کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

نامه‌هانامه ۵۵۴ دقیقه خواندن

رد تهمت‌های معاویه و هشدار از ستم

نامه‌ای دیگر از او (ع) به معاویه

میان ۳۶ تا ۴۰ قتاریخ تقریبی

علی به نامه‌ای از معاویه پاسخ داد که او را به ستیزه‌جویی، سرکشی و کوتاهی در حق خدا متهم کرده بود. علی همه را رد می‌کند و او را به پرهیزگاری، یاد مرگ و دست‌کشیدن از ستم می‌خواند. زمان و مکان آن در هیچ منبعی نیامده.

خطاب به: معاویه بن ابی‌سفیان

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: نامهٔ ۳۰

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

از بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به معاویه پسر ابوسفیان.

من عبد اللّه علیّ أمیر المؤمنین إلی معاویة بن أبی سفیان.

حقیقت گروه‌هایی از امت که امام (ع) با آنان مخالف بود

اما بعد، نامه‌ات به من رسید؛ در آن از ستیزه‌جویی من یاد می‌کنی، یاری رساندن به مرا زشت می‌شماری، و گمان می‌کنی که من زورگویم و در حق خدا کوتاهی می‌کنم.

أمّا بعد؛ فقد بلغنی كتابك تذكر مشاغبتی، و تستقبح موازرتی، و تزعمنی متجبّرا، و عن حقّ اللّه مقصّرا.

منابع (۱)
  1. مواربتی. ورد فی بحار الأنوار (مجلد قدیم) ج 8 ص 500. من شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید. و شرح نهج البلاغة لابن میثم.

پاک است خدا! چگونه غیبت کردن را روا می‌شماری و تهمت و دروغ بستن را نیکو می‌بینی؟!

فسبحان اللّه، كیف تستجیز الغیبة، و تستحسن العضیهة؟!.

من جز در فرمان دادن به نیکی یا بازداشتن از بدی، به ستیز برنخاسته‌ام.

فإنّی لم أشاغب إلاّ فی أمر بمعروف، أو نهی عن منكر.

و جز بر سرکشِ از دین بیرون‌رفته، یا بی‌دینِ کافر، سخت نگرفته‌ام.

و لم أتجبّر إلاّ علی باغ مارق، أو ملحد كافر.

و در این کار، جز به سخن خدای پاک عمل نکرده‌ام که می‌فرماید: «لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کانُوا آباءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ [أَوْ عَشِیرَتَهُمْ]»؛ هیچ گروهی را که به خدا و روز آخرت ایمان دارند نمی‌یابی که با دشمنان خدا و پیامبرش دوستی کنند، هرچند پدرانشان یا فرزندانشان یا خویشاوندانشان باشند.

و لم آخذ فی ذلك إلاّ بقول اللّه - سبحانه -: لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ كانُوا آباءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ [أَوْ عَشِیرَتَهُمْ] .

منابع (۱)
  1. المجادلة/ 22.

و اما کوتاهی در حق خدای برتر؛ پناه بر خدا!

و أمّا التّقصیر فی حقّ اللّه - تعالی - فمعاذ اللّه.

تنها کسی در حق خدا — که ستایشش بزرگ است — کوتاهی کرده که حقوقِ سفارش‌شده و حتمی را کنار گذاشته، به هوس‌های نوپیدا و بدعت‌آمیز تکیه زده، و به گمراهیِ سرگردان‌کننده دل بسته است.

و إنّما المقصّر فی حقّ اللّه - جلّ ثناؤه - من عطّل الحقوق المؤكّدة، و ركن إلی الأهواء المبتدعة، و أخلد إلی الضّلالة المحیّرة.

ای معاویه! شگفت است که از نیکوکاری دم می‌زنی، اما با دلیل روشن مخالفت می‌کنی و پیمان‌های استواری را می‌شکنی که خواستهٔ خدای عزیز و بزرگ، و حجت بر بندگان اوست؛ آن هم همراه با دور انداختن اسلام، تباه کردن احکام، محو کردن نشانه‌ها، دویدن در پی هوس، و سرگردانیِ دیوانه‌وار در هلاکت.

و من العجب أن تصف، یا معاویة، الإحسان، و تخالف البرهان، و تنكث الوثائق الّتی هی للّه - عزّ و جلّ - طلبة، و علی عباده حجّة؛ مع نبذ الإسلام، و تضییع الأحكام، و طمس الأعلام، و الجری فی الهوی، و التّهوّس فی الرّدی.

منابع (۱)
  1. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 16 ص 7. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 4 ص 448. مرسلا.

پس در آنچه در دست داری از خدا پروا کن، و در حق او که بر گردن توست بنگر، و به شناختِ چیزی بازگرد که در ندانستنِ آن عذری نداری؛ چراکه فرمان‌برداری از خدا نشانه‌هایی آشکار، راه‌هایی درخشان، شاهراهی روشن و مقصدی خواستنی دارد که زیرکان به آن وارد می‌شوند و فرومایگانِ وارونه با آن مخالفت می‌کنند.

فاتّق اللّه فیما لدیك، و انظر فی حقّه علیك، و ارجع إلی معرفة ما لا تعذر بجهالته؛ فإنّ للطّاعة أعلاما واضحة، و سبلا نیّرة، و محجّة نهجة، و غایة مطّلبة، یردها الأكیاس، و یخالفها الأنكاس.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۰
منابع (۱)
  1. متطلّبة. ورد فی نسخة العام 400 ص 352. و ورد مطلوبة فی هامش نسخة ابن النقیب ص 256.

هر کس از این راه به بیراهه برود، از حق منحرف شده و در سرگردانی دست‌وپا زده است؛ و خدا نعمتش را از او برمی‌گرداند و انتقام و عذابش را بر او فرود می‌آورد.

من نكب عنها جار عن الحقّ، و خبط فی التّیه، و غیّر اللّه عنه نعمته، و أحلّ به نقمته.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۰

حقیقت درون و روحیهٔ معاویه

پس خودت را دریاب، به فکر خودت باش! که خدا راهت را برایت روشن کرده است.

فنفسك نفسك، فقد بیّن اللّه لك سبیلك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۰

و آنجا که کارهایت تو را به پایان کشانده، به سوی سرانجامِ زیانکاری و جایگاهِ کفر تاخته‌ای.

و حیث تناهت بك أمورك، فقد أجریت إلی غایة خسر، و محلّة كفر.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۰
منابع (۱)
  1. تاهت. ورد فی كتاب الطراز ج 2 ص 123. مرسلا.

چراکه نَفْست تو را به بدی کشانده، به گردابِ بیراهه افکنده، به پرتگاه‌های هلاکت برده و راه‌ها را بر تو ناهموار و دشوار کرده است.

فإنّ نفسك قد أولجتك شرّا، و أقحمتك غیّا، و أوردتك المهالك، و أوعرت علیك المسالك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۰

و مردم را جماعتی (همبستگی و یکپارچگی) است که دست خدا بر سر آن است، و خشم خدا بر کسی است که با آن مخالفت کند.

و إنّ للنّاس جماعة ید اللّه علیها، و غضب اللّه علی من خالفها.

پس پیش از آنکه در گورت جای بگیری، خودت را دریاب، به فکر خودت باش! چراکه تو به سوی خدا بازمی‌گردی و شتابان و هراسان به سوی رستاخیز او می‌روی؛ و به‌زودی سختیِ آن روز تو را از پا درمی‌آورد و اندوهش بر تو فرود می‌آید؛ روزی که پشیمانیِ پشیمان به کارش نمی‌آید و از عذرخواه عذرش پذیرفته نمی‌شود، «یَوْمَ لا یُغْنِی مَوْلًی عَنْ مَوْلًی شَیْئاً وَ لا هُمْ یُنْصَرُونَ»؛ روزی که هیچ دوستی به کار دوستی نمی‌آید و آنان یاری نمی‌شوند.

فنفسك نفسك قبل حلول رمسك، فإنّك إلی اللّه راجع، و إلی حشره مهطع؛ و سیبهظك كربه، و یحلّ بك غمّه، یوم لا یغنی النّادم ندمه، و لا یقبل من المعتذر عذره، یَوْمَ لا یُغْنِی مَوْلًی عَنْ مَوْلًی شَیْئاً وَ لا هُمْ یُنْصَرُونَ .

منابع (۱)
  1. الدخان/ 41.

زشتی ستم و سرانجام آن در دنیا و آخرت در شعر امام (ع)

«أما و اللّه إنّ الظّلم شؤم و لا زال المسیء هو الظّلوم»؛ آگاه باش! به خدا سوگند که ستم شوم است، و همواره بدکار همان ستمگر است.

أما و اللّه إنّ الظّلم شؤم و لا زال المسیء هو الظّلوم

«إلی الدّیّان یوم الدّین نمضی و عند اللّه تجتمع الخصوم»؛ روز جزا به سوی داورِ پاداش‌دهنده می‌رویم، و دشمنان و مدعیان نزد خدا گرد می‌آیند.

إلی الدّیّان یوم الدّین نمضی و عند اللّه تجتمع الخصوم

«ستعلم فی الحساب إذا التقینا غدا عند الملیک من الغشوم»؛ فردا که نزد فرمانروای هستی با هم روبه‌رو شویم، در حسابرسی خواهی دانست که ستمگرِ بیدادگر کیست.

ستعلم فی الحساب إذا التقینا غدا عند الملیك من الغشوم

«ستنقطع اللّذاذة عن أناس من الدّنیا و تنقطع الهموم»؛ به‌زودی خوشیِ دنیا از مردمانی بریده می‌شود، و اندوه‌ها نیز پایان می‌یابد.

ستنقطع اللّذاذة عن أناس من الدّنیا و تنقطع الهموم

«لأمر مّا تصرّمت اللّیالی لأمر مّا تقلّبت النّجوم»؛ برای کاری است که شب‌ها سپری شدند، و برای کاری است که ستارگان گشتند و جابه‌جا شدند.

لأمر مّا تصرّمت اللّیالی لأمر مّا تقلّبت النّجوم

«سل الأیّام عن أمم تقضّت ستخبرک المعالم و الرّسوم»؛ از روزگاران دربارهٔ امت‌هایی که گذشتند بپرس؛ نشانه‌ها و ویرانه‌های به‌جامانده به تو خبر خواهند داد.

سل الأیّام عن أمم تقضّت ستخبرك المعالم و الرّسوم

«تروم الخلد فی دار التّفانی فکم قد رام مثلک ما تروم»؛ در سرای نابودی، جاودانگی می‌طلبی؟ چه بسیار کسانی که چون تو، آنچه را می‌طلبی طلب کردند!

تروم الخلد فی دار التّفانی فكم قد رام مثلك ما تروم

«تنام و لم تنم عنک المنایا تنبّه للمنیّة یا نؤوم»؛ تو می‌خوابی، ولی مرگ‌ها از تو غافل نمی‌شوند و نمی‌خوابند؛ ای بسیارخواب! برای مرگ بیدار شو.

تنام و لم تنم عنك المنایا تنبّه للمنیّة یا نؤوم

«لهوت عن الفناء و أنت تفنی فما شیء من الدّنیا یدوم»؛ از نابودی غافل و سرگرم شدی در حالی که خودت رو به نابودی می‌روی؛ و هیچ‌چیز از دنیا پایدار نمی‌ماند.

لهوت عن الفناء و أنت تفنی فما شیء من الدّنیا یدوم

منابع (۱)
  1. ورد فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 459. عن أبی القاسم المستملی، عن أبی بكر البیهقی، عن أبی عبد اللّه الشحامی الحافظ، عن أبی منصور محمد بن عبد اللّه الفقیه الزاهد، عن أبی عمرو احمد بن محمد النحوی، بإسناده عن عن یحیی بن خالد البرمكی، مرفوعا عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 16 ص 7. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 4 ص 448.مرسلا. و فی أنوار العقول ص 364 الرقم 391. مرسلا. و فی نهج السعادة ج 4 ص 160. عن الدیوان المنسوب إلی علی علیه السّلام المطبوع ببولاق عام 1251 هجری. باختلاف بین المصادر.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۷، صفحهٔ ۱۷۷. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن