کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

نامه‌هانامه ۵۳۱۲ دقیقه خواندن

رد ادعاهای معاویه دربارهٔ خلیفه‌ها و عثمان

نامهٔ او (ع) در پاسخ به معاویه و رد کردنِ ادعاهایش

ابومسلم خولانی، فرستادهٔ معاویه، نامهٔ او را به کوفه آورد. معاویه در آن از برتری ابوبکر، عمر و عثمان نوشته و علی را در کشته‌شدن عثمان مقصر دانسته بود. علی پیش از حرکت به شام (سال ۳۶ قمری) پاسخ را برای منشی‌اش عبیدالله بن ابی‌رافع گفت تا بنویسد و حرف‌های معاویه را یکی‌یکی رد کرد.

خطاب به: معاویه بن ابی‌سفیان

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: نامهٔ ۹

روی خط زمان
بخش‌های این متن (۱۲)
  1. چگونگی برخورد عرب با پیامِ پیامبر (ص)
  2. معنای «صدّیق» و «فاروق»
  3. توطئه‌های گوناگون بر ضد پیامبر (ص) و خاندانش
  4. میزانِ توانِ خاندان پیامبر در دفاع از پیامبر (ص)
  5. اجازهٔ جهاد (پیکار در راه خدا) و اندازهٔ دلیری پیامبر (ص)
  6. پایداری در روز حُنَین، ویژهٔ خاندان پیامبر
  7. پاسخ امام (ع) به ادعای معاویه که او به خلفای پیش از خود حسادت می‌ورزیده است
  8. حقیقتِ ماجرا پس از وفات پیامبر (ص)
  9. شگفتی امام (ع) از واژگون شدن معیارها و هم‌سنگ شدن معاویه با او
  10. رسوا کردنِ ماهیت معاویه و نقش او در کشته شدن عثمان
  11. پیشنهاد ابوسفیان برای بیعت با امام (ع) پس از وفات پیامبر (ص)
  12. فضیلت‌های ویژهٔ امام (ع) که دیگران ندارند

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

از بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به معاویه پسر ابوسفیان.

من عبد اللّه علیّ أمیر المؤمنین إلی معاویة بن أبی سفیان.

چگونگی برخورد عرب با پیامِ پیامبر (ص)

اما بعد، مردی از قبیلهٔ خَولان نامه‌ای از تو برایم آورد. در آن یاد کرده‌ای که خدا پیامبرش محمّد (ص) را برای دینش برگزید، و به دست کسانی که یاری‌اش داد او را نیرومند ساخت، و با هدایت و وحی گرامی‌اش داشت.

أمّا بعد؛ فإنّ أخا خولان قد قدم علّی بكتاب منك تذكر فیه اصطفاء اللّه نبیّه محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لدینه، و تأییده إیّاه بمن أیّده، و ما أكرمه اللّه به من الهدی و الوحی.

پس ستایش از آنِ خداست که وعده‌اش را به او راست گرداند، و با پیروزی یاری‌اش داد، و در سرزمین‌ها استوارش ساخت، و او را بر همهٔ دین‌ها چیره کرد. خدا به دست او دشمنان و کینه‌توزانِ قومش را درهم کوبید؛ همان کسانی که بر او تاختند، از او کینه به دل گرفتند، آشکارا دروغگویش خواندند، رو در رو به دشمنی با او برخاستند، و برای بیرون راندنِ او و یاران و خاندانش به یکدیگر کمک کردند. آنان عرب را بر ضد او شوراندند، بر جنگ با او همدست شدند، دربارهٔ کار او هر تلاشی توانستند کردند، و برای زمین زدن او هر نقشه‌ای را زیر و رو کردند «حَتّی جاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللّهِ وَ هُمْ کارِهُونَ» تا اینکه حق آمد و فرمان خدا آشکار و پیروز شد، هرچند آنان خوش نداشتند.

فالحمد للّه الّذی صدقه الوعد، و أیّده بالنّصر، و مكّن له فی البلاد، و أظهره علی الدّین كلّه، و قمع به أهل العداء و الشّنآن من قومه، الّذین وثبوا علیه، و شنفوا له، و أظهروا له التّكذیب، و بارزوه بالعداوة، و ظاهروا علی إخراجه و إخراج أصحابه و أهله، و ألّبوا علیه العرب، و جامعوا علی حربه، و جهدوا فی أمره كلّ الجهد، و قلّبوا له الأمور حَتّی جاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللّهِ وَ هُمْ كارِهُونَ .

منابع (۱)
  1. التوبة/ 48.

سخت‌ترینِ مردم در همدستی و تحریک بر ضد او، خویشاوندان خودش و نزدیک‌ترین کسان از قومش بودند، جز اندکی که خدا حفظشان کرد.

و كان أشدّ النّاس علیه إلبا و تحریضا أسرته، و الأدنی فالأدنی من قومه، إلاّ قلیلا ممّن عصمه اللّه.

و یاد کرده‌ای که خدا ـ که ستایشش بزرگ و نام‌هایش پربرکت است ـ از میان مسلمانان یارانی برای او برگزید و به دست آنان نیرومندش ساخت؛ پس جایگاه آنان نزد او به اندازهٔ فضیلت‌هایشان در اسلام بود؛ و به گمان تو، برترینِ آنان در اسلام و خیرخواه‌ترینشان برای خدا و رسولش، خلیفهٔ صدّیق بود و پس از او جانشینِ خلیفه، فاروق.

و ذكرت أنّ اللّه - جلّ ثناؤه و تباركت أسماؤه - اجتبی له من المسلمین أعوانا أیّده بهم، فكانوا فی منازلهم عنده علی قدر فضائلهم فی الإسلام، فكان أفضلهم فی الإسلام، كما زعمت، و أنصحهم للّه و لرسوله، الخلیفة الصدّیق، و من بعده خلیفة الخلیفة الفاروق.

به جانم سوگند، جایگاه آن دو در اسلام بزرگ بود و مصیبتِ از دست رفتنشان زخمی سخت.

و لعمری إن كان مقامهما فی الإسلام لعظیما، و إنّ المصاب بهما لجرح شدید.

پس خدای برتر رحمتشان کند و به بهترینِ آنچه انجام دادند و کوشیدند پاداششان دهد.

فرحمهما اللّه - تعالی - و جزاهما بأحسن ما عملا و سعیا.

و تو را با صدّیق چه کار؟!

و ما أنت و الصّدّیق؟.

معنای «صدّیق» و «فاروق»

صدّیق (بسیار راستگو و تصدیق‌کننده) کسی است که حقِ ما را تصدیق کرد و باطلِ دشمنمان را باطل ساخت.

فالصّدّیق من صدّق بحقّنا، و أبطل باطل عدوّنا.

و تو را با فاروق چه کار؟!

و ما أنت و الفاروق؟.

فاروق (جداکنندهٔ حق از باطل) کسی است که میان ما و دشمنانمان جدایی انداخت.

فالفاروق من فرّق بیننا و بین أعدائنا.

و یاد کرده‌ای که عثمان در فضیلت، نفرِ بعدی بود.

و ذكرت أنّ عثمان كان فی الفضل تالیا.

پس اگر عثمان نیکوکار بوده باشد، به‌زودی پروردگاری سپاسگزار را دیدار می‌کند که به‌پاس نیکوکاری‌اش پاداشی بزرگ به او می‌دهد؛ و اگر بدکار بوده باشد، به‌زودی پروردگاری آمرزنده را دیدار می‌کند که هیچ گناهی برایش بزرگ‌تر از آن نیست که بیامرزدش.

فإن یك عثمان محسنا فسیلقی ربّا شكورا یجزیه بإحسانه الثّواب العظیم، و إن یك مسیئا فسیلقی ربّا غفورا لا یتعاظمه ذنب أن یغفره.

و به ذاتِ جاودانِ خدا سوگند، من امیدوارم هنگامی که خدا به مؤمنان به اندازهٔ فضیلت‌هایشان در اسلام و خیرخواهی‌شان برای خدا و رسولش عطا می‌کند، سهمِ ما خاندانِ پیامبر در آن، کامل‌ترین بهره باشد.

و لعمر اللّه، إنّی لأرجو إذا أعطی المؤمنین علی قدر فضائلهم فی الإسلام، و نصیحتهم للّه و لرسوله أن یكون سهمنا أهل البیت فی ذلك أوفر نصیب.

محمّد (ص) هنگامی که به ایمان به خدا و یگانه‌پرستیِ او فراخواند، ما خاندانِ پیامبر نخستین کسانی بودیم که به او ایمان آوردیم و او را در آنچه برایش فرستاده شده بود تصدیق کردیم.

إنّ محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لمّا دعا إلی الإیمان باللّه و التّوحید له، كنّا أهل البیت أوّل من آمن به، و صدّقه فیما أرسل به.

پس سال‌هایی کامل و تمام درنگ کردیم، در حالی که در هیچ محلهٔ مسکونی از عرب، هیچ‌کس جز ما خدا را نمی‌پرستید.

فلبثنا أحوالا كاملة مجرّمة تامّة و ما یعبد اللّه فی ربع ساكن من العرب أحد غیرنا.

منابع (۱)
  1. ورد فی وقعة صفین ص 88. عن نصر، عن عمر بن سعد، عن أبی ورق، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الفتوح ج 2 ص 560. مرسلا. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 279 الحدیث 359. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 5 ص 83. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 15. ص 76. عن أهل السیر فی كتبهم.و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 4 ص 361. مرسلا. و فی الأخبار الطوال ص -

توطئه‌های گوناگون بر ضد پیامبر (ص) و خاندانش

پس قوممان خواستند پیامبرمان را بکشند و ریشهٔ ما را برکنند. دربارهٔ ما قصدهای شوم کردند و کارهای بسیار بر سرمان آوردند: خواربار را به روی ما بستند، آبِ گوارا را از ما دریغ کردند، ترس را همدمِ همیشگی ما ساختند، ما را به پناه بردن به کوهی سخت و ناهموار ناچار کردند، بر ما کمین‌گذاران و جاسوسان گماشتند، و آتش جنگ را برایمان افروختند. آنان در میان خودشان پیمان‌نامه‌ای بر ضد ما نوشتند که با ما هم‌غذا نشوند، با ما هم‌نوشیدنی نشوند، با ما ازدواج نکنند، با ما دادوستد نکنند، با ما سخن نگویند، و در میانشان امان نداشته باشیم تا زمانی که پیامبرمان محمّد (ص) را به آنان تحویل دهیم تا او را بکشند و پیکرش را مُثله کنند (اعضای بدنش را ببُرند). پس در میان آنان جز از موسمِ حج تا موسمِ دیگر امنیت نداشتیم.

فأراد قومنا قتل نبیّنا، و اجتیاح أصلنا؛ و همّوا بنا الهموم، و فعلوا بنا الأفاعیل، و منعونا المیرة، و أمسكوا عنّا العذب، و أحلسونا الخوف، و اضطرّونا إلی جبل وعر، و جعلوا علینا الأرصاد و العیون، و أوقدوا لنا نار الحرب، و كتبوا علینا بینهم كتابا: لا یؤاكلوننا، و لا یشاربوننا، و لا یناكحوننا، و لا یبایعوننا، و لا یكلّموننا، و لا نأمن فیهم حتّی ندفع إلیهم نبیّنا محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فیقتلونه و یمثّلون به. فلم نكن نأمن فیهم إلاّ من موسم إلی موسم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۹
منابع (۲)
  1. ورد فی مناقب الخوارزمی. و ناسخ التواریخ. و فی وقعة صفین ص 88. عن نصر، عن عمر بن سعد، عن أبی ورق، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 15. ص 76. عن أهل السیر فی كتبهم. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 4 ص 361. مرسلا. باختلاف یسیر.
  2. ورد فی وقعة صفین. بالسند السابق. و ناسخ التواریخ. و شرح ابن أبی الحدید.و شرح ابن میثم. و جواهر المطالب. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 279 الحدیث 359. مرسلا.

بزرگِ این کارها، پدرت و خودِ تو بودید.

أكبر ذلك [كان] أبوك و أنت.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصادر السابقة. و مناقب الخوارزمی. باختلاف یسیر.

میزانِ توانِ خاندان پیامبر در دفاع از پیامبر (ص)

پس خدا به ما اراده و نیرو داد تا از او محافظت کنیم، از حریمش دفاع کنیم، در دفاع از حرمتش تیراندازی کنیم، و در ساعت‌های ترس و در شب و روز، با شمشیرهایمان در دفاع از او بایستیم. مؤمنِ ما با این کار پاداش می‌جُست و کافرِ ما با آن از اصل و تبارِ خود حمایت می‌کرد.

فعزم اللّه لنا علی منعه و الذّبّ عن حوزته، و الرّمی من وراء حرمته، و القیام بأسیافنا دونه فی ساعات الخوف، و باللّیل و النّهار. ف مؤمننا یبغی بذلك الأجر، و كافرنا یحامی به عن الأصل.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۹
منابع (۴)
  1. ورد فی وقعة صفین ص 88. عن نصر، عن عمر بن سعد، عن أبی ورق، عن علی علیه السّلام. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 279 الحدیث 359. مرسلا. و فی مناقب الخوارزمی ص 176. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 358. مرسلا.و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 341. مرسلا.
  2. حومته. ورد فی متن شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 14 ص 47. و ورد الرّمیاء من وراء جمرته فی بحار الأنوار (مجلد قدیم) ج 8 ص 506. من كتاب وقعة صفین.
  3. ورد فی وقعة صفین. بالسند السابق. و فی شرح ابن أبی الحدید. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج ص 361. مرسلا. و جواهر المطالب. و ناسخ التواریخ.
  4. ورد فی ناسخ التواریخ.

و من نخستین نفر از خاندانم بودم که همراه او اسلام آوردم.

و أنا أوّل أهل بیتی إسلاما معه.

منابع (۱)
  1. ورد فی مناقب الخوارزمی.

اما هر کس از قریش که پس از ما خاندانِ پیامبر اسلام آورد، از بلایی که ما در آن بودیم رها بود؛ زیرا هم‌پیمانی داشت که از او محافظت می‌کرد، یا قبیله‌ای که در برابرش می‌ایستاد و از او دفاع می‌کرد. پس هیچ‌کس چنان‌که قومِ ما نابودیِ ما را می‌خواستند، قصدِ نابودی او را نمی‌کرد؛ ازاین‌رو از کشته شدن در جایگاهی امن و دور از خطر بود.

و أمّا من أسلم بعدنا أهل البیت من قریش فإنّه خلو ممّا نحن فیه بحلف یمنعه، أو عشیرة تقوم دونه، فلا یبغیه أحد بمثل ما بغانا به قومنا من التّلف، فهو من القتل بمكان نجوة و أمن.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۹
منابع (۵)
  1. ورد فی ناسخ التواریخ. و وقعة صفین. بالسند السابق. و جواهر المطالب.
  2. ورد فی مناقب الخوارزمی.
  3. ورد فی ناسخ التواریخ. و وقعة صفین. بالسند السابق. و جواهر المطالب.
  4. ورد فی وقعة صفین ص 88. عن نصر، عن عمر بن سعد، عن أبی ورق، عن علی علیه السّلام. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 279 الحدیث 359. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 342. مرسلا.
  5. ورد فی وقعة صفین. بالسند السابق. و ناسخ التواریخ. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 358. مرسلا.

و این همانی بود که خدا خواست باشد.

فكان ذلك ما شاء اللّه أن یكون.

اجازهٔ جهاد (پیکار در راه خدا) و اندازهٔ دلیری پیامبر (ص)

سپس خدای برتر به فرستاده‌اش (ص) فرمان هجرت داد و پس از آن، اجازهٔ جنگ با مشرکان را به او داد.

ثمّ أمر اللّه - تعالی - رسوله صلّی اللّه علیه و آله بالهجرة، و أذن له بعد ذلك فی قتال المشركین.

منابع (۱)
  1. ورد فی وقعة صفین. بالسند السابق. و ناسخ التواریخ. و جواهر المطالب. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 15. ص 77. عن أهل السیر فی كتبهم. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 4 ص 362. مرسلا. و فی مناقب الخوارزمی ص 176.مرسلا. باختلاف یسیر.

رسول خدا (ص) هرگاه جنگ سخت می‌شد و مردم عقب می‌کشیدند و فریادِ «فرود آیید و بجنگید!» بلند می‌شد، خاندان خود را پیش می‌فرستاد و با آنان، یارانش را از گرمای شمشیرها و تیزی نیزه‌ها حفظ می‌کرد.

و كان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم إذا احمرّ البأس، و أحجم النّاس، و دعیت نزال، قدّم أهل بیته فوقی بهم أصحابه حرّ السّیوف و حدّ الأسنّة.

منابع (۲)
  1. ورد فی وقعة صفین. بالسند السابق. و شرح ابن أبی الحدید. و جواهر المطالب.و ناسخ التواریخ.
  2. ورد فی شرح ابن أبی الحدید. و فی بحار الأنوار (مجلد قدیم) ج 8 ص 506. من كتاب وقعة صفین.

پس عبیدة بن حارث در روز بدر کشته شد.

فقتل عبیدة بن الحارث یوم بدر.

و حمزه در روز اُحُد کشته شد.

و قتل حمزة یوم أحد.

و جعفر و زید بن حارثه در روز مؤته کشته شدند.

و قتل جعفر و زید بن حارثة یوم مؤتة.

منابع (۱)
  1. ورد فی وقعة صفین ص 88. عن نصر، عن عمر بن سعد، عن أبی ورق، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 15 ص 77. عن أهل السیر فی كتبهم. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 358. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 5 ص 84. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 342. مرسلا.

پایداری در روز حُنَین، ویژهٔ خاندان پیامبر

ای معاویه! کسی که اگر می‌خواستم نامش را می‌بردم، بیش از یک بار همان شهادت در رکاب پیامبر (ص) را خواست که آنان می‌خواستند؛ اما اجل آنان زود فرارسید و مرگِ او به تأخیر افتاد.

و أراد من لو شئت، یا معاویة، ذكرت اسمه مثل الّذی أرادوا من الشّهادة مع النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم غیر مرّة؛ و لكنّ آجالهم عجّلت، و منیّته أجّلت.

منابع (۲)
  1. ورد فی مناقب الخوارزمی ص 177. مرسلا.
  2. ورد فی المصدر السابق. و وقعة صفین. بالسند السابق. و شرح ابن أبی الحدید.و ناسخ التواریخ. و العقد الفرید. باختلاف یسیر.

خدای برتر در کتابش برتریِ آنان را در روز حُنَین فرو فرستاده است؛ آنگاه که مردم، جز عمویش عباس و پسرعمویش ابوسفیان حارث بن عبدالمطلب، پیامبرشان را تنها گذاشتند، پس خدا فرمود: «فَأَنْزَلَ اللّهُ سَکِینَتَهُ عَلی رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ»؛ پس خدا آرامش خود را بر فرستاده‌اش و بر مؤمنان فرو فرستاد.

و قد أنزل اللّه - تعالی - فی كتابه فضلهم یوم حنین إذ أسلم النّاس نبیّهم غیر العبّاس عمّه و أبی سفیان الحارث بن عبد المطّلب ابن عمّه فقال: فَأَنْزَلَ اللّهُ سَكِینَتَهُ عَلی رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ .

منابع (۱)
  1. الفتح/ 40.

و با این سخن، تنها ما را در نظر داشت نه دیگران را.

و إنّما عنانا بذلك دون غیرنا.

به خدا سوگند، از این چند تن از خاندان پیامبر (ص) که نام بردم، نه از کسی شنیده‌ام و نه کسی را دیده‌ام که در فرمان‌برداری از رسول خدا، برای خدا خیرخواه‌تر باشد؛ و در فرمان‌برداری از پروردگارش، نسبت به رسولش فرمان‌بردارتر باشد؛ و همراه پیامبر (ص) در سختی و زیان و هنگام جنگ و در جاهای ناگوار، شکیباتر باشد. و خدا صاحب نیکی به آنان است و به پاس کارهای شایسته‌ای که از پیش فرستاده‌اند، به آنان نعمت می‌بخشد.

و أیم اللّه ما سمعت بأحد، و لا رأیت من هو أنصح للّه فی طاعة رسوله، و لا أطوع لرسوله فی طاعة ربّه، و لا أصبر علی اللأواء و الضّرّاء، و حین البأس، و مواطن المكروه مع النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، من هؤلاء النّفر الّذین سمّیتهم من أهل بیته. و اللّه ولیّ الإحسان إلیهم، و المنّان علیهم بما قد أسلفوا من الصّالحات.

و در میان مهاجران (مسلمانانی که از مکه به مدینه کوچ کردند) و انصار (یاران پیامبر از مردم مدینه) نیکیِ فراوانی هست که می‌شناسیم؛ خدا به پاداشِ بهترین کارهایشان به آنان جزای خیر دهد.

و فی المهاجرین و الأنصار خیر كثیر نعرفه؛ جزاهم اللّه خیرا بأحسن أعمالهم.

پاسخ امام (ع) به ادعای معاویه که او به خلفای پیش از خود حسادت می‌ورزیده است

ای معاویه! از حسادت من به خلفا، و کُندی و درنگم در همراهی با آنان، و سرکشی و ستمم بر آنان یاد کردی.

و ذكرت، یا معاویة، حسدی الخلفاء، و إبطائی عنهم، و بغیی علیهم.

اما حسادت و سرکشی بر آنان، پناه بر خدا که آن را در دل پنهان کرده یا آشکار ساخته باشم.

فأمّا الحسد و البغی علیهم، فمعاذ اللّه أن أكون أسررته أو أعلنته.

و حاشا به خدا که حسادت از خوی من، و سرکشی و ستم از منش من باشد. بلکه این از خوی تو و خوی پدرت و خاندانت و منش آنان است؛ آنگاه که به رسول خدا (ص) بر آنچه خدا از فضل خویش به او داده بود حسادت ورزیدید، پس جنگ با او را به راه انداختید و در هر میدانی پرچم‌دارانِ دشمنانش بودید و بر او سرکشی و ستم کردید، تا اینکه خدا او را بر شما پیروز ساخت.

و حاش للّه أن یكون الحسد من خلقی، و البغی من شیمتی. بل ذلك من خلقك و خلق أبیك و أهل بیتك و شیمتهم؛ إذ حسدتم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم علی ما آتاه اللّه من فضله، فنصبتم له الحرب، و كنتم أصحاب رایات أعدائه فی كلّ موطن، و بغیتم علیه حتّی أظفره اللّه بكم.

حقیقتِ ماجرا پس از وفات پیامبر (ص)

و اما کُندی در همراهی با آن گروه و ناخوش داشتنِ کارشان؛ من آن را انکار نمی‌کنم و بابت آن نه از تو عذر می‌خواهم و نه از مردم.

و أمّا الإبطاء عن القوم و الكراهة لأمرهم. فإنّی لست أنكره و لا أعتذر من ذلك إلیك و لا إلی النّاس.

چون هنگامی که خدا ـ که یادش بزرگ باد ـ جانِ پیامبرش محمد (ص) را گرفت، مردم اختلاف کردند؛ قریش گفتند: «فرمانروا از ماست» و انصار گفتند: «فرمانروا از ماست».

و ذلك لأنّ اللّه - جلّ ذكره - لمّا قبض نبیّه محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم اختلف النّاس، فقالت قریش: منّا الأمیر، و قالت الأنصار: منّا الأمیر.

پس قریش گفتند: «محمد، رسول خدا (ص)، از ماست؛ پس ما به جایگاه رسول خدا سزاوارتر و به این کار از شما محق‌تریم».

فقالت قریش: منّا محمّد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فنحن أولی بمقام رسول اللّه و أحقّ بالأمر منكم.

انصار این را پذیرفتند و سرپرستی و فرمانروایی را به قریش واگذار کردند.

فعرفت ذلك الأنصار، فسلّمت لقریش الولایة و السّلطان.

پس اگر قریش به خاطر محمد (ص) سزاوار آن شدند نه انصار، بی‌گمان نزدیک‌ترینِ مردم به محمد و ویژه‌ترینِ آنان به او، از قریش به آن سزاوارتر است.

فإذا استحقّوها بمحمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم دون الأنصار، فإنّ أولی النّاس بمحمّد و أخصّهم به أحقّ بها منهم.

و اگر نه، انصار در میان عرب بزرگ‌ترین سهم را در آن دارند.

و إلاّ فإنّ الأنصار أعظم العرب فیها نصیبا.

منابع (۱)
  1. أحقّ بها من أجمع النّاس. ورد فی مناقب الخوارزمی ص 177. مرسلا.و ورد أعظم النّاس سهما فی الإسلام فی المصدر السابق.

پس نمی‌دانم آیا یارانم از اینکه حق مرا گرفته باشند یا به انصار ستم کرده باشند، به دور ماندند؟!

فلا أدری أصحابی سلموا من أن یكونوا حقّی أخذوا، أو الأنصار ظلموا؟!.

بلکه دانستم که حق من گرفته شده است؛ ولی آن را برایشان رها کردم. خدا از آنان بگذرد.

بل عرفت أنّ حقّی هو المأخوذ؛ و قد تركته لهم تجاوز اللّه عنهم.

منابع (۱)
  1. ورد فی وقعة صفین ص 89. عن نصر، عن عمر بن سعد، عن أبی ورق، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الفتوح ج 2 ص 558. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة -

شگفتی امام (ع) از واژگون شدن معیارها و هم‌سنگ شدن معاویه با او

پس چه شگفتا از روزگار! که کارم به جایی رسیده که کسی را با من هم‌سنگ می‌کنند که به اندازهٔ گامِ من نکوشیده، و پیشینه‌ای چون پیشینهٔ من ندارد که هیچ‌کس مانندش را رو نمی‌کند؛ مگر اینکه مدعی‌ای ادعای چیزی کند که من نمی‌شناسم و گمان نمی‌کنم خدای برتر هم آن را بشناسد.

فیا عجبا للدّهر! إذ صرت یقرن بی من لم یسع بقدمی، و لم تكن له كسابقتی الّتی لا یدلی أحد بمثلها. إلاّ أن یدّعی مدّع ما لا أعرفه، و لا أظنّ أنّ اللّه - تعالی - یعرفه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۹
منابع (۱)
  1. ورد فی كتاب الطراز ج 1 ص 335. مرسلا.

پس در هر حال، ستایش از آنِ خداست.

فالحمد للّه علی كلّ حال.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۹

و اما آنچه از ماجرای عثمان و بریدنِ من از خویشاوندی‌اش و شوراندن مردم بر ضد او یاد کردی؛

و أمّا ما ذكرت من أمر عثمان، و قطیعتی رحمه، و تألیبی النّاس علیه.

عثمان آن کارهای نادرستِ تازه‌ای را که می‌دانی انجام داد، و مردم هم دست به آن دگرگونی و اعتراضی زدند که دیدی.

فإنّ عثمان عمل ما قد علمت من الحدث، فصنع النّاس ما قد رأیت من التّغییر.

رسوا کردنِ ماهیت معاویه و نقش او در کشته شدن عثمان

و ای معاویه! تو خوب می‌دانی که من در ماجرای عثمان کناره‌گیر بودم؛ و در این باره، همان رفتاری برای من روا بود که برای یاران محمد (ص) روا بود، مگر آنکه بخواهی تهمتِ بی‌جا بزنی؛ پس هر تهمتی به نظرت می‌رسد بزن.

و إنّك لتعلم، یا معاویة، أنّی قد كنت فی أمر عثمان فی عزلة، یسعنی من ذلك ما وسع أصحاب محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم. إلاّ أن تتجنّی؛ فتجنّ ما بدا لك.

به جانم سوگند، تو یقین داری که خون عثمان نه نزد من است و نه بر گردن من؛ و نه تو خون‌خواه او هستی و نه نزدیک‌تر از دیگر خون‌خواهانش؛ ولی تو دنیا را خواستی و برای آن کوشیدی.

و لعمری؛ لقد أیقنت ما دم عثمان عندی و لا قبلی، و لا أنت ولیّه؛ و أنّ دونك أولیاء؛ و لكنّ الدّنیا أردت، و لها كدحت.

تو در کمینِ مرگِ عثمان نشستی؛ او در زندگی‌اش از تو یاری خواست، اما تو یاری‌اش نکردی.

و أنت بعثمان تربّصت؛ و قد استنصرك فی حیاته فما نصرت.

منابع (۱)
  1. ورد فی وقعة صفین ص 89. عن نصر، عن عمر بن سعد، عن أبی ورق، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الفتوح ج 2 ص 558. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 5 ص 84. مرسلا. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 281 الحدیث 359. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 15. ص 78. عن أهل السیر فی كتبهم. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 358. مرسلا. و فی مناقب الخوارزمی ص 178. مرسلا.و فی الأخبار الطوال ص 163. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 243. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

و اما اینکه خواستی کشندگان عثمان را به تو تحویل دهم؛ من در این کار نگریستم و بر بینی و دو چشمش زدم (همهٔ جوانبش را سنجیدم)، و ندیدم برایم روا باشد آنان را به تو یا به غیر تو تحویل دهم. زیرا آنان دربارهٔ خون عثمان دلیل می‌آورند که عثمان پیش از آنکه او را بکشند، از آنان کشته بود؛ پس در این کار برداشتِ خود را دارند و دلیل می‌آورند. و اما اینکه گفتی در خشکی و دریا به دنبالشان می‌گردی؛ به جانم سوگند، ای پسرِ زنِ جگرخوار! اگر از گمراهی و دشمنی‌ات دست برنداری و کنار نکشی، به‌زودی خواهی دید که آنان به سراغِ تو می‌آیند و به زحمتت نمی‌اندازند که نه در خشکی و نه در دریا، و نه در کوه و نه در دشت، به دنبالشان بگردی.

و أمّا ما سألت من دفع قتلة عثمان إلیك؛ فإنّی نظرت فی هذا الأمر، و ضربت أنفه و عینیه، فلم أر یسعنی دفعهم إلیك و لا إلی غیرك. فإنّهم محتجّون فی دم عثمان بأنّ عثمان قد قتل منهم قبل قتلهم إیّاه؛ فهم متأوّلون فی ذلك و محتجّون. و أمّا ما ذكرت من أنّك تطلبهم فی البرّ و البحر ف لعمری لئن لم تنته و تنزع عن غیّك و شقاقك، یا ابن آكلة الأكباد، لتعرفنّهم عن قلیل یطلبونك، و لا یكلّفونك طلبهم فی برّ و لا بحر، و لا جبل و لا سهل.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۹
منابع (۶)
  1. ورد فی وقعة صفین. بالسند السابق. و كتاب الفتوح. و أنساب الأشراف. و العقد الفرید. و شرح ابن أبی الحدید. و ناسخ التواریخ. باختلاف.
  2. ورد فی مناقب الخوارزمی ص 178. مرسلا.
  3. فأقسم باللّه. ورد فی المصدر السابق.
  4. ورد فی مناقب الخوارزمی ص 178. مرسلا.
  5. سفهك. ورد فی المصدر السابق.
  6. ورد فی المصدر السابق.

جز اینکه این جست‌وجویی است که یافتنش ناراحتت می‌کند، و دیداری است که روبه‌رو شدن با آن شادت نمی‌سازد.

إلاّ أنّه طلب یسوؤك وجدانه، و زور لا یسرّك لقیانه.

پیشنهاد ابوسفیان برای بیعت با امام (ع) پس از وفات پیامبر (ص)

هنگامی که رسول خدا (ص) از دنیا رفت و مردم ابوبکر را به سرپرستی برداشتند، پدرت ابوسفیان نزد من آمد و به من گفت: «تو به جایگاه محمد (ص) سزاوارتری، و از همهٔ مردم به این کار شایسته‌تری، و من در برابر هر کس مخالفت کند ضامنِ این کار برای تو هستم؛ دستت را دراز کن تا با تو بیعت (پیمانِ فرمان‌بری) کنم، که تو در تبار و فراخوان، نیرومندترینِ عربی.»

و لقد كان أبوك أبو سفیان أتانی حین قبض رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و ولّی النّاس أبا بكر، فقال لی: أنت أحقّ بمقام محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و أولی النّاس كلّهم بهذا الأمر، و أنا زعیم لك بذلك علی من خالف؛ ابسط یدك حتّی أبایعك، فأنت أعزّ العرب دعوة.

پس من آن را نپذیرفتم و این کار را نکردم.

فلم أقبل ذلك [و] لم أفعل.

و تو می‌دانی که پدرت این سخن را گفته و آن را خواسته بود، تا جایی که من بودم که در برابر او سر باز زدم؛ زیرا مردم به‌تازگی از کفر و جاهلیت (دورانِ پیش از اسلام) بیرون آمده بودند و می‌ترسیدم میان اهل اسلام تفرقه بیفتد و عصای امت بشکند (وحدتشان از هم بپاشد).

و أنت تعلم أنّ أباك قد كان قال ذلك و أراده، حتّی كنت أنا الّذی أبیت علیه، لقرب عهد النّاس بالكفر و الجاهلیّة، مخافة الفرقة بین أهل الإسلام، و شقّ عصا الأمّة.

پس پدرت حق مرا بهتر از تو می‌شناخت.

فأبوك كان أعرف بحقّی منك.

اگر تو هم از حق من همان را بشناسی که پدرت می‌شناخت، به راه درستت می‌رسی.

فإن تعرف من حقّی ما كان أبوك یعرفه تصب رشدك.

و اگر سر باز زنی، در برابر تو از خدا یاری می‌خواهم و او چه نیکو یاری‌رسانی است؛ «عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیْهِ أُنِیبُ» بر او توکل کردم و به سوی او بازمی‌گردم.

و إن أبیت استعنت باللّه علیك و نعم المستعان، عَلَیْهِ تَوَكَّلْتُ وَ إِلَیْهِ أُنِیبُ .

منابع (۱)
  1. الشوری/ 10. و وردت الفقرات فی وقعة صفین ص 89. عن نصر، عن عمر بن سعد، عن أبی ورق، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الفتوح ج 2 ص 558. مرسلا.و فی العقد الفرید ج 5 ص 84. مرسلا. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 281 الحدیث 359. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 15. ص 79. عن أهل السیر فی كتبهم. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 358. مرسلا. و فی مناقب الخوارزمی ص 178. مرسلا. و فی الثقات ج 2 ص 287. مرسلا. و فی كنز العمال ج 13 ص 112 الحدیث 36366. مرسلا عن أبی عبیدة، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 344. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

و درود برای کسی است که شایستهٔ آن است.

و السّلام لأهله.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۹

فضیلت‌های ویژهٔ امام (ع) که دیگران ندارند

سپس امام (ع) به نویسنده‌اش عبیدالله بن ابی‌رافع فرمود:

ثم قال علیه السّلام لكاتبه عبید اللّه بن أبی رافع:

ای جوان! آنچه را به تو املا می‌کنم برایش بنویس:

أكتب إلیه یا غلام ما أملی علیك:

«محمّد النّبیّ أخی و صنوی و حمزة سیّد الشّهداء عمّی» محمدِ پیامبر، برادر و هم‌ریشهٔ من است، و حمزه، سرورِ شهیدان، عموی من است.

محمّد النّبیّ أخی و صنوی و حمزة سیّد الشّهداء عمّی

«و جعفر الّذی یمسی و یضحی یطیر مع الملائکة ابن أمّی» و جعفر که شامگاه و چاشتگاه با فرشتگان پرواز می‌کند، پسرِ مادرِ من است.

و جعفر الّذی یمسی و یضحی یطیر مع الملائكة ابن أمّی

«و بنت محمّد سکنی و عرسی منوط‌لحمها بدمی و لحمی و سبطا أحمد ولدای منها فمن فیکم له قسم کقسمی» و دخترِ محمد آرامِ جان و همسرِ من است که گوشتش با خون و گوشتِ من درآمیخته است / و دو نوهٔ احمد، دو فرزندِ من از او هستند؛ پس کدام‌یک از شما بهره‌ای چون بهرهٔ من دارد؟

و بنت محمّد سكنی و عرسی منوط‌لحمها بدمی و لحمی و سبطا أحمد ولدای منها فمن فیكم له قسم كقسمی

منابع (۱)
  1. مشوب. ورد فی مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 194. عن المدائنی مرسلا. و فی معجم الأدباء ج 5 ص 266. مرسلا. و ورد مسوط فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 520. عن أبی القاسم زاهر بن طاهر، عن أبی بكر البیهقی، عن أبی عبد اللّه الحافظ، عن أبی بكر بن إسحاق الفقیه، عن محمد بن یونس، عن إبراهیم -

«سبقتکم إلی الإسلام طرّا مقرّا بالنبی فی بطن أمّی» من در اسلام بر همگی شما پیشی گرفتم، در حالی که در شکمِ مادرم به پیامبر اقرار داشتم.

سبقتكم إلی الإسلام طرّا مقرّا بالنبی فی بطن أمّی

«و صلّیت الصّلاة و کنت طفلا علی ما کان من فهمی و علمی» و کودکی بودم که با همان فهم و دانشی که داشتم نماز خواندم.

و صلّیت الصّلاة و كنت طفلا علی ما كان من فهمی و علمی

منابع (۱)
  1. غلاما ما بلغت أوان حلمی. ورد فی المصادر السابقة. و فی مطالب السؤول ص 64. مرسلا. و فی كنز الفوائد ص 122. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 97.مرسلا. و فی المجتنی ص 22. عن محمد، عن أبی معاذ، عن دماد، عن أبی عبیدة، عن علی علیه السّلام. و فی البدایة و النهایة ج 8 ص 9. مرسلا عن أبی بكر بن درید، عن دماد، عن أبی عبیدة، عن علی علیه السّلام. و فی النعیم المقیم ص 179. مرسلا. و فی النوادر للفیض ص 117. مرسلا. و فی أنوار العقول ص 368 الرقم 393. مرسلا. و فی السیر الكبیر ص 203. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

«فأوجب لی ولایته علیکم رسول اللّه یوم غدیر خمّ» پس رسول خدا در روز غدیر خم، ولایت و سرپرستیِ خود را بر شما، برای من واجب کرد.

فأوجب لی ولایته علیكم رسول اللّه یوم غدیر خمّ

«أنا البطل الّذی لا تنکروه لیوم کریهة أو یوم سلم» من آن پهلوانم که برای روزِ نبردِ سخت یا روزِ آشتی، نمی‌توانید انکارش کنید.

أنا البطل الّذی لا تنكروه لیوم كریهة أو یوم سلم

«فویل ثمّ ویل ثمّ ویل لجاحد طاعتی من غیر جرم» پس وای، باز هم وای، باز هم وای بر کسی که بی‌هیچ گناهی از من، فرمان‌بریِ مرا انکار کند!

فویل ثمّ ویل ثمّ ویل لجاحد طاعتی من غیر جرم

منابع (۱)
  1. لمن یلقی الإله غدا بظلمی. ورد فی الإحتجاج ج 1 ص 226 و ص 266.مرسلا. و الفقرات وردت فی المصدر السابق، و كنز الفوائد. و أنوار العقول. و النعیم المقیم. و فی الفصول المختارة ص 280. مرسلا. و فی معجم الأدباء ج 5 ص 266.مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 2 ص 129 الباب 65. مرسلا عن أبی بكر درید، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 520. عن أبی القاسم زاهر بن طاهر، عن أبی بكر البیهقی، عن أبی عبد اللّه الحافظ، عن أبی بكر بن إسحاق الفقیه، عن محمد بن یونس، عن إبراهیم بن زكریا البزاز، عن موسی بن -

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۷، صفحهٔ ۱۵۵. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن