، لقول اللّه - تعالی -: وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قالُوا إِنّا نَصاری .

منابع (۱)
  1. المائدة/ 82.

و کسی که از پرستشِ خدا سرکشی و تکبر نمی‌کند، گواهیِ دروغ نمی‌دهد.

و من لا یستكبر عن عبادة اللّه لا یشهد شهادة الزّور.

دهم: کسی دست فرد دیگری را برید. چهار شاهد نزد امام حاضر شدند و گواهی دادند که دست او بریده شده، و نیز گواهی دادند که او در حالی که مُحصَن (همسردار) بوده زنا کرده است. امام خواست او را سنگسار کند، اما او پیش از سنگسار مرد؛ حکم چیست؟

العاشرة: قطع إنسان ید آخر، فحضر أربعة شهود عند الإمام و شهدوا علی قطع یده، و أنه زنا و هو محصن؛ فأراد الإمام أن یرجمه، فمات قبل الرجم؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

کسی که دست او را بریده، فقط باید دیهٔ یک دست را بدهد؛ اما اگر گواهی می‌دادند که او به اندازهٔ نصاب (مقدار معین برای بریدن دست دزد) دزدی کرده است، دیهٔ دستش بر کسی که آن را بریده بود واجب نمی‌شد.

علی من قطع یده دیة ید حسب؛ و لو شهدوا أنّه سرق نصابا لم تجب دیة یده علی قاطعها.

منابع (۱)
  1. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 1 ص 269. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 170. مرسلا. باختلاف.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۴، صفحهٔ ۳۱. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن