کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۲۲۱۳ دقیقه خواندن

خطبهٔ مخزون در ذی‌قار؛ خبر از آخرالزمان

خطبهٔ او (ع) معروف به «مخزون» که در ذی‌قار خواند و در آن از رویدادهای آخرالزمان نیز خبر می‌دهد

اردوگاه ذی‌قار و فراخواندن کوفیانجمادی‌الاول ۳۶ قذی‌قار، میان کوفه و بصرهتاریخ محتمل

خطبهٔ مخزون. بنا بر عنوان ویراستار، پیش از جنگ جمل در ذی‌قار، اردوگاهی میان کوفه و بصره، گفته شده. موضوعش ستایش خدا، فرستاده شدن پیامبر و قرآن، خبر دادن از روزگار پس از خود امام و فرمان به پیروی از اهل بیت است. این متن با چند خطبهٔ دیگر نهج‌البلاغه درآمیخته است.

خطاب به: یاران و سپاهیانش در اردوگاه ذی‌قار

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۲۱۴، خطبهٔ ۲۱۳، خطبهٔ ۱۴۷، حکمت ۳۶۹، حکمت ۴۶۸، حکمت ۹۸

روی خط زمان
بخش‌های این متن (۱۸)
  1. صفات خدا و ستایش او بر نعمت‌ها و بخشش‌هایش
  2. رسالتی که خدا به پیامبرش محمد (ص) سپرد
  3. چگونگی آشکار شدن خدا برای بندگان به وسیلهٔ قرآن
  4. خبر دادن او (ع) از آنچه پس از او بر سر امت خواهد آمد
  5. خبر دادن او (ع) از حالِ قرآن و اهلش در روزگار حکومت ستم
  6. حال اسلام در سایهٔ حکومت باطل
  7. خبر دادن امام (ع) از حال مسجدها و اهل آن‌ها در حکومت ستم
  8. حال دین‌شناسان در روزگار حاکمان ستمگر
  9. خبر دادن امام (ع) از سلطهٔ بدان که در پی آن می‌آید
  10. نهی پیامبر (ص) از خریدنِ مالِ درمانده
  11. حال جامعه در روزگار حکومت ستم
  12. حال دانش و عبادت در سایهٔ حکومت باطل
  13. نشانهٔ پایانِ عمر امت‌ها
  14. تشویق امام (ع) به اعتماد به خدا و ترس از خدای پاک
  15. نهی از تکبر و برتری‌جویی بر مردم
  16. راه شناخت هدایت و چنگ زدن به کتاب خدا
  17. تشویق به پیروی از خاندان پیامبر و ویژگی‌های آنان
  18. ویژگی‌های خاندان نبوت و پیوند استوارشان با حق

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

صفات خدا و ستایش او بر نعمت‌ها و بخشش‌هایش

ستایش از آنِ خداست؛ خدایی که از شباهت به آفریدگان برتر است، از گفتار توصیف‌کنندگان فراتر است، با شگفتی‌های تدبیرش برای بینندگان آشکار است، و با شکوهِ عزتش از اندیشهٔ خیال‌بافان پنهان است.

(*) الحمد للّه العلیّ عن شبه المخلوقین، الغالب لمقال الواصفین، الظّاهر بعجائب تدبیره للنّاظرین، و الباطن بجلال عزّته عن فكر المتوهّمین.

منابع (۱)
  1. المفكّرین. ورد فی نسخة نصیری ص 137. و نسخة الآملی ص 184. و نسخة العام 550 ص 139 ب.

دانا است، بی‌آنکه دانشی آموخته یا بر آن افزوده باشد، و بی‌آنکه دانشی از جایی به دست آورده باشد.

العالم بلا اكتساب و لا ازدیاد، و لا علم مستفاد.

همهٔ کارها را اندازه و سامان داده است، بی‌آنکه بیندیشد یا در دل چیزی بگذراند.

المقدّر لجمیع الأمور بلا رویّة و لا ضمیر.

همو که تاریکی‌ها او را نمی‌پوشاند و از نورها روشنایی نمی‌گیرد؛ شبی او را فرا نمی‌گیرد و روزی بر او نمی‌گذرد.

الّذی لا تغشاه الظّلم و لا یستضیء بالأنوار، و لا یرهقه لیل و لا یجری علیه نهار.

درک کردنِ او با چشم‌ها نیست و دانشِ او از راه خبرها نیست.

لیس إدراكه بالأبصار، و لا علمه بالأخبار.

او را می‌ستایم بر راهِ خودش که به ما شناساند، و فرمان‌برداری‌اش که به دل ما الهام کرد، و حکمتِ پنهانش که به ما آموخت؛ چراکه او در هر نعمتی که می‌بخشد ستوده است، و در هر آزمونی که پیش می‌آورد سزاوار سپاس است.

أحمده علی ما عرّف من سبیله، و ألهم من طاعته، و علّم من مكنون حكمته؛ فإنّه محمود بكلّ ما یولی، و مشكور بكلّ ما یبلی.

منابع (۱)
  1. ورد فی منتخب البصائر ص 195. من كتاب خطب أمیر المؤمنین علیه السّلام علیه خط السید رضی الدین علی بن طاووس. و قد روی بعض ما فیه عن أبی روح فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.

و گواهی می‌دهم که او دادگری است که به عدالت رفتار کرده، و داوری است که حق و باطل را از هم جدا ساخته است؛ و هیچ گوینده‌ای دربارهٔ او نگفته است «بود»، مگر آنکه او پیش از «بودن» بوده است. و گواهی می‌دهم که محمد (ص) بنده و فرستادهٔ او و سرورِ بندگان اوست.

و أشهد أنّه عدل عدل، و حكم فصل؛ و لم ینطق فیه ناطق بكان إلاّ كان قبل كان. و أشهد أنّ محمّدا [صلّی اللّه علیه و آله و سلّم] عبده و رسوله، و سیّد عباده.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۱۴
منابع (۲)
  1. أنّ قوله عدل، و حكمه فصل. ورد فی المصدر السابق.
  2. ورد فی المصدر السابق.

هرگاه خدا آفریدگان را دو دسته قرار داد، او را در بهترینِ آن دو دسته گذاشت.

كلّما نسخ اللّه الخلق فرقتین جعله فی خیرهما.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۱۴

هیچ زناکاری در نسل او سهمی نداشت و هیچ بدکاری در تبار او رگ و ریشه‌ای ندواند.

لم یسهم فیه عاهر، و لا ضرب فیه فاجر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۱۴

خدا او را با روشنایی فرستاد و در برگزیدن، بر همه پیش انداخت؛ پس به دست او شکاف‌ها را به هم پیوست، با چیره‌جویان درآویخت، دشواری‌ها را رام کرد و ناهمواری‌ها را هموار ساخت، تا اینکه گمراهی را از راست و چپ راند و دور کرد.

أرسله بالضّیاء، و قدّمه فی الاصطفاء؛ فرتق به المفاتق، و ساور به المغالب، و ذلّل به الصّعوبة، و سهّل به الحزونة، حتّی سرّح الضّلالة، عن یمین و شمال.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۱۳
منابع (۱)
  1. بالاصطفاء. ورد فی نسخة نصیری ص 137.

رسالتی که خدا به پیامبرش محمد (ص) سپرد

اما بعد، خدای بزرگ و برتر، محمد (ص) را به حق برانگیخت؛ در حالی که مژده‌دهنده و هشداردهنده بود، و به فرمان خدا دعوت‌کننده به سوی او و چراغی تابناک بود؛ در آغاز و در انجام، و برای اتمام حجت و بیم دادن. تا خدا بندگانش را از پرستش بت‌ها به پرستش خودش بیرون آورد، و از فرمان‌برداری شیطان به فرمان‌برداری خودش، و از پیمان‌های بندگانش به پیمان‌های خودش، و از سرپرستی بندگانش به سرپرستی خودش؛

أمّا بعد؛ ف إنّ اللّه - تبارك و تعالی - بعث محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بالحقّ بشیرا و نذیرا، و داعیا إلی اللّه بإذنه و سراجا منیرا، عودا و بدءا، و عذرا و نذرا؛ لیخرج عباده من عبادة الأوثان إلی عبادته، و من طاعة الشّیطان إلی طاعته، و من عهود عباده إلی عهوده، و من ولایة عباده إلی ولایته.

منابع (۵)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 317 الباب 8 الحدیث 586. عن احمد بن محمد، عن سعد بن المنذر، عن أبیه، عن جده، عن محمد بن الحسین، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. (و رواه غیره بغیر هذا الإسناد). و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 36. مرسلا.
  2. (**) من: فبعث. إلی: طاعته. و من: بقرآن قد بیّنه و أحكمه. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 147.
  3. ورد فی المصدرین السابقین.
  4. عباده. ورد فی الكافی بالسند السابق.
  5. عباده. ورد فی المصدر السابق.

با حکمی که آن را جزءبه‌جزء شکافته، و تفصیلی که آن را استوار ساخته؛ و قرآنی که آن را روشن کرده، و فرقانی (جداکنندهٔ حق و باطل) که آن را از هم جدا ساخته است.

ب حكم قد فصّله، و تفصیل قد أحكمه؛ و قرآن قد بیّنه، و فرقان قد فرقه.

منابع (۲)
  1. ورد فی المصدر السابق.
  2. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 317 الباب 8 الحدیث 586. عن احمد بن محمد، عن سعد بن المنذر، عن أبیه، عن جده، عن محمد بن الحسین، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. (و رواه غیره بغیر هذا الإسناد).

تا بندگان پس از آنکه پروردگارشان را نمی‌شناختند او را بشناسند، و پس از آنکه انکارش می‌کردند به او اقرار کنند، و پس از آنکه او را باور نداشتند هستی‌اش را بپذیرند.

لیعلم العباد ربّهم بعد إذ جهلوه، و لیقرّوا به بعد إذ جحدوه، و لیثبتوه بعد إذ أنكروه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۷

چگونگی آشکار شدن خدا برای بندگان به وسیلهٔ قرآن

پس خدای پاک در کتابش بر آنان آشکار شد، بی‌آنکه او را دیده باشند: با آنچه از بردباری‌اش به آنان نشان داد که چگونه بردباری کرد، و از گذشتش به آنان نشان داد که چگونه گذشت کرد؛ و با آنچه از قدرتش به آنان نشان داد و از خشم کوبنده‌اش آنان را ترساند؛ و اینکه چگونه هرچه را از نشانه‌ها آفرید، پدید آورد، و چگونه کسانی را که با کیفرهای عبرت‌آموز نابود کرد از میان برد، و کسانی را که با انتقام‌هایش درو کرد ریشه‌کن ساخت؛ و چگونه روزی داد و هدایت کرد، و میراند و زنده کرد؛ و داوری‌اش را به آنان نشان داد که چگونه داوری کرد، و شکیبایی ورزید تا آنچه را می‌شنود بشنود و آنچه را می‌بیند ببیند.

فتجلّی - سبحانه - لهم فی كتابه من غیر أن یكونوا رأوه، بما أراهم من حلمه كیف حلم، و أراهم من عفوه كیف عفا؛ و بما أراهم من قدرته، و خوّفهم من سطوته؛ و كیف خلق ما خلق من الآیات، و كیف محق من محق بالمثلات، و احتصد من احتصد بالنّقمات؛ و كیف رزق و هدی، و أمات و أحیا؛ و أراهم حكمه كیف حكم، و صبر حتّی یسمع ما یسمع، و یری ما یری.

منابع (۳)
  1. فتجلّی لهم - سبحانه -. ورد فی نسخة العطاردی ص 165.
  2. ورد فی الكافی. بالسند السابق.
  3. ورد فی المصدر السابق.

پس خدای ارجمند و بزرگ، محمد (ص) را با اینها برانگیخت.

فبعث اللّه - عزّ و جلّ - محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بذلك.

پس «اِتَّبِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ وَ لا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیاءَ قَلِیلاً ما تَذَکَّرُونَ»؛ از آنچه از سوی پروردگارتان بر شما نازل شده است پیروی کنید و جز او از سرپرستان دیگر پیروی نکنید؛ چه اندک پند می‌گیرید.

ف اِتَّبِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَیْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَ لا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیاءَ قَلِیلاً ما تَذَكَّرُونَ .

منابع (۱)
  1. الأعراف/ 3. و وردت الفقرة فی منتخب البصائر ص 195. من كتاب خطب أمیر المؤمنین علیه السّلام علیه خط السید رضی الدین علی بن طاووس. و قد روی بعض ما فیه عن أبی روح فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.

خبر دادن او (ع) از آنچه پس از او بر سر امت خواهد آمد

سپس، پس از من روزگاری بر شما خواهد آمد که در آن، چیزی پنهان‌تر از حق، و آشکارتر از باطل، و بیشتر از دروغ بستن به خدای برتر و فرستاده‌اش (ص) نیست.

ثمّ إنّه سیأتی علیكم من بعدی زمان، لیس فیه شیء أخفی من الحقّ، و لا أظهر من الباطل، و لا أكثر من الكذب علی اللّه - تعالی - و علی رسوله صلّی اللّه علیه و آله.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۷
منابع (۳)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 317 الباب 8 الحدیث 586. عن احمد بن محمد، عن سعد بن المنذر، عن أبیه، عن جده، عن محمد بن الحسین، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. (و رواه غیره بغیر هذا الإسناد).
  2. ورد فی المصدر السابق.
  3. ورد فی المصدر السابق.

و نزد مردم آن روزگار، هیچ کالایی بی‌مشتری‌تر از کتاب خدا نیست، هنگامی که آن‌گونه که حقِ خواندن اوست خوانده شود؛ و هیچ کالایی پرفروش‌تر و گران‌تر از آن نیست، هنگامی که از جایگاه‌های درستش تحریف شود (معنایش را تغییر دهند).

و لیس عند أهل ذلك الزّمان سلعة أبور من الكتاب إذا تلی حقّ تلاوته، و لا أنفق بیعا و لا أغلی ثمنا منه إذا حرّف عن مواضعه.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی. بالسند السابق. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 36. مرسلا.و فی ینابیع المودة ج 1 ص 25. مرسلا. باختلاف.

و در شهرها، هیچ چیزی ناپسندتر از کار نیک، و هیچ چیزی پسندیده‌تر از کار زشت نیست.

و لا فی البلاد شیء أنكر من المعروف، و لا أعرف من المنكر.

و در آن شهرها، در آن روزگار نزد گمراهان، هیچ کار زشتی ناپسندتر، و هیچ کیفری دردناک‌تر از هدایت نیست.

و لیس فیها فاحشة أنكر، و لا عقوبة أنكی، من الهدی عند الضّلال فی ذلك الزّمان.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 317 الباب 8 الحدیث 586. عن احمد بن محمد، عن سعد بن المنذر، عن أبیه، عن جده، عن محمد بن الحسین، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. (و رواه غیره بغیر هذا الإسناد). و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 36. مرسلا.

چراکه حاملانِ کتاب خدا آن را به دور افکندند و حافظانش آن را به فراموشی سپردند؛ تا آنجا که خواهش‌های نفس، آنان را با هم همدست کرد، و این کار را از پدران خود به ارث بردند، و از روی دروغ‌گویی و تکذیبِ حق، به تحریفِ کتاب عمل کردند، و آن را به بهایی ناچیز فروختند، «وَ کانُوا فِیهِ مِنَ الزّاهِدِینَ» و به آن بی‌رغبت بودند. پس در آن روز، کتاب و اهلِ آن، دو رانده‌شده و تبعیدشده‌اند، و دو یارِ همراه در یک راه‌اند که هیچ پناه‌دهنده‌ای به آن دو پناه نمی‌دهد.

فقد نبذ الكتاب حملته، و تناساه حفظته؛ حتّی تمالت بهم الأهواء، و توارثوا ذلك من الآباء، و عملوا بتحریف الكتاب كذبا و تكذیبا، و باعوه بالبخس، وَ كانُوا فِیهِ مِنَ الزّاهِدِینَ . فالكتاب یومئذ و أهله طریدان منفیّان، و صاحبان مصطحبان فی طریق واحد، لا یؤویهما مؤو.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۷
منابع (۲)
  1. سورة یوسف/ 20. و وردت الفقرة فی المصدرین السابقین.
  2. فالكتاب و أهله فی ذلك الزّمان. ورد فی الكافی بالسند السابق.باختلاف.

پس چه خوب‌اند آن دو یار! خوشا به حال آن دو و خوشا به آنچه به آن عمل می‌کنند!

فحبّذا ذانك الصّاحبان، واها لهما و لما یعملان به.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

خبر دادن او (ع) از حالِ قرآن و اهلش در روزگار حکومت ستم

پس در آن روزگار، کتاب و اهلش در میان مردم هستند و در میانشان نیستند، و با مردم‌اند و با آنان نیستند؛ زیرا گمراهی با هدایت سازگار نمی‌شود، هرچند کنار هم جمع شوند. آن مردم بر سر تفرقه با هم یکی شده‌اند و از همبستگی جدا افتاده‌اند.

فالكتاب و أهله، فی ذلك الزّمان، فی النّاس و لیسا فیهم، و معهم و لیسا معهم؛ و ذلك لأنّ الضّلالة لا توافق الهدی و إن اجتمعا. فقد اجتمع القوم علی الفرقة، و افترقوا عن الجماعة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۷
منابع (۲)
  1. و أهل الكتاب. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 317 الباب 8 الحدیث 586.عن احمد بن محمد، عن سعد بن المنذر، عن أبیه، عن جده، عن محمد بن الحسین، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. (و رواه غیره بغیر هذا الإسناد).
  2. ورد فی المصدر السابق.

کار خود و کار دین خود را به کسی سپرده‌اند که در میانشان با نیرنگ و کار زشت و رشوه و کشتار رفتار می‌کند.

قد ولّوا أمرهم و أمر دینهم من یعمل فیهم بالمكر و المنكر، و الرّشا و القتل.

تحریفِ کتاب برایشان بزرگ و ناگوار نیست، چون کارهای آن حاکم را تصدیق می‌کنند و برتری‌اش را می‌ستایند. آنان کار خود را به کسی که کتاب را می‌داند و به کتاب عمل می‌کند نسپرده‌اند، بلکه سرپرستشان کسی است که کار دوزخیان را می‌کند.

لم یعظمهم علی تحریف الكتاب تصدیقا لما یفعل، و تزكیة لفضله؛ و لم یولّوا أمرهم من یعلم الكتاب و یعمل بالكتاب؛ و لكنّ ولیّهم من یعمل بعمل أهل النّار.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. باختلاف یسیر.

گویی خودشان پیشوایان کتاب‌اند و کتاب پیشوای آنان نیست!

كأنّهم أئمّة الكتاب و لیس الكتاب إمامهم!.

حال اسلام در سایهٔ حکومت باطل

پس در میانشان از اسلام جز نامش نمی‌ماند، و از قرآن جز خط و نوشته‌اش را نمی‌شناسند.

فلم یبق فیهم من الإسلام إلاّ اسمه، و لا یعرفون من القرآن إلاّ خطّه و زبره.

منابع (۴)
  1. عندهم منه. ورد فی نسخ النهج.
  2. من الحقّ. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 317 الباب 8 الحدیث 586. عن احمد بن محمد، عن سعد بن المنذر، عن أبیه، عن جده، عن محمد بن الحسین، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. (و رواه غیره بغیر هذا الإسناد).
  3. الكتاب. ورد فی المصدر السابق.
  4. رسمه. ورد فی نسخ النهج.

به نام اسلام خوانده می‌شوند، در حالی که دورترینِ مردم از آن هستند.

یسمّون به و هم أبعد النّاس عنه.

کسی برای آنچه از حکم قرآن می‌شنود وارد می‌شود، اما هنوز آرام ننشسته از دین بیرون می‌رود.

یدخل الدّاخل لمّا یسمع من حكم القرآن، فلا یطمئنّ جالسا حتّی یخرج من الدّین.

از دینِ پادشاهی به دینِ پادشاهی دیگر، و از سرپرستیِ پادشاهی به سرپرستیِ پادشاهی دیگر، و از فرمان‌برداریِ پادشاهی به فرمان‌برداریِ پادشاهی دیگر، و از پیمان‌های پادشاهی به پیمان‌های پادشاهی دیگر جابه‌جا می‌شود.

ینتقل من دین ملك إلی دین ملك، و من ولایة ملك إلی ولایة ملك، و من طاعة ملك إلی طاعة ملك، و من عهود ملك إلی عهود ملك.

به دینی جز دین خدای عزیز و جلیل درآمده‌اند و گمراه و سرگردان، گردن به فرمانِ غیر خدا نهاده‌اند؛ تا جایی که در نافرمانیِ خدا زاد و ولد کرده‌اند، ستم را آیین خود ساخته‌اند، سنت خدا را تغییر داده‌اند و از مرزهای او پا فراتر گذاشته‌اند. پس خدای برتر هم از جایی که نمی‌دانند، با آرزو و امید، آرام‌آرام به عذاب نزدیکشان کرد؛ و تدبیر خدا استوار است.

قد دانوا بغیر دین اللّه - عزّ و جلّ -، و أدانوا لغیر اللّه ضلاّلا تائهین، حتّی توالدوا فی المعصیة، و دانوا بالجور، و بدّلوا سنّة اللّه، و تعدّوا حدوده، فاستدرجهم اللّه - تعالی - من حیث لا یعلمون بالأمل و الرّجاء؛ و إنّ كیده متین.

و از هیچ چیزی از کتاب چشم‌پوشی نشده است.

و الكتاب لم یضرب عن شیء منه صفحا.

خبر دادن امام (ع) از حال مسجدها و اهل آن‌ها در حکومت ستم

و روزگاری بر مردم می‌آید که در آن روز، مسجدهایشان از نظر ساختمان آباد است و دل‌هایشان از هدایت ویران؛ سنت خدا تغییر یافته و از مرزهای او پا فراتر گذاشته شده است. پس اهل آن مسجدها و آبادکنندگانشان، ناکام‌ترین و زیان‌کارترینِ آفریدگان خدا و خلق او هستند.

و یأتی علی النّاس زمان، مساجدهم یومئذ عامرة من البنی، و قلوبهم خربة من الهدی؛ قد بدّلت سنّة اللّه، و تعدّت حدوده؛ ف سكّانها و عمّارها أخائب خلق اللّه و خلیقته.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۶۹
منابع (۵)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 317 الباب 8 الحدیث 586. عن احمد بن محمد، عن سعد بن المنذر، عن أبیه، عن جده، عن محمد بن الحسین، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. (و رواه غیره بغیر هذا الإسناد). و فی ص 256 الحدیث 479. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن النوفلی، عن السكونی، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی شعب الإیمان ج 2 ص 312 الحدیث 1910. عن علی بن احمد بن عبدان، عن احمد بن...، عن حفص بن محمد بن نجیح البصری، عن بشر بن مهران، عن شریك بن عبد اللّه النخعی، عن الأعمش، عن أبی وائل، عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 36. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. الضّلالة. ورد فی الكافی ج 8 ص 318 الباب 8 الحدیث 586. بالسند السابق.
  3. خراب. ورد فی نسخ النهج. و وردت الفقرة فی الكافی بالسند السابق. و فی كنز العمال ج 16 ص 176 الحدیث 44217. مرسلا عن أبی وائل، عن علی علیه السّلام. و فی مسند علی بن أبی طالب للسیوطی ج 1 ص 258 الحدیث 806.مرسلا. باختلاف.
  4. ورد فی الكافی للكلینی. بالسند السابق. و المستدرك لكاشف الغطاء.
  5. قرّاؤها. ورد فی الكافی بالسند السابق.

حال دین‌شناسان در روزگار حاکمان ستمگر

دین‌شناسانشان بدترینِ اهل زمین‌اند؛ نه به راه درست فرا می‌خوانند، نه فیء (مالی که بی‌جنگ به دستِ مسلمانان آمده و از آنِ همه است) را تقسیم می‌کنند، و نه به پیمانی وفا می‌کنند؛ و کشتهٔ خود را در این راه، شهید می‌خوانند!

فقهاؤهم شرّ أهل الأرض؛ لا یدعون إلی الهدی، و لا یقسمون الفیء، و لا یوفون بذمّة؛ یدعون القتیل منهم علی ذلك شهیدا!.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۶۹
منابع (۲)
  1. ورد فی تنبیه الغافلین للسمرقندی ص 277. عن أبیه، بإسناده، عن علی علیه السّلام. و فی ص 306. مرسلا. و فی كنز العمال ج 11 ص 181 الحدیث 31136.مرسلا. و فی ص 280 الحدیث 31522. مرسلا. و فی الكامل لابن عدی ج 4 ص 228. عن عیسی بن سلیمان القرشی وراق داوود بن رشید، عن بشر الولید، عن عبد اللّه بن دكین، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی مسند علی بن أبی طالب للسیوطی ج 1 ص 258 الحدیث 806.مرسلا. باختلاف.
  2. شرّ من تحت أدیم السّماء. ورد فی المصادر السابقة. و فی الجوهرة ص 86. مرسلا. و فی مسند علی بن أبی طالب للسیوطی ج 1 ص 258 الحدیث 806.مرسلا. و فی المجالسة و جواهر العلم ج 2 ص 410 الحدیث 522. عن محمد بن مسلمة، عن یزید بن هارون، عن عبد اللّه بن دكین، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. باختلاف یسیر.

با دروغ‌بستن و انکار به سراغ خدا آمده‌اند و با نادانی، خود را از دانش بی‌نیاز دانسته‌اند.

قد أتوا اللّه بالافتراء و الجحود، و استغنوا بالجهل عن العلم.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 317 الباب 8 الحدیث 586. عن احمد بن محمد، عن سعد بن المنذر، عن أبیه، عن جده، عن محمد بن الحسین، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. (و رواه غیره بغیر هذا الإسناد). و فی میزان الإعتدال ج 2 ص 417. عن یزید بن هارون، عن عبد اللّه بن دكین، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.

و پیش از این هم با نیکوکاران به هر گونه شکنجه و مُثله‌ای (بریدنِ اعضای بدن) رفتار کردند، راست‌گوییِ آنان دربارهٔ خدا را دروغ و تهمت نامیدند، و در برابر کار نیک، کیفرِ بد گذاشتند!

و من قبل ما مثّلوا بالصّالحین كلّ مثلة؛ و سمّوا صدقهم علی اللّه فریة، و جعلوا فی الحسنة العقوبة السّیّئة!!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۷

گمراهی از نزد آنان روان شده و به سوی خودشان بازمی‌گردد، و فتنه از آنان بیرون می‌آید و گناه به آنان پناه می‌برد.

من عندهم جرت الضّلالة، و إلیهم تعود، [و] منهم تخرج الفتنة، و إلیهم تأوی الخطیئة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۶۹
منابع (۲)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 318 الباب 8 الحدیث 586. عن احمد بن محمد، عن سعد بن المنذر، عن أبیه، عن جده، عن محمد بن الحسین، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. (و رواه غیره بغیر هذا الإسناد). و فی الجوهرة ص 86. مرسلا. فی تنبیه الغافلین للسمرقندی ص 277. عن أبیه، بإسناده، عن علی علیه السّلام. و فی ص 306. مرسلا. و فی كنز العمال ج 11 ص 181 الحدیث 31136. مرسلا. و فی ص 280 الحدیث 31522. مرسلا. و فی المجالسة و جواهر العلم ج 2 ص 410 الحدیث 522. عن محمد بن مسلمة، عن یزید بن هارون، عن عبد اللّه بن دكین، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. باختلاف بین المصادر.
  2. من عندهم. ورد فی كنز العمال ج 11 ص 181. و فی الكامل لابن عدی ج 4 ص 228. عن عیسی بن سلیمان القرشی وراق داوود بن رشید، عن بشر الولید، عن عبد اللّه بن دكین، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی میزان الإعتدال ج 2 ص 417. عن یزید بن هارون، عن عبد اللّه بن دكین، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.

هر که را از فتنه کناره بگیرد به درونش بازمی‌گردانند، و هر که را از آن عقب بماند به سویش می‌رانند.

یردّون من شذّ عنها فیها، و یسوقون من تأخّر عنها إلیها.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۶۹

پس حاضر شدن در مسجدهای آنان و رفتن به سوی آن‌ها کفر به خدای بزرگ است؛ مگر کسی که به سوی آن‌ها برود و به گمراهیِ آنان آگاه باشد.

فحضور مساجدهم و المشی إلیها كفر باللّه العظیم؛ إلاّ من مشی إلیها و هو عارف بضلالهم.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی. بالسند السابق.

خدای پاک و برتر می‌فرماید: به خودم سوگند خورده‌ام که بر آنان فتنه‌ای برانگیزم که انسانِ بردبار و خردمند را در آن سرگردان رها کند.

یقول اللّه - سبحانه و تعالی -: فبی حلفت لأبعثنّ علی أولئك فتنة تترك الحلیم فیها حیران.

منابع (۱)
  1. الحكیم. ورد فی نسخة العام 400 ص 495. و نسخة الإسترابادی ص 601.

و چنین هم کرده است.

و قد فعل.

و ما از خدای برتر می‌خواهیم که لغزشِ غفلت را بر ما ببخشد.

و نحن نستقیل اللّه - تعالی - عثرة الغفلة.

خبر دادن امام (ع) از سلطهٔ بدان که در پی آن می‌آید

و روزگاری سخت و گزنده بر مردم می‌آید که در آن، توانگر آنچه را در دست دارد دودستی می‌چسبد و بخشش را فراموش می‌کند، در حالی که به چنین کاری فرمان نیافته است.

[و] یأتی علی النّاس زمان عضوض، یعضّ الموسر فیه علی ما فی یدیه و ینسی الفضل، و لم یؤمر بذلك.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۶۸
منابع (۲)
  1. ورد فی تفسیر القرآن العظیم ج 1 ص 297. عن أبی بكر بن مردویه، عن محمد ابن احمد بن إبراهیم، عن موسی بن إسحاق، عن عقبة بن مكرم، عن یونس بن بكیر، عن عبد اللّه بن الولید الرصافی، عن عبد اللّه بن عبید، عن علی علیه السّلام. و فی الدر المنثور ج 1 ص 293. عن سعید بن منصور، و احمد، و أبی داوود، و ابن أبی حاتم، و الخرائطی فی مساوئ الأخلاق، و البیهقی فی سننه، عن علی علیه السّلام.
  2. و قد نهی اللّه عن ذلك. ورد فی الدر المنثور بالسند السابق.

خدای پاک و برتر فرموده است: «وَ لا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَیْنَکُمْ إِنَّ اللّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ» و بخشش و نیکی را در میان خود فراموش نکنید، که خدا به آنچه می‌کنید بیناست.

قال اللّه - سبحانه و تعالی -: وَ لا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَیْنَكُمْ إِنَّ اللّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ .

منابع (۱)
  1. البقرة/ 237.

نهی پیامبر (ص) از خریدنِ مالِ درمانده

و روزگاری بر مردم می‌آید که در آن، بدان سر برمی‌آورند، نیکان خوار شمرده می‌شوند و با درماندگان و ناچاران معامله می‌کنند؛ در حالی که پیامبر خدا (ص) از معاملهٔ ناچاران، از معاملهٔ فریب‌آمیز و مبهم، و از فروختنِ میوه پیش از رسیدن نهی کرده است.

و یأتی علی النّاس زمان تنهد فیه الأشرار، و تستذلّ فیه الأخیار، و یبایع المضطرّون، و قد نهی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عن بیع المضطرّین و عن بیع الغرر، و عن بیع الثّمرة قبل أن تدرك.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۶۸
منابع (۳)
  1. ورد فی كتاب أبی الجعد ص 22. عن أبی علی الفضل بن الحسن الطبرسی، عن أبی الفتح عبد اللّه بن عبد الكریم بن هوازن القشیری، عن أبی الحسن علی بن محمد بن علی الحاتمی الزوزنی، عن أبی نصر محمد بن عبد اللّه بن محمد الحفدة العباس بن حمزة النیشابوری، عن أبی القاسم عبد اللّه بن احمد بن عامر الطائی، عن أبیه، عن علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن جعفر الصادق، عن محمد الباقر، عن علی السجاد، عن الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی صحیفة الإمام الرضا علیه السّلام (تحقیق محمد مهدی نجف) ص 84 الحدیث 190. عن أبی الفضل بن الحسن الطبرسی، عن أبی الفتح عبید اللّه ابن عبد الكریم بن هوازن القشیری، عن أبی الحسن علی بن محمد بن علی الحاتمی الزوزنی، عن أبی الحسن احمد بن محمد بن هارون الزوزنی، عن أبی بكر محمد بن عبد اللّه بن محمد حفدة العباس بن حمزة النیشابوری، عن عبد اللّه بن احمد بن عامر الطائی، عن أبیه، عن علی الرضا، عن موسی الكاظم، عن جعفر الصادق، عن محمد الباقر، عن علی السجاد، عن الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ص 50 الحدیث 168.عن أبی عبد اللّه الحسین بن محمد الأشنانی، عن علی بن محمد بن مهرویه القزوینی، عن داوود بن سلیمان الفراء، عن علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن أبیه الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام. باختلاف.
  2. یبایع فیه كلّ مضطرّ. ورد فی تفسیر القرآن العظیم ج 1 ص 297. عن أبی بكر بن مردویه، عن محمد بن احمد بن إبراهیم، عن موسی بن إسحاق، عن عقبة بن مكرم، عن یونس بن بكیر، عن عبد اللّه بن الولید الرصافی، عن عبد اللّه ابن عبید، عن علی علیه السّلام.
  3. ورد فی صحیفة الإمام الرضا علیه السّلام (تحقیق محمد مهدی نجف) ص 84 الحدیث 190. عن أبی الفضل بن الحسن الطبرسی، عن أبی الفتح عبید اللّه بن عبد الكریم بن هوازن القشیری، عن أبی الحسن علی بن محمد بن علی الحاتمی الزوزنی، عن أبی الحسن احمد بن محمد بن هارون الزوزنی، عن أبی بكر محمد ابن عبد اللّه بن محمد حفدة العباس بن حمزة النیشابوری، عن عبد اللّه بن احمد بن عامر الطائی، عن أبیه، عن علی الرضا، عن موسی الكاظم، عن جعفر الصادق، عن محمد الباقر، عن علی السجاد، عن الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام.و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ص 50 الحدیث 168. عن أبی عبد اللّه الحسین ابن محمد الأشنانی، عن علی بن محمد بن مهرویه القزوینی، عن داوود بن سلیمان الفراء، عن علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن أبیه الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی مسند احمد ج 1 ص 116. عن عبد اللّه، عن أبیه، عن هشیم، عن أبی عامر المزنی، عن شیخ من بنی تمیم، عن علی علیه السّلام. و فی السنن الكبری للبیهقی ج 6 ص 17. عن أبی حازم العبدوی الحائط، عن أبی الفضل محمد بن عبد اللّه، بن خمیرویه، عن احمد بن نجدة، عن سعید بن منصور، عن هشیم، عن صالح بن رستم، عن شیخ من بنی تمیم، عن علی علیه السّلام. و عن أبی بكر بن الحارث الفقیه الإصبهانی، عن أبی محمد بن حیان، عن حامد بن شعیب، عن شریح بن یونس، عن هشیم، عن أبی عامر المزنی، عن شیخ من بنی تمیم، عن علی علیه السّلام. تفسیر القرآن العظیم ج 1 ص 297. عن أبی بكر بن مردویه، عن محمد بن احمد بن إبراهیم، عن موسی بن إسحاق، عن عقبة بن مكرم، عن یونس بن بكیر، عن عبد اللّه بن الولید الرصافی، عن عبد اللّه بن عبید، عن علی علیه السّلام. و فی جامع الأصول ج 1 ص 441 الحدیث 345. مرسلا. و فی تهذیب الكمال ج 13 ص 61. عن صالح بن عامر، عن شیخ من بنی تمیم، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 4 ص 74 الحدیث 9586. مرسلا. و فی ص 168 الحدیث 1008. مرسلا. و فی مشكاة المصابیح ج 1 ص 530 الفصل 2 الحدیث 2865-32.مرسلا. و فی مسند علی بن أبی طالب للسیوطی ج 1 ص 74 الحدیث 224. مرسلا.

حال جامعه در روزگار حکومت ستم

و روزگاری بر مردم می‌آید که در آن، جز سخن‌چین را به خود نزدیک نمی‌کنند، جز بدکار را خوش‌مشرب و زیرک نمی‌شمارند، جز باانصاف را ناتوان نمی‌شمارند، و جز خائن را امین نمی‌دانند.

[و] یأتی علی النّاس زمان، لا یقرّب فیه إلاّ الماحل، و لا یظرّف فیه إلاّ الفاجر، و لا یضعّف فیه إلاّ المنصف، و لا یؤتمن فیه إلاّ الخائن.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۶۸
منابع (۲)
  1. الماجن. ورد فی هامش نسخة ابن المؤدب ص 316. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 385.
  2. ورد فی مطالب السؤول ص 190. مرسلا.

حال دانش و عبادت در سایهٔ حکومت باطل

در آن روزگار، صدقه را زیان می‌شمارند، و امانت را غنیمت، و پیوند با خویشاوندان را منّت، و عبادت را وسیلهٔ برتری‌جویی بر مردم، و دانش را کالای تجارت؛ و هوس (خواسته‌ای که آدم را از راهِ درست بیرون می‌برد) بر آنان چیره می‌شود و هدایت از میانشان پنهان می‌ماند.

یعدّون الصّدقة فیه مغرما، و الأمانة مغنما، و صلة الرّحم منّا، و العبادة استطالة علی النّاس، و العلم متجرا؛ و یظهر علیهم الهوی، و یخفی منهم الهدی.

منابع (۶)
  1. یتّخذون. ورد فی المصدر السابق. و فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 209. مرسلا.و فی نثر الدر ج 1 ص 277. مرسلا. و فی الجوهرة ص 85. مرسلا. و فی الكامل للمبرد ج 1 ص 303. مرسلا.
  2. الزّكاة. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 69 الحدیث 25. عن عدة من أصحابنا، عن سهل بن زیاد، عن موسی بن عمر الصیقل، عن أبی شعیب المحاملی، عن عبد اللّه بن سلیمان، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.
  3. الفیء. ورد فی مطالب السؤول. و الكامل للمبرد. و فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 209. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 879 الحدیث 37. مرسلا.
  4. غرما. ورد فی نسخ النهج. و الفقرة وردت فی المصادر السابقة. و فی محاضرات الأدباء ج 1 ص 182. مرسلا. و فی السنن الواردة فی الفتن ص 156 الحدیث 320.عن أبی الحسن طاهر بن غلبون المقرئ، عن ابن احمد عبد اللّه عبد اللّه بن محمد بن المفسر، عن احمد بن علی بن سعید القاضی، عن الربیع بن تغلب و محمد بن بكار، عن فرج بن نضلة، عن یحیی بن سعید، عن محمد بن الحنفیة، عن أبیه علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 14 ص 575 الحدیث 39641. مرسلا.و فی الترغیب و الترهیب للمنذری ص 454 الحدیث 3473. مرسلا. و فی ص 562 الحدیث 4409. مرسلا. باختلاف یسیر.
  5. الصّلاة. ورد فی مسند علی بن أبی طالب للسیوطی ج 1 ص 408 الحدیث 1332.مرسلا.
  6. ورد فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 209. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 879 الحدیث 37. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 69 الحدیث 25. عن عدة من أصحابنا، عن سهل بن زیاد، عن موسی بن عمر الصیقل، عن أبی شعیب المحاملی، عن عبد اللّه بن سلیمان، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.و فی ج 2 ص 209. مرسلا. باختلاف.

در آن هنگام است که حکومت با مشورتِ کنیزان، فرمانرواییِ کودکان و تدبیرِ خواجه‌سرایان می‌چرخد.

فعند ذلك یكون السّلطان بمشورة الإماء، و إمارة الصّبیان، و تدبیر الخصیان.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۶۸
منابع (۲)
  1. فحینئذ. ورد فی محاضرات الأدباء ج 1 ص 182. مرسلا.
  2. النّساء. ورد فی نسخة العام 400 ص 447. و نسخة عبده ص 679. و نسخة الصالح ص 486. و ورد سلطان النّساء فی تاریخ الیعقوبی. و محاضرات الأدباء. و فی نثر الدر ج 1 ص 277. مرسلا. و فی الجوهرة ص 85. مرسلا. و فی الكامل للمبرد ج 1 ص 303. مرسلا. و فی كنز العمال ج 14 ص 575 الحدیث 39641. مرسلا.

نشانهٔ پایانِ عمر امت‌ها

پس مردی به سوی او برخاست و گفت: ای امیر مؤمنان، پس در چه چیزی؟

فقام إلیه رجل فقال: ففیم یا أمیر المؤمنین؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

هنگامی که دین‌شناسی در میان فرومایگان شما، و کار زشت و بی‌عفتی در میان نیکان شما، و فرمانروایی در دست خردسالان و کم‌مایگان شما باشد، در آن هنگام قیامت برپا می‌شود.

إذا كان الفقه فی رذالكم، و الفاحشة فی خیاركم، و الملك فی صغاركم، فعند ذلك تقوم السّاعة.

منابع (۱)
  1. ورد فی شعب الإیمان ج 2 ص 312 الحدیث 1910. عن علی بن احمد بن عبدان، عن احمد بن...، عن حفص بن محمد بن نجیح البصری، عن بشر بن مهران، عن شریك بن عبد اللّه النخعی، عن الأعمش، عن أبی وائل، عن علی علیه السّلام و فی كنز العمال ج 16 ص 197 الحدیث 44217. مرسلا عن أبی وائل، عن علی علیه السّلام. و فی مسند علی بن أبی طالب للسیوطی ج 1 ص 258 الحدیث 806. مرسلا.

سپس امام (ع) فرمود:

[ثم قال علیه السّلام:]

مردم! هر کس از خدای پاک خیرخواهی و پند بخواهد، کامیاب می‌شود. هر کس فرمان‌برداری از خدای پاک را راه خود سازد، رستگار می‌شود. و هر کس سخن او را راهنما بگیرد، به «لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ» (راهی که استوارتر و درست‌تر است) هدایت می‌شود؛ و خدا او را به راه درست می‌رساند، استوارش می‌دارد و رسیدن به سرانجام نیک را برایش آسان می‌کند.

أیها النّاس؛ إنّه من استنصح اللّه - سبحانه - وفّق، و من اتّخذ طاعة اللّه - سبحانه - سبیلا فاز، و من اتّخذ قوله دلیلا هدی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ ، و وفّقه للرّشاد، و سدّده و یسّره للحسنی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۷
منابع (۵)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 685 الحدیث 1151. مرسلا.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 685 الحدیث 1152. مرسلا.
  3. من استدلّ بقوله هداه. ورد فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 37. مرسلا.
  4. الإسراء/ 9.
  5. ورد فی المستدرك. و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 319 الباب 8 الحدیث 586.عن احمد بن محمد، عن سعد بن المنذر، عن أبیه، عن جده، عن محمد بن الحسین، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. (و رواه غیره بغیر هذا الإسناد).

زیرا پناهندهٔ خدای پاک در امان و محفوظ است، و دشمن او ترسان و فریب‌خورده است.

فإنّ جار اللّه - سبحانه - آمن محفوظ‌، و عدوّه خائف مغرور.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۷
منابع (۲)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 369 الحدیث 14. مرسلا.
  2. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 319 الباب 8 الحدیث 586. عن احمد بن محمد، عن سعد بن المنذر، عن أبیه، عن جده، عن محمد بن الحسین، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. (و رواه غیره بغیر هذا الإسناد). و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 37. مرسلا.

تشویق امام (ع) به اعتماد به خدا و ترس از خدای پاک

پس با یادِ بسیار، خود را از خدای ارجمند و بزرگ حفظ کنید، با پرهیزگاری از او بترسید، و با فرمان‌برداری به او نزدیک شوید؛ چرا که او نزدیک است و دعا را اجابت می‌کند.

فاحترسوا من اللّه - عزّ و جلّ - بكثرة الذّكر، و اخشوا منه بالتّقی، و تقرّبوا إلیه بالطّاعة؛ فإنّه قریب مجیب.

خدای ارجمند و بزرگ فرموده است: «وَ إِذا سَأَلَکَ عِبادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدّاعِ إِذا دَعانِ فَلْیَسْتَجِیبُوا لِی وَ لْیُؤْمِنُوا بِی لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُونَ» (و هنگامی که بندگانم از تو دربارهٔ من بپرسند، من نزدیکم؛ دعای دعاکننده را وقتی مرا بخواند اجابت می‌کنم؛ پس باید دعوت مرا بپذیرند و به من ایمان بیاورند، باشد که راه درست را بیابند).

قال اللّه - عزّ و جلّ -: وَ إِذا سَأَلَكَ عِبادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدّاعِ إِذا دَعانِ فَلْیَسْتَجِیبُوا لِی وَ لْیُؤْمِنُوا بِی لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُونَ .

منابع (۱)
  1. البقرة/ 186.

پس دعوت خدا را بپذیرید و به او ایمان بیاورید. مبادا آرزوی دراز شما را سرگرم کند، و مبادا پایان مهلت عمر در نظرتان دور بیاید. کسانی که پیش از شما بودند فقط از سرِ آرزوهای درازشان و پنهان ماندن زمان مرگشان هلاک شدند؛ تا اینکه آن وعدهٔ حتمی بر آنان فرود آمد؛ همان مرگی که با آمدنش عذرخواهی رد می‌شود، راه توبه بسته می‌شود، و بلای کوبنده و کیفر با آن فرود می‌آید.

فاستجیبوا للّه، و آمنوا به؛ و لا یلهینّكم الأمل، و لا یطولنّ علیكم الأجل، ف إنّما هلك من كان قبلكم بطول آمالهم، و تغیّب آجالهم، حتّی نزل بهم الموعود، الّذی تردّ عنه المعذرة، و ترفع عنه التّوبة، و تحلّ معه القارعة و النّقمة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۷
منابع (۳)
  1. ورد فی الكافی. بالسند السابق. و المستدرك.
  2. بعد. ورد فی نسخة نصیری ص 78. و نسخة العام 550 ص 80 أ.
  3. عنده. ورد فی المستدرك لكاشف الغطاء.

خدا با وعدهٔ خود پیام را به شما رسانده، سخن را برایتان شکافته و روشن کرده، سنت و روش درست را به شما آموخته، راه‌های روشن را برایتان نهاده، شما را به یادِ خود برانگیخته، و راه نجات را نشانتان داده است.

و قد أبلغ اللّه إلیكم بالوعد، و فصّل لكم القول، و أعلمكم السّنّة، و شرع لكم المناهج، و حثّكم علی الذّكر، و دلّكم علی النّجاة.

نهی از تکبر و برتری‌جویی بر مردم

بدانید کسی که بزرگیِ خدای پاک را شناخته، سزاوار نیست که خودبزرگ‌بینی کند. بلندیِ جایگاه کسانی که می‌دانند بزرگیِ خدا چیست، در این است که در برابرش فروتنی کنند؛ و سربلندیِ کسانی که می‌دانند شکوهِ او چیست، در این است که در برابرش خوار و رام شوند؛ و سلامتِ کسانی که می‌دانند قدرتِ او چیست، در این است که تسلیم او شوند. چنین کسانی پس از رسیدن به مرز شناخت، خود را گم نمی‌کنند و پس از هدایت، گمراه نمی‌شوند.

ألا و إنّه لا ینبغی لمن عرف عظمة اللّه - سبحانه - أن یتعظّم؛ فإنّ رفعة الّذین یعلمون ما عظمته أن یتواضعوا له، و عزّ الّذین یعلمون ما جلاله أن یذلّوا له، و سلامة الّذین یعلمون ما قدرته أن یستسلموا له؛ فلا ینكرون أنفسهم بعد حدّ المعرفة، و لا یضلّون بعد الهدی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۷
منابع (۴)
  1. ورد فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 37. مرسلا.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 844 الحدیث 303. مرسلا.
  3. ورد فی المستدرك. و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 319 الباب 8 الحدیث 586. عن احمد بن محمد، عن سعد بن المنذر، عن أبیه، عن جده، عن محمد بن الحسین، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. (و رواه غیره بغیر هذا الإسناد).
  4. یسلّموا. ورد فی نسخة نصیری ص 78. و نسخة العام 550 ص 80 أ.

این کتاب خدا در میان ماست؛ به آن اقرار کرده‌ایم و تسلیم آن شده‌ایم. و پیمان و روش رسول خدا (ص) در میان ماست؛ جز نادانِ مخالف و ستیزه‌جو با حق، کسی از آن بی‌خبر نیست.

هذا كتاب اللّه بین أظهرنا، به أقررنا، و له أسلمنا؛ و عهد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و سیرته فینا؛ لا یجهل ذلك إلاّ جاهل مخالف معاند عن الحقّ‌.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی. بالسند السابق. و فی تحف العقول ص 129. مرسلا.

پس از حق نگریزید، چنان‌که تندرست از گَر (بیمارِ پوستیِ واگیردار) و انسانِ سالم از بیمار می‌گریزد.

فلا تنفروا من الحقّ نفار الصّحیح من الأجرب، و الباری من ذی السّقم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۷

راه شناخت هدایت و چنگ زدن به کتاب خدا

بدانید که هرگز راه درست را نخواهید شناخت تا کسی را که آن را رها کرده بشناسید؛ و هرگز به پیمان کتاب خدا عمل نخواهید کرد تا کسی را که آن را شکسته بشناسید؛ و هرگز به آن چنگ نخواهید زد تا کسی را که آن را پشت سر انداخته بشناسید؛ و هرگز آن را چنان‌که حقِ خواندنش هست نخواهید خواند تا کسی را که آن را تحریف کرده بشناسید؛ و هرگز گمراهی را نخواهید شناخت تا هدایت را بشناسید؛ و هرگز تقوا (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) را نخواهید شناخت تا کسی را که از مرز گذشته بشناسید.

و اعلموا أنّكم لن تعرفوا الرّشد حتّی تعرفوا الّذی تركه، و لن تأخذوا بمیثاق الكتاب حتّی تعرفوا الّذی نقضه، و لن تمسّكوا به حتّی تعرفوا الّذی نبذه، و لن تتلوه حقّ تلاوته حتّی تعرفوا الّذی حرّفه، و لن تعرفوا الضّلالة حتّی تعرفوا الهدی، و لن تعرفوا التّقوی حتّی تعرفوا الّذی تعدّی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۷

هرگاه این را شناختید، بدعت‌ها (نوآوری‌های ساختگی در دین) و ساختگی‌ها را می‌شناسید، و دروغ بستن به خدا و پیامبرش و تحریف کتاب او را می‌بینید، و می‌بینید که خدا چگونه کسی را که هدایت کرده، راه نشان داده است.

فإذا عرفتم ذلك عرفتم البدع و التّكلّف، و رأیتم الفریة علی اللّه و علی رسوله، و التّحریف لكتابه، و رأیتم كیف هدی اللّه من هدی.

پس مبادا کسانی که نمی‌دانند، شما را به نادانی بکشانند؛ زیرا دانش قرآن را کسی نمی‌داند جز آن‌که طعمش را چشیده باشد؛ پس با آن دانش، نادانی‌اش را دانایی بخشیده، کوری‌اش را بینا کرده و کری‌اش را شنوا ساخته است؛ با آن، دانشِ آنچه را از دست رفته دریافته و پس از مردگی زنده شده است؛ و به سبب آن، نزد خدا ـ که یادش ارجمند است ـ نیکی‌ها را ثبت کرده، بدی‌ها را پاک نموده، و به خشنودیِ خدای بزرگ و برتر دست یافته است.

فلا یجهلنّكم الّذین لا یعلمون، فإنّ القرآن لا یعلم علمه إلاّ من ذاق طعمه؛ فعلّم بالعلم جهله، و بصّر به عماه، و سمّع به صممه؛ و أدرك به علم ما فات، و حیا به بعد إذ مات، و أثبت عند اللّه - عزّ ذكره - به الحسنات، و محا به السّیّئات، فأدرك به رضوانا من اللّه - تبارك و تعالی -.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 319 الباب 8 الحدیث 586. عن احمد بن محمد، عن سعد بن المنذر، عن أبیه، عن جده، عن محمد بن الحسین، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. (و رواه غیره بغیر هذا الإسناد). و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 37. مرسلا.

تشویق به پیروی از خاندان پیامبر و ویژگی‌های آنان

پس این دانش را تنها از اهلش بجویید؛ چرا که آنان نوری هستند که از آن روشنایی می‌گیرند، و پیشوایانی که از آنان پیروی می‌شود؛ و آنان زندگیِ دانش و مرگِ نادانی‌اند.

فالتمسوا ذلك من عند أهله خاصّة، فإنّهم نور یستضاء به، و أئمّة یقتدی بهم، و هم عیش العلم، و موت الجهل.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۷
منابع (۳)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 319 الباب 8 الحدیث 586. عن احمد بن محمد، عن سعد بن المنذر، عن أبیه، عن جده، عن محمد بن الحسین، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. (و رواه غیره بغیر هذا الإسناد).
  2. ورد فی المصدر السابق. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 37. مرسلا.
  3. (**) من: هم عیش. إلی: منبته. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 239.

ویژگی‌های خاندان نبوت و پیوند استوارشان با حق

آنان کسانی‌اند که داوری و حکمتشان از دانششان خبر می‌دهد، و سکوتشان از استواریِ گفتارشان، و ظاهرشان از باطنشان.

هم الّذین یخبر حكمهم عن علمهم، و صمتهم عن حكم منطقهم، و ظاهرهم عن باطنهم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۷
منابع (۱)
  1. حلمهم. ورد فی نسخ النهج.

آیه‌های گران‌قدر قرآن دربارهٔ آنان است، و آنان گنجینه‌های خدای رحمان و معدن‌های نیکی‌اند. اگر سخن بگویند، راست می‌گویند؛ و اگر خاموش بمانند، کسی بر آنان پیشی نمی‌گیرد؛ و اگر داوری کنند، به عدالت رفتار می‌کنند؛ و اگر به استدلال برخیزند، بر حریف چیره می‌شوند.

فیهم كرائم القرآن، و هم كنوز الرّحمن، و معادن الإحسان. إن نطقوا صدقوا، و إن صمتوا لم یسبقوا، و إن حكموا عدلوا، و إن حاجّوا خصموا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۷
منابع (۴)
  1. (***) من: فیهم كرائم القرآن. إلی: لم یسبقوا. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 154.
  2. الإیمان. ورد فی نسخ النهج.
  3. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 798 الحدیث 55. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 514. مرسلا.
  4. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 798 الحدیث 55. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 514. مرسلا.

با حق مخالفت نمی‌کنند و در آن دچار اختلاف نمی‌شوند؛ حق در میان آنان گواهی راستگو و خاموشی گویاست.

لا یخالفون الحقّ‌و لا یختلفون فیه، فهو بینهم شاهد صادق، و صامت ناطق.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۷
منابع (۱)
  1. الدّین. ورد فی نسخ النهج.

آنان ستون‌های اسلام و پناهگاه‌های امن برای پناه بردن هستند.

و هم دعائم الإسلام، و ولائج الاعتصام.

به دست آنان حق به جایگاه اصلی خود بازگشت، و باطل از جایگاهش کنار رفت و زبانش از بیخ بریده شد.

بهم عاد الحقّ إلی نصابه، و انزاح الباطل عن مقامه، و انقطع لسانه عن منبته.

از سوی خدا پیشینه‌ای نیک برای آنان رقم خورده، و از جانب خدای بلندمرتبه حکمی راست دربارهٔ آنان گذشته است؛ و در این، یادآوری و پندی است برای پندگیرندگان.

قد خلت لهم من اللّه سابقة، و مضی فیهم من اللّه - تعالی - حكم صادق؛ و فی ذلك ذكری للذّاكرین.

پس هرگاه دین را شنیدید، آن را با فهمِ به دل سپردن و به کار بستن دریابید، نه با فهمِ شنیدن و بازگو کردن؛ زیرا بازگوکنندگانِ دانش بسیارند و پاسدارانِ آن اندک؛ و فراوانیِ دانش در غیرِ فرمان‌برداری از خدا، مایهٔ گناهان است. و یاری از خدا خواسته می‌شود.

ف اعقلوا الدّین إذا سمعتموه عقل وعایة و رعایة، و لا تعقلوه عقل سماع و روایة؛ فإنّ رواة العلم كثیر، و رعاته قلیل؛ [و] كثرة العلم فی غیر طاعة اللّه مادّة الذّنوب. و اللّه المستعان.

نهج‌البلاغه، حکمت ۹۸
منابع (۴)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 320 الباب 8 الحدیث 586. عن احمد بن محمد، عن سعد بن المنذر، عن أبیه، عن جده، عن محمد بن الحسین، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. (و رواه غیره بغیر هذا الإسناد).
  2. الخبر. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة. و ورد الحقّ فی الكافی بالسند السابق.و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 37. مرسلا.
  3. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 320 الباب 8 الحدیث 586. عن احمد بن محمد، عن سعد بن المنذر، عن أبیه، عن جده، عن محمد بن الحسین، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. (و رواه غیره بغیر هذا الإسناد). و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 37. مرسلا.
  4. ورد فی المصدرین السابقین. و فی محاضرات الأدباء ج 1 ص 35. مرسلا. باختلاف.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۴، صفحهٔ ۹. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن