کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

نامه‌هانامه ۶۲۶ دقیقه خواندن

بیعت من بر معاویه هم واجب است

نامه‌ای از او (ع) به معاویه در تکذیب ادعاهایش

فرستادن جریر نزد معاویه و پیوستن عمرو عاص به او۳۶ قکوفه (نامه به شام رفت)تاریخ محتمل

پاسخ علی به نامه‌ای از معاویه که او را به تقوا اندرز داده، از تباه‌شدن پیشینهٔ مسلمانی‌اش ترسانده و کشته‌شدن عثمان را بهانه کرده بود. علی می‌گوید بیعت با او بر معاویه، که در شام بود، واجب شده، و تا معاویه به بیعت برنگردد، چیزی جز شمشیر برایش ندارد.

خطاب به: معاویه بن ابی‌سفیان

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: نامهٔ ۷

روی خط زمان

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

از بندهٔ خدا، علی بن ابی‌طالب، امیر مؤمنان، به معاویه بن صخر بن حرب.

من عبد اللّه علیّ بن أبی طالب أمیر المؤمنین إلی معاویة بن صخر بن حرب.

منابع (۱)
  1. ورد فی وقعة صفین ص 57. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 3 ص 89. عن المبرد مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 4 ص 355.مرسلا. و فی الكامل للمبرد ج 1 ص 330. مرسلا. و ورد أبی سفیان فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 14 ص 43. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 309. مرسلا.

تأکید او (ع) بر ریشه‌دار بودن گمراهی در معاویه

اما بعد، پندنامه‌ای به هم بافته و نامه‌ای آراسته از تو به من رسید؛ با گمراهی‌ات آن را آراسته‌ای و با بداندیشی‌ات روانه‌اش کرده‌ای. این نامهٔ مردی است که نه بینشی دارد تا هدایتش کند و نه راهبری که راه را نشانش دهد.

أمّا بعد؛ فقد أتتنی منك موعظة موصّلة، و رسالة محبّرة؛ نمّقتها بضلالك، و أمضیتها بسوء رأیك. و كتاب امرئ لیس له بصر یهدیه، و لا قائد یرشده.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۷
منابع (۱)
  1. بضلالتك. ورد فی نسخة العام 550 ص 155 ب.

خواهش نفس (خواسته‌ای که آدم را از راهِ درست بیرون می‌برد) او را خوانده و او پاسخش داده، و گمراهی او را کشانده و او پیروی‌اش کرده است؛ پس هیاهوکنان هذیان گفت و کورکورانه گمراه شد.

قد دعاه الهوی فأجابه، و قاده الضّلال فاتّبعه؛ فهجر لاغطا، و ضلّ خابطا.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۷

اما این‌که مرا به تقوا (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) فرمان دادی، امیدوارم از اهل تقوا باشم؛ و به خدا پناه می‌برم از این‌که از کسانی باشم که هرگاه به تقوا فرمان داده شوند، تکبر و لجاجت آنان را به گناه می‌کشاند.

فأمّا أمرك لی بالتّقوی؛ فأرجو أن أكون من أهلها، و أستعیذ باللّه من أن أكون من الّذین إذا أمروا بها أخذتهم العزّة بالإثم.

اگر شناخت من از تو نبود، و اگر آنچه پیامبر خدا (ص) پیش‌تر دربارهٔ تو فرموده نبود — که بی‌گمان شدنی است و هیچ بازگشتی ندارد — پندت می‌دادم.

و لو لا علمی بك، و ما قد سبق من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فیك ممّا لا مردّ له دون نفاذه، إذن لوعظتك.

ولی پند من به حال کسی که فرمان عذاب بر او قطعی شده، و از کیفر نترسیده، و برای خدا بزرگی و شکوهی نشناخته، و از بیم او پروا نکرده است، سودی ندارد.

و لكنّ عظتی لا تنفع من حقّت علیه كلمة العذاب، و لم یخف العقاب، و لم یرج للّه وقارا، و لم یخف له حذارا.

و اما این‌که مرا ترسانده‌ای که مبادا کارم و پیشینه‌ام در اسلام تباه شود؛ به جانم سوگند، اگر من بر تو سرکشی و ستم کرده بودم، حق داشتی مرا از این بترسانی؛ ولی من دیدم که خدای بلندمرتبه می‌فرماید: «فَقاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتّی تَفِیءَ إِلی أَمْرِ اللّهِ» (پس با گروهی که سرکشی می‌کند بجنگید تا به فرمان خدا بازگردد).

و أمّا تحذیرك إیّای أن یحبط عملی و سابقتی فی الإسلام؛ فلعمری لو كنت الباغی علیك لكان لك أن تحذّرنی ذلك، و لكنّی وجدت اللّه - تعالی - یقول: فَقاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتّی تَفِیءَ إِلی أَمْرِ اللّهِ .

منابع (۱)
  1. الحجرات/ 9.

تأکید او (ع) بر واجب بودن جنگ با معاویه به سبب سرکشی او

پس به دو گروه نگریستیم؛ اما گروه سرکش را همان گروهی یافتیم که تو در آن هستی. زیرا بیعت (پیمانِ وفاداری با رهبر) با من در مدینه بر گردن تو که در شام بودی لازم شد؛ همان‌گونه که بیعت با عثمان در مدینه بر تو لازم شد در حالی که کارگزار عمر بر شام بودی، و همان‌گونه که بیعت با عمر بر برادرت یزید لازم شد در حالی که کارگزار ابوبکر بر شام بود.

فنظرنا إلی الفئتین؛ أمّا الفئة الباغیة فوجدناها الفئة الّتی أنت فیها؛ لأنّ بیعتی بالمدینة لزمتك و أنت بالشّام، كما لزمتك بیعة عثمان بالمدینة و أنت أمیر لعمر علی الشّام، و كما لزمت یزید أخاك بیعة عمر و هو أمیر لأبی بكر علی الشّام.

و اما دربارهٔ برهم زدن یکپارچگی این امت، من سزاوارترم که تو را از آن بازدارم.

و أمّا شقّ عصا هذه الأمّة، فأنا أحقّ أن أنهاك عنه.

و اما این‌که مرا از کشتن اهل سرکشی و ستم می‌ترسانی؛ پیامبر خدا (ص) مرا به جنگیدن با آنان و کشتنشان فرمان داد، و به یارانش فرمود: «در میان شما کسی است که برای تأویل قرآن (حقیقت و معنای درست آن) می‌جنگد، همان‌گونه که من برای تنزیل آن (فرود آمدن و پذیرش اصل آن) جنگیدم»، و به من اشاره کرد.

و أمّا تخویفك لی من قتل أهل البغی؛ فإنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أمرنی بقتالهم و قتلهم، و قال لأصحابه: إنّ فیكم من یقاتل علی تأویل القرآن كما قاتلت علی تنزیله، و أشار إلیّ.

و من سزاوارترین کسی هستم که از فرمان او پیروی کند.

و أنا أولی من اتّبع أمره.

و پنداشته‌ای که تنها کوتاهی من در یاری و پناه دادن به عثمان، بیعت مرا بر تو باطل کرده است! به جانم سوگند، من هم تنها مردی از مهاجران (مسلمانانی که از مکه به مدینه کوچیدند) بودم؛ هر جا وارد شدند وارد شدم و هر جا بیرون آمدند بیرون آمدم. و خدا چنان نبود که آنان را بر گمراهی گرد آورد و نه این‌که به کوری دچارشان کند.

و زعمت أنّه إنّما أفسد علیك بیعتی خفری بعثمان؛ و لعمری ما كنت إلاّ رجلا من المهاجرین، أوردت كما أوردوا، و أصدرت كما أصدروا؛ و ما كان اللّه لیجمعهم علی ضلال، و لا لیضربهم بالعمی.

منابع (۲)
  1. خطیئتی فی. ورد فی كتاب الفتوح ج 2 ص 534. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 3 ص 89. عن المبرد مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 4 ص 355. مرسلا. و فی الكامل للمبرد ج 1 ص 330. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 309. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 642 الحدیث 508. مرسلا.
  2. كواحد. ورد فی المناقب للخوارزمی ص 133. مرسلا.

من نه فرمانی داده‌ام که گناه فرمان بر گردنم بماند، و نه کشته‌ام که قصاص قاتل بر من واجب شود.

و ما أمرت فتلزمنی خطیئة الأمر، و لا قتلت فیجب علیّ قصاص القاتل.

منابع (۱)
  1. فأخاف علی نفسی قصاص. ورد فی العقد الفرید ج 5 ص 81. مرسلا.

و اما این سخنت که شامیان داوران و حاکمان بر مردم حجازند؛ پس یک مرد از قریشِ شام بیاور که در شورا پذیرفته شود، یا خلافت و حکومت بر مسلمانان برایش روا باشد.

و أمّا قولك: إنّ أهل الشّام هم الحكّام علی أهل الحجاز؛ فهات رجلا من قریش الشّام یقبل فی الشّوری، أو تحلّ له الخلافة و الحكم علی المسلمین.

اگر یکی از آنان را نام ببری، مهاجران و انصار (یارانِ پیامبر از مردمِ مدینه) دروغ‌گویت می‌شمارند؛ و اگر نیاوری، من آن مرد را از قریشِ حجاز برایت می‌آورم.

فإن سمّیت أحدا منهم كذّبك المهاجرون و الأنصار؛ و إلاّ فأنا آتیك به من قریش الحجاز.

منابع (۱)
  1. زعمت ذلك. ورد فی كتاب الفتوح. و شرح ابن أبی الحدید. و ناسخ التواریخ.وقعة صفین ص 58. مرسلا.

یکی بودن بیعت خلافت و لازم بودن آن بر همگان

و اما این سخنت که بیعت من درست نبوده چون شامیان در آن وارد نشده‌اند؛ چگونه چنین است، در حالی که این بیعت خاص و عام را در بر گرفت؟ زیرا بیعتی یگانه، همگانی و فراگیر است که بر حاضر و غایب لازم می‌شود؛ نه دوباره در آن نظرخواهی می‌شود و نه حق انتخاب دوباره از سر گرفته می‌شود.

و أمّا قولك: إنّ بیعتی لم تصحّ لأنّ أهل الشّام لم یدخلوا فیها؛ كیف و إنّها شملت الخاصّ و العامّ‌، لأنّها بیعة واحدة عامّة شاملة، تلزم الحاضر و الغائب؛ لا یثنّی فیها النّظر، و لا یستأنف فیها الخیار.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۷
منابع (۳)
  1. ورد فی وقعة صفین ص 58. مرسلا. و فی كتاب الفتوح ج 2 ص 534. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 3 ص 90. عن المبرد مرسلا. و فی ج 14 ص 43. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 4 ص 356. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 5 ص 81. مرسلا. و فی الإمامة و السیاسة لابن قتیبة ج 1 ص 113. مرسلا.و فی مناقب الخوارزمی ص 133. مرسلا. و فی مناقب آل أبی طالب ج 3 ص 194 و 195. مرسلا. و فی تذكرة الخواص ص 82. مرسلا. و فی الكامل للمبرد ج 1 ص 330. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 309 و ص 316. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 120. مرسلا.باختلاف بین المصادر.
  2. ورد فی وقعة صفین. و كتاب الفتوح. و شرح ابن أبی الحدید. و شرح ابن میثم.و العقد الفرید. و ناسخ التواریخ ج 1 ص 309. و المستدرك لكاشف الغطاء. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 371. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  3. لا ینثنی فیها البصیر. ورد فی الإمامة و السیاسة لابن قتیبة.

آن که از این بیعت بیرون رود، طعنه‌زننده است، و آن که در آن درنگ و دودلی کند، سازشکار و دوروست.

الخارج منها طاعن، و المروّی فیها مداهن.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۷

و شورا تنها از آنِ مؤمنان از مهاجران نخستین است؛ همان پیشگامان در نیکی از اهل بدر (نخستین جنگ بزرگ اسلام).

و إنّما الشّوری للمؤمنین من المهاجرین الأوّلین، السّابقین بالإحسان من البدریّین.

حقیقت معاویه و این‌که او آزادشده‌ای است که خلافت برایش روا نیست

و تو تنها آزادشده‌ای (اسیرِ بخشیده‌شده در فتح مکه) پسر آزادشده، نفرین‌شده‌ای پسر نفرین‌شده، و بتی پسر بت هستی؛ نه هجرتی داری و نه پیشینه‌ای، و نه افتخاری و نه فضیلتی.

و إنّما أنت طلیق ابن طلیق، لعین ابن لعین، وثن ابن وثن؛ لیست لك هجرة و لا سابقة، و لا منقبة و لا فضیلة.

و پدرت از دسته‌های احزاب (هم‌پیمانانِ مشرک در محاصرهٔ مدینه) بود که با خدا و پیامبرش جنگیدند؛ پس خدا بنده‌اش را یاری داد، و وعده‌اش را تحقق بخشید، و به‌تنهایی احزاب را شکست داد.

و كان أبوك من الأحزاب الّذین حاربوا اللّه و رسوله؛ فنصر اللّه عبده، و صدّق وعده، و هزم الأحزاب وحده.

و اما این‌که میان خودت با طلحه و زبیر، و میان شامیان با مردم بصره فرق می‌گذاری؛ به جانم سوگند، کار در اینجا و آنجا جز یکی و یکسان نیست.

و أمّا تمییزك بینك و بین طلحة و الزّبیر، و بین أهل الشّام و أهل البصرة؛ فلعمری ما الأمر هنا و هناك إلاّ واحد سواء.

و اما این سخنت که «کشندگان عثمان را به من تحویل بده»؛ تو را با این کار چه؟!

و أمّا قولك: ادفع إلیّ قتلة عثمان؛ فما أنت و ذاك.

تو تنها مردی از بنی‌امیه هستی، و فرزندان عثمان اینجایند و به خون‌خواهی او از تو سزاوارترند.

إنّما أنت رجل من بنی أمیّة و هاهنا بنو عثمان و هم أولی بمطالبة دمه منك.

منابع (۱)
  1. أولی بعثمان. ورد فی الإمامة و السیاسة لابن قتیبة ج 1 ص 113. مرسلا.

پس اگر ادعا می‌کنی که تو برای خواستن خون پدرشان از خود آنان تواناتری، به بیعتی که بر گردنت لازم شده بازگرد و به فرمان‌برداری از من درآی؛ آن‌گاه آن گروه را نزد من به داوری بکشان تا تو و آنان را بر راه روشنِ حق ببرم.

فإن زعمت أنّك أقوی علی طلب دم أبیهم منهم، فارجع إلی البیعة الّتی لزمتك، و ادخل فی طاعتی، ثمّ حاكم القوم إلیّ، أحملك و إیّاهم علی المحجّة.

و اما پافشاری و ولع تو در ماجرای عثمان؛ به خدا سوگند، این سخن را نه از روی دیدنِ حقیقت با چشم خود گفتی و نه از روی یقین به خبر.

و أمّا ولوعك فی أمر عثمان؛ فو اللّه ما قلت ذلك عن حقّ العیان، و لا عن یقین بالخبر.

منابع (۱)
  1. بعین الخبر. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 310. مرسلا.

و اما اقرار تو به برتری من، به پیشگامی و پیشینه‌هایم در اسلام، به خویشاوندی‌ام با رسول خدا (ص)، و به جایگاهم در قریش و شرافتم در بنی‌هاشم؛ به جانم سوگند، اگر می‌توانستی آن را انکار کنی، حتماً می‌کردی.

و أمّا اعترافك بفضلی و بقدمی و سوابقی فی الإسلام و قرابتی من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و موضعی فی قریش، و شرفی فی بنی هاشم؛ فلعمری لو استطعت دفعه لفعلت.

پس خودت دانی و گمراهی و سرگردانی و نادانی‌ای که در آن هستی! در این راه — در دنیایت که از تو بریده می‌شود و در آرزوهای باطلت — خدای عزیز و بزرگ را در کمینگاه خواهی یافت.

فشأنك و ما أنت علیه من الضّلالة و الحیرة و الجهالة، تجد اللّه - عزّ و جلّ - فی ذلك بالمرصاد، من دنیاك المنقطعة عنك، و تمنّیك الأباطیل.

و خوب می‌دانی که پیامبر (ص) دربارهٔ تو و مادرت و پدرت چه فرموده است.

و قد علمت ما قال النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فیك و فی أمّك و أبیك.

منابع (۱)
  1. علیه الصّلاة و السّلام. ورد فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 113. مرسلا.

پس به اندازهٔ پای لنگت گام بردار (حد خودت را بشناس)، جامهٔ گمراهی‌ات را از تن درآور، و کاری را که هیچ سودی برایت ندارد رها کن؛ زیرا برای تو پیش من چیزی جز شمشیر نیست، تا آنکه خوار و کوچک به فرمان خدا بازگردی و به ناچار تن به بیعت بدهی.

فاربع علی ظلعك، و انزع سربال غیّك، و اترك ما لا جدوی له علیك؛ فلیس لك عندی إلاّ السّیف حتّی تفیء إلی أمر اللّه صاغرا، و تدخل فی البیعة راغما.

«أ لم تر قومی إذ دعاهم أخوهم أجابوا و إن یغضب علی القوم یغضبوا / هم حفظوا غیبی کما کنت حافظا لقومی أخری مثلها إذ تغیّبوا» آیا قوم مرا ندیدی که وقتی برادرشان آنان را فراخواند، پاسخ دادند، و اگر او بر گروهی خشم بگیرد، آنان نیز خشم می‌گیرند؟ / آنان در نبودِ من حرمتم را نگه داشتند، همان‌گونه که من نیز در نوبت‌های دیگر، وقتی قومم غایب بودند، همان‌طور حرمتشان را نگه می‌داشتم.

أ لم تر قومی إذ دعاهم أخوهم أجابوا و إن یغضب علی القوم یغضبوا هم حفظوا غیبی كما كنت حافظا لقومی أخری مثلها إذ تغیّبوا

«بنو الحرب لم تقعد بهم أمّهاتهم و آباؤهم آباء صدق و أنجب» آنان فرزندانِ جنگ‌اند؛ مادرانشان آنان را عقب نرانده‌اند (اصیل‌اند) و پدرانشان پدرانی راستین و نجیب‌زاده‌ترند.

بنو الحرب لم تقعد بهم أمّهاتهم و آباؤهم آباء صدق و أنجب

و درود.

و السّلام.

منابع (۱)
  1. ورد فی الإمامة و السیاسة لابن قتیبة ج 1 ص 113. مرسلا. و فی وقعة صفین ص 58.مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 3. و فی كتاب الفتوح ج 2 ص 534 و ص 535. مرسلا. و فی ج 14 ص 43. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 4 ص 356. مرسلا. و فی مناقب الخوارزمی ص 134. مرسلا. و فی جمهرة الأمثال ج 2 ص 158. عن أبی القاسم، عن العقدی، عن أبی جعفر، عن المدائنی، عن عوانة و یزید بن عیاض، عن الزهری، عن علی علیه السّلام. و فی مناقب آل أبی طالب ج 3 ص 194 و 195. مرسلا. و فی تذكرة الخواص ص 82. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 371. مرسلا. و فی الكامل للمبرد ج 1 ص 330. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 309. مرسلا. و فی ص 316.مرسلا. و فی ج 2 ص 68. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 120. مرسلا.و فی أنوار العقول ص 139 الرقم 64. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 642 الحدیث 508. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۷، صفحهٔ ۱۹۴. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن