کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

نامه‌هانامه ۶۳۱۱ دقیقه خواندن

برتری خاندان پیامبر، در پاسخ به معاویه

نامهٔ امام (ع) در پاسخ به معاویه

پاسخ علی به نامهٔ بلند معاویه که از برگزیده‌شدن پیامبر و برتری یاران او، به‌ویژه خلیفه‌های پیش از علی، نوشته بود. علی او را «ابن هند» می‌خواند، یادآوری نعمت پیامبر به خاندان پیامبر را مثل بردن خرما به هجر (جایی پر از خرما) می‌داند و می‌گوید اگر برق شمشیر ذوالفقار بر چهره‌اش بدرخشد، از پا می‌افتد. از نامه‌نگاری‌های پیش از جنگ صفین است.

خطاب به: معاویه بن ابی‌سفیان

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: نامهٔ ۲۸

روی خط زمان
بخش‌های این متن (۶)
  1. شگفتی امام (ع) از سخن معاویه دربارهٔ آزمون مؤمنان
  2. دشمنی دیرینه و تازهٔ معاویه با اسلام
  3. بازداشتن امام (ع) معاویه را از دخالت در کار صحابه
  4. برتری خاندان پیامبر بر دیگر صحابه
  5. رد کردن ادعاهای معاویه و دروغ شمردن یاوه‌های او از سوی امام (ع)
  6. ریشخند زدن امام (ع) به تهدید معاویه به جنگ با او

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

از بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به معاویه پسر ابوسفیان.

من عبد اللّه علیّ أمیر المؤمنین إلی معاویة بن أبی سفیان.

منابع (۱)
  1. ورد فی شرح ابن میثم.

شگفتی امام (ع) از سخن معاویه دربارهٔ آزمون مؤمنان

اما بعد، ای پسر هند! نامه‌ات به من رسید. در آن یاد می‌کنی که خدای برتر، محمد (ص) را برای دینش برگزید و او را به دست کسانی از یارانش که یاری‌اش کرد، نیرو بخشید. به راستی که روزگار شگفتی عجیبی از تو برایمان پنهان کرده بود!

أمّا بعد؛ یا ابن هند؛ فقد أتانی كتابك تذكر فیه اصطفاء اللّه - تعالی - محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لدینه، و تأییده إیّاه بمن أیّده من أصحابه. فلقد خبّأ لنا الدّهر منك عجبا.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۸
منابع (۱)
  1. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 4 ص 356. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 340. مرسلا.

گستاخانه پیش آمدی و از حد گذراندی؛ آنجا که بنا گذاشتی از بخشش نیکوی خدای بزرگ و برتر در حق ما و از نعمتش بر ما در وجود پیامبرمان محمد (ص) به خودِ ما خبر دهی! در این کار، مانند کسی بودی که خرما به هَجَر (سرزمین نخلستان‌های فراوان) می‌برد، یا کسی که استادِ تیراندازیِ خود را به مسابقه تیراندازی فرامی‌خواند.

و لقد أقدمت فأفحشت، إذ طفقت تخبرنا ببلاء اللّه - تبارك و تعالی - عندنا، و نعمته علینا، فی نبیّنا محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، فكنت فی ذلك كناقل التّمر إلی هجر، أو داعی مسدّده إلی النّضال.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۸
منابع (۶)
  1. عن بلاء. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن میثم. و فی كتاب الفتوح ج 2 ص 560.مرسلا. و ورد بآلاء فی صبح الأعشی ج 1 ص 274. مرسلا.
  2. ورد فی شرح ابن میثم.
  3. فینا. ورد فی المصدر السابق. و كتاب الفتوح. و ناسخ التواریخ.
  4. ورد فی المصادر السابقة.
  5. كجالب. ورد فی المصادر السابقة.
  6. مدرة. ورد فی صبح الأعشی ج 1 ص 274. مرسلا.

دشمنی دیرینه و تازهٔ معاویه با اسلام

چه بسیار که تو و دوستانت، که دوستان شیطانِ رانده‌شده‌اند، حق را «افسانه‌های پیشینیان» خواندید، آن را پشت سر انداختید و با دست‌ها و دهان‌هایتان برای خاموش کردن نور خدا کوشیدید؛ «وَ یَأْبَی اللّهُ إِلاّ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ» و خدا نمی‌پذیرد جز اینکه نور خود را کامل کند، هرچند کافران را خوش نیاید.

فطالما دعوت أنت و أولیاؤك، أولیاء الشّیطان الرّجیم، الحقّ أساطیر الأوّلین، و نبذتموه وراء ظهوركم، و جهدتم فی إطفاء نور اللّه بأیدیكم و بأفواهكم، وَ یَأْبَی اللّهُ إِلاّ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ .

منابع (۱)
  1. التوبة/ 32.

به جانم سوگند، این نور بر خلاف میل تو کامل خواهد شد و این پرچم با خواری و کوچکیِ تو پیش خواهد رفت. تو نیز همچون سگی، آواره و رانده‌شده یا کشته‌ای نابودشده، دور انداخته خواهی شد؛ و در جایی که نه یاوری داری و نه فریادرسی نزد توست، سزای کردارت را خواهی دید.

و لعمری لیتمّنّ النّور علی كرهك، و لینفذنّ العلم بصغارك و قماءتك، و لتخسأنّ طریدا مدحورا، أو قتیلا مثبورا، و لتجزینّ بعملك حیث لا ناصر لك و لا مصرخ عندك.

پس در این دنیایت که از تو بریده می‌شود، هرچه خوشت می‌آید تباهی کن! گویی همین حالا باطلِ تو را می‌بینی که به سر آمده و کردارت را که فرو ریخته است؛ سپس به سوی آتشِ شعله‌ور می‌روی، بی‌آنکه خدا کمترین ستمی به تو کرده باشد؛ «وَ ما رَبُّکَ بِظَلاّمٍ لِلْعَبِیدِ» و پروردگار تو هرگز به بندگان ستمکار نیست.

فعث فی دنیاك المنقطعة عنك ما طاب لك؛ فكأنّك بباطلك و قد انقضی، و بعملك و قد هوی؛ ثمّ تصیر إلی لظی، لم یظلمك اللّه شیئا وَ ما رَبُّكَ بِظَلاّمٍ لِلْعَبِیدِ .

منابع (۱)
  1. فصّلت/ 46. و وردت الفقرات فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 15 ص 84. مرسلا. و فی ج 16 ص 135. عن أبی الحسن علی بن محمد المدائنی. مرسلا.و فی تاریخ مدینة دمشق ج 59 ص 133. عن إبراهیم، عن یحیی، عن احمد بن بشیر، عن شیخ من أهل الشام، عن شیخ لنا، عن الكلبی، عن علی علیه السّلام.و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 392. مرسلا.و فی ج 2 ص 2. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

بازداشتن امام (ع) معاویه را از دخالت در کار صحابه

و ادعا کردی که برترینِ مردم در اسلام فلانی و فلانی است؛ پس سخنی گفتی که اگر درست باشد، همه‌اش از تو به دور است، و اگر نادرست باشد، نقصش به تو نمی‌رسد.

و زعمت أنّ أفضل النّاس فی الإسلام فلان و فلان؛ فذكرت أمرا إن تمّ اعتزلك كلّه، و إن نقص لم یلحقك ثلمه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۸
منابع (۱)
  1. قلّه. ورد فی صبح الأعشی ج 1 ص 274. مرسلا.

ای پسر هند! تو را چه کار با برتر و فروتر، و فرمانروا و فرمان‌بر؟

و ما أنت، یا ابن هند، و الفاضل و المفضول، و السّائس و المسوس؟.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۸
منابع (۱)
  1. ورد فی كتاب الفتوح ج 2 ص 560. مرسلا.

آزادشدگان (اسیرانِ بخشیده‌شده در فتح مکه) و فرزندانِ آزادشدگان، و احزاب (هم‌پیمانانِ جنگ با پیامبر) و فرزندانِ احزاب را چه کار با جداسازی میان مهاجران نخستین (یارانی که با پیامبر از مکه به مدینه رفتند) و چیدنِ درجه‌ها و شناساندنِ رتبه‌هایشان؟

و ما للطّلقاء و أبناء الطّلقاء و الأحزاب و أبناء الأحزاب و التّمییز بین المهاجرین الأوّلین، و ترتیب درجاتهم، و تعریف طبقاتهم؟.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۸
منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

هرگز! چوبِ تیری صدا درآورد که از این تیرها نیست (نااهلی خود را داخل کرد)، و کسی در میان آنان به داوری نشست که حکم به سود آنان و به زیان خود اوست!

هیهات، لقد حنّ قدح لیس منها، و طفق یحكم فیها من علیه الحكم لها!.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۸

برتری خاندان پیامبر بر دیگر صحابه

ای انسان! چرا به لنگیدنِ خودت نگاه نمی‌کنی و حد خودت را نمی‌شناسی؟ چرا کوتاهیِ دستت و تنگیِ زره‌ات (کمیِ توانت) را درنمی‌یابی و در همان جایی که تقدیر تو را عقب نگه داشته، عقب نمی‌ایستی؟ که نه شکستِ شکست‌خورده بر گردن توست و نه پیروزیِ پیروز از آنِ توست.

أ لا تربع، أیّها الإنسان، علی ظلعك، و تعرف قصور ذرعك، و ضیق درعك، و تتأخّر حیث أخّرك القدر؛ فما علیك غلبة المغلوب، و لا لك ظفر الظّافر.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۸
منابع (۱)
  1. ورد فی جواهر المطالب ج 1 ص 372. مرسلا.

تو پیوسته در سرگردانی می‌روی و از راه راست می‌گریزی.

و إنّك لذهّاب فی التّیه، روّاغ عن القصد.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۸

مگر نمی‌بینی — نه اینکه بخواهم به تو خبر دهم، بلکه از نعمت خدا سخن می‌گویم — که ما بر همهٔ مهاجران پیشی گرفتیم و برتری یافتیم، همچون برتری یافتنِ پیامبرمان محمد (ص) بر دیگر پیامبران؟

ألا تری، غیر مخبر لك و لكن بنعمة اللّه أحدّث، أنّنا قد فزنا علی جمیع المهاجرین كفوز نبیّنا محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم علی سائر النّبیّین؟.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۸

مگر نمی‌بینی که گروهی از مهاجران و انصار (یارانِ پیامبر از مردمِ مدینه) در راه خدای برتر شهید شدند و هر یک فضیلتی دارند؛ تا آنکه چون شهیدِ ما به شهادت رسید، به او «سیدالشهدا» (سرور شهیدان) گفته شد، و رسول خدا (ص) در نماز بر او، وی را به هفتاد تکبیر ویژه داشت و با دست خود در قبرش نهاد؟

أو لا تری أنّ قوما استشهدوا فی سبیل اللّه - تعالی - من المهاجرین و الأنصار، و لكلّ فضل؛ حتّی إذا استشهد شهیدنا قیل: سیّد الشّهداء، و خصّه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بسبعین تكبیرة عند صلاته علیه، و وضعه بیده فی قبره؟.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۸
منابع (۲)
  1. ورد فی كتاب الفتوح ج 2 ص 560. مرسلا.
  2. ورد فی المصدر السابق.

مگر نمی‌بینی که گروهی دست‌هایشان در راه خدا بریده شد و هر یک فضیلتی دارند؛ تا آنکه چون بر سرِ یکی از ما همان آمد که بر سرِ یکی از آنان آمد، به او «پروازکننده در بهشت» و «دارای دو بال» گفته شد؟

أ و لا تری أنّ قوما قطعت أیدیهم فی سبیل اللّه، و لكلّ فضل؛ حتّی إذا فعل بواحدنا كما فعل بواحدهم قیل: الطّیّار فی الجنّة، و ذو الجناحین؟.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۸
منابع (۱)
  1. بواحد منّا... بواحد منهم. ورد فی صبح الأعشی ج 1 ص 275. مرسلا.

مگر نمی‌بینی که مسلمانِ ما در اسلامش سرآمد و ممتاز شد، چنان‌که مردِ روزگارِ جاهلیتِ ما در جاهلیت (دوران پیش از اسلام) خود سرآمد بود؛ تا جایی که عمویم عباس بن عبدالمطلب به ابوطالب گفت:

أ و لا تری أن مسلمنا قد بان فی إسلامه كما بان جاهلنا فی جاهلیّته؛ حتّی قال عمّی العبّاس بن عبد المطّلب لأبی طالب:

«أبا طالب لا تقبل النّصف منهم و إن أنصفوا حتّی نعقّ و نظلما» ای ابوطالب! از آنان انصاف را هم نپذیر، هرچند به انصاف رفتار کنند، تا آنکه ما پیوند بگسلیم و ستم کنیم (چیره شویم).

أبا طالب لا تقبل النّصف منهم و إن أنصفوا حتّی نعقّ و نظلما

«أبی قومنا أن ینصفونا فأنصفت صوارم فی أیماننا تقطر الدّما» قوم ما سر باز زدند از اینکه با ما به انصاف رفتار کنند؛ پس شمشیرهای برنده‌ای که در دست‌های راستمان خون از آن‌ها می‌چکید، حق ما را گرفتند.

أبی قومنا أن ینصفونا فأنصفت صوارم فی أیماننا تقطر الدّما

«ترکناهم لا یستحلّون بعدها لذی حرمة فی سائر النّاس محرما» آنان را به روزی انداختیم که پس از آن، دیگر حریمِ هیچ صاحب‌حرمتی را در میان دیگر مردم حلال نمی‌شمارند. اگر خدا از ستایشِ انسان از خودش نهی نکرده بود، گوینده فضیلت‌های فراوانی را برمی‌شمرد که دل‌های مؤمنان آن‌ها را می‌شناسد و گوش‌های شنوندگان آن‌ها را پس نمی‌زند. ای پسر هند! دست بردار از کسی که دنبالِ شکار، از راه بیرون افتاده است؛ چرا که ما دست‌پروردگانِ پروردگارمان هستیم و مردم پس از آن، دست‌پروردگانِ مایند.

تركناهم لا یستحلّون بعدها لذی حرمة فی سائر النّاس محرما و لو لا ما نهی اللّه عنه من تزكیة المرء نفسه، لذكر ذاكر فضائل جمّة تعرفها قلوب المؤمنین، و لا تمجّها آذان السّامعین. فدع عنك، یا ابن هند؛ من قد مالت به الرّمیّة، فإنّا صنائع ربّنا، و النّاس بعد صنائع لنا.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۸
منابع (۲)
  1. ورد فی كتاب الفتوح.
  2. ورد فی كتاب الفتوح ج 2 ص 560. مرسلا.

عزتِ دیرینهٔ ما و برتریِ کهنِ ما بر قوم تو، مانعمان نشد که شما را با خود درآمیزیم؛ پس زن گرفتیم و زن دادیم، همچون رفتارِ هم‌رده‌ها با هم‌رده‌ها، در حالی که شما در آن جایگاه نیستید.

لم یمنعنا قدیم عزّنا، و لا عادیّ‌طولنا علی قومك أن خلطناكم بأنفسنا، فنكحنا و أنكحنا فعل الأكفاء بالأكفاء، و لستم هناك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۸
منابع (۳)
  1. و عظیم حلمنا، و سالف ما مننّا به. ورد فی جواهر المطالب ج 1 ص 372. مرسلا.
  2. مدید. ورد فی صبح الأعشی ج 1 ص 275. مرسلا.
  3. ورد فی المصدر السابق.

و چگونه ممکن است چنین باشد؟! در حالی که چراغدان و درختِ زیتون از ماست، و درختِ ملعون از شماست.

و أنّی یكون ذلك كذلك؟!، و منّا المشكاة و الزّیتونة و منكم الشّجرة الملعونة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۸

و پیامبر از ماست و دروغ‌شمارنده از شماست.

و منّا النّبیّ و منكم المكذّب.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۸
منابع (۱)
  1. ورد فی كتاب الفتوح.

شیر خدا از ماست و رانده‌شدهٔ پیامبر خدا از شما.

و منّا أسد اللّه و منكم طرید رسول اللّه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۸

هاشم بن عبد مناف از ماست و امیه، سگِ هم‌پیمانان، از شما.

و منّا هاشم بن عبد مناف و منكم أمیّة كلب الأحلاف.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۸
منابع (۲)
  1. ورد فی كتاب الفتوح ج 2 ص 560. مرسلا.
  2. ورد فی المصدر السابق. و ورد أسد فی نسخ النهج.

پروازکننده در بهشت از ماست و دشمن اسلام و سنت (روش پیامبر) از شما.

و منّا الطّیّار فی الجنّة و منكم عدوّ الإسلام و السّنّة.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

دو سرورِ جوانان بهشت از مایند و کودکان آتش از شما. بی‌هیچ دروغی، بهترینِ زنان جهان از ماست و آن زنِ هیزم‌کش از شما.

و منّا سیّدا شباب أهل الجنّة و منكم صبیة النّار. و منّا خیر نساء العالمین بلا كذب و منكم حمّالة الحطب.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۸
منابع (۱)
  1. ورد فی كتاب الفتوح ج 2 ص 560. مرسلا.

و بسیار چیزهای دیگر که به سود ما و به زیان شماست.

فی كثیر ممّا لنا و علیكم.

پس اسلام ما همان است که شنیده شده، و جاهلیت (دوران نادانیِ پیش از اسلام) شما چیزی است که نمی‌توان انکارش کرد.

فإسلامنا ما قد سمع، و جاهلیّتكم ما لا تدفع.

منابع (۱)
  1. جاهلیّتنا. ورد فی نسخة العام 400 ص 349. و هامش نسخة ابن المؤدب ص 247. و نسخة نصیری ص 163. و نسخة الآملی ص 251. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 295. و نسخة الإسترابادی ص 409. و نسخة عبده ص 548. و نسخة الصالح ص 387.

کتاب خدا نیز هرچه را که از ما جدا مانده برایمان گرد می‌آورد، و آن سخن خدای پاک و برتر است که می‌فرماید:

و كتاب اللّه یجمع لنا ما شذّ عنّا، و هو قوله - سبحانه و تعالی -:

منابع (۱)
  1. ورد فی معادن الحكمة ج 1 ص 254. عن نسخة للنهج. و ورد و القرآن فی أغلب نسخ النهج.

«وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلی بِبَعْضٍ فِی کِتابِ اللّهِ»؛ خویشاوندان در کتاب خدا به یکدیگر سزاوارترند.

وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلی بِبَعْضٍ فِی كِتابِ اللّهِ .

منابع (۱)
  1. الأنفال/ 75.

و سخن خدای برتر که می‌فرماید: «إِنَّ أَوْلَی النّاسِ بِإِبْراهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِیُّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ اللّهُ وَلِیُّ الْمُؤْمِنِینَ»؛ سزاوارترینِ مردم به ابراهیم کسانی‌اند که از او پیروی کردند و این پیامبر و کسانی که ایمان آوردند؛ و خدا سرپرست مؤمنان است.

و قوله - تعالی -: إِنَّ أَوْلَی النّاسِ بِإِبْراهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِیُّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ اللّهُ وَلِیُّ الْمُؤْمِنِینَ .

منابع (۱)
  1. آل عمران/ 68.

پس ما یک بار به خاطر خویشاوندی سزاوارتریم و یک بار به خاطر فرمان‌برداری.

فنحن مرّة أولی بالقرابة، و تارة أولی بالطّاعة.

هنگامی که مهاجران (مسلمانانی که از مکه به مدینه کوچیدند) در روز سقیفه (جایگاه گردهمایی در مدینه پس از وفات پیامبر) در برابر انصار به پیامبر خدا (ص) استدلال کردند، بر آنان پیروز شدند.

و لمّا احتجّ المهاجرون علی الأنصار یوم السّقیفة برسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فلجوا علیهم.

پس اگر پیروزی به سبب اوست، حق از آنِ ماست نه شما.

فإن یكن الفلج به فالحقّ لنا دونكم.

و اگر به سبب غیر اوست، انصار بر ادعای خود باقی‌اند.

و إن یكن بغیره فالأنصار علی دعواهم.

رد کردن ادعاهای معاویه و دروغ شمردن یاوه‌های او از سوی امام (ع)

گمان کردی که من به همهٔ خلیفه‌ها حسادت ورزیدم و بر همهٔ آنان سرکشی کردم.

و زعمت أنّی لكلّ الخلفاء حسدت، و علی كلّهم بغیت.

اگر هم چنین باشد، این جنایتی در حق تو نیست تا لازم باشد از تو عذرخواهی کنم.

فإن یكن ذلك كذلك فلیس الجنایة علیك، فیكون العذر إلیك.

منابع (۱)
  1. فلیست. ورد فی جواهر المطالب ج 1 ص 372. مرسلا. و فی صبح الأعشی ج 1 ص 276. مرسلا. و فی ج 6 ص 295. مرسلا.

«و تلک شکاة ظاهر عنک عارها»؛ این گلایه‌ای است که ننگش از تو به دور است (به تو ربطی ندارد).

و تلك شكاة ظاهر عنك عارها

و گفتی: مرا همچون شتری که چوب در بینی‌اش کرده‌اند می‌کشیدند تا بیعت (پیمان فرمان‌برداری) کنم.

و قلت: إنّی كنت أقاد كما یقاد الجمل المخشوش حتّی أبایع.

به خدا سوگند، خواستی نکوهش کنی اما ستودی، و خواستی رسوا کنی اما خودت رسوا شدی!

و لعمر اللّه لقد أردت أن تذمّ فمدحت، و أن تفضح فافتضحت.

برای مسلمان هیچ سرشکستگی و عیبی نیست که مظلوم واقع شود، تا زمانی که در دینش شک نکرده و در یقینش به تردید نیفتاده باشد.

و ما علی المسلم من غضاضة فی أن یكون مظلوما ما لم یكن شاكّا فی دینه، و لا مرتابا بیقینه.

منابع (۱)
  1. بنفسه. ورد فی هامش نسخة ابن المؤدب ص 247. و ورد فی یقینه فی صبح الأعشی ج 1 ص 276. مرسلا.

روی این استدلال من با غیر توست، ولی به اندازه‌ای که سخن پیش آمد، بخشی از آن را برایت گفتم.

و هذه حجّتی إلی غیرك قصدها، و لكنّی أطلقت لك منها بقدر ما سنح من ذكرها.

سپس از ماجرای من و عثمان یاد کردی.

ثمّ ذكرت ما كان من أمری و أمر عثمان.

به خاطر خویشاوندی‌ات با او، حق داری که در این باره پاسخ بگیری.

فلك أن تجاب عن هذه لرحمك منه.

منابع (۱)
  1. لرحمه منك. ورد فی جواهر المطالب ج 1 ص 374. مرسلا.

کدام‌یک از ما با او دشمن‌تر بود و او را بیشتر به سوی قتلگاهش کشاند؟

فأیّنا كان أعدی له، و أهدی إلی مقاتله؟.

آیا کسی که یاری‌اش را به او پیشکش کرد و عثمان از او خواست بنشیند و دست نگه دارد؟

أمن بذل له نصرته فاستقعده و استكفّه.

یا کسی که عثمان از او یاری خواست، اما او سستی کرد و مرگ را به سویش روانه ساخت تا سرانجامش فرا رسید؟

أم من استنصره فتراخی عنه و بثّ المنون إلیه، حتّی أتی قدره علیه؟.

هرگز! به خدا سوگند، «اَللّهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقائِلِینَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنا وَ لا یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّ قَلِیلاً»؛ خدا کارشکنانِ از میان شما و کسانی را که به برادرانشان می‌گویند «به سوی ما بیایید» و جز اندکی به کارزار نمی‌آیند، می‌شناسد.

كلاّ و اللّه، لقد علم اَللّهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْكُمْ وَ الْقائِلِینَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنا وَ لا یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّ قَلِیلاً .

منابع (۱)
  1. الأحزاب/ 18.

من از اینکه بر کارهای نادرستِ نوپدیدِ او خرده می‌گرفتم عذرخواهی نمی‌کنم؛ اگر گناه من در حق او راهنمایی و هدایت کردنش بوده، چه بسیارند سرزنش‌شدگانی که هیچ گناهی ندارند!

و ما كنت لأعتذر من أنّی كنت أنقم علیه أحداثا؛ فإن كان الذّنب إلیه إرشادی و هدایتی له، فربّ ملوم لا ذنب له

«و قد یستفید الظّنّة المتنصّح»؛ گاهی خیرخواه و اندرزگو هم با بدگمانی روبه‌رو می‌شود.

و قد یستفید الظّنّة المتنصّح

منابع (۱)
  1. یستقبل. ورد فی نسخة العام 550 ص 166 أ.

و من قصدی نداشتم جز «اَلْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَ ما تَوْفِیقِی إِلاّ بِاللّهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیْهِ أُنِیبُ»؛ اصلاح تا جایی که بتوانم؛ و توفیق من جز به یاری خدا نیست، بر او توکل کردم و به سوی او بازمی‌گردم.

و ما أردت إلاّ اَلْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَ ما تَوْفِیقِی إِلاّ بِاللّهِ عَلَیْهِ تَوَكَّلْتُ وَ إِلَیْهِ أُنِیبُ .

منابع (۱)
  1. سورة هود/ 88.

به جانم سوگند، پسرعمویت را کسی جز تو نکشت و کسی سوای تو تنهایش نگذاشت.

و لعمری ما قتل ابن عمّك غیرك، و لا خذله سواك.

تو برای او در کمین گردش‌های بدِ روزگار نشستی و برایش آرزوی نابودی کردی، به طمعِ رسیدن به آنچه اکنون از تو سر زده و رفتارت نشانش می‌دهد.

و لقد تربّصت به الدّوائر، و تمنّیت له الأمانیّ، طمعا فیما ظهر منك، و دلّ علیه فعلك.

و من امیدوارم که تو را به خاطر گناهی بزرگ‌تر از گناه او و خطایی کلان‌تر از خطای او، به او برسانم.

و إنّی لأرجو أن ألحقك به علی أعظم من ذنبه، و أكبر من خطیئته.

از من می‌خواستی که قاتلان عثمان را به تو تحویل دهم؛ در حالی که نه تو حق داری چنین چیزی بخواهی و نه بر عهدهٔ من است که آنان را به تو تحویل دهم. این کار فقط حقِ وارثان عثمان و فرزندان اوست، و آنان به خون‌خواهی پدرشان از تو سزاوارترند.

و كنت تسألنی [أن] أدفع إلیك قتلة عثمان، و لیس لك أن تسأل ذلك، و لا إلیّ أن أدفعهم إلیك؛ و إنّما ذلك إلی ورثة عثمان و أولاده، و هم أولی بطلب دم أبیهم منك.

اگر ادعا می‌کنی که برای خون‌خواهی عثمان نیرومندتری، پس به همان پیمانی درآی که مهاجران و انصار به آن درآمدند، و با آن مردم به داوری بنشین تا تو و آنان را به کتاب خدای نیرومند و بزرگ و سنت پیامبرش (ص) وادارم.

فإن زعمت أنّك أقوی علی الطّلب بدم عثمان، فادخل فیما دخل فیه المهاجرون و الأنصار، و حاكم القوم أحملك و إیّاهم علی كتاب اللّه - عزّ و جلّ - و سنّة نبیّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

منابع (۱)
  1. ورد فی كتاب الفتوح ج 2 ص 561. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 5 ص 82. مرسلا.و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 15 ص 84. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 2 ص 3. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

ریشخند زدن امام (ع) به تهدید معاویه به جنگ با او

و گفتی که نزد تو برای من و یارانم چیزی جز شمشیر نیست. راستی که پس از گریه، خنداندی!

و ذكرت أنّه لیس لی و لأصحابی عندك إلاّ السّیف. فلقد أضحكت بعد استعبار!.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۸

ای پسر زنِ جگرخوار! کی فرزندان عبدالمطلب را دیده‌ای که از برابر دشمنان پس بکشند و از شمشیرها بترسند؟!

یا ابن آكلة الأكباد؛ متی ألفیت بنی عبد المطّلب عن الأعداء ناكلین، و بالسّیوف مخوّفین؟!.

منابع (۲)
  1. ورد فی كتاب الفتوح ج 2 ص 561. مرسلا.
  2. بالسّیف. ورد فی متن شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 15 ص 183.و متن شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 4 ص 435. و نسخة الصالح ص 389.

«فلبّث قلیلا یلحق الهیجا حمل»؛ اندکی درنگ کن تا حَمَل (جنگجویی دلیر) به کارزار برسد.

فلبّث قلیلا یلحق الهیجا حمل

به زودی کسی که تو در پیِ اویی به سراغت می‌آید، و آنچه دور می‌پنداری به تو نزدیک می‌شود.

فسیطلبك من تطلب، و یقرب منك ما تستبعد.

من با سپاهی بزرگ از مهاجران (مسلمانانِ کوچ‌کرده از مکه) و انصار و کسانی که به نیکی پیرو آنانند، شتابان به سوی تو می‌آیم؛ انبوهِ جمعیتشان فشرده است و گرد و غبارشان به آسمان برمی‌خیزد؛ جامه‌های مرگ پوشیده‌اند و محبوب‌ترین دیدار نزدشان، دیدارِ پروردگارشان است.

و أنا مرقل نحوك فی جحفل من المهاجرین و الأنصار و التّابعین لهم بإحسان؛ شدید زحامهم، ساطع قتامهم، متسربلین سرابیل الموت، أحبّ اللّقاء إلیهم لقاء ربّهم.

منابع (۱)
  1. إلیك. ورد فی المقتطف من أزاهر الطرف ص 76. مرسلا.

فرزندانِ جنگجویانِ بدر و شمشیرهای هاشمی همراهِ آنان است؛ شمشیرهایی که دیده‌ای تیغه‌شان چگونه بر برادرت، دایی‌ات، پدربزرگت و خاندانت فرود آمد؛ «وَ ما هِیَ مِنَ الظّالِمِینَ بِبَعِیدٍ» و این از ستمکاران دور نیست.

و قد صحبتهم ذرّیّة بدریّة، و سیوف هاشمیّة، قد عرفت مواقع نصالها فی أخیك و خالك و جدّك و أهلك، وَ ما هِیَ مِنَ الظّالِمِینَ بِبَعِیدٍ .

منابع (۲)
  1. أنت تعرف. ورد فی جواهر المطالب ج 1 ص 375. مرسلا.
  2. سورة هود/ 83.

آنگاه نه عذری از تو می‌پذیرم و نه شفاعتی، و نه به خواسته و درخواستی از تو پاسخ می‌دهم؛ و بی‌گمان به سرگردانی و دودلی و به چپ و راست نگریستن‌های حیران‌ات بازمی‌گردی.

ثمّ لا أقبل لك معذرة و لا شفاعة، و لا أجیبك إلی طلب و سؤال، و لترجعنّ إلی تحیّرك و تردّدك و تلدّدك.

من پسر عبدالمطلب و صاحبِ شمشیرم، و دستهٔ آن در دستِ من است.

فأنا ابن عبد المطّلب صاحب السّیف، و إنّ قائمته لفی یدی.

تو خوب می‌دانی با آن شمشیر چه کسانی از سرانِ بنی‌عبدشمس و گردنکشانِ بنی‌سهم و بنی‌جمح و بنی‌مخزوم را کشتم، و پسرانشان را یتیم و زنانشان را بیوه کردم.

و قد علمت من قتلت به من صنادید بنی عبد شمس، و فراعنة بنی سهم و بنی جمح و بنی مخزوم، و أیتمت أبناءهم، و أیّمت نساءهم.

و چیزی را به یادت می‌آورم که فراموشش نکرده‌ای: روزی که برادرت حنظله را کشتم و پایش را کشاندم و به چاه انداختم، و برادرت عَمرو را اسیر کردم و گردنش را میانِ دو ساقِ پایش بستم، و سراغِ تو آمدم، اما گریختی و از ترس به خود می‌پیچیدی.

و أذكّرك ما لست له ناسیا؛ یوم قتلت أخاك حنظلة و جررت برجله إلی القلیب، و أسرت أخاك عمروا فجعلت عنقه بین ساقیه رباطا، و طلبتك ففررت و لك خصاص.

اگر این نبود که من فراری را دنبال نمی‌کنم، تو را سومینِ آن دو می‌کردم.

فلو لا أنّی لا أتبع فارّا لجعلتك ثالثهما.

من برای تو به خدا سوگندی راست و بی‌دروغ می‌خورم: اگر تقدیرها من و تو را با هم روبه‌رو کند، تو را ضرب‌المثلی می‌کنم که مردم همیشه بازگویند؛ و در همان جایی که شترت را خوابانده‌ای به تنگنا و سختی‌ات می‌اندازم، تا خدا میانِ من و تو داوری کند، و او بهترینِ داوران است.

و إنّی أولی لك باللّه ألیّة برّة غیر فاجرة، لئن جمعتنی و إیّاك جوامع الأقدار لأتركنّك مثلا یتمثّل به النّاس أبدا؛ و لأجعجعنّ بك فی مناخك، حتّی یحكم اللّه بینی و بینك و هو خیر الحاكمین.

آنچه گذشت، گذشت؛ و آنچه از نیرنگت سر آمد، سر آمد.

و قد مضی ما مضی، و انقضی من كیدك ما انقضی.

من در پیِ این نامه به سوی تو حرکت می‌کنم؛ پس برای خودت تصمیم بگیر، به حالِ خود بنگر و خودت را دریاب.

و أنا سائر نحوك علی أثر هذا الكتاب؛ فاختر لنفسك، و انظر لها، و تداركها.

چرا که اگر در حقِ خودت کوتاهی کنی و به گمراهی و سرکشی‌ات ادامه دهی تا بندگانِ خدا به سویت برخیزند، درها به رویت بسته می‌شود، و از کاری محروم می‌شوی که امروز از تو پذیرفته است.

فإنّك إن فرّطت علیك، و استمررت علی غیّك و غلوائك، حتّی ینهد إلیك عباد اللّه، أرتجت علیك الأمور، و منعت أمرا هو الیوم منك مقبول.

ای پسر حرب! لجاجتِ تو در کشمکش با اهلِ این کار (خلافت) بر سرِ آن، از سبک‌مغزی است؛ پس مبادا گمراهان تو را به طمع بیندازند، و مبادا سبک‌مغزیِ نادانان تو را به نابودی بکشاند.

یا ابن حرب؛ إنّ لجاجك فی منازعة الأمر أهله من سفاه الرّأی؛ فلا یطمعنّك أهل الضّلال، و لا یوبقنّك سفه رأی الجهّال.

سوگند به کسی که جانِ علی در دستِ اوست، اگر درخششی از ذوالفقار (شمشیرِ علی) بر چهره‌ات بتابد، چنان بی‌هوش بر زمین می‌افتی که از آن به هوش نمی‌آیی تا در صور (شیپورِ رستاخیز) دمیده شود؛ همان دمیدنی که از آن ناامید شده‌ای، «کَما یَئِسَ الْکُفّارُ مِنْ أَصْحابِ الْقُبُورِ» همان‌گونه که کافران از خفتگانِ در گور ناامید شده‌اند.

فو الّذی نفس علیّ بیده، لئن برقت فی وجهك بارقة من ذی الفقار، لتصعقنّ صعقة لا تفیق منها حتّی ینفخ فی الصّور النّفخة الّتی یئست منها كَما یَئِسَ الْكُفّارُ مِنْ أَصْحابِ الْقُبُورِ .

منابع (۱)
  1. الممتحنة/ 13. و وردت الفقرة فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 15 ص 84. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 2 ص 3.مرسلا.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۷، صفحهٔ ۲۰۱. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن