کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

نامه‌هانامه ۵۴۵ دقیقه خواندن

دعوت معاویه به نبرد تن‌به‌تن

نامه‌ای دیگر از امام (ع) به معاویه

معاویه در نامه‌ای علی را به جنگ خوانده بود («برای جنگ آماده شو و بر ضربه شکیبا باش») و عمرو عاص را همراه خود می‌شمرد. علی در کوفه، هنگام بسیج سپاه برای شام (سال ۳۶ قمری) پاسخ داد: او را از دنیاپرستی ترساند، به جنگ تن‌به‌تن دعوت کرد و گفت که معاویه به‌زودی از جنگ خواهد نالید و به «کتاب خدا» پناه خواهد برد.

خطاب به: معاویه بن ابی‌سفیان

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: نامهٔ ۱۰

روی خط زمان
بخش‌های این متن (۶)
  1. نداشتن هیچ‌گونه شایستگی فرمانروایی در معاویه
  2. هشدار امام (ع) به معاویه دربارهٔ پیروی از هوس‌های دنیای گذرا
  3. یقین امام (ع) به سرنوشت و سرانجام معاویه
  4. فراخواندن معاویه به نبرد تن‌به‌تن در میدان جنگ
  5. تأکید امام (ع) بر پایداری خود بر راه و روش پیامبر (ص)
  6. خبر دادن امام (ع) به معاویه که ناچار به درخواست صلح خواهد شد

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

از بندهٔ خدا و پسر بندهٔ او، علی بن ابی‌طالب، برادر فرستادهٔ خدا (ص)، پسرعمو و جانشین او، غسل‌دهنده و کفن‌کننده و پردازندهٔ بدهی او، همسر دختر پاکدامنش بتول، و پدر دو نوه‌اش حسن و حسین، به معاویه پسر ابوسفیان.

من عبد اللّه و ابن عبده علیّ بن أبی طالب أخی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و ابن عمّه و وصیّه و مغسّله و مكفّنه و قاضی دینه و زوج ابنته البتول و أبی سبطیه الحسن و الحسین إلی معاویة بن أبی سفیان.

درود بر کسی که از راه درست پیروی کند.

سلام علی من اتّبع الهدی.

من در نامه به تو، خدایی را ستایش می‌کنم که معبودی جز او نیست.

فإنّی أحمد إلیك اللّه الّذی لا إله إلاّ هو.

نداشتن هیچ‌گونه شایستگی فرمانروایی در معاویه

اما بعد، تو در آنچه از دنیا گذشته است، گذشتن، سپری شدن، بریده شدن و بازی‌های روزگار با مردمش را دیده‌ای.

أمّا بعد؛ فإنّك قد رأیت مرور الدّنیا و انقضاءها، و تصرّمها، و تصرّفها بأهلها فیما مضی منها.

و بهترین چیزی که از دنیا به دست می‌آید، همان تقوایی (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) است که بندگان شایسته از آن به دست آورده‌اند.

و خیر ما اكتسب من الدّنیا ما أصابه العباد الصّالحون منها من التّقوی.

و هر کس جایگاه دنیا را با جایگاه آخرت بسنجد، میان آن دو فاصله‌ای بسیار دور می‌یابد.

و من یقس شأن الدّنیا بشأن الآخرة یجد بینهما بونا بعیدا.

هشدار امام (ع) به معاویه دربارهٔ پیروی از هوس‌های دنیای گذرا

ای معاویه! بدان که تو ادعای کاری را کرده‌ای که اهلش نیستی؛ نه در گذشته و نه در حال، و نه در پیشینه و نه در سرپرستی.

و اعلم، یا معاویة، أنّك قد ادّعیت أمرا لست من أهله لا فی قدیم و لا فی حدیث، و لا فی القدم و لا فی الولایة.

و دربارهٔ آن به کار روشنی سخن نمی‌گویی که با آن برتری‌ای برایت شناخته شود، و گواهی هم بر آن نداری.

و لست تقول فیه بأمر بیّن تعرف لك به أثرة و لا لك علیه شاهد.

نه به آیه‌ای از کتاب خدا چنگ زده‌ای، و نه پیمانی از فرستادهٔ خدا (ص) داری که ادعایش را بکنی.

و لست متعلّقا بآیة من كتاب اللّه، و لا عهد تدّعیه من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

پس چه خواهی کرد هنگامی که پرده‌های آنچه در آن هستی از تو کنار رود؛ از دنیایی که به زیورش شادمان شده‌ای و به لذتش فریب خورده‌ای، و در آن میان تو و دشمنی هار، گمراه‌کننده، کوشا و پافشار، میدان باز گذاشته شده است؛ همراه با آنچه از دوستی دنیا در جانت ریشه دوانده است، دنیایی که تو را خواند و پاسخش دادی، تو را کشاند و پیروی‌اش کردی، و به تو فرمان داد و فرمانش بردی.

ف كیف أنت صانع إذا تكشّفت عنك جلابیب ما أنت فیه من دنیا قد تبهّجت بزینتها، و خدعت بلذّتها، و خلّی فیها بینك و بین عدوّ كلب مضلّ، جاهد ملحّ، مع ما قد ثبت فی نفسك من حبّ دنیا قد دعتك فأجبتها، و قادتك فاتّبعتها، و أمرتك فأطعتها.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱۰
منابع (۵)
  1. ورد فی وقعة صفین ص 108. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 59 ص 132.عن إبراهیم، عن یحیی، عن احمد بن بشیر، عن شیخ من أهل الشام، عن شیخ لنا، عن الكلبی، عن علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 427. من بعض الكتب، عن الشیخ الأدیب أبی بكر عبد اللّه بن العزیز البستی، بإسناده، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 390. مرسلا. و فی ص 396. مرسلا. و فی ج 5 ص 81. مرسلا. باختلاف.
  2. انقشعت. ورد فی وقعة صفین ص 108. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 59 ص 132. عن إبراهیم، عن یحیی، عن احمد بن بشیر، عن شیخ من أهل الشام، عن شیخ لنا، عن الكلبی، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 396. مرسلا.
  3. بهجت. ورد فی كتاب الطراز ج 2 ص 292. مرسلا.
  4. عرض. ورد فی وقعة صفین. و ناسخ التواریخ.
  5. ورد فی المصدرین السابقین.

پس کدام بخش از این کار را یافته‌ای که تو را نجات دهد؟

فأیّ شیء من هذا الأمر قد وجدته ینجیك؟.

منابع (۱)
  1. ورد فی تاریخ مدینة دمشق. بالسند السابق. و ورد فایئس من هذا الأمر، و خذ أهبة الحساب، فإنّه یوشك فی ناسخ التواریخ.

به‌زودی بازدارنده‌ای تو را در برابر چیزی نگه می‌دارد که هیچ سپری تو را از آن نجات نمی‌دهد؛ پس از چرت خود بیدار شو، به سوی آفریدگارت بازگرد، از این کار عقب بکش، آمادگی روز حساب را بگیر، برای آنچه بر سرت فرود آمده است آستین بالا بزن، گوش خود را به دست گمراه‌کنندگان مسپار و نگذار شیطان در تو به خواسته‌اش برسد.

و إنّه یوشك أن یقفك واقف علی ما لا ینجیك منه مجنّ‌؛ فاستیقظ من سنتك، و ارجع إلی خالقك، و اقعس عن هذا الأمر، و خذ أهبة الحساب، و شمّر لما قد نزل بك، و لا تمكّن الغواة من سمعك، و الشّیطان من بغیته فیك.

منابع (۲)
  1. منج. ورد فی نسخة العام 400 ص 331. و نسخة ابن المؤدب ص 233. و نسخة نصیری ص 154. و نسخة الآملی ص 238. و نسخة الإسترابادی ص 387. و نسخة ابن شذقم ص 515. و فی هامش نسخة ابن النقیب ص 241. و نسخة العام 550 ص 156 ب. و نسخة العطاردی ص 315.
  2. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 15 ص 85. من وقعة صفین.

یقین امام (ع) به سرنوشت و سرانجام معاویه

با اینکه من می‌دانم خدا و فرستاده‌اش در آنچه گفته‌اند راست‌گویند.

مع أنّی أعلم أنّ اللّه و رسوله صادقان فیما قالا.

منابع (۱)
  1. ورد فی وقعة صفین ص 108. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 396. مرسلا. باختلاف یسیر.

و اگر چنین نکنی، آنچه را از خودت غافل مانده‌ای به تو می‌فهمانم؛ تو نازپرورده‌ای هستی که شیطان بر تو چیره شده، در تو به آرزویش رسیده، و مانند جان در تن و خون در رگ‌ها در تو روان شده است. ای معاویه! شما از کی سیاست‌مداران مردم و سرپرستان کار امت بوده‌اید، بی‌آنکه پیشینهٔ نیک دیرینه‌ای یا شرافت بلندی بر قومتان داشته باشید

و إن لا تفعل أعلمك ما أغفلت من نفسك؛ فإنّك مترف قد أخذ الشّیطان منك مأخذه، و بلغ فیك أمله، و جری منك مجری الرّوح [فی البدن] و الدّم فی العروق. و متی كنتم، یا معاویة، ساسة الرّعیّة، و ولاة أمر الأمّة، بغیر قدم حسن سابق، و لا شرف علی قومكم باسق.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱۰
منابع (۴)
  1. ورد فی المصدرین السابقین.
  2. العرب. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 387.
  3. ورد فی وقعة صفین. و ناسخ التواریخ. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 59 ص 132.عن إبراهیم، عن یحیی، عن احمد بن بشیر، عن شیخ من أهل الشام، عن شیخ لنا، عن الكلبی، عن علی علیه السّلام.
  4. ورد فی وقعة صفین. و ناسخ التواریخ.

ـ و به خدا پناه می‌بریم از اینکه پیشینه‌های بدبختی دامن‌گیر شود ـ؟

و نعوذ باللّه من لزوم سوابق الشّقاء؟.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱۰

و به تو هشدار می‌دهم که مبادا در فریبِ آرزوها پافشاری کنی و آشکار و نهانت دوگانه باشد؛ از سر دلبستگی به دنیای نقد، و در پی آن، دروغ شمردن آخرت؛

و أحذّرك أن تكون متمادیا فی غرّة الأمنیة، مختلف العلانیة و السّریرة؛ رغبة فی العاجل، و تكذیبا بعد بالآجل.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱۰

و گویی آنچه را از تو سر زده است به یاد آورده‌ای و راهی برای بازگشت نیافته‌ای.

و كأنّك قد تذكّرت ما مضی منك فلم تجد إلی الرّجوع سبیلا.

بدان که اگر این کار به دست مردم یا در اختیار آنان بود، بر ما حسادت می‌ورزیدند و برای آن بر ما منت می‌گذاشتند؛ ولی این حکمی است از سوی کسی که آن را به ما بخشیده و بر زبان پیامبر راست‌گو و تصدیق‌شده‌اش (ص) ویژهٔ ما قرار داده است. هر کس پس از شناخت و دلیل روشن شک کند، رستگار نمی‌شود.

و اعلم أنّ هذا الأمر لو كان إلی النّاس أو بأیدیهم لحسدوناه، و لامتنّوا علینا به؛ و لكنّه قضاء ممّن منحناه و اختصّنا به، علی لسان نبیّه الصّادق المصدّق [صلّی اللّه علیه و آله و سلّم]؛ لا أفلح من شكّ بعد العرفان و البیّنة.

ای پسر صخر!

یا ابن صخر؛

ای پسر ملعونِ بی‌دنباله (بی‌نسل و بی‌خیر)!

یا ابن اللّعین الأبتر؛

پنداشته‌ای که بردباری‌ات هم‌سنگ کوه‌هاست و دانشت میان شک‌کنندگان داوری می‌کند؛ در حالی که تو همان درشت‌خویِ منافق (دوچهره در ایمان)، بسته‌دل، کم‌خرد، نادان در دین‌شناسی، ترسو، پست و گریزان از دینی!

زعمت أن یزن الجبال حلمك و یفصل بین أهل الشّكّ علمك؛ و أنت الجلف المنافق، الأغلف القلب، القلیل العقل، الجاهل الفقه، الجبان، الرّذل، الشّارد عن الدّین!!!.

منابع (۱)
  1. ورد فی وقعة صفین ص 109. مرسلا. و فی كتاب الفتوح ج 2 ص 536. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 221. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن علی بن محمد الكاتب، عن الأجلخ، عن حبیب بن أبی ثابت، عن ثعلبة بن یزید الحمانی، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 15 ص 82. من كتاب أبی العباس یعقوب بن أبی احمد الصیمری الذی جمعه من كلام علی علیه السّلام و خطبه. مرسلا. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 445. عن بعض الآثار. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 393. مرسلا. و فی ص 396. مرسلا. و فی ص 398. مرسلا. باختلاف.

فراخواندن معاویه به نبرد تن‌به‌تن در میدان جنگ

تو به جنگ فراخواندی و گفتی: «برای جنگ آستین بالا بزن و بر ضربه‌های شمشیر صبر کن». پس اگر در آنچه می‌نویسی راست می‌گویی و آن دو بی‌دنباله، یعنی مرد قبیلهٔ بنی‌سهم و پسر نابغه، تو را بر آن یاری می‌دهند، مردم را کنار بگذار و برای همان جنگی که مرا به آن خواندی و برای شکیبایی بر ضربه‌های شمشیر آماده شو، به میدان من بیا و هر دو گروه را از جنگ معاف کن، تا بدانی کدام‌یک از ما بر دلش زنگار نشسته و بر چشمانش پرده کشیده شده است!

و قد دعوت إلی الحرب، و قلت: فشمّر للحرب، و اصبر للضّرب. فإن كنت صادقا فیما تسطر، و یعینك علیه الأبتران أخو بنی سهم و ابن النّابغة، فدع النّاس جانبا و تیسّر لما دعوتنی إلیه من الحرب، و الصّبر علی الضّرب، و اخرج إلیّ، و اعف الفریقین من القتال، لتعلم أیّنا المرین علی قلبه، و المغطّی علی بصره؟.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱۰
منابع (۳)
  1. ورد فی كتاب الفتوح ج 2 ص 536. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 15 ص 82. من كتاب أبی العباس یعقوب بن أبی احمد الصیمری الذی جمعه من كلام علی علیه السّلام و خطبه. مرسلا. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 445. عن بعض الآثار. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 393. مرسلا. و فی ص 396. مرسلا. و فی ص 398. مرسلا. باختلاف.
  2. ورد فی شرح ابن أبی الحدید. و ناسخ التواریخ.
  3. لیعلم أیّنا. ورد فی نسخة العام 400 ص 332. و نسخة نصیری ص 155. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 279. و نسخة العام 550 ص 157 أ. و نسخة عبده ص 527.و نسخة العطاردی ص 316. و ورد المران فی المستطرف ج 1 ص 221. مرسلا.

من علی بن ابی‌طالبم.

فأنا علیّ بن أبی طالب.

من ابوالحسن، آن سرور و دلاورم؛ کشندهٔ پدربزرگت عتبه، برادرت حنظله، عمویت شیبه و دایی‌ات ولید، با شکافتن سرهایشان در روز بدر؛ و تو هم چندان از آنان دور نیستی.

و أنا أبو حسن القرم، قاتل جدّك عتبة، و أخیك حنظلة، و عمّك شیبة، و خالك الولید، شدخا یوم بدر؛ و ما أنت منهم ببعید.

منابع (۷)
  1. ورد فی الإختصاص ص 138. مرسلا.
  2. ورد فی المصدر السابق. و فی تاج العروس ج 9 ص 22. مرسلا. و فی لسان العرب ج 15 ص 233. مرسلا. باختلاف.
  3. ورد فی كتاب الفتوح.
  4. ورد فی المصدر السابق.
  5. ورد فی كتاب الفتوح ج 2 ص 536. مرسلا. و فی الإختصاص ص 138. مرسلا.
  6. ورد فی كتاب الفتوح.
  7. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 16 ص 136. عن المدائنی. مرسلا.و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 393. مرسلا.

همان شمشیر با من است و با همان دل با دشمنم روبه‌رو می‌شوم؛ بازویم آن را با استواریِ سینه‌ام، نیروی تنم و یاری پروردگارم در دست دارد، همان‌گونه که پیامبر آن را در کف دستم به یادگار گذاشت.

و ذلك السّیف معی، و بذلك القلب ألقی عدوّی، یحمله ساعدی، بثبات من صدری، و قوّة من بدنی، و نصرة من ربّی، كما خلّفه النّبیّ فی كفّی.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱۰
منابع (۱)
  1. بیدی. ورد فی الإختصاص. و معادن الحكمة.

تأکید امام (ع) بر پایداری خود بر راه و روش پیامبر (ص)

به خدا سوگند، نه دینی را با دین دیگر عوض کرده‌ام و نه پیامبر تازه‌ای آورده‌ام. من بر همان راه روشنی هستم که شما با میل خود رهایش کردید و به اجبار در آن درآمده بودید.

و اللّه ما استبدلت دینا، و لا استحدثت نبیّا؛ و إنّی لعلی المنهاج الّذی تركتموه طائعین، و دخلتم فیه مكرهین.

منابع (۲)
  1. ورد فی الإختصاص. و فی العقد الفرید ج 5 ص 82. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 271. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 81. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. لم أستبدل باللّه ربّا، و بمحمّد نبیّا، و بالسّیف بدلا. ورد فی الإختصاص. و العقد الفرید. و ناسخ التواریخ. باختلاف یسیر. و ورد ما استحدثت دینا، و لا استبدلت نبیّا فی العقد الفرید. و جواهر المطالب.

و ادعا کردی که به خون‌خواهی عثمان آمده‌ای.

و زعمت أنّك جئت ثائرا بعثمان.

تو خوب می‌دانی خون عثمان کجا ریخته شد؛ پس اگر واقعاً خون‌خواه او هستی، خونش را از همان‌جا بخواه.

و لقد علمت حیث وقع دم عثمان، فاطلبه من هناك إن كنت طالبا.

و درنگ من در برابر تو، تنها به انتظار چیزی است که تو دروغش می‌شماری و من باورش دارم.

و لیس إبطائی عنك إلاّ ترقّبا لما أنت له مكذّب و أنا به مصدّق.

منابع (۱)
  1. ورد فی كتاب الفتوح ج 2 ص 536. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 15 ص 82. من كتاب أبی العباس یعقوب بن أبی احمد الصیمری الذی جمعه من كلام علی علیه السّلام و خطبه. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 390. مرسلا.

گویی هم‌اکنون می‌بینمت که وقتی جنگ تو را به دندان بگیرد، از آن نعره می‌زنی؛ همچون نعرهٔ شتران زیر بارهای سنگین.

فكأنّی بك و قد رأیتك تضجّ من الحرب، إذا عضّتك، ضجیج الجمال بالأثقال.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱۰
منابع (۱)
  1. ورد فی كتاب الطراز ج 1 ص 235. مرسلا.

خبر دادن امام (ع) به معاویه که ناچار به درخواست صلح خواهد شد

و گویی گروه تو را می‌بینم که از بی‌تابی در برابر ضربه‌های پیاپی، سرنوشتِ حتمی، و کشتارهایی در پیِ کشتارها، مرا به کتاب خدا می‌خوانند؛ در حالی که یا کافر و منکرِ حق‌اند، یا پیمان‌بستگانی که از پیمان خود منحرف شده‌اند.

و كأنّی بجماعتك تدعونی، جزعا من الضّرب المتتابع، و القضاء الواقع، و مصارع بعد مصارع، إلی كتاب اللّه، و هی كافرة جاحدة، أو مبایعة حائدة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱۰
منابع (۱)
  1. متابعة. ورد فی المصدر السابق.

خدایا، میان ما و دشمنمان به حق داوری کن، که تو بهترین داورانی.

اللّهمّ احكم بیننا و بین عدوّنا بالحقّ و أنت خیر الحاكمین.

«وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ» و کسانی که ستم کردند به‌زودی خواهند دانست به چه بازگشتگاهی بازمی‌گردند.

وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ .

منابع (۱)
  1. الشعراء/ 227.

«وَ السَّلامُ عَلی مَنِ اتَّبَعَ الْهُدی» (و درود بر کسی که از راهِ درست پیروی کرد) و از عاقبتِ نابودی ترسید.

وَ السَّلامُ عَلی مَنِ اتَّبَعَ الْهُدی ، و خشی عواقب الرّدی.

منابع (۲)
  1. سورة طه/ 47.
  2. ورد فی وقعة صفین ص 109. مرسلا. و فی الإختصاص ص 138. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 59 ص 132. عن إبراهیم، عن یحیی، عن احمد بن بشیر، عن شیخ من أهل الشام، عن شیخ لنا، عن الكلبی، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 15 ص 82. من كتاب أبی العباس یعقوب ابن أبی احمد الصیمری الذی جمعه من كلام علی علیه السّلام و خطبه. مرسلا.و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 396. مرسلا.و فی ج 5 ص 81. باختلاف بین المصادر.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۷، صفحهٔ ۱۶۹. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن