کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۲۰۱۶ دقیقه خواندن

خطبهٔ طالوتیه؛ سرزنش مردم پس از رحلت پیامبر

خطبهٔ امام (ع) به نام «طالوتیه» که در آن از رسول خدا و اهل‌بیتش (ع) یاد می‌کند

پس از پیامبر: بیست‌وپنج سال صبرمیان ۱۱ تا ۱۳ قمدینهتاریخ تقریبی

خطبهٔ طالوتیه. به روایت کتاب کافی از ابوالهیثم بن تیهان، علی (ع) پس از درگذشت پیامبر در مدینه مردم را سرزنش کرد، چون او را در برابر کنار گذاشته‌شدنش از خلافت یاری نکرده بودند. گفت اگر به شمار یاران طالوت یار داشت، حق را برمی‌گرداند. چند بند دیگر (از جمله پیشگویی دربارهٔ بنی‌امیه) از خطبه‌های دیگر نهج‌البلاغه به آن اضافه شده و زمانشان معلوم نیست.

خطاب به: مردم مدینه

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۱۰۰، خطبهٔ ۱۵۰، خطبهٔ ۸۸، خطبهٔ ۲۰۳، خطبهٔ ۱۳۲، خطبهٔ ۱۶۶

بخش‌های این متن (۲۰)
  1. تفاوت و جدایی خداوند متعال از آفریده‌هایش
  2. ستایش خدای پاک و فضیلت پیامبر (ص)
  3. رساندن پیام الهی به دست پیامبر (ص) و آنچه برای امت به جا گذاشت
  4. فرود آمدن عذاب الهی پس از مهلت دادن و آسایش
  5. تأکید امام (ع) بر اندیشیدن در سرگذشت فرعونیان
  6. دل کندن از دنیا و هشدار دربارهٔ تکیه کردن به آن
  7. تشویق به توشه برداشتن از دنیا برای آخرت
  8. تشویق به پیش فرستادنِ کار نیک پیش از مرگ
  9. نهی از فریبِ دنیا خوردن و غفلت از مرگ
  10. یادآوریِ اینکه انسان هرچه دارد برای بازماندگانش رها می‌کند
  11. تشویق به پیروی از خاندانِ پیامبر و هشدار از اختلاف
  12. نشانه‌های دشمنانِ راهِ خاندانِ پیامبر (ع)
  13. سرانجامِ کارِ منحرفان از راهِ خاندانِ نبوت
  14. حالِ مسلمانان اگر خاندان پیامبر را برای فرمانروایی پیش می‌انداختند
  15. خبر دادن امام (ع) از سرانجامِ انحراف از راهِ خاندان پیامبر
  16. خبر دادن از تفرقه و اختلافی که به شیعیان خواهد رسید
  17. سرانجامِ کارِ شیعیان پس از تفرقه و اختلاف
  18. چرایی چیرگی ستمگران بر امت اسلامی
  19. خبر از چرایی فرمان‌برداری مردم از حکومت بنی‌امیه
  20. اهمیت پیروی از قائم هنگام ظهور و نشانه‌های ظهور

و در آن از فرمانروایی بنی‌امیه، نابودی آن و ظهور قائم (که خدا فرجش را نزدیک کند) خبر داده است

و فیها إخبار بسلطان بنی أمیّة و زواله و ظهور القائم عجّل اللّه فرجه

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

ستایش از آنِ خداست. آنچه خدا بخواهد همان می‌شود. بر خدایی توکل کردم که معبودی جز او نیست.

الحمد للّه. ما شاء اللّه. توكّلت علی اللّه الّذی لا إله إلاّ هو.

او زنده بود، بی‌آنکه «چگونگی» داشته باشد. برای او «بودنی» نبود، و برای بودنش «چگونگی» نبود، و برایش «کجایی» نبود. نه در چیزی بود و نه بر چیزی، و برای بودنِ خود مکانی پدید نیاورد. پس از آنکه چیزها را هستی بخشید نیرومندتر نشد، و پیش از پدید آوردنِ آفریده‌ها احساس تنهایی نمی‌کرد. پیش از آفریدنِ هستی از پادشاهی تهی نبود، و پس از رفتن و نابودیِ آن هم از قدرت تهی نخواهد بود.

كان حیّا بلا "كیف" ،و لم یكن له "كان" ،و لا كان لكانه "كیف" ،و لا كان له "أین" ،و لا كان فی شیء، و لا كان علی شیء، و لا ابتدع لكانه مكانا، و لا قوی بعد ما كوّن الأشیاء، و لا كان مستوحشا قبل الابتداع، و لا كان خلوا من الملك قبل إنشائه، و لا یكون خلوا من القدرة بعد ذهابه.

منابع (۱)
  1. لمكانه. ورد فی التوحید للصدوق ص 141 الحدیث 6. عن محمد بن الحسن ابن احمد بن الولید، عن محمد بن یحیی العطار، عن الحسین بن الحسن بن أبان، عن محمد بن أورمة، عن یحیی بن یحیی، عن عبد اللّه بن الصامت، عن عبد الأعلی، عن موسی الكاظم علیه السّلام.

تفاوت و جدایی خداوند متعال از آفریده‌هایش

خداوندِ عزیز و بزرگ زنده بود، بی‌آنکه زندگی‌اش نوپدید باشد، و بی‌آنکه بودنش در وصف بگنجد، و بی‌آنکه چگونگیِ محدودی داشته باشد، و بی‌آنکه در جایی بایستد، و بی‌آنکه در مکانی ساکن باشد.

كان اللّه - عزّ و جلّ - حیّا بلا حیاة حادثة، و لا كون موصوف، و لا كیف محدود، و لا أین موقوف، و لا مكان ساكن.

پیش از آنکه چیزی را پدید آورد پادشاه بود، و پس از پدید آوردنِ هستی نیز مالک آن است.

[كان] ملكا قبل أن ینشئ شیئا، و مالكا بعد إنشائه للكون.

هر چه را خواست، هر زمان که خواست، با اراده و قدرت خویش پدید آورد.

أنشأ ما شاء حین شاء بمشیئته و قدرته.

هرگاه چیزی را اراده کند، پدید می‌آید؛ بی‌مشورت و بی‌کمک گرفتن و بی‌خبر گرفتن از کسی. و دربارهٔ هیچ‌یک از آفریده‌هایش که اراده کند، از کسی چیزی نمی‌پرسد.

إذا أراد شیئا كان، بلا مشورة، و لا مظاهرة، و لا مخابرة؛ و لا یسأل أحدا عن شیء من خلقه أراده.

آغاز بود بی‌چگونگی، و پایان خواهد بود بی‌مکان.

كان أوّلا بلا كیف، و یكون آخرا بلا أین.

و «کُلُّ شَیْ‌ءٍ هالِکٌ إِلاّ وَجْهَهُ» (هر چیزی نابودشدنی است جز ذات او).

و كُلُّ شَیْ‌ءٍ هالِكٌ إِلاّ وَجْهَهُ .

منابع (۱)
  1. القصص/ 88.

«لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبارَکَ اللّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ» (آفرینش و فرمان از آنِ اوست؛ بزرگ و پربرکت است خداوند، پروردگار جهانیان).

لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبارَكَ اللّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ .

منابع (۱)
  1. الأعراف/ 54.

برای خدا مرزی نیست، و با چیزی که شبیه او باشد شناخته نمی‌شود. از درازیِ ماندگاری‌اش پیر نمی‌شود، و از ترس و وحشتی سست نمی‌شود، و آن‌گونه که آفریده‌هایش می‌ترسند نمی‌ترسد. بلکه شنواست بی‌گوش، و بیناست بی‌چشم، و نیرومند است بی‌آنکه نیرویش از آفریده‌هایش باشد.

و لیس للّه حدّ، و لا یعرف بشیء یشبهه؛ و لا یهرم لطول بقائه، و لا یضعف لذعرة، و لا یخاف كما تخاف خلیقته؛ و لكن سمیع بغیر سمع، و بصیر بغیر بصر، و قویّ بغیر قوّة من خلقه.

مردمکِ چشمِ بینندگان او را درنمی‌یابد، و گوشِ شنوندگان بر او احاطه پیدا نمی‌کند؛ «لا تُدْرِکُهُ اَلْأَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ» (چشم‌ها او را درنمی‌یابند و اوست که چشم‌ها را درمی‌یابد، و او باریک‌بین و آگاه است).

لا تدركه حدق النّاظرین، و لا یحیط به سمع السّامعین؛ لا تُدْرِكُهُ اَلْأَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِكُ الْأَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ .

منابع (۱)
  1. الأنعام/ 103. و وردت الفقرات فی الكافی للكلینی ج 8 ص 26 الحدیث 5. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی، عن عبد اللّه بن أیوب الأشعری، عن عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن سلمی بن كهیل، عن أبی الهیثم بن التیهان، عن علی علیه السّلام. و فی التوحید للصدوق ص 141 الحدیث 6. عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن یحیی العطار، عن الحسین ابن الحسن بن أبان، عن محمد بن أورمة، عن یحیی بن أبی یحیی، عن عبد اللّه ابن الصامت، عن عبد الأعلی، عن موسی الكاظم علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 159. عن السید أبی طالب، عن أبیه، عن أبی محمد عبد اللّه بن احمد بن سلام، عن أبیه، عن أبی معمر، عن سلیمان بن راشد، عن حمید بن مسلم، عن أبی الهیثم بن التیهان، عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 25. مرسلا. باختلاف.

ستایش خدای پاک و فضیلت پیامبر (ص)

ستایش از آنِ خدایی است که بخشش خود را در میان آفریدگانش گسترانده، و دستِ بخشندگی‌اش را در میان آنان گشوده است. او را در همهٔ کارهایش می‌ستاییم، و برای رعایتِ حقوقش از او یاری می‌جوییم.

الحمد للّه النّاشر فی الخلق فضله، و الباسط فیهم بالجود یده. نحمده فی جمیع أموره، و نستعینه علی رعایة حقوقه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۰

و گواهی می‌دهیم که معبودی جز او نیست، و محمد بنده و فرستادهٔ اوست.

و نشهد أن لا إله غیره، و أنّ محمّدا عبده و رسوله.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۰

خدا او را فرستاد تا فرمانش را آشکارا برساند و به یادش زبان بگشاید؛ پس او (ص) پیام الهی را امانت‌دارانه رساند و در راهِ درست گام برداشت و رفت.

أرسله بأمره صادعا، و بذكره ناطقا؛ فأدّی، صلّی اللّه علیه و آله، الرّسالة أمینا، و مضی رشیدا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۰
منابع (۳)
  1. فبلّغ. ورد فی الكافی. بالسند السابق.
  2. ورد فی المصدر السابق.
  3. و أنهج الدّلالة. ورد فی المصدر السابق.

رساندن پیام الهی به دست پیامبر (ص) و آنچه برای امت به جا گذاشت

و پرچم حق را در میان ما به جا گذاشت؛ هر کس از آن جلو بیفتد از دین بیرون می‌رود، و هر کس از آن عقب بماند نابود می‌شود، و هر کس همراه آن بماند به حق می‌رسد.

و خلّف فینا رایة الحقّ، من تقدّمها مرق، و من تخلّف عنها زهق، و من لزمها لحق.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۰
منابع (۱)
  1. تأخّر. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 123.

راهنمای این پرچم، در سخن گفتن آرام و با درنگ است؛ دیر برمی‌خیزد، اما هنگامی که برخاست شتابان کار می‌کند.

دلیلها مكیث الكلام، بطیء القیام، سریع إذا قام.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۰

پس هنگامی که شما در برابر او سرِ فرمان فرود آورید و با انگشتانتان به او اشاره کنید، مرگ به سراغش می‌آید و او را می‌برد.

فإذا أنتم ألنتم له رقابكم، و أشرتم إلیه بأصابعكم، جاءه الموت فذهب به.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۰

اما هنگامی که خداوند جانِ فرستاده‌اش (ص) را گرفت، گروهی به گذشتهٔ خود بازگشتند و راه‌های انحرافی آنان را به نابودی کشاند. به همدمانِ نفوذیِ بیگانه تکیه کردند، با غیرِ خویشاوندان پیوند برقرار ساختند، و رشته‌ای را که به دوستی‌اش فرمان یافته بودند رها کردند. بنا را از شالودهٔ استوارش کندند و در غیرِ جای خودش ساختند. شما پس از او، تا هر زمان که خدا خواست درنگ کردید، تا آنکه خدا کسی را برایتان برانگیزد که شما را گرد آورد و پراکندگی‌تان را سامان دهد.

حتّی إذا قبض اللّه رسوله صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، رجع قوم علی الأعقاب، و غالتهم السّبل، و اتّكلوا علی الولائج، و وصلوا غیر الرّحم، و هجروا السّبب الّذی أمروا بمودّته، و نقلوا البناء عن رصّ أساسه فبنوه فی غیر موضعه. فلبثتم بعده ما شاء اللّه حتّی یطلع اللّه لكم من یجمعكم، و یضمّ نشركم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۰
منابع (۲)
  1. النّسب. ورد فی نسخة العام 400 ص 174.
  2. (**) من: فلبثتم. إلی: جمیعا. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 100.

پس به کسی که رو نیاورده طمع نبندید، و از کسی که پشت کرده ناامید نشوید؛ زیرا کسی که پشت کرده، چه بسا یکی از دو پایش بلغزد ولی پای دیگرش استوار بماند، پس بازگردد تا هر دو پایش با هم استوار شود.

فلا تطمعوا فی غیر مقبل، و لا تیأسوا من مدبر؛ فإنّ المدبر عسی أن تزلّ إحدی قائمتیه، و تثبت الأخری، فترجع حتّی تثبتا جمیعا.

منابع (۱)
  1. فلا تطعنوا. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 80. و نسخة الإسترابادی ص 123.و ورد فلا تطعنوا فی عین مقبل فی نسخة العطاردی ص 110.

فرود آمدن عذاب الهی پس از مهلت دادن و آسایش

اما بعد، خدای پاک و برتر هرگز گردنکشانِ هیچ روزگاری را درهم نشکسته مگر پس از مهلت دادن و آسایش؛ و استخوانِ شکستهٔ هیچ امتی را پیوند نزده مگر پس از تنگنا و گرفتاری. مردم! در کمتر از آن پیشامدهای سختی که پیشِ رو دارید و آن فراوانی و خوشی‌ای که پشتِ سر گذاشتید، مایهٔ عبرت هست. ولی نه هر که دل دارد خردمند است، و نه هر که گوش دارد شنوا، و نه هر که چشم دارد بینا.

أمّا بعد؛ فإنّ اللّه - سبحانه و تعالی - لم یقصم جبّاری دهر قطّ إلاّ بعد تمهیل و رخاء، و لم یجبر كسر عظم أحد من الأمم إلاّ بعد أزل و بلاء. أیّها النّاس؛ و فی دون ما استقبلتم من خطب، و استدبرتم من خصب معتبر؛ و ما كلّ ذی قلب بلبیب، و لا كلّ ذی سمع بسمیع، و لا كلّ ذی ناظر ببصیر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۸
منابع (۶)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 63 الحدیث 22. عن احمد بن محمد الكوفی، عن جعفر بن عبد اللّه المحمدی، عن أبی روح فرج بن قرّة، عن جعفر بن عبد اللّه، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.
  2. ورد فی المصدر السابق. و فی الإرشاد للمفید ص 155. مرسلا عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.
  3. ورد فی المصدرین السابقین.
  4. عتب. ورد فی متن شرح ابن أبی الحدید ج 6 ص 384. و نسخة عبده ص 208.و نسخة الصالح ص 121. و نسخة العطاردی ص 86. و ورد عطب فی الكافی بالسند السابق. و ورد عصر فی الإرشاد بالسند السابق. و فی عیون الأخبار ج 1 ص 298. مرسلا.
  5. خطب. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 59. و نسخة نصیری ص 95. و نسخة العام 550 ص 36 أ. و نسخة الآملی ص 58. و نسخة عبده ص 208. و هامش متن منهاج البراعة ج 6 ص 241. و نسخة الصالح ص 121. و نسخة العطاردی ص 86.
  6. عین. ورد فی الإرشاد للمفید ص 155. مرسلا عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و الكافی للكلینی ج 8 ص 63 الحدیث 22. عن احمد بن محمد الكوفی، عن جعفر بن عبد اللّه المحمدی، عن أبی روح فرج بن قرّة، عن جعفر بن عبد اللّه، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.

تأکید امام (ع) بر اندیشیدن در سرگذشت فرعونیان

بندگان خدا! هشیار باشید و در آنچه به کارتان می‌آید خوب بنگرید. سپس به سرزمین‌ها و خانه‌های کسانی بنگرید که خدا به سزای کردارشان آنان را کیفر داد؛ همان‌ها که به شیوهٔ فرعونیان می‌زیستند و صاحب باغ‌ها و چشمه‌سارها، و کشتزارها و جایگاهی ارجمند بودند.

ألا فأحسنوا النّظر، عباد اللّه، فیما یعنیكم، ثمّ انظروا إلی عرصات من قد أقاده اللّه بعمله، كانوا علی سنّة من آل فرعون، أهل جنّات و عیون، و زروع و مقام كریم.

منابع (۱)
  1. یعینكم. ورد فی بحار الأنوار (مجلد قدیم) ج 8 ص 374. عن الكافی.

سپس بنگرید که خداوند پس از آن خرمی و شادمانی، و آن آسایشگاهِ پر از امنیت و شادی و فرمانروایی، کارشان را به چه هلاکت و نابودی‌ای پایان داد. اینک این سرزمینِ آنان پیشِ رویِ هوشیاران و نشانه‌شناسان است، «وَ إِنَّها لَبِسَبِیلٍ مُقِیمٍ» (و آن بر سرِ راهی همیشگی قرار دارد).

ثمّ انظروا بما ختم اللّه لهم من الثّبور بعد النّضرة و السّرور، و مقیل من الأمن و الحبور، و الأمر و النّهی؛ فها هی عرصة للمتوسّمین، وَ إِنَّها لَبِسَبِیلٍ مُقِیمٍ .

منابع (۱)
  1. الحجر/ 76.

و برای هر کس از شما که شکیبایی کند، سرانجامِ نیک در بهشت‌هاست و به خدا سوگند جاودان خواهید ماند؛ «وَ لِلّهِ عاقِبَةُ اَلْأُمُورِ» و سرانجامِ کارها از آنِ خداست.

و لمن صبر منكم العاقبة فی الجنان، و اللّه، مخلّدون، وَ لِلّهِ عاقِبَةُ اَلْأُمُورِ .

منابع (۱)
  1. الحج/ 41.

شگفتا از خردمندان! چگونه در گذرگاهِ سیل‌ها ماندگار شدند و مهمانِ میزبانی ناامن شدند!

فواها لأهل العقول؛ كیف أقاموا بمدرجة السّیول، و استضافوا غیر مأمون!!.

منابع (۱)
  1. ورد فی عیون الأخبار لابن قتیبة ج 1 ص 298. مرسلا. و فی الإرشاد ص 155.مرسلا عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق عن علی علیهما السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 53 الحدیث 22. عن احمد بن محمد الكوفی، عن جعفر بن عبد اللّه المحمدی، عن أبی روح فرج بن قرّة، عن جعفر بن عبد اللّه، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی مجمع البحرین ج 3 ص 558. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

دل کندن از دنیا و هشدار دربارهٔ تکیه کردن به آن

مردم! دنیا تنها سرای گذر است، و آخرت سرای ماندن؛

أیّها النّاس؛ إنّما الدّنیا دار مجاز، و الآخرة دار قرار؛

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۳
منابع (۲)
  1. إنّ. ورد فی نسخة نصیری ص 133.
  2. دار ممرّ... دار مستقرّ. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 301 الحدیث 39. مرسلا.و فی ارشاد القلوب ج 1 ص 19. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 177.مرسلا. و فی معجم البلدان ج 3 ص 457. عن الأصمعی، عن أعرابی. و فی تفسیر روح الجنان ج 9 ص 450. مرسلا. باختلاف یسیر. و ورد دار فناء... دار بقاء فی أمالی الصدوق ص 171. عن محمد بن أبی القاسم الإسترابادی، عن احمد ابن الحسن الحسینی، عن الحسن العسكری، عن أبیه، عن محمد الجواد، عن أبیه علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن أبیه الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ج 2 ص 267 الحدیث 56. عن محمد ابن القاسم المفسّر، و یشترك فی الباقی مع السند الوارد فی أمالی الصدوق. و فی مشكاة الأنوار ص 468. مرسلا. و فی روضة الواعظین ص 442. مرسلا.

تشویق به توشه برداشتن از دنیا برای آخرت

پس خدا رحمتتان کند، از گذرگاهِ خود برای اقامتگاهتان توشه بردارید، و پرده‌های آبرویتان را نزدِ کسی که رازهایتان را می‌داند ندرید.

فخذوا، رحمكم اللّه، من ممرّكم لمقرّكم، و لا تهتكوا أستاركم عند من یعلم أسراركم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۳
منابع (۲)
  1. ورد فی الإرشاد ص 156. مرسلا عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی كشف الیقین ص 179. مرسلا.
  2. لا تخفی علیه أسراركم. ورد فی المصدرین السابقین.. و فی عیون الأخبار لابن أبی قتیبة ج 1 ص 298. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 4 ص 170. مرسلا. و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ج 2 ص 267 الحدیث 56. عن محمد بن القاسم المفسر، عن احمد بن الحسن الحسینی، عن الحسن العسكری، عن أبیه، عن محمد الجواد، عن أبیه علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن أبیه الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 172. الحدیث 174-10.مرسلا. و فی روضة الواعظین ص 442. مرسلا. و فی تفسیر روح الجنان ج 9 ص 450. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 61. عن أبی الحسن علی بن احمد، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن أبی بكر محمد بن الحسن بن درید، عن عبد الرحمن ابن أخی الأصمعی، عن عمه، عن أعرابی، عن علی علیه السّلام.

و پیش از آنکه بدن‌هایتان از دنیا بیرون برود، دل‌هایتان را از آن بیرون ببرید؛ چرا که در دنیا آزمایش شده‌اید و برای غیرِ آن آفریده شده‌اید.

و أخرجوا من الدّنیا قلوبكم من قبل أن تخرج منها أبدانكم؛ ففیها اختبرتم، و لغیرها خلقتم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۳
منابع (۱)
  1. تخرج. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 204. و نسخة نصیری ص 133. و نسخة الآملی ص 178.

حکایتِ دنیا تنها حکایتِ زهر است که کسی که آن را نمی‌شناسد می‌خورد.

إنّما مثل الدّنیا مثل السّمّ یأكله من لا یعرفه.

منابع (۱)
  1. ورد فی الإرشاد. و عیون أخبار الرضا علیه السّلام. بالسندین السابقین. و أمالی الصدوق ص 171. و كشف الیقین. و روضة الواعظین. و فی غرر الحكم ج 1 ص 52 الحدیث 1452. مرسلا. و فی ارشاد القلوب ج 1 ص 19. مرسلا. و فی معجم البلدان ج 3 ص 457. عن الأصمعی، عن أعرابی (!). و فی مشكاة الأنوار ص 468. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

تشویق به پیش فرستادنِ کار نیک پیش از مرگ

وقتی انسان می‌میرد، مردم می‌گویند: «چه به جا گذاشت؟» و فرشتگان می‌گویند: «چه پیش فرستاد؟» خدا پدرانتان را بیامرزد! بخشی را پیش بفرستید تا به سودِ شما باشد، و همه را به جا نگذارید که به زیانِ شما شود.

إنّ المرء، إذا هلك، قال النّاس: ما ترك، و قالت الملائكة: ما قدّم. للّه آباؤكم؛ فقدّموا بعضا یكن لكم، و لا تخلّفوا كلاّ فیكون علیكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۳
منابع (۴)
  1. العبد. ورد فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ج 2 ص 267 الحدیث 56. عن محمد بن القاسم المفسّر، عن احمد بن الحسن الحسینی، عن الحسن العسكری، عن أبیه، عن محمد الجواد، عن أبیه علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن أبیه الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السلام. و فی أمالی الصدوق ص 171. الحدیث 174-10. مرسلا. و فی روضة الواعظین ص 442. مرسلا. و فی مشكاة ألأنوار ص 468. مرسلا. و فی المواعظ للصدوق ج 1 ص 27. و فی عیون الأخبار لابن أبی قتیبة ج 1 ص 298. مرسلا.
  2. أخّر. ورد فی المصادر السابقة، عدا مواعظ الصدوق.
  3. لكم قرضا. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 185. و نسخة عبده ص 461.و متن مصادر نهج البلاغة ج 3 ص 98. و نسخة الصالح ص 321. و نسخة العطاردی ص 239. عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكنهو - الهند، و عن نسخة مكتبة جامعة علیكره - الهند،
  4. علیكم فرضا. ورد فی هامش نسخة ابن المؤدب ص 204. و ورد فقدّموا فضلا یكن لكم، و لا تؤخّروا كیلا تكون حسرة علیكم فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام. بالسند السابق. و فی عیون الأخبار لابن أبی قتیبة. و فی أمالی الصدوق ص 172. عن محمد ابن أبی القاسم الأسترابادی، عن احمد بن الحسن الحسینی، و یشترك فی الباقی مع السند الوارد فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام. و فی روضة الواعظین ص 442. مرسلا. و فی مشكاة الأنوار ص 468.مرسلا. و فی كشف الیقین ص 180. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

چرا که محروم کسی است که از خیرِ مالش بی‌بهره بماند، و رشک‌بردنی کسی است که ترازوی اعمالش را با صدقه‌ها و کارهای نیک سنگین کند، و با آن‌ها جایگاهش را در بهشت نیکو سازد، و راهِ گذرش را بر صراط (گذرگاهی که در قیامت باید از آن گذشت) پاکیزه کند.

فإنّ المحروم من حرم خیر ماله، و المغبوط من ثقل بالصّدقات و الخیرات موازینه، و أحسن فی الجنّة بها مهاده، و طیّب علی الصّراط بها مسلكه.

منابع (۱)
  1. ورد فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ج 2 ص 267 الحدیث 56. عن محمد بن القاسم المفسر، عن احمد بن الحسن الحسینی، عن الحسن العسكری، عن أبیه، عن محمد الجواد، عن أبیه علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن أبیه الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 171. الحدیث 174-10.مرسلا. و فی روضة الواعظین ص 442. مرسلا. و فی مشكاة الأنوار ص 468. مرسلا.و فی كشف الیقین ص 180. مرسلا.

به خدا سوگند، این کار جدی است نه بازی، و حق است نه دروغ. و آن چیزی جز مرگ نیست که بانگ‌زننده‌اش صدایش را به گوش رسانده و راننده‌اش شتاب گرفته است.

فإنّه، و اللّه، الجدّ لا اللّعب، و الحقّ لا الكذب. و ما هو إلاّ الموت قد أسمع داعیه، و أعجل حادیه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۳۲

نهی از فریبِ دنیا خوردن و غفلت از مرگ

پس انبوهِ مردم تو را از خودت غافل نکند و نفریبد. تو پیشینیانِ خود را دیدی: همان کسی را که مال‌ها اندوخت و از تنگدستی ترسید و با آرزوهای دراز و دور پنداشتنِ مرگ، خود را از عاقبت‌ها در امان دانست؛ دیدی که چگونه مرگ بر او فرود آمد و از وطنش آواره‌اش کرد و از پناهگاهِ امنش بیرون کشید، در حالی که بر چوب‌های تابوت برده می‌شد و مردان او را بر دوش می‌کشیدند و با سرِ انگشتان نگه می‌داشتند و دست‌به‌دست به یکدیگر می‌سپردند.

فلا یغرّنّك سواد النّاس من نفسك، و قد رأیت من كان قبلك ممّن جمع الأموال، و حذر الإقلال، و أمن العواقب، طول أمل، و استبعاد أجل، كیف نزل به الموت فأزعجه عن وطنه، و أخذه من مأمنه، محمولا علی أعواد المنایا، یتعاطی به الرّجال الرّجال، حملا علی المناكب، و إمساكا بالأنامل.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۳۲
منابع (۱)
  1. المال. ورد فی نسخة العام 400 ص 156. و نسخة ابن المؤدب ص 111. و نسخة الآملی ص 108. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 156. و نسخة الإسترابادی ص 176. و نسخة عبده ص 301. و نسخة الصالح ص 190.

یادآوریِ اینکه انسان هرچه دارد برای بازماندگانش رها می‌کند

مگر ندیدید کسانی را که آرزوهای دورودراز می‌کنند و ساختمان‌های استوار می‌سازند و مالِ فراوان می‌اندوزند؟!

أ ما رأیتم الّذین یأملون بعیدا، و یبنون مشیدا، و یجمعون كثیرا؟!!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۳۲

خانه‌هایشان گور شد و آنچه اندوختند تباه شد؛ اموالشان به وارثان رسید و همسرانشان به مردمی دیگر؛ نه بر کارِ نیکی می‌افزایند و نه از گناهی پوزش و بازگشت می‌طلبند.

أصبحت بیوتهم قبورا، و ما جمعوا بورا؛ و صارت أموالهم للوارثین، و أزواجهم لقوم آخرین؛ لا فی حسنة یزیدون، و لا من سیّئة یستعتبون.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۳۲
منابع (۱)
  1. كیف أصبحت. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 111. و متن شرح ابن أبی الحدید ج 8 ص 268. و متن شرح ابن میثم ج 3 ص 150. و متن منهاج البراعة ج 8 ص 293. و نسخة العطاردی ص 153.

پس هر کس تقوا (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) را پوششِ درونِ دلش سازد، در کارش پیشی می‌گیرد و عملش رستگار می‌شود.

فمن أشعر التّقوی قلبه برز مهله، و فاز عمله.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۳۲
منابع (۱)
  1. برّز مهله. ورد فی نسخة العام 400 ص 157. و نسخة ابن المؤدب ص 111.و نسخة الآملی ص 108. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 157. و نسخة الإسترابادی ص 176. و نسخة عبده ص 302. و نسخة الصالح ص 190.

پس فرصتِ تقوا را غنیمت بشمارید و برای بهشت، کارِ بهشت را انجام دهید.

فاهتبلوا هبلها، و اعملوا للجنّة عملها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۳۲

چرا که دنیا برای شما سرای ماندن آفریده نشده، بلکه گذرگاهی برایتان آفریده شده است تا از آن، کارهای شایسته را توشهٔ سرای ماندگار کنید.

فإنّ الدّنیا لم تخلق لكم دار مقام، بل خلقت لكم مجازا لتزوّدوا منها الأعمال الصّالحة إلی دار القرار.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۳۲
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 269 الحدیث 323. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 148. مرسلا.

پس در دنیا آمادهٔ کوچ باشید و مرکب‌ها را برای جدایی و رفتن نزدیک آورید. مبادا نقدِ زودگذرِ دنیا شما را بفریبد و فریب و آزمایشِ آن گولتان بزند.

فكونوا منها علی أوفاز، و قرّبوا الظّهور للزّیال، و لا تخدعنّكم منها العاجلة، و لا تغرّنّكم فیها الفتنة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۳۲
منابع (۲)
  1. للزّوال. ورد فی
  2. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 269 الحدیث 323. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 148. مرسلا.

تشویق به پیروی از خاندانِ پیامبر و هشدار از اختلاف

بدانید که مَثَلِ خاندانِ محمد (ص) مَثَلِ ستارگانِ آسمان است؛ هرگاه ستاره‌ای از آن‌ها غروب کند، ستاره‌ای دیگر طلوع می‌کند. پس گویی نعمت‌های خدا در میانِ شما کامل شده و خدا آنچه را آرزو داشتید به شما نشان داده است.

ألا إنّ مثل آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم كمثل نجوم السّماء؛ إذا خوی منها نجم طلع نجم. فكأنّكم قد تكاملت من اللّه فیكم الصّنائع، و أراكم ما كنتم تأملون.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۰
منابع (۱)
  1. تعملون ورد فی نسخة الإسترابادی ص 124.

شگفتا! و چرا در شگفت نباشم از خطای این فرقه‌ها با آن‌همه اختلافِ دلیل‌هایشان در دینشان! و بدا به حالِ این امتی که از راهِ درستِ خود منحرف می‌شوند و از هدایتِ خود روی برمی‌گردانند.

فیا عجبا! و ما لی لا أعجب من خطإ هذه الفرق علی اختلاف حججها فی دینها!!!. و بؤسا لهذه الأمّة الجائرة فی قصدها، الرّاغبة عن رشدها.

منابع (۴)
  1. (**) من: فیا عجبا. إلی: محكمات. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 88.
  2. عجبی. ورد فی نسخة عبده ص 208. و هامش متن منهاج البراعة ج 6 ص 241.
  3. الحائرة. ورد فی بحار الأنوار (مجلد قدیم) ج 8 ص 374. عن الإرشاد للمفید.مرسلا عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق عن علی علیهما السّلام.
  4. ورد فی المصدر السابق. و فی الإرشاد للمفید ص 155. بالسند السابق. باختلاف.

نشانه‌های دشمنانِ راهِ خاندانِ پیامبر (ع)

نه جای پای پیامبری را دنبال می‌کنند، نه از کردارِ جانشینِ پیامبری پیروی می‌کنند، نه به غیب ایمان می‌آورند و نه از عیب و زشتی خودداری می‌کنند.

لا یقتصّون أثر نبیّ، و لا یقتدون بعمل وصیّ، و لا یؤمنون بغیب، و لا یعفّون عن عیب.

منابع (۲)
  1. لا یقتفون. ورد فی بحار الأنوار (مجلد قدیم) ج 8 ص 374. عن الإرشاد للمفید. مرسلا عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق عن علی علیهما السّلام.و فی الإرشاد ص 155. بالسند السابق. و فی منهاج البراعة ج 6 ص 249. مرسلا.
  2. لا یرعوون من. ورد فی الإرشاد للمفید. بالسند السابق.

در تاریکیِ شبهه‌ها کار می‌کنند و در راهِ شهوت‌ها گام برمی‌دارند.

یعملون فی الشّبهات، و یسیرون فی الشّهوات.

منابع (۱)
  1. المبهمات. ورد فی المصدر السابق.

کارِ نیک در میانِ آنان چیزی است که خودشان پسندیده و شناخته‌اند، و کارِ ناپسند نزدِ آنان چیزی است که خودشان نپسندیده و انکار کرده‌اند.

المعروف فیهم ما عرفوا، و المنكر عندهم ما أنكروا.

در گره‌های سخت به خودشان پناه می‌برند و در مسائلِ مبهم بر نظرهای خود تکیه می‌کنند.

مفزعهم فی المعضلات إلی أنفسهم، و تعویلهم فی المبهمات علی آرائهم.

گویی هر یک از آنان پیشوای خویش است و در آنچه می‌بیند، از پیشِ خود به دستاویزهای مطمئن و ریسمان‌های محکم چنگ زده است.

كأنّ كلّ امرئ منهم إمام نفسه، قد أخذ منها فیما یری بعری ثقات، و أسباب محكمات.

منابع (۱)
  1. موثقات. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 60. و ورد وثیقات فی الكافی للكلینی ج 8 ص 53 الحدیث 22. عن احمد بن محمد الكوفی، عن جعفر بن عبد اللّه المحمدی، عن أبی روح فرج بن قرّة، عن جعفر بن عبد اللّه، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی غرر الحكم ج 2 ص 524 الحدیث 81. مرسلا.

سرانجامِ کارِ منحرفان از راهِ خاندانِ نبوت

پس پیوسته در کج‌روی‌اند؛ در انحراف از راهِ راست کوتاهی نمی‌کنند و هرگز جز بر خطایشان افزوده نخواهد شد.

فلا یزالون بجور، لا یألون قصدا، و لن یزدادوا إلاّ خطأ.

به هیچ نزدیکی‌ای دست نمی‌یابند و هرگز جز بر دوری‌شان از خدای ارجمند و بزرگ افزوده نخواهد شد؛ زیرا سخت به یکدیگر خو گرفته‌اند و یکدیگر را تصدیق می‌کنند.

لا ینالون تقرّبا، و لن یزدادوا إلاّ بعدا من اللّه - عزّ و جلّ -، لشدّة أنس بعضهم ببعض، و تصدیق بعضهم لبعض.

همهٔ این‌ها از سرِ روی‌گردانی از میراثی است که فرستادهٔ خدا، پیامبرِ درس‌نخوانده (ص)، به جا گذاشت، و از سرِ رمیدن از خبرهایی است که او از سوی آفرینندهٔ آسمان‌ها و زمین، همان دانای آگاه، به آنان رساند.

كلّ ذلك حیادا ممّا ورّث الرّسول النّبیّ الأمّیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و نفورا عمّا أدّی إلیهم من أخبار فاطر السّماوات و الأرض العلیم الخبیر.

منابع (۱)
  1. وحشة. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 53 الحدیث 22. عن احمد بن محمد الكوفی، عن جعفر بن عبد اللّه المحمدی، عن أبی روح فرج بن قرّة، عن جعفر ابن عبد اللّه، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.

پس آنان اهلِ کوری و تاریکی‌ها، پناهگاه‌های شبهه‌ها، و پیشوایانِ سرگردانی و گمراهی و شک‌اند.

فهم أهل عشوات، و كهوف شبهات، و قادة حیرة و ضلالة و ریبة.

کسی که خدا او را به خودش و نظرش واگذاشته و در گمراهی‌ها غرق شده است، نزدِ آن که او را نمی‌شناسد امین شمرده می‌شود و نزدِ کسی که از حالش بی‌خبر است، دور از تهمت است.

من وكله اللّه إلی نفسه و رأیه، فاغرورق فی الأضالیل، فهو مأمون عند من یجهله، غیر متّهم عند من لا یعرفه.

چقدر امتی که از سرپرستانِ خود روی گردانده، شبیهِ چهارپایانی است که چوپانانشان از کنارشان رفته‌اند!

فما أشبه أمّة صدّت عن ولاتها بأنعام قد غاب عنها رعاؤها.

این در حالی است که خدا نشان دادنِ راهِ راست را بر عهده گرفته است، «لِیَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ یَحْیی مَنْ حَیَّ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ إِنَّ اللّهَ لَسَمِیعٌ عَلِیمٌ»؛ تا هر که نابود می‌شود با حجت و دلیلِ روشن نابود شود، و هر که زنده می‌ماند با حجت و دلیلِ روشن زنده بماند، و به‌راستی خدا شنوا و داناست.

هذا و قد ضمن اللّه قصد السّبیل، لِیَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ یَحْیی مَنْ حَیَّ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ إِنَّ اللّهَ لَسَمِیعٌ عَلِیمٌ .

منابع (۱)
  1. الأنفال/ 42.

ای امتِ سرگردان در دینش پس از پیامبرش! امتی که فریبش دادند و فریب خورد؛ نیرنگِ فریب‌دهنده‌اش را شناخت، اما بر همان چه شناخته بود پافشاری کرد؛ از هوس‌هایش پیروی کرد و در تاریکیِ گمراهی‌اش کورمال و بی‌هدف راه رفت.

أیّتها الأمّة المتحیّرة بعد نبیّها فی دینها؛ الّتی خدعت فانخدعت، و عرفت خدیعة من خدعها فأصرّت علی ما عرفت، و اتّبعت أهواءها، و خبطت فی عشواء غوایتها.

حق برای این امت آشکار شد اما از آن رو برگرداند، و راهِ روشن پدیدار شد اما از آن کناره گرفت.

و قد استبان لها الحقّ فصدعت عنه، و الطّریق الواضح فتنكّبته.

حالِ مسلمانان اگر خاندان پیامبر را برای فرمانروایی پیش می‌انداختند

بدانید! سوگند به خدایی که دانه را شکافت و جاندار را آفرید، اگر شما کسی را که خدا پیش انداخته بود پیش می‌انداختید، و کسی را که خدا پس زده بود پس می‌زدید، و ولایت (سرپرستی و فرمانروایی) و میراث را همان‌جا می‌گذاشتید که خدا گذاشته بود، و دانش را از معدنِ آن می‌گرفتید، و آب را با گوارایی‌اش می‌نوشیدید، و خیر و نیکی را از جایگاهش اندوخته می‌کردید، و راه را از جایِ روشنش در پیش می‌گرفتید، و حق را از مسیرش می‌پیمودید، راه‌ها برایتان گشوده و روشن می‌شد، نشانه‌ها برایتان پدیدار می‌شد، و اسلام برایتان می‌درخشید. آنگاه در رفاه و فراوانی روزی می‌خوردید، هیچ نیازمندی در میان شما نیازمند نمی‌ماند، و نه به مسلمانی از شما ستم می‌شد و نه به هم‌پیمانی (غیرمسلمانِ در پناه اسلام).

أما و الّذی فلق الحبّة و برأ النّسمة؛ لو أنّكم كنتم قدّمتم من قدّم اللّه، و أخّرتم من أخّر اللّه، و جعلتم الولایة و الوراثة حیث جعلها اللّه، و اقتبستم العلم من معدنه، و شربتم الماء بعذوبته، و ادّخرتم الخیر من موضعه، و أخذتم الطّریق من واضحه، و سلكتم الحقّ من نهجه؛ لانتهجت لكم السّبل، و بدت لكم الأعلام، و أضاء لكم الإسلام؛ فأكلتم رغدا، و ما عال فیكم عائل، و لا ظلم منكم مسلم و لا معاهد.

ولی شما راه‌های تاریکی را پیمودید؛ پس دنیایتان با همهٔ فراخی‌اش بر شما تاریک شد، و درهای دانش به رویتان بسته شد. آنگاه از روی هوس‌هایتان سخن گفتید، در دینتان اختلاف پیدا کردید، و در دینِ خدا بی‌دانش فتوا دادید. از گمراه‌کنندگان پیروی کردید و آنان هم گمراهتان کردند، و پیشوایان را رها کردید و آنان هم رهایتان کردند؛ تا کارتان به جایی رسید که به هوس‌هایتان حکم می‌کنید.

و لكنّكم سلكتم سبل الظّلام، فأظلمت علیكم دنیاكم برحبها، و سدّت علیكم أبواب العلم، فقلتم بأهوائكم، و اختلفتم فی دینكم، فأفتیتم فی دین اللّه بغیر علم؛ و اتّبعتم الغواة فأغووكم، و تركتم الأئمّة فتركوكم، فأصبحتم تحكمون بأهوائكم.

و هرگاه کاری دشوار پیش می‌آید، از اهلِ ذِکر (دانایانِ قرآن و وحی) می‌پرسید، و چون به شما خبر می‌دهند می‌گویید: «دانش، عیناً همین است!» چطور چنین می‌گویید، در حالی که آن را رها کرده‌اید و پشتِ سر انداخته‌اید و با آن مخالفت کرده‌اید؟!

فإذا حزب الأمر سألتم أهل الذّكر، فإذا نبّؤوكم قلتم: هو العلم بعینه؛ فكیف و قد تركتموه و نبذتموه و خالفتموه؟.

پس سنگینی و بدعاقبتیِ کارتان را، و کوتاهی‌تان را در آنچه به دستِ خود پیش فرستاده‌اید بچشید؛ و خدا هرگز به بندگان ستم نمی‌کند.

فذوقوا و بال أمركم، و ما فرّطتم فیما قدّمت أیدیكم، و ما اللّه بظلاّم للعبید.

خبر دادن امام (ع) از سرانجامِ انحراف از راهِ خاندان پیامبر

اندکی صبر کنید! به‌زودی پیامدِ آنچه کاشته‌اید را درو می‌کنید، و سرانجامِ ناگوارِ گناهانی را که مرتکب شده‌اید و بر سرِ خود آورده‌اید می‌بینید.

رویدا؛ عمّا قلیل تحصدون غبّ ما زرعتم، و تجدون وخیم ما اجترمتم و ما اجتلبتم.

منابع (۱)
  1. اجترحتم. ورد فی تیسیر المطالب ص 160. عن السید أبی طالب، عن أبیه، عن أبی محمد عبد اللّه بن احمد بن سلام، عن أبیه، عن أبی معمر، عن سلیمان ابن راشد، عن حمید بن مسلم، عن أبی الهیثم بن التیهان، عن علی علیه السّلام.و ورد اجتریتم فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 25. مرسلا.

سوگند به خدایی که دانه را شکافت و جاندار را آفرید، شما به‌خوبی می‌دانید که من صاحبِ اختیارِ شمایم و همان کسی هستم که به فرمان‌برداری از او فرمان یافته‌اید؛ و می‌دانید که من دانای شمایم و کسی هستم که نجاتِ شما در دانشِ اوست، و جانشینِ پیامبرتان (ص)، برگزیدهٔ پروردگارتان، زبانِ گویای نورتان، و دانا به چیزی هستم که کار شما را به سامان می‌آورد.

فو الّذی فلق الحبّة و برأ النّسمة؛ لقد علمتم أنّی صاحبكم، و الّذی به أمرتم، و أنّی عالمكم، و الّذی بعلمه نجاتكم، و وصیّ نبیّكم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و خیرة ربّكم، و لسان نوركم، و العالم بما یصلحكم.

اندکی صبر کنید! به‌زودی آنچه به شما وعده داده شده و آنچه بر سرِ امت‌های پیش از شما آمده است بر سرتان فرود می‌آید. خدای عزوجل به‌زودی از شما دربارهٔ پیشوایانتان خواهد پرسید؛ با آنان برانگیخته می‌شوید، و فردا به سوی خدای عزوجل بازمی‌گردید، «وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ»؛ و کسانی که ستم کردند به‌زودی خواهند دانست که به چه بازگشتگاهی بازمی‌گردند.

فعن قلیل، رویدا، ینزل بكم ما وعدتم، و ما نزل بالأمم قبلكم، و سیسألكم اللّه - عزّ و جلّ - عن أئمّتكم، فمعهم تحشرون، و إلی اللّه - عزّ و جلّ - غدا تصیرون، وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ .

منابع (۱)
  1. الشعراء/ 227.

و ای افسوس! افسوسی که دل را زخم می‌زند و غم را همیشگی می‌کند، از کارهای شیعیانم پس از مرگِ من! که با وجودِ دوستیِ نزدیک و پیوندِ استوارِ امروزشان، چگونه پس از من گروهی از آنان گروهِ دیگر را خوار می‌شمارند و همدلی‌شان به کینه و دشمنی تبدیل می‌شود!

و وا أسفا؛ أسفا یكلم القلب، و یدمن الكرب؛ من فعلات شیعتی بعد مهلكی، علی قرب مودّتها الیوم، و تأشّب ألفتها، كیف یستذلّ بعدی بعضها بعضا، و تحوّل ألفتها بغضا.

منابع (۲)
  1. یقتل بعضها بعضا. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 54 الحدیث 22. عن احمد بن محمد الكوفی، عن جعفر بن عبد اللّه المحمدی، عن أبی روح فرج بن قرّة، عن جعفر بن عبد اللّه، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی الإرشاد للمفید ص 155. مرسلا عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق عن علی علیهما السّلام.
  2. ورد فی المصدرین السابقین. و فی الكافی للكلینی ج 7 ص 78 الحدیث 1. عن أبی علی الأشعری و الحسین بن محمد، عن احمد بن إسحاق، عن سعدان بن مسلم، عن غیر واحد من أصحابه، عن علی علیه السّلام. و فی الحدیث 2. عن احمد بن محمد، عن علی بن الحسن التیمی، عن محمد بن الولید، عن یونس بن یعقوب، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی ج 8 ص 27 الحدیث 5. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی، عن عبد اللّه بن أیوب الأشعری، عن عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن سلمة بن كهیل، عن أبی الهیثم بن التیهان، عن علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 160. عن السید أبی طالب، عن أبیه، عن أبی محمد عبد اللّه بن احمد بن سلام، عن أبیه، عن أبی معمر، عن سلیمان بن راشد، عن حمید بن مسلم، عن أبی الهیثم بن التیهان، عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 25. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

خبر دادن از تفرقه و اختلافی که به شیعیان خواهد رسید

پس از همدلی‌شان از هم جدا شدند و از اصل و ریشهٔ خود پراکنده گشتند؛ هر دسته‌ای از آنان به شاخه‌ای چنگ زده است که شاخه به هر سو خم شود، با آن خم می‌شود. با این حال، خدای پاک و برتر — که ستایش از آنِ اوست — آنان را برای بدترین روزِ بنی‌امیه گرد خواهد آورد، همان‌گونه که پاره‌ابرهای پاییزی گرد هم می‌آیند.

إفترقوا بعد ألفتهم، و تشتّتوا عن أصلهم، ف كلّ حزب منهم آخذ بغصن، أینما مال الغصن مال معه علی أنّ اللّه - سبحانه و تعالی و له الحمد - سیجمعهم لشرّ یوم لبنی أمیّة، كما تجتمع قزع الخریف.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۶
منابع (۵)
  1. ورد فی الإرشاد. و الكافی ج 8 ص 54 الحدیث 22. بالسندین السابقین.
  2. ورد فی الكافی بالسند السابق.
  3. مع. ورد فی المصدر السابق.
  4. ورد فی المصدر السابق. و الإرشاد. بالسند السابق.
  5. یستجمع هؤلاء. ورد فی الكافی. بالسند السابق.

خدا میانِ دل‌هایشان پیوند می‌اندازد، سپس آنان را همچون ابرهای انبوه بر روی هم متراکم می‌سازد.

یؤلّف اللّه بینهم ثمّ یجعلهم ركاما كركام السّحاب.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۶

سپس خدا درهایی به رویشان می‌گشاید تا از خاستگاهِ خروشِ خود همچون سیلِ دو باغ، یعنی سیلِ عَرِم (سیلِ ویرانگرِ سدِ مأرب)، روان شوند؛ آنگاه که خدا موشی را بر آن سد فرستاد، و از آن سیل هیچ تپهٔ سنگی سالم نماند و هیچ پشته‌ای در برابرش تاب نیاورد، و نه کوهِ استوار و نه بلندی‌های زمین توانست جلوِ راهش را بگیرد.

ثمّ یفتح اللّه لهم أبوابا یسیلون من مستثارهم كسیل الجنّتین، سیل العرم، حیث بعث علیه فارة، ف لم تسلم علیه قارّة، و لم تثبت علیه أكمة، و لم یردّ سننه رصّ طود، و لا حداب أرض.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۶
منابع (۲)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 54 الحدیث 22. عن احمد بن محمد الكوفی، عن جعفر بن عبد اللّه المحمدی، عن أبی روح فرج بن قرّة، عن جعفر بن عبد اللّه، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.
  2. ورد فی المصدر السابق.

خدا آنان را در دلِ دره‌هایش می‌پراکند، سپس همچون چشمه‌سارهایی در زمین روانشان می‌سازد؛ به دستِ آنان حقِ مردمی را از مردمِ دیگر می‌گیرد، و به وسیلهٔ آنان مردمی را در سرزمینِ مردمی دیگر قدرت و جایگاه می‌بخشد، تا بنی‌امیه را آواره کند و تا آنچه را غصب کرده بودند دیگر به غصب نبرند.

یذعذعهم اللّه فی بطون أودیته، ثمّ یسلكهم ینابیع فی الأرض؛ یأخذ بهم من قوم حقوق قوم، و یمكّن بهم لقوم فی دیار قوم، تشریدا لبنی أمیّة، و لكیلا یغتصبوا ما غصبوا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۶
منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

خدا به دستِ آنان پایه‌ای استوار را در هم می‌شکند، و به وسیلهٔ آنان سنگ‌های بنای اِرَم (دمشق) را فرو می‌ریزد، و درونِ سرزمینِ زیتون (شام و فلسطین) را از آنان پر می‌کند.

یضعضع اللّه بهم ركنا، و ینقض بهم علی الجندل من إرم، و یملأ منهم بطنان الزّیتون.

سرانجامِ کارِ شیعیان پس از تفرقه و اختلاف

سوگند به خدایی که دانه را شکافت و جاندار را آفرید، بی‌تردید این رخ خواهد داد؛ و گویی من شیههٔ اسبانشان و همهمهٔ گنگِ مردانِ غیرعربشان را می‌شنوم.

فو الّذی فلق الحبّة، و برأ النّسمة، لیكوننّ ذلك؛ و كأنّی أسمع صهیل خیلهم، و طمطمة رجالهم.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی الإرشاد ص 155. مرسلا عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. باختلاف یسیر.

و به خدا سوگند، آنچه در دستِ آنان است، پس از برتری‌جویی بر بندگان و چیرگی در سرزمین‌ها، آب خواهد شد، همان‌گونه که دنبه بر روی آتش آب می‌شود. هر کس از آنان بمیرد گمراه مرده است، و هر کس از آنان از دنیا برود به سوی خدای عزوجل می‌رسد، و خدای عزوجل توبهٔ هر کس را که توبه کند می‌پذیرد.

و أیم اللّه، لیذوبنّ ما فی أیدیهم بعد العلوّ علی العباد و التّمكّن فی البلاد، كما تذوب الإلیة علی النّار. من مات منهم مات ضالاّ، و إلی اللّه - عزّ و جلّ - یفضی منهم من درج، و یتوب اللّه - عزّ و جلّ - علی من تاب.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۶
منابع (۲)
  1. ورد فی الإرشاد ص 155. مرسلا عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.
  2. ورد فی المصدر السابق. و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 54 الحدیث 22. عن احمد بن محمد الكوفی، عن جعفر بن عبد اللّه المحمدی، عن أبی روح فرج بن قرّة، عن جعفر بن عبد اللّه، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.

و شاید خدا پس از پراکندگی، شیعیانم را برای بدترین روزِ این کسان گرد هم آورد. هیچ‌کس در برابر خدا ـ که یادش گرامی است ـ اختیاری ندارد؛ بلکه اختیار و فرمان، همه از آنِ خداست.

و لعلّ اللّه یجمع شیعتی بعد التّشتّت لشرّ یوم لهؤلاء، و لیس لأحد علی اللّه - عزّ ذكره - الخیرة، بل للّه الخیرة و الأمر جمیعا.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین. باختلاف یسیر.

مردم! کسانی که به دروغ ادعای امامت می‌کنند، در حالی که اهلش نیستند، بسیارند.

یا أیّها النّاس؛ إنّ المنتحلین للإمامة من غیر أهلها كثیر.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی. بالسند السابق.

اگر کارتان را به گردن یکدیگر نمی‌انداختید، در یاری حق یکدیگر را تنها نمی‌گذاشتید و در سست کردن باطل سستی نمی‌کردید، کسی که هم‌تراز شما نیست به شما طمع نمی‌کرد؛ و آن کس که بر شما و بر پایمال کردن فرمان‌برداری و دور کردنش از اهل آن نیرومند شد، نیرومند نمی‌شد.

و لو لم تتواكلوا أمركم، و لم تتخاذلوا عن نصر الحقّ، و لم تهنوا عن توهین الباطل، لم یطمع فیكم من لیس مثلكم، و لم یقو من قوی علیكم، و علی هضم الطّاعة و إزوائها عن أهلها.

منابع (۳)
  1. ورد فی الإرشاد. بالسند السابق.
  2. لم یتشجّع علیكم. ورد فی المصدر السابق. و الكافی. بالسند السابق.
  3. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 54 الحدیث 22. عن احمد بن محمد الكوفی، عن جعفر بن عبد اللّه المحمدی، عن أبی روح فرج بن قرّة، عن جعفر بن عبد اللّه، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی الإرشاد ص 155. مرسلا عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.

چرایی چیرگی ستمگران بر امت اسلامی

اما شما سرگردان شدید، همان‌گونه که بنی‌اسرائیل در روزگار موسی بن عمران (ع) سرگردان شدند.

لكنّكم تهتم متاه بنی إسرائیل علی عهد موسی بن عمران علیه السّلام.

منابع (۲)
  1. كما تاه بنو. ورد فی المصدرین السابقین.
  2. ورد فی المصدرین السابقین.

و به جانم سوگند، پس از من با ستمی که به فرزندانم می‌کنید، سرگردانی شما چندین برابر سرگردانی بنی‌اسرائیل خواهد شد.

و لعمری، لیضعّفنّ لكم التّیه من بعدی باضطهادكم ولدی أضعاف ما تاهت بنو إسرائیل.

منابع (۲)
  1. لیضاعفنّ علیكم. ورد فی المصدرین السابقین.
  2. أضعافا. ورد فی نسخ نهج البلاغة.

هشیار باشید! به خدا سوگند، اگر به شمار یاران طالوت یا به شمار اهل بدر یار داشتم و آنان با شما دشمن بودند، با شمشیر شما را می‌زدم تا به حق بازگردید و به راستی رو آورید؛ و این کار برای دوختن شکاف‌ها کارسازتر و به مدارا نزدیک‌تر بود.

أما، و اللّه، لو كان لی عدّة أصحاب طالوت، أو عدّة أهل بدر، و هم أعدادكم؛ لضربتكم بالسّیف حتّی تؤولوا إلی الحقّ، و تنیبوا للصّدق؛ فكان أرتق للفتق، و آخذ بالرّفق.

خدایا، پس میان ما به حق داوری کن که تو بهترین داورانی.

اللّهمّ فاحكم بیننا بالحقّ و أنت خیر الحاكمین.

خبر از چرایی فرمان‌برداری مردم از حکومت بنی‌امیه

و به جانم سوگند، پس از من در دوران حکومت بنی‌امیه ـ همان درخت لعنت‌شده در قرآن ـ چون بار نخست سیراب شوید و بار دیگر لبریز، گردِ حکومتِ کسی جمع می‌شوید که به گمراهی نعره می‌زند و دوان‌دوان به باطل پاسخ می‌دهید؛ چرا که حق را پشت سر انداختید، از نزدیک‌ترین کسان از اهل بدر بریدید و به دورترین کسان از فرزندانِ جنگندگان با رسول خدا (ص) پیوستید.

و لعمری، أن لو استكملتم من بعدی نهلا، و امتلأتم عللا، مدّة سلطان بنی أمیّة، الشّجرة الملعونة فی القرآن، لقد اجتمعتم علی سلطان النّاعق إلی الضّلالة، و لأجبتم الباطل ركضا بما خلّفتم الحقّ وراء ظهوركم، و قطعتم الأدنی من أهل بدر، و وصلتم الأبعد من أبناء الحرب لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۶
منابع (۲)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 27 الحدیث 5. عن عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی، عن عبد اللّه بن أیوب الأشعری، عن عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن سلمة بن كهیل، عن أبی الهیثم بن التیهان، عن علی علیه السّلام. و فی ج 8 ص 54 الحدیث 22. عن احمد بن محمد الكوفی، عن جعفر بن عبد اللّه المحمدی، عن أبی روح فرج بن قرّة، عن جعفر ابن عبد اللّه، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی الإرشاد ص 154. مرسلا عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی مجمع البحرین ج 3 ص 132. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 26. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 54 الحدیث 22. و الإرشاد بسندیهما.

و به جانم سوگند، هنگامی که آنچه در دست آنان است آب شود، زمان پاک‌سازی برای جزا نزدیک می‌شود، پرده کنار می‌رود، وعده نزدیک می‌شود، مهلت به پایان می‌رسد، ستارهٔ دنباله‌دار از سوی مشرق برایتان نمایان می‌شود و ماه درخشانِ شما همچون ماهِ کامل و شبِ تمام برایتان می‌درخشد.

و لعمری، أن لو قد ذاب ما فی أیدیهم لدنا التّمحیص للجزاء، و كشف الغطاء، و قرب الوعد، و انقضت المدّة، و بدا لكم النّجم ذو الذّنب من قبل المشرق، و لاح لكم قمركم المنیر كملء شهره و كلیلة.

پس هرگاه این روشن شد، به توبه بازگردید و از گناه بترسید.

فإذا استبان ذلك فراجعوا التّوبة، و خافوا الحوبة.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین.

اهمیت پیروی از قائم هنگام ظهور و نشانه‌های ظهور

و بدانید اگر جای پای دعوت‌کنندهٔ خود را ـ که از مشرق طلوع می‌کند ـ دنبال کنید، شما را به راه و روش پیامبر (ص) می‌برد؛ آن‌گاه از کوری و کری درمان می‌شوید، از لالی شفا می‌یابید، از رنج جست‌وجو و بیراهه رفتن بی‌نیاز می‌شوید و بار سنگین و کمرشکن را از گردن‌هایتان می‌اندازید. و خدا دور نمی‌کند مگر کسی را که از رحمت سر باز زند، از دستاویزِ نگاه‌دارنده جدا شود، ستم کند و بیراهه رود و آنچه را حق او نیست بگیرد؛ «وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ» و کسانی که ستم کردند به‌زودی خواهند دانست به چه بازگشتگاهی بازمی‌گردند.

و اعلموا أنّكم إن اتّبعتم أثر الدّاعی لكم طالع المشرق، سلك بكم منهاج الرّسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، فتداویتم من العمی و الصّمم، و استشفیتم من البكم، و كفیتم مؤونة الطّلب و الاعتساف، و نبذتم الثّقل الفادح عن الأعناق. و لا یبعد اللّه إلاّ من أبی الرّحمة، و فارق العصمة، و ظلم و اعتسف، و أخذ ما لیس له، وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۶
منابع (۵)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 54 الحدیث 22. عن احمد بن محمد الكوفی، عن جعفر بن عبد اللّه المحمدی، عن أبی روح فرج بن قرّة، عن جعفر بن عبد اللّه، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی الإرشاد ص 154. مرسلا عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.
  2. ورد فی المصدرین السابقین.
  3. ورد فی المصدرین السابقین.
  4. التّعسّف. ورد فی المصدرین السابقین.
  5. الشعراء/ 227. و الفقرة وردت فی المصدرین السابقین.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۲، صفحهٔ ۴۲۲. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن