کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۲۴۲۹ دقیقه خواندن

کسی که بی‌شایستگی میان مردم داوری می‌کند

خطبه‌ای از آن حضرت (ع) دربارهٔ کسی که بی‌آنکه شایسته باشد، به داوری و فرمانروایی میان امت دست می‌زند

بیعت مردم با علیمیان ۳۵ تا ۳۶ قمدینه (برای بخش آغازین؛ بخش‌های بعدی نامشخص)تاریخ تقریبی

این متن از چند گفتار نهج‌البلاغه ساخته شده است. آغازش (از «ذمّتی بما أقول رهینة») همان گفتاری است که سید رضی آن را «هنگامی که در مدینه با او بیعت شد» نامیده: نخستین سخنان علی (ع) به مردم مدینه پس از بیعت، همراه با سفارش به پرهیزگاری. بخش‌های بعدی (دین‌شناس راستین، عالمان ناآگاه، نشانه‌های ریاکاران و...) مناسبتی جدا دارند که معلوم نیست.

خطاب به: مردم مدینه

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۱۶، خطبهٔ ۶۴، حکمت ۳۷۷، حکمت ۱۴۹، خطبهٔ ۳۲، خطبهٔ ۲۳۳، حکمت ۲۸۳، حکمت ۱۵۶، …

روی خط زمان
بخش‌های این متن (۳۴)
  1. فایده‌های تقوا و پیامدهای دوری از آن
  2. تشویق به تقوا و توبه به درگاه خدای پاک
  3. نقش حقیقی دین‌شناس
  4. وصف روزگاری که کار امام (ع) به آن رسیده است
  5. چهار دستهٔ مردم در روزگار امام (ع)
  6. حال مؤمنان در روزگار فساد
  7. فراخواندن مردم به سوار شدن بر کشتی خاندان پیامبر
  8. هشدار به مردم دربارهٔ اطمینان از سرچشمهٔ دانش
  9. معرفیِ منفورترین مردم نزد خدای برتر
  10. چگونه فرومایگان به دروغ نادانان را دانا می‌خوانند
  11. پیامدهای خطرناکِ رفتارِ دانایانِ نادان
  12. نشانه‌های مؤمنان و پرهیزگاران
  13. نشانه‌های ستمگران و منافقان
  14. نشانه‌های ریاکاران
  15. نشانه‌های غافلان، اسراف‌کاران و متکلفان
  16. شکایت از امتی که کتاب خدا را سبک می‌شمارند
  17. حالِ دانشمندانِ وابسته به پادشاهان
  18. تشویق به چنگ زدن به قرآن کریم
  19. اهمیت قرآن کریم
  20. تشویق امام (ع) به کار نیک و یاری رساندن در آن
  21. تشویق به پایبندی به کتاب خدا
  22. فایده‌های همنشینی با قرآن کریم
  23. اهمیت قرآن و جایگاه آن در روز قیامت
  24. خداوند بر پایهٔ قرآن از مسلمانان پیمان گرفته است
  25. تشویق امام (ع) به بزرگداشت قرآن مجید و بهره‌گیری از آن
  26. تشویق به سرکوبِ خواهش نفس و مخالفت با شهوت‌ها
  27. تشویق امام (ع) به پایداری بر حق
  28. تأکید امام (ع) بر خوش‌اخلاقی و لزوم نگهداری زبان
  29. حلال و حرامِ خدا ثابت و تغییرناپذیر است
  30. دسته‌بندی مردم از نگاه امام (ع) و گونه‌های گناهان
  31. گونه‌های گناه و ستم از زبان امام (ع)
  32. هشدار امام (ع) دربارهٔ قصاص خدا در روز قیامت
  33. تشویق امام (ع) به پاک‌سازی خود و فرمان‌برداری از خدای پاک
  34. علت اجابت نشدن دعاها از زبان امام (ع)

و در آن، روزگار ستم را وصف می‌کند.

و فیها یصف زمان الجور

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

ستایش از آنِ خداست، و درود بر پیامبرش (ص) و خاندان او.

الحمد للّه، و الصّلاة علی نبیّه صلّی اللّه علیه و آله.

فایده‌های تقوا و پیامدهای دوری از آن

اما بعد، گردنم در گروِ چیزی است که می‌گویم و خودم ضامنِ آنم.

أمّا بعد؛ ف ذمّتی بما أقول رهینة، و أنا به زعیم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶
منابع (۱)
  1. ورد فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 211. مرسلا. و فی الإرشاد ص 123. عن (ما رواه ثقات أهل النقل عن العامة و الخاصة). و فی تیسیر المطالب ص 139 الباب 14.عن أبی احمد بن علی العبدكی، عن جعفر بن علی الجابری، عن علی بن الحسین البغدادی، عن مهاجر العامری، عن الشعبی، عن الحارث، عن علی علیه السّلام.و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 97. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

هر کس پندهای روزگار، کیفرهای عبرت‌آموزِ پیشِ رو را به روشنی نشانش دهد، تقوا (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) او را از بی‌باکانه افتادن در شبهه‌ها (کارهای مشکوک میان حلال و حرام) بازمی‌دارد.

إنّ من صرّحت له العبر عمّا بین یدیه من المثلات حجزته التّقوی عن التّقحّم فی الشّبهات.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶
منابع (۲)
  1. امرأ. ورد فی تاریخ مدینة دمشق ج 34 ص 32. أبی الحسین احمد بن حمزة ابن علی السلمی، عن أبی الحسن علی بن محمد بن الحسن بن عقیل الساوی سبط المدیر، عن أبی الفتوح عبد الجبار بن محمد المقدسی، عن الإمام أبی المعالی الجوینی، عن محمد بن احمد القرشی، عن النصرآبادی، عن بندار بن احمد، عن سالم بن زید، عن علی علیه السّلام.
  2. تقحّم الشّبهات. ورد فی مطالب السؤول ص 116. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 577. مرسلا. و فی المنازل و الدیار ص 379 الفصل 15. مرسلا.

و هر کس از تقوا جدا شود، شیفته و حریصِ خوشی‌ها و شهوت‌ها می‌شود، در سرگردانیِ گناهان می‌افتد، و پیامدهای سنگینِ بسیار بر گردنش می‌ماند.

و إنّ من فارق التّقوی أغری باللّذّات و الشّهوات، و وقع فی تیه السّیّئات، و لزمه كثیر التّبعات.

بر پایهٔ تقوا، بُنِ هیچ ریشه‌ای نابود نمی‌شود، و بر پایهٔ هدایت، کِشتِ هیچ مردمی تشنه نمی‌ماند.

و إنّه لا یهلك علی التّقوی سنخ أصل، و لا یظمأ علی الهدی زرع قوم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶
منابع (۲)
  1. ورد فی الإرشاد ص 123. عن (ما رواه ثقات أهل النقل عن العامة و الخاصة).و فی غرر الحكم ج 1 ص 249 الحدیث 249. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 240. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن علی بن خالد المراغی، عن احمد بن الصلت، عن حاجب بن الولید، عن الوصاف بن صالح، عن أبی إسحاق، عن خالد بن طلق، عن علی علیه السّلام.و فی كنز العمال ج 16 ص 197 الحدیث 44220. مرسلا. و فی غریب الحدیث ج 1 ص 360. مرسلا عن أبی محمد، عن علی علیه السّلام. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 154. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. ورد فی كنز العمال. و فی قوت القلوب ج 1 ص 142. عن خالد بن طلیق، عن أبیه، عن جده عمران بن حصین، عن علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطاب ص 139. عن أبی احد بن علی العبدكی، عن جعفر بن علی الجابری، عن علی بن الحسین البغدادی، عن مهاجر العامری، عن الشعبی، عن الحارث، عن علی علیه السّلام. و فی الأخبار و الآثار ج 1 ص 28. مرسلا. و ورد علیها فی نسخ النهج.

تشویق به تقوا و توبه به درگاه خدای پاک

پس هر بنده‌ای باید از پروردگارش پروا کند، خیرخواهِ جانِ خود باشد، توبه را پیش بیندازد و بر شهوتِ خود چیره شود؛ چرا که زمانِ مرگش از او پنهان است، و آرزویش فریبش می‌دهد. شیطان بر او گماشته شده است: گناه را در چشمش می‌آراید تا مرتکبش شود، و به امیدِ توبه می‌اندازدش تا امروز و فردا کند؛ تا آنکه در بی‌خبرترین حالت، مرگ ناگهان بر سرش فرود می‌آید.

فاتّقی عبد ربّه؛ نصح نفسه، و قدّم توبته، و غلب شهوته. فإنّ أجله مستور عنه، و أمله خادع له؛ و الشّیطان موكّل به، یزیّن له المعصیة لیركبها، و یمنّیه التّوبة لیسوّفها، حتّی تهجم منیّته علیه أغفل ما یكون عنها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۶۴
منابع (۱)
  1. إذا هجمت منیّته. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 42. و نسخة العام 550 ص 22 ب. و نسخة ابن أبی الحدید ج 5 ص 145. و نسخة الصالح ص 95. باختلاف یسیر.

مردم! سه کس دین ندارند:

أیّها النّاس؛ ثلاث لا دین لهم:

دین ندارد کسی که دین‌داری‌اش با انکارِ آیه‌ای از کتاب خدا باشد.

لا دین لمن دان بجحود آیة من كتاب اللّه.

و دین ندارد کسی که دین‌داری‌اش با دروغِ باطلی باشد که به خدا می‌بندد.

و لا دین لمن دان بفریة باطل علی اللّه.

و دین ندارد کسی که دین‌داری‌اش با فرمان‌برداری از کسی باشد که خدای بزرگ و برتر را نافرمانی کرده است.

و لا دین لمن دان بطاعة من عصی اللّه - تبارك و تعالی -.

نقش حقیقی دین‌شناس

آیا دین‌شناسِ به تمام معنا را نشانتان ندهم؟

ألا أدلّكم علی الفقیه كلّ الفقیه؟.

دین‌شناسِ به تمام معنا کسی است که ناامید نکند مردم را از رحمتِ خدای برتر، و از گشایش و مهربانیِ خدا مأیوسشان نسازد، و از مکرِ خدا (کیفرِ غافلگیرکنندهٔ او) آسوده‌خاطرشان نکند، و در نافرمانیِ خدا به آنان اجازه ندهد، و خداشناسانِ یکتاپرست را در بهشت جا ندهد و نافرمانانِ گنهکار را در آتش ننشانَد، تا پروردگارِ عزیز و بزرگ، خود میانِ آنان داوری کند، و هرگز برای بهترینِ این امت از عذابِ خدا آسوده‌خاطر نباشد، به خاطرِ سخنِ او، و هرگز برای بدترینِ این امت از گشایش و مهربانیِ خدا ناامید نشود، به خاطرِ سخنِ خدای پاک و برتر:

إنّ الفقیه كلّ الفقیه من لم یقّنط النّاس من رحمة اللّه - تعالی -. و لم یؤیسهم من روح اللّه، و لم یؤمنهم من مكر اللّه. و لم یرخّص لهم فی معصیة اللّه. و لا ینزل العارفین الموحّدین الجنّة، و لا ینزل العاصین المذنبین النّار، حتّی یكون الرّبّ - عزّ و جلّ - هو الّذی یقضی بینهم. و لا یأمننّ علی خیر هذه الأمّة من عذاب اللّه لقوله و لا ییأسنّ لشرّ هذه الأمّة من روح اللّه لقوله - سبحانه و تعالی -:

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۷۷
منابع (۷)
  1. حقّ الفقیه. ورد فی إرشاد الأذهان ج 1 ص 17. مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 36 الحدیث 3. عن عدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد البرقی، عن إسماعیل بن مهران، عن أبی سعید القماط، عن الحلبی، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی معانی الأخبار ص 226 الحدیث 1. الصدوق عن أبیه، عن محمد بن أبی القاسم، عن محمد بن علی الكوفی، عن محمد بن خالد، عن بعض رجاله، عن داوود الرقی، عن أبی حمزة الثمالی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی كتاب العلم ص 34. عن أبی خیثمة، عن جریر، عن لیث، عن یحیی، عن علی علیه السّلام. و فی منیة المرید ص
  2. (**) من: الفقیه. إلی: مكر اللّه. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 9.
  3. العباد. ورد فی مطالب السؤول ص 180. مرسلا.
  4. ورد فی الدر المنثور ج 5 ص 332. عن أبی الضریس، و أبی القاسم بن بشیر فی أمالیه، عن علی علیه السّلام. و فی حلیة الأولیاء ج 7 ص 298. أبو نعیم، عن أبیه، عن أبی جعفر محمد بن إبراهیم بن الحكم، عن یعقوب، عن إبراهیم الدورقی، عن شجاع بن الولید، عن زیاد بن خیثمة، عن أبی إسحاق، عن عاصم بن ضمرة، عن علی علیه السّلام. و فی قوت القلوب ج 1 ص 222. مرسلا. و فی عین الأدب و السیاسة ص 211. مرسلا. و فی التذكرة ج 2 ص 44. مرسلا عن مقاتل، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.
  5. العالم كلّ العالم من لم یمنع العباد الرّجاء لرحمة اللّه. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 75 الحدیث 1863. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 55.مرسلا.
  6. و لم یزیّن للنّاس المعاصی. ورد فی العقد الفرید ج 4 ص 170. مرسلا. و فی مصادر نهج البلاغة ج 4 ص 86. من روایة الأمیر أسامة بن المنذر. مرسلا
  7. ورد فی مصادر نهج البلاغة ج 4 ص 86. من روایة الأمیر أسامة بن المنذر.مرسلا. و فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 77. أبی نعیم، عن أبیه، عن أبی جعفر محمد بن إبراهیم بن الحكم، عن یعقوب بن إبراهیم الدورقی، عن شجاع بن الولید، عن زیاد بن خیثمة، عن أبی إسحاق، عن عاصم بن ضمرة، عن علی علیه السّلام. و فی ج 7 ص 298. مرسلا عن سفیان، عن علی علیه السّلام. و بالسند الوارد فی الصفحة 77. و فی لباب الآداب ص 293. مرسلا. و فی تنبیه الغافلین للسمرقندی ص 247. عن أبی جعفر، عن أبی النصر بن محمد بن نصرویه، عن أبی شهاب معمر بن محمد، عن مكی بن إبراهیم، عن بشر بن الزیات، عن الأعمش و خطاب و عنبسة و نحو من خمسین شیخا، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 36 الحدیث 3. عن عدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد البرقی، عن إسماعیل بن مهران، عن أبی سعید القماط، عن الحلبی، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی معانی الأخبار ص 226 الحدیث 1.الصدوق عن أبیه، عن محمد بن أبی القاسم، عن محمد بن علی الكوفی، عن محمد بن خالد، عن بعض رجاله، عن داوود الرقی، عن أبی حمزة الثمالی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی منیة المرید ص 162. عن الحلبی فی الصحیح، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی سنن الدارمی ج 1 ص 89. عن إسماعیل بن أبان، عن یعقوب القمی، عن لیث بن أبی سلیم، عن یحیی و هو ابن عباد، عن علی علیه السّلام. و عن الحسن بن عرفة، عن إسماعیل بن إبراهیم، عن لیث، عن یحیی بن عباد، عن علی علیه السّلام. و فی نظم درر السمطین ص 151. مرسلا عن داوود بن أبی عمرة، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 10 ص 261 الحدیث 29387. و فی ص 308 الحدیث 29546.مرسلا. و فی الجامع لأحكام القرآن ج 14 ص 344. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 510. عن أبی عبد اللّه بن البنا، عن أبی القاسم بن السمرقندی،

«إِنَّهُ لا یَیْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْکافِرُونَ»؛ یعنی از گشایش و مهربانیِ خدا جز گروهِ کافران ناامید نمی‌شوند،

إِنَّهُ لا یَیْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْكافِرُونَ .

منابع (۱)
  1. یوسف/ 87.

و قرآن را رها نکند تا به سراغِ غیرِ آن برود.

و لا یدع القرآن إلی غیره.

مردم، بدانید! خیری در دینی نیست که فهمِ عمیق در آن نباشد.

ألا أیّها النّاس؛ لا خیر فی دین لا تفقّه فیه.

هشیار باشید! خیری در پرستشی نیست که پرهیزگاری در آن نباشد.

ألا لا خیر فی نسك لا ورع فیه.

بدانید! خیری در عبادتی نیست که دانشی در آن نباشد.

ألا لا خیر فی عبادة لا علم فیها.

گوش کنید! خیری در دانشی نیست که فهمی در آن نباشد.

ألا لا خیر فی علم لا فهم فیه.

بدانید! خیری در قرآن خواندنی نیست که اندیشیدن در آن نباشد.

ألا لا خیر فی قراءة لا تدبّر فیها.

چرا که چون روزِ قیامت شود، نداکننده‌ای از آسمان ندا می‌دهد: مردم! امروز نزدیک‌ترینِ شما به خدای برتر از نظرِ جایگاه، کسی است که ترسش از او بیشتر باشد؛ و محبوب‌ترینِ شما نزدِ خدا، خوش‌کردارترینِ شماست؛ و پرنصیب‌ترینِ شما نزدِ او، کسی است که اشتیاقش به آنچه نزدِ اوست بیشتر باشد؛ و «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاکُمْ»؛ یعنی گرامی‌ترینِ شما نزدِ خدا باتقواترینِ شماست.

فإنّه إذا كان یوم القیامة نادی مناد من السّماء: أیّها النّاس؛ إنّ أقربكم الیوم من اللّه - تعالی - مجلسا أشدّكم له خوفا، و إنّ أحبّكم إلی اللّه أحسنكم عملا، و إنّ أعظمكم عنده نصیبا أعظمكم فیما عنده رغبة، و إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاكُمْ .

منابع (۱)
  1. الحجرات/ 13.

سپس خدای عزیز و بزرگ می‌فرماید: امروز خواریِ دنیا و خواریِ آخرت را با هم بر شما جمع نمی‌کنم.

ثمّ یقول - عزّ و جلّ -: لا أجمع علیكم الیوم خزی الدّنیا و خزی الآخرة.

پس برای آنان دستورِ تخت‌هایی می‌دهد و بر آن‌ها می‌نشینند؛ و خدای جبار (باشکوه و چیره) با خشنودی به آنان رو می‌کند، و پاداششان را نیکو داده است.

فیأمر لهم بكراسی فیجلسون علیها؛ و أقبل علیهم الجبّار بوجهه و هو راض عنهم، و قد أحسن ثوابهم.

بدانید! همهٔ خیر در کسی است که اندازهٔ خود را بشناسد، و نابود شد کسی که اندازهٔ خود را نشناخت.

ألا و إنّ الخیر كلّه فی من عرف قدره، و هلك امرؤ لم یعرف قدره.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۹
منابع (۲)
  1. ورد فی الجعفریات ص 238. عن عبد اللّه، عن محمد، عن موسی، عن أبیه، عن أبیه، عن جده جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده علی السجاد، عن أبیه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی المحاسن ج 1 ص 65 الحدیث 9-9. عن البرقی، عن ابن سنان، عن أبی الجارود، عن أبی عبیدة، عن أبی سخیلة، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 36 الحدیث 3. عن عدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد البرقی، عن إسماعیل بن مهران، عن أبی سعید القماط، عن الحلبی، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی معانی الأخبار ص 226 الحدیث 1. الصدوق عن أبیه، عن محمد بن أبی القاسم، عن محمد بن علی الكوفی، عن محمد بن خالد، عن بعض رجاله، عن داوود الرقی، عن أبی حمزة الثمالی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی نظم درر السمطین ص 151. مرسلا عن داوود بن أبی عمرة، عن علی علیه السّلام. و فی إرشاد الأذهان ج 1 ص 17. مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی العقد الفرید ج 4 ص 170. مرسلا. و فی منیة المرید ص 162. عن الحلبی فی الصحیح، مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی سنن الدارمی ج 1 ص 89. عن إسماعیل بن أبان، عن یعقوب القمی، عن لیث بن أبی سلیم، عن یحیی و هو ابن عباد، عن علی علیه السّلام. و عن الحسن بن عرفة، عن إسماعیل بن إبراهیم، عن لیث، عن یحیی بن عباد، عن علی علیه السّلام. و فی الجامع لأحكام القرآن ج 14 ص 344. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 510. عن أبی عبد اللّه بن البنا، عن أبی القاسم بن السمرقندی، عن أبی محمد الصریفینی، عن عمرو بن إبراهیم بن احمد، عن أبی القاسم البغوی، عن أبی خیثمة، عن جریر، عن لیث، عن یحیی، عن علی علیه السّلام. و فی سبیل
  2. و كفی بالمرء جهلا أن لا یعرف. ورد فی دعائم الإسلام ج 1 ص 97. مرسلا.و فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 211. مرسلا. و فی كشف الیقین ص 186. مرسلا.و فی المعیار و الموازنة ص 289. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 240. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن علی بن خالد المراغی، عن احمد بن الصلت، عن حاجب بن الولید، عن الوصاف بن صالح، عن أبی إسحاق، عن خالد بن طلق، عن علی علیه السّلام. و فی قوت القلوب ج 1 ص 142. عن خالد بن طلق، عن أبیه، عن عن جده عمران بن حصین، عن علی علیه السّلام. و فی المخلاة ص 147 الجولة الرابعة عشرة الرقم 44. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 577. مرسلا. و ورد أجهل النّاس من لا یعرف قدره فی الأخبار و الآثار ج 1 ص 28. مرسلا.

وصف روزگاری که کار امام (ع) به آن رسیده است

مردم! ما در روزگاری سرکش و ستیزه‌جو، و زمانه‌ای ناسپاس افتاده‌ایم؛ در آن نیکوکار را بدکار می‌شمارند، و ستمگر در آن بر سرکشیِ خود می‌افزاید. از آنچه می‌دانیم بهره نمی‌بریم، و از آنچه نمی‌دانیم نمی‌پرسیم، و از هیچ بلای کوبنده‌ای نمی‌ترسیم تا وقتی که بر سرمان فرود آید.

أیّها النّاس؛ إنّا قد أصبحنا فی دهر عنود، و زمن كنود؛ یعدّ فیه المحسن مسیئا، و یزداد الظّالم فیه عتوّا. لا ننتفع بما علمنا، و لا نسأل عمّا جهلنا، و لا نتخوّف قارعة حتّی تحلّ بنا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۳۲
منابع (۱)
  1. شدید. ورد فی نسخة العام 400 ص 40. و نسخة ابن المؤدب ص 27. و نسخة نصیری ص 12. و نسخة الآملی ص 28. و نسخة ابن النقیب ص 28. و نسخة العام 550 ص 12 ب. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 41. و نسخة الإسترابادی ص 40.و متن منهاج البراعة ج 4 ص 48. و متن شرح ابن أبی الحدید ج 2 ص 174.

چهار دستهٔ مردم در روزگار امام (ع)

پس مردم چهار دسته‌اند:

فالنّاس علی أربعة أصناف:

از آنان کسی است که هیچ چیز او را از فساد در زمین بازنمی‌دارد جز پستیِ خودش، کُند بودنِ تیغش (ناتوانی و بی‌عرضگی‌اش)، و تهی بودنِ دارایی‌اش.

منهم من لا یمنعه الفساد فی الأرض إلاّ مهانة نفسه، و كلالة حدّه، و نضیض وفره.

منابع (۳)
  1. من الفساد. ورد فی البیان و التبیین ج 2 ص 28. عن شعیب بن صفوان. و فی عیون الأخبار لابن قتیبة ج 5 ص 237. مرسلا. و فی إعجاز القرآن ص 148.مرسلا.
  2. كلال. ورد فی نسخة العام 400 ص 40. و نسخة ابن المؤدب ص 27. و نسخة نصیری ص 12. و نسخة الآملی ص 28. و نسخة الإسترابادی ص 40.
  3. نقیص. ورد فی نسخة نصیری ص 12. و نسخة العام 550 ص 12 ب.

و از آنان کسی است که شمشیر کشیده، بدی‌اش را آشکار کرده، و سواره و پیاده‌اش را با هیاهو به تاخت‌وتاز انداخته است.

و منهم المصلت بسیفه، و المعلن بشرّه، و المجلب بخیله و رجله.

منابع (۱)
  1. المصّلّت لسیفه. ورد فی نسخة عبده ص 131. و نسخة الصالح ص 75.و نسخة العطاردی ص 40.

جانش را به خطر انداخته و دینش را تباه کرده است؛ برای مال ناچیزی که به چنگ آورد، یا دسته‌ای سوار که فرماندهی کند، یا منبری که از آن بالا رود.

قد أشرط‌نفسه، و أوبق دینه، لحطام ینتهزه، أو مقنب یقوده، أو منبر یفرعه.

منابع (۲)
  1. أهلك. ورد فی مطالب السؤول ص 129. مرسلا.
  2. یبتزّه. ورد فی المصدر السابق.

چه بد معامله‌ای است که دنیا را بهای جان خود ببینی، و آن را جایگزین آنچه نزد خدا داری قرار دهی!

و لبئس المتجر أن تری الدّنیا لنفسك ثمنا، و ممّا لك عند اللّه عوضا.

و از آنان کسی است که با کار آخرت، دنیا را می‌خواهد؛ و با کار دنیا، آخرت را نمی‌خواهد.

و منهم من یطلب الدّنیا بعمل الآخرة؛ و لا یطلب الآخرة بعمل الدّنیا.

اندامش را فروتنانه خم کرده، گام‌هایش را کوتاه و نزدیک به هم برمی‌دارد، دامن لباسش را بالا زده، و خود را به ظاهرِ امانت‌داری آراسته است؛ و پرده‌پوشی خدای برتر را دستاویزی برای گناه قرار داده است.

قد طامن من شخصه، و قارب من خطوه، و شمّر من ثوبه، و زخرف من نفسه للأمانة، و اتّخذ ستر اللّه- تعالی - ذریعة إلی المعصیة.

منابع (۵)
  1. ظهره. ورد فی
  2. حظوه. ورد فی
  3. زخرف نفسه. ورد فی البیان و التبیین ج 2 ص 28. عن شعیب بن صفوان، عن علی علیه السّلام. و فی عیون الأخبار لابن قتیبة ج 5 ص 237. و فی إعجاز القرآن ص 148. مرسلا.
  4. للإمامة. ورد فی نسخة العام 550. ص 13 أ.
  5. سنن اللّه. ورد فی المصدر السابق.

و از آنان کسی است که حقارت نفسش و بریده بودن دستش از اسباب کار، او را از خواستنِ فرمانروایی بازداشته است؛ پس روزگار ناگزیر او را در همین حال نگه داشته است. ازاین‌رو خود را به نام قناعت آراسته و به لباس پارسایان درآمده است؛ در حالی که نه شبانگاه و نه بامداد، هیچ بهره‌ای از آن ندارد.

و منهم من أقعده عن طلب الملك ضؤولة نفسه، و انقطاع سببه؛ فقصّرته الحال علی حاله؛ فتحلّی باسم القناعة، و تزیّن بلباس أهل الزّهادة. و لیس من ذلك فی مراح و لا مغدی.

منابع (۲)
  1. ضؤولة من نفسه، و انقطاع من سببه. ورد فی عیون الأخبار. و إعجاز القرآن.
  2. عن. ورد فی نسخة عبده ص 132. و ورد فقصّرت به الحال عن أمله فی المصدرین السابقین. و البیان و التبیین. بالسند السابق.

حال مؤمنان در روزگار فساد

و مردانی باقی مانده‌اند که یاد بازگشت به سوی خدا، چشمانشان را فروانداخته و ترس از محشر (جایگاه گردآمدن در قیامت)، اشک‌هایشان را سرازیر کرده است.

و بقی رجال غضّ أبصارهم ذكر المرجع، و أراق دموعهم خوف المحشر.

آنان یا آواره‌ای رمیده و گریزان‌اند، یا ترسانی محروم و بازداشته، یا خاموشی دهان‌بسته، یا دعاکننده‌ای پاک‌نیت، و یا داغ‌دیده‌ای دردمند.

فهم بین شرید نادّ، و خائف ممنوع، و ساكت مكعوم، و داع مخلص، و ثكلان موجع.

منابع (۱)
  1. مقموع. ورد فی أغلب نسخ النهج. و الوارد أعلاه ورد فی نسخة العام 550 ص 13 أ.

تقیه (پنهان داشتن ایمان برای حفظ جان) آنان را گمنام کرده و خواری سراسر وجودشان را فرا گرفته است.

قد أخملتهم التّقیّة، و شملتهم الذّلّة.

پس آنان در دریایی تلخ و شورند؛ دهان‌هایشان بسته است و دل‌هایشان ریش و زخمی.

فهم فی بحر أجاج؛ أفواههم ضامزة، و قلوبهم قرحة.

منابع (۱)
  1. ضامرة. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 42. و هامش نسخة نصیری ص 13. و نسخة الآملی ص 29. و هامش نسخة العام 550 ص 21. و نسخة العطاردی ص 41. عن شرح الكیذری. و ورد صامتة فی نسخة نصیری ص 13. و متن نسخة العام 550 ص 13 أ.

آن‌قدر پند دادند تا خسته شدند، و آن‌قدر سرکوب شدند تا خوار ماندند، و آن‌قدر کشته شدند تا اندک شدند.

قد وعظوا حتّی ملّوا، و قهروا حتّی ذلّوا، و قتلوا حتّی قلّوا.

بدانید —خدا رحمتتان کند— که شما در روزگاری هستید که حق‌گو در آن اندک است، و زبان در آن از راست‌گویی کُند و ناتوان است، و پایبند به حق در آن خوار است.

و اعلموا، رحمكم اللّه، أنّكم فی زمان القائل فیه بالحقّ قلیل، و اللّسان فیه عن الصّدق كلیل، و اللاّزم فیه للحقّ ذلیل.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳۳
منابع (۲)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 293 الحدیث 38. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 173. مرسلا.
  2. ورد فی المصدرین السابقین.

مردم این روزگار یکسره بر گناه و نافرمانی مانده‌اند و بر سر سازشکاری و دورویی با هم کنار آمده‌اند.

أهله معتكفون علی العصیان، مصطلحون علی الإدهان.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳۳

جوانشان سرکش و بدخو است، پیرشان گنهکار است، دانایشان منافق است، قاری قرآنشان دورو و بی‌اخلاص است، و نادانشان کار امروز را به فردا می‌اندازد و بر گناه می‌افزاید.

فتاهم عارم، و شائبهم آثم، و عالمهم منافق، و قارئهم مماذق، [و جاهلهم] مسوّف مزداد.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۸۳نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳۳
منابع (۲)
  1. عالمكم. ورد فی نسخ النهج.
  2. جاهلكم. ورد فی نسخ النهج.

خردسالشان بزرگ‌ترشان را گرامی نمی‌دارد و توانگرشان به تنگدستشان رسیدگی نمی‌کند. ای مردم! بر شماست که از کسی فرمان ببرید که در نشناختنش هیچ عذری ندارید؛ زیرا دانشی که پدرمان آدم (ع) با آن از آسمان به زمین فرود آمد، و همهٔ آنچه پیامبران تا خاتم پیامبران و فرستادگان به آن برتری یافتند، نزد من و در میان عترت (فرزندان و خاندان برگزیده) پیامبرتان محمد (ص) است.

لا یعظّم صغیرهم كبیرهم، و لا یعول غنیّهم فقیرهم. أیّها النّاس؛ علیكم بطاعة من لا تعذرون بجهالته؛ فإنّ العلم الّذی هبط به أبونا آدم علیه السّلام من السّماء إلی الأرض، و جمیع ما فضّل به النّبیّون إلی خاتم النّبیّین و المرسلین، عندی و فی عترة نبیّكم محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۵۶
منابع (۳)
  1. () من: لا یعظّم. إلی: فقیرهم. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 233.
  2. ورد فی دعائم الإسلام ج 1 ص 98. مرسلا. و فی كشف الیقین ص 188. مرسلا.و فی الإرشاد ص 124. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 391. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 578. مرسلا.
  3. بالطّاعة و المعرفة بمن. ورد فی كشف الیقین و الإرشاد و الإحتجاج.

پس شما را به کجا سرگردان می‌برند؟

فأین یتاه بكم؟.

بلکه از خاندان پیامبرتان به کجا می‌روید؟!

بل أین تذهبون عن أهل بیت نبیّكم؟!.

فراخواندن مردم به سوار شدن بر کشتی خاندان پیامبر

ای کسانی که از نسل سرنشینان کشتی نوح پدید آمده‌اید! این خاندان در میان شما همچون همان کشتی است؛ پس بر آن سوار شوید. همان‌گونه که در آن کشتی، هر که نجات یافت در آن نجات یافت، در این کشتی نیز هر که وارد شود نجات می‌یابد.

یا معاشر من نسخ من أصلاب أصحاب السّفینة؛ هذه مثلها فیكم فاركبوها؛ فكما نجا فی هاتیك من نجا فكذلك ینجو فی هذه من یدخلها.

و وای بر کسی که از آنان جا بماند!

و الویل لمن تخلّف عنهم.

باز هم وای بر کسی که جا بماند!

ثمّ الویل لمن تخلّف.

من ضامن این سخنم و به راستی سوگند می‌خورم؛ «وَ ما أَنَا مِنَ الْمُتَکَلِّفِینَ» و من از کسانی نیستم که از پیش خود سخنی بسازم.

أنا رهین بذلك، قسما حقّا، وَ ما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِینَ .

منابع (۱)
  1. سورة ص/ 86.

آنان در میان شما مانند غار برای اصحاب کهف‌اند (یاران غار که از ستم به آن پناه بردند).

إنّهم فیكم كالكهف لأصحاب الكهف.

و آنان در میان شما مانند درِ حِطّه‌اند (دروازهٔ آمرزشِ بنی‌اسرائیل).

و إنّهم فیكم كباب حطّة.

و آنان دروازهٔ سلامت و امن‌اند؛ هر که از آن درآید سالم می‌ماند و نجات می‌یابد، و هر که از آن جا بماند نابود می‌شود.

و هم باب السّلام؛ من دخله سلم و نجا، و من تخلّف عنه هلك.

پس «اُدْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ» همگی به صلح و تسلیم درآیید و از گام‌های شیطان پیروی نکنید، که او برای شما دشمنی آشکار است.

ف اُدْخُلُوا فِی السِّلْمِ كَافَّةً وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ [إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ] .

منابع (۱)
  1. البقرة/ 208.

مگر به شما نرسیده است آنچه پیامبرتان (ص) در حجةالوداع (آخرین حج پیامبر) دربارهٔ آنان فرمود:

أما بلغكم ما قال فیهم نبیّكم صلّی اللّه علیه و آله فی حجّة الوداع:

«من در میان شما دو چیز گران‌قدر به جا می‌گذارم، که تا وقتی به آن دو چنگ بزنید، پس از من هرگز گمراه نخواهید شد:

"إنّی تارك فیكم الثّقلین، ما إن تمسّكتم بهما لن تضلّوا بعدی:

کتاب خدا و عترتم که خاندان من‌اند؛ و این دو هرگز از هم جدا نمی‌شوند تا کنار حوض (حوض کوثر در قیامت) بر من وارد شوند؛ پس بنگرید پس از من با آن دو چگونه رفتار می‌کنید»؟

كتاب اللّه و عترتی أهل بیتی، و إنّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض، فانظروا كیف تخلفونی فیهما".

حجت و دلیل روشنی در ماه ذی‌حجه و در حجةالوداع بود.

حجّة فی ذی الحجّة فی حجّة الوداع.

هشدار به مردم دربارهٔ اطمینان از سرچشمهٔ دانش

بدانید! این آبی گوارا و شیرین است، پس بنوشید؛ و این آبی شور و تلخ است، پس دوری کنید.

ألا هذا عذب فرات فاشربوا، و هذا ملح أجاج فاجتنبوا.

ای مردم! بنگرید این دانش را از چه کسی می‌گیرید؛ چراکه این دانش، تنها خودِ دین است.

یا أیّها النّاس، انظروا ممّن تأخذون هذا العلم؛ فإنّما هو الدّین.

ای مردم! هفت مصیبت بزرگ است که از آن‌ها به خدا پناه می‌بریم:

أیّها النّاس، سبع مصائب عظام نعوذ باللّه منها:

دانشمندی که بلغزد، عبادت‌کننده‌ای که خسته و دل‌زده شود، مؤمنی که گمراه شود، امینی که خیانت کند، تنگدستی که بیمار شود، عزیزی که خوار شود، و توانگری که تهی‌دست شود.

عالم زلّ، و عابد ملّ، و مؤمن ضلّ، و أمین غلّ، و فقیر علّ، و عزیز ذلّ، و غنیّ قلّ‌.

منابع (۱)
  1. غنیّ أقلّ، و فقیر اعتلّ. ورد فی بحار الأنوار ج 90 ص 376 الحدیث 17.من كتاب دعائم الدین فی التنبیه عن أمیر المؤمنین. مرسلا.

معرفیِ منفورترین مردم نزد خدای برتر

هشیار باشید! منفورترینِ آفریدگان نزد خدای بزرگ و برتر دو مردند:

ألا و إنّ أبغض الخلائق إلی اللّه - تبارك و تعالی - رجلان:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷
منابع (۳)
  1. ورد فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 211. مرسلا. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 98.مرسلا. و فی كشف الیقین ص 188. مرسلا. و فی الإرشاد ص 124. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 391. مرسلا. و فی الغیبة للنعمانی ص 44. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 779 الحدیث 54. و فی تیسیر المطالب ص 139. الباب 14. عن أبی احمد بن علی العبدكی، عن جعفر بن علی الجابری، عن علی بن الحسین البغدادی، عن مهاجر العامری، عن الشعبی، عن الحارث، عن علی علیه السّلام.و فی بحار الأنوار ج 90 ص 376 الحدیث 17. من كتاب دعائم الدین فی التنبیه عن أمیر المؤمنین. مرسلا. و فی غوالی اللآلئ ج 1 ص 283 الحدیث 125. مرسلا.و فی الكامل لابن عدی ج 1 ص 149. عن محمد بن احمد الوحواحی الأنصاری، عن خالد بن عبد السّلام المهدی، عن أبی سهل الفضل بن مختار، عن أبی سكینة مجاشع بن عطیة، عن علی علیه السّلام. و فی التعدیل و التجریح 1 ص 41.مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 578. مرسلا. و فی تفسیر العیاشی ج 1 ص 102 الحدیث 300. مرسلا عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. باختلاف بین المصادر.
  2. النّاس. ورد فی نسخة العام 550 ص 9 ب. و ورد خلق اللّه فی تاریخ الیعقوبی.و فی عیون الأخبار لابن قتیبة ج 5 ص 237. و فی غریب الحدیث لابن قتیبة ج 1 ص 360. عن أبی محمد، مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 308. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 240. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن علی بن خالد المراغی، عن احمد بن الصلت، عن حاجب بن الولید، عن الوصاف بن صالح، عن أبی إسحاق، عن خالد بن طلق، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 34 ص 32. عن أبی الحسین احمد بن حمزة بن علی السلمی، عن أبی الحسن علی بن محمد بن الحسن بن عقیل الساوی سبط المدیر، عن أبی الفتوح عبد الجبار بن محمد المقدسی، عن أبی المعالی الجوینی، عن محمد بن احمد القرشی، عن النصرابادی، عن بندار ابن احمد، عن سالم بن زید، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 16 ص 198 الحدیث 44220. مرسلا.
  3. ورد فی دعائم الإسلام ج 1 ص 98. مرسلا.

مردی که خدای عزوجل او را به حال خودش رها کرده است؛ پس او از راهِ درست و میانه منحرف است، بی‌دانش و بی‌راهنما راه می‌رود، و شیفتهٔ سخنِ بدعت‌آمیز (نوآوری در دین) و دعوتِ گمراه‌کننده است. او برای کسی که فریبش را بخورد مایهٔ فتنه و آزمایش است، از راهِ هدایتِ پیشینیانِ خود گمراه مانده، و هر که را در زندگی و پس از مرگش از او پیروی کند گمراه می‌سازد؛ بارکشِ گناهانِ دیگران است و در گروِ گناه خویش گرفتار.

رجل قد وكله اللّه - عزّ و جلّ - إلی نفسه، فهو جائر عن قصد السّبیل، سائر بغیر علم و لا دلیل، مشغوف بكلام بدعة، و دعاء ضلالة؛ فهو فتنة لمن افتتن به، ضالّ عن هدی من كان قبله، مضلّ لمن اقتدی به فی حیاته و بعد وفاته، حمّال خطایا غیره، رهن بخطیئته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷
منابع (۶)
  1. ورد فی تاریخ مدینة دمشق. بالسند السابق.
  2. ورد فی دستور معالم الحكم ص 141. مرسلا.
  3. ورد فی المصدر السابق. و فی الإحتجاج ج 1 ص 391. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 289. مرسلا. باختلاف یسیر.
  4. هدی. ورد فی نسخة عبده ص 105. و نسخة الصالح ص 59.
  5. مماته. ورد فی نسخة العام 550 ص 9 ب.
  6. رهین. ورد فی نسخة العام 400 ص 25.

و مردی دیگر، نادانی‌ها را از هر سو جمع کرده است. در میان نادانانِ امت شتابان می‌تازد، در تاریکی‌های فتنه پیش می‌رود و از خیرِ نهفته در پیمانِ آشتی نابیناست. به روزه و نماز دل بسته و زبانش مدام به آن می‌چرخد. خدا او را برهنه و بیرون‌رفته از دین نامیده، و همتایانش از مردمِ پست

و رجل قمش جهلا، موضع فی جهّال الأمّة، غاد فی أغباش الفتنة، عم بما فی عقد الهدنة، قد لهج بالصّوم و الصّلاة؛ قد سمّاه اللّه عاریا منسلخا، و قد سمّاه أشباهه من رعاع النّاس

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷
منابع (۶)
  1. عاد. ورد فی نسخة ابن أبی الحدید ج 1 ص 283. و نسخة عبده ص 106. و نسخة الصالح ص 59. و ورد غارّ فی نسخة العام 400 ص 25. و نسخة نصیری ص 9.و نسخة الآملی ص 17. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 26. و نسخة الإسترابادی ص 22. و شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 1 ص 287. و منهاج البراعة ج 3 ص 247. و نسخة العطاردی ص 25.
  2. أغطاش. ورد فی نسخة العطاردی ص 25. عن شرح الكیذری.
  3. عمّا. ورد فی قوت القلوب ج 1 ص 142. عن خالد بن طلیق، عن أبیه، عن جده عمران بن حصین، عن علی علیه السّلام. و فی المواعظ العددیة ص 82. مرسلا.و فی مطالب السؤول ص 182. مرسلا.
  4. غیب. ورد فی شرح ابن أبی الحدید. و فی نثر الدر ج 1 ص 309. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 198 الحدیث 44220. مرسلا. و فی غریب الحدیث لابن قتیبة ج 1 ص 360. عن أبی محمد. مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 244 الحدیث 174. عن أبی بكر احمد بن علی النحوی، عن أبی القاسم جعفر بن عبد اللّه الفناكی المحدث، عن محمد بن هارون أبی بكر الرویانی، عن أبی محمد عبد اللّه بن مسلم بن قتیبة القتیبی، عن أبیه، عن علی بن محمد بن العباس، عن إسماعیل بن إسحاق الأنصاری، عن عبد اللّه بن لهیعة، عن عبد اللّه ابن هبیرة، عن علی علیه السّلام.
  5. ورد فی الإرشاد ص 123. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 289. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 55 الحدیث 6. عن محمد بن یحیی، عن بعض أصحابه و علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن هارون بن مسلم، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن ابن محبوب، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 211. مرسلا.و فی تاریخ مدینة دمشق ج 34 ص 32. عن أبی الحسین احمد بن حمزة بن علی السلمی، عن أبی الحسن علی بن محمد بن الحسن بن عقیل الساوی سبط المدیر، عن أبی الفتوح عبد الجبار بن محمد المقدسی، عن أبی المعالی الجوینی، عن محمد بن احمد القرشی، عن النصرابادی، عن بندار بن احمد، عن سالم بن زید، عن علی علیه السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 141. مرسلا.و فی أمالی الطوسی ص 240. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن علی بن خالد المراغی، عن احمد بن الصلت، عن حاجب بن الولید، عن الوصاف بن صالح، عن أبی إسحاق، عن خالد بن طلق، عن علی علیه السّلام. و فی الحقائق ص 31. مرسلا. و فی تیسیر المطاب ص 139.عن أبی احد بن علی العبدكی، عن جعفر بن علی الجابری، عن علی بن الحسین البغدادی، عن مهاجر العامری، عن الشعبی، عن الحارث، عن علی علیه السّلام.باختلاف بین المصادر.
  6. ورد فی دستور معالم الحكم. و فی كنز العمال ج 16 ص 198 الحدیث 44220.مرسلا. و فی غریب الحدیث لابن قتیبة ج 1 ص 360. عن أبی محمد مرسلا.و فی أمالی الطوسی ص 240. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن علی بن خالد المراغی، عن احمد بن الصلت، عن حاجب بن الولید، عن الوصاف بن صالح، عن أبی إسحاق، عن خالد بن طلق، عن علی علیه السّلام. و فی الإحتجاج ج 1 ص 391. مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 309. مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 244 الحدیث 174. عن أبی بكر احمد ابن علی النحوی، عن أبی القاسم جعفر بن عبد اللّه الفناكی المحدث، عن محمد ابن هارون أبی بكر الرویانی، عن أبی محمد عبد اللّه بن مسلم بن قتیبة القتیبی، عن أبیه، عن علی بن محمد بن العباس، عن إسماعیل بن إسحاق الأنصاری، عن عبد اللّه بن لهیعة، عن عبد اللّه بن هبیرة، عن علی علیه السّلام. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 577. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

چگونه فرومایگان به دروغ نادانان را دانا می‌خوانند

و فرومایگانشان او را دانشمند نامیده‌اند، در حالی که دانشمند نیست.

و أرذالهم عالما و لیس به.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷
منابع (۲)
  1. ورد فی قوت القلوب ج 1 ص 142. عن خالد بن طلیق، عن أبیه، عن جده عمران ابن حصین، عن علی علیه السّلام. و فی الأخبار و الآثار ج 1 ص 28. مرسلا.
  2. و لم یغن فی العلم یوما سالما. ورد فی المصدرین السابقین. و فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 11. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 55 الحدیث 6. عن محمد بن یحیی، عن بعض أصحابه، و علی بن إبراهیم [عن أبیه]، عن هارون ابن مسلم، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.و عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن ابن محبوب، مرفوعا إلی علی علیه السّلام.و فی غریب الحدیث لابن قتیبة ج 1 ص 360. عن أبی محمد. مرسلا. و فی الإرشاد ص 123. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 289. مرسلا. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 98. مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 309. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 141. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 198 الحدیث 44220. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 240. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن علی بن خالد المراغی، عن احمد بن الصلت، عن حاجب بن الولید، عن الوصاف بن صالح، عن أبی إسحاق، عن خالد بن طلق، عن علی علیه السّلام. و فی الإحتجاج ج 1 ص 391. مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 244 الحدیث 174. عن أبی بكر احمد بن علی النحوی، عن أبی القاسم جعفر بن عبد اللّه الفناكی المحدث، عن محمد بن هارون أبی بكر الرویانی، عن أبی محمد عبد اللّه بن مسلم بن قتیبة القتیبی، عن أبیه، عن علی بن محمد بن العباس، عن إسماعیل بن إسحاق الأنصاری، عن عبد اللّه بن لهیعة، عن عبد اللّه ابن هبیرة، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 504. عن محمد بن محمد بن یزید، المقرئ النهروانی المعروف بابن زیدویه، عن أبی منصور - یعنی سلیمان بن محمد بن الفضل بن جبریل البجلی -، عن حاجب ابن سلیمان و محمد بن الحسن بن سنان المنبجیان، عن الوصاف بن حاتم أبی الحسن - قال القاضی - و هو الصواب عندی، عن الحربی و ابن زیدویه، عن أبی إسحاق الكوفی، عن خالد بن طلیق، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی لسان العرب ج 15 ص 139. مرسلا. و فی الحقائق ص 32. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 577. مرسلا. باختلاف یسیر.

صبح زود برخاسته و از چیزی که کمش بهتر از زیادش است، بسیار اندوخته است.

بكّر فاستكثر من جمع ما قلّ منه خیر ممّا كثر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷

تا جایی که وقتی از آبی گندیده سیراب شد و چیزهای بی‌فایده اندوخت، میان مردم به داوری نشست و باز کردنِ گره‌هایی را که بر دیگران پیچیده و مبهم مانده بود، به گردن گرفت.

حتّی إذا ما ارتوی من ماء آجن، و اكتنز من غیر طائل، جلس بین النّاس قاضیا، ضامنا لتخلیص ما التبس علی غیره.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷
منابع (۲)
  1. و اكتثر. ورد فی نسخة الصالح ص 59. و ورد أكثر فی نسخة ابن المؤدب ص 15. و فی نسخة ابن شذقم ص 42. و نسخة نصیری ص 9. و نسخة الآملی ص 17. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 26. و ورد استكثر فی أمالی الطوسی ص 240. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن علی بن خالد المراغی، عن احمد بن الصلت، عن حاجب بن الولید، عن الوصاف بن صالح، عن أبی إسحاق، عن خالد بن طلق، عن علی علیه السّلام.
  2. مفتیا. ورد فی أمالی الطوسی. بالسند السابق. و فی المعیار و الموازنة ص 290.مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 504. عن محمد بن محمد بن یزید، المقرئ النهروانی المعروف بابن زیدویه، عن أبی منصور - یعنی سلیمان بن محمد بن الفضل بن جبریل البجلی -، عن حاجب بن سلیمان و محمد بن الحسن بن سنان المنبجیان، عن الوصاف بن حاتم أبی الحسن - قال القاضی - و هو الصواب عندی، عن الحربی و ابن زیدویه، عن أبی إسحاق الكوفی، عن خالد بن طلیق، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 16 ص 198 الحدیث 44220. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 391. مرسلا. و فی قوت القلوب ج 1 ص 142. عن خالد بن طلیق، عن أبیه، عن جده عمران بن حصین، عن علی علیه السّلام. و فی الأخبار و الآثار ج 1 ص 28. مرسلا. و فی المنازل و الدیار ص 379 الفصل 15. مرسلا.

پس اگر یکی از مسائلِ مبهم برایش پیش آید، سخنِ پوچ و پوسیده‌ای از نظرِ خودش برای آن سرهم می‌کند و بعد به همان حکمِ قطعی می‌دهد.

فإن نزلت به إحدی المبهمات هیّأ لها حشوا رثّا من رأیه، ثمّ قطع به.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷
منابع (۱)
  1. علیه. ورد فی كشف الیقین ص 187. مرسلا.

او از درهم‌پیچیدگیِ شبهه‌ها، در چیزی مانند تار عنکبوت گرفتار است؛ که اگر آتش از آن بگذرد، متوجه آن نمی‌شود.

فهو من لبس الشّبهات فی مثل نسج العنكبوت، إذا مرّت به النّار لم یعلم بها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷
منابع (۱)
  1. غزل. ورد فی قوت القلوب ج 1 ص 142. عن خالد بن طلیق، عن أبیه، عن جده عمران بن حصین، عن علی علیه السّلام. و فی غریب الحدیث لابن قتیبة ج 1 ص 360. عن أبی محمد. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 143. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 139. عن أبی احمد بن علی العبدكی، عن جعفر بن علی الجابری، عن علی بن الحسین البغدادی، عن مهاجر العامری، عن الشعبی، عن الحارث، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 16 ص 198 الحدیث 44220. مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 244 الحدیث 174. عن أبی بكر احمد بن علی النحوی، عن أبی القاسم جعفر بن عبد اللّه الفناكی المحدث، عن محمد بن هارون أبی بكر الرویانی، عن أبی محمد عبد اللّه بن مسلم بن قتیبة القتیبی، عن أبیه، عن علی بن محمد بن العباس، عن إسماعیل بن إسحاق الأنصاری، عن عبد اللّه بن لهیعة، عن عبد اللّه بن هبیرة، عن علی علیه السّلام. و فی الحقائق ص 32. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 578. مرسلا. و فی الأخبار و الآثار ج 1 ص 28. مرسلا.

اگر با قاضیِ پیش از خود مخالفت کند، خاطرجمع نیست که قاضیِ بعدی حکمش را نشکند؛ همان‌طور که خودش با قاضیِ پیش از خود چنین کرد.

إن خالف قاضیا سبقه لم یأمن أن ینقض حكمه من یأتی بعده، كفعله بمن كان قبله.

وقتی خطا می‌کند، نمی‌فهمد؛ زیرا نمی‌داند که به حق رسیده یا خطا کرده است. اگر به حق رسیده باشد، می‌ترسد که خطا کرده باشد؛ و اگر خطا کرده باشد، امید دارد که به حق رسیده باشد. پس او نادانی است که در نادانی‌ها بی‌هدف گام برمی‌دارد، و شب‌کوری است که در تاریکی‌ها بی‌ملاحظه می‌تازد.

لا یعلم إذا أخطأ، لأنّه لا یدری هل أصاب الحقّ أم أخطأ؛ فإن أصاب خاف أن یكون قد أخطأ، و إن أخطأ رجا أن یكون قد أصاب. فهو جاهل خبّاط جهلات، عاش ركّاب عشوات.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷
منابع (۶)
  1. ورد فی غریب الحدیث لابن قتیبة. و العسل المصفی. بالسندین السابقین. و دستور معالم الحكم. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 55 الحدیث 6. عن محمد بن یحیی، عن بعض أصحابه، و علی بن إبراهیم [عن أبیه]، عن هارون بن مسلم، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن ابن محبوب، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 123. مرسلا. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 97. مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 309. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 391. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 34 ص 32. عن أبی الحسین احمد ابن حمزة بن علی السلمی عن أبی الحسن علی بن محمد بن الحسن بن عقیل الساوی سبط المدیر، عن أبی الفتوح عبد الجبار بن محمد المقدسی، عن أبی المعالی الجوینی، عن محمد بن احمد القرشی، عن النصرابادی، عن بندار بن احمد، عن سالم بن زید، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.
  2. ورد فی مطالب السؤول ص 182. مرسلا. و فی الحقائق ص 32. مرسلا.
  3. ورد فی الإحتجاج ج 1 ص 391. مرسلا.
  4. ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 55 الحدیث 6. عن محمد بن یحیی، عن بعض أصحابه، و علی بن إبراهیم [عن أبیه]، عن هارون بن مسلم، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن ابن محبوب، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 123.مرسلا. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 97. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 141.مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 391. مرسلا.
  5. جهالات. ورد فی نسخة ابن أبی الحدید ج 1 ص 283. و نسخة عبده ص 107.و نسخة الصالح ص 59.
  6. غاش. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 15.

نه از آنچه نمی‌داند عذر می‌خواهد تا سالم بماند، و نه دانش را با دندانی برنده محکم گزیده است (دانش را استوار نیاموخته) تا سود ببرد.

لا یعتذر ممّا لا یعلم فیسلم، و لم یعضّ علی العلم بضرس قاطع فیغنم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷
منابع (۲)
  1. ورد فی الإرشاد. و دستور معالم الحكم. و دعائم الإسلام. و فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 211. مرسلا. و فی غریب الحدیث لابن قتیبة ج 1 ص 360. عن أبی محمد مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 34 ص 32. عن أبی الحسین احمد بن حمزة ابن علی السلمی، عن أبی الحسن علی بن محمد بن الحسن بن عقیل الساوی سبط المدیر، عن أبی الفتوح عبد الجبار بن محمد المقدسی، عن أبی المعالی الجوینی، عن محمد بن احمد القرشی، عن النصرابادی، عن بندار بن احمد، عن
  2. ورد فی الإرشاد ص 123. مرسلا. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 97. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 141. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 391. مرسلا. و فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 211. مرسلا. و فی غریب الحدیث لابن قتیبة ج 1 ص 360.عن أبی محمد مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 34 ص 32. عن أبی الحسین احمد بن حمزة بن علی السلمی، عن أبی الحسن علی بن محمد بن الحسن بن عقیل الساوی سبط المدیر، عن أبی الفتوح عبد الجبار بن محمد المقدسی، عن أبی المعالی الجوینی، عن محمد بن احمد القرشی، عن النصرابادی، عن بندار ابن احمد، عن سالم بن زید، عن علی علیه السّلام. و فی ج 42 ص 504. عن محمد ابن محمد بن یزید، المقرئ النهروانی المعروف بابن زیدویه، عن أبی منصور - یعنی سلیمان بن محمد بن الفضل بن جبریل البجلی -، عن حاجب بن سلیمان و محمد بن الحسن بن سنان المنبجیان، عن الوصاف بن حاتم أبی الحسن - قال القاضی - و هو الصواب عندی، عن الحربی و ابن زیدویه، عن أبی إسحاق الكوفی، عن خالد بن طلیق، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 240. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن علی بن خالد المراغی، عن احمد بن الصلت، عن حاجب بن الولید، عن الوصاف بن صالح، عن أبی إسحاق، عن خالد بن طلق، عن علی علیه السّلام.و فی المعیار و الموازنة ص 290. مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 309. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 139 الباب 14. عن أبی احمد بن علی العبدكی، عن جعفر بن علی الجابری، عن علی بن الحسین البغدادی، عن مهاجر العامری، عن الشعبی، عن الحارث، عن علی علیه السّلام. و فی كشف الیقین ص 188. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 199 الحدیث 44220. مرسلا. و فی قوت القلوب ج 1 ص 142.عن خالد بن طلیق، عن أبیه، عن جده عمران بن حصین، عن علی علیه السّلام.و فی العسل المصفی ج 1 ص 244 الحدیث 174. عن أبی بكر احمد بن علی النحوی، عن أبی القاسم جعفر بن عبد اللّه الفناكی المحدث، عن محمد بن هارون أبی بكر الرویانی، عن أبی محمد عبد اللّه بن مسلم بن قتیبة القتیبی، عن أبیه، عن علی بن محمد بن العباس، عن إسماعیل بن إسحاق الأنصاری، عن عبد اللّه بن لهیعة، عن عبد اللّه بن هبیرة، عن علی علیه السّلام. و فی الحقائق ص 32. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 578. مرسلا. و فی الأخبار و الآثار ج 1 ص 28. مرسلا. و فی المنازل و الدیار ص 379 الفصل 15. مرسلا.

روایت‌ها را پراکنده می‌کند، همان‌طور که باد گیاهِ خشک را پراکنده می‌سازد.

یذرو الرّوایات ذرو الرّیح الهشیم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷
منابع (۲)
  1. یذری. ورد فی نسخة العام 400 ص 26. و نسخة ابن المؤدب ص 15. و نسخة ابن شذقم ص 43. و نسخة نصیری ص 9. و نسخة ابن النقیب ص 18. و نسخة العام 550 ص 9 ب. و نسخة الآملی ص 18. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 27.و نسخة ابن أبی الحدید ج 1 ص 283. و نسخة الإسترابادی ص 23. و نسخة عبده ص 107. و نسخة العطاردی ص 26.
  2. إذراء. ورد فی المصادر السابقة. و ورد كما تذرو فی نسخة عبده ص 107.علی روایة.

به خدا سوگند، نه توانِ پاسخ‌گویی به مسائلی را دارد که برایش پیش می‌آید، نه شایستهٔ ستایشی است که از او کرده‌اند، و نه از زیاده‌رویِ خود در ادعایِ شناختِ حق پشیمان می‌شود.

لا ملیّ‌، و اللّه، بإصدار ما ورد علیه، و لا هو أهل لما قرّظ به، و لا یندم علی ما فرط منه من ادّعائه علم الحقّ‌.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷
منابع (۳)
  1. ملیء. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 27. و نسخة الإسترابادی ص 23.و نسخة ابن أبی الحدید ج 1 ص 283. و نسخة عبده ص 107. و ورد ملئ فی لسان العرب ج 1 ص 159. مرسلا. و فی المواعظ العددیة ص 83. مرسلا.
  2. فوّض إلیه. ورد فی نسخة نصیری ص 9. و نسخة العام 550 ص 9 ب. و نسخة ابن أبی الحدید ج 1 ص 283. و نسخة عبده ص 107.
  3. ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 56 الحدیث 6. عن محمد بن یحیی، عن بعض أصحابه، و علی بن إبراهیم [عن أبیه]، عن هارون بن مسلم، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن ابن محبوب، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 124.مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 240. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن ابن علی الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن علی بن خالد المراغی، عن احمد بن الصلت، عن حاجب بن الولید، عن الوصاف بن صالح، عن أبی إسحاق، عن خالد بن طلق، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 16 ص 198 الحدیث 44220.مرسلا. و فی الحقائق ص 32. مرسلا. باختلاف یسیر.

در هیچ‌یک از چیزهایی که خود نمی‌شناسد، دانشی گمان نمی‌برد؛ و فراتر از آنچه خود به آن رسیده، راه و نظری برای دیگری نمی‌بیند.

لا یحسب العلم فی شیء ممّا أنكره، و لا یری أنّ من وراء ما بلغ منه مذهبا لغیره.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷

اگر چیزی را با چیزی مقایسه کند، نظرِ خود را نادرست نمی‌داند.

إن قاس شیئا بشیء لم یكذّب نظره.

و اگر با قاضیِ پیش از خود مخالفت کند، هنگامِ مخالفت با او، بیم دارد که حق با آن قاضی بوده باشد.

و إن خالف قاضیا سبقه لم یأمن من صحّته حین خالفه.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 56 الحدیث 6. عن محمد بن یحیی، عن بعض أصحابه، و علی بن إبراهیم، [عن أبیه]، عن هارون بن مسلم، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن ابن محبوب، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 124.مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 143. مرسلا. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 97. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 391. مرسلا. و فی كشف الیقین ص 188.مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 290. مرسلا. و فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 211.مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 139. الباب 14. عن أبی احمد بن علی العبدكی، عن جعفر بن علی الجابری، عن علی بن الحسین البغدادی، عن مهاجر العامری، عن الشعبی، عن الحارث، عن علی علیه السّلام. و فی الحقائق ص 32. مرسلا.باختلاف بین المصادر.

و اگر کاری بر او تاریک و مبهم شود، آن را پنهان می‌کند؛ چون از نادانیِ خود خبر دارد، و برای اینکه نگویند: «او نمی‌داند». سپس بی‌دانش پیش می‌رود، و آنگاه گستاخی می‌کند و حکم می‌دهد.

و إن أظلم علیه أمر اكتتم به، لما یعلم من جهل نفسه. و لكی لا یقال: إنّه لا یعلم. ثمّ أقدم بغیر علم، ثمّ جسر فقضی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷
منابع (۱)
  1. فأمضی. ورد فی دعائم الإسلام. و وردت الفقرة فی المصدر السابق. و فی الكافی. بالسند السابق. و الإرشاد. و دستور معالم الحكم. و كشف الیقین. و تاریخ الیعقوبی. و تیسیر المطالب. و الحقائق. باختلاف یسیر.

خون‌ها از ستمِ داوریِ او فریاد می‌کشند، میراث‌ها از دستِ او ضجه می‌زنند، و فتواها از او شیون سر می‌دهند. با داوریِ او همبستریِ حرام، حلال شمرده می‌شود و به دلخواهِ او همبستریِ حلال، حرام می‌شود؛ و مال را از صاحبانش می‌گیرند و به غیرِ صاحبانش می‌دهند.

تصرخ من جور قضائه الدّماء، و تعجّ منه المواریث، و تولول منه الفتیا. و یستحلّ بقضائه الفرج الحرام، و یحرّم بمرضاته الفرج الحلال، و یؤخذ المال من أهله، فیدفع إلی غیر أهله.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷

پیامدهای خطرناکِ رفتارِ دانایانِ نادان

آنان کسانی هستند که کیفرهای عبرت‌آموز بر سرشان فرود آمده، و در حالی که زنده‌اند، نوحه‌خوانی و گریه بر آنان سزاوار شده است.

أولئك الّذین حلّت علیهم المثلات، و حقّت علیهم النّیاحة و البكاء و هم أحیاء.

ای جویندهٔ دانش! هر چیزی نشانه‌ای دارد که با آن، به سود یا به زیانش گواهی داده می‌شود.

یا طالب العلم؛ إنّ لكلّ شیء علامة بها یشهد له و علیه.

پس دین سه نشانه دارد:

فللدّین ثلاث علامات:

ایمان به خدای ارجمند و بزرگ، و به کتاب‌هایش، و به فرستادگانش.

الإیمان باللّه - عزّ و جلّ - و بكتبه، و رسله.

و دانشمند سه نشانه دارد:

و للعالم ثلاث علامات:

شناختِ خدای ارجمند و بزرگ و آنچه او دوست دارد و آنچه ناپسند می‌دارد، و بردباری، و خاموشی.

العلم باللّه - عزّ و جلّ - و ما یحبّ و یكره، و الحلم، و الصّمت.

منابع (۱)
  1. المعرفة. ورد فی تنبیه الخواطر ج 2 ص 117. مرسلا. و فی المواعظ العددیة ص 178. مرسلا.

و اهلِ عمل سه نشانه دارد:

و للعامل ثلاث علامات:

منابع (۱)
  1. للعابد. ورد فی دعائم الإسلام ج 1 ص 240. مرسلا.

نماز، و زکات، و روزه.

الصّلاة، و الزّكاة، و الصّوم.

منابع (۱)
  1. و الورع. ورد فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 207. مرسلا.

نشانه‌های مؤمنان و پرهیزگاران

و مؤمن سه نشانه دارد:

و للمؤمن ثلاث علامات:

راستی، و یقین (باوری که شک در آن نیست)، و کوتاهیِ آرزو (نداشتنِ آرزوهای دور و درازی که مرگ را از یاد می‌برد).

الصّدق، و الیقین، و قصر الأمل.

و پرهیزگار سه نشانه دارد:

و للمتّقی ثلاث علامات:

خالص کردنِ عمل، و کوتاهیِ آرزو، و غنیمت شمردنِ مهلتِ زندگی.

إخلاص العمل، و قصر الأمل، و اغتنام المهل.

و...

و...

منابع (۱)
  1. ورد فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 207. مرسلا. و فی ص 211. مرسلا. و فی تنبیه الخواطر ج 2 ص 117. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 37. الحدیث 7. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن علی بن معبود، عمن ذكره، عن معاویة بن وهب، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی ص 56 الحدیث 6. عن محمد ابن یحیی، عن بعض أصحابه، و علی بن إبراهیم [عن أبیه]، عن هارون بن مسلم، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن ابن محبوب، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی غریب الحدیث لابن قتیبة ج 1 ص 360. عن أبی محمد. مرسلا. و فی الإرشاد ص 124.مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 144. مرسلا. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 98. مرسلا. و فی كشف الیقین ص 188. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 240. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن علی بن خالد المراغی، عن احمد بن الصلت، عن حاجب بن الولید، عن الوصاف بن صالح، عن أبی إسحاق، عن خالد بن طلق، عن علی علیه السّلام. و فی الإحتجاج ج 1 ص 391. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 290. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 139. الباب 14. عن أبی احمد بن علی العبدكی، عن جعفر بن علی الجابری، عن علی بن الحسین البغدادی، عن مهاجر العامری، عن الشعبی، عن الحارث، عن علی علیه السّلام. و فی نثر الدر ج 1 ص 309. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 85 الحدیث 54. مرسلا. و فی معدن الجواهر ص 33. و فی منیة المرید ص 183. مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی قوت القلوب ج 1 ص 142. عن خالد بن طلیق، عن أبیه، عن جده عمران بن حصین، عن علی -

نشانه‌های ستمگران و منافقان

ستمگر سه نشانه دارد: به بالادستِ خود با نافرمانی ستم می‌کند، بر زیردستِ خود با زورگویی چیره می‌شود، و از گروهِ ستمگران پشتیبانی می‌کند.

للظّالم ثلاث علامات: یظلم من فوقه بالمعصیة، و یقهر من دونه بالغلبة، و یظاهر القوم الظّلمة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۵۰
منابع (۲)
  1. للظّالم من الرّجال. ورد فی أكثر نسخ النهج.
  2. ورد فی الجعفریات ص 232. عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده علی بن الحسین، عن أبیه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی المواعظ ص 23. عن حماد بن عمر و أنس بن محمد، عن أبیه، جمیعا عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی نظم درر السمطین ص 155. مرسلا.و فی الوصایا لابن العربی ص 159. مرسلا. و فی فردوس الأخبار ج 3 ص 42 الحدیث 3812. مرسلا.

و منافق (دوچهره) سه نشانه دارد:

و للمنافق ثلاث علامات:

زبانش با دلش، گفتارش با کردارش، و باطنش با ظاهرش یکی نیست.

یخالف لسانه قلبه، و قوله فعله، و سریرته علانیته.

نشانه‌های ریاکاران

و ریاکار (خودنما) سه نشانه دارد:

و للمرائی ثلاث علامات:

وقتی تنهاست تنبلی می‌کند، وقتی با دیگران است پرشور و کوشا می‌شود، و بر هر کاری که می‌داند ستایشی در آن هست حرص می‌زند.

یكسل إذا كان وحده، و ینشط إذا كان مع غیره، و یحرص علی كلّ أمر یعلم فیه المدحة.

منابع (۲)
  1. عند النّاس. ورد فی كتاب المواعظ ص 23. عن حماد بن عمر و أنس بن محمد، عن أبیه، جمیعا عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 295 الحدیث 8. مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی لباب الآداب ص 299. مرسلا. و فی تنبیه الغافلین للسمرقندی ص 30. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 180. مرسلا.و فی منیة المرید ص 319. مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 224 الحدیث 143. مرسلا. و فی الوصایا لابن العربی ص 159. مرسلا. و فی كتاب الكبائر ص 145. مرسلا. باختلاف یسیر.
  2. و یحبّ أن یحمد فی جمیع أموره. ورد فی المواعظ. و الكافی للكلینی.و الوصایا لابن العربی. و فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 207. مرسلا. و فی منیة المرید ص 319. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 155. مرسلا. و فی الحقائق ص 81.مرسلا.

و حسود سه نشانه دارد:

و للحاسد ثلاث علامات:

وقتی کسی نباشد، پشت سرش بدگویی می‌کند؛ وقتی حاضر باشد، خودش را به او نزدیک می‌کند؛ و از گرفتاری‌اش شاد می‌شود.

یغتاب إذا غاب، و یتقرّب إذا شهد، و یشمت بالمصیبة.

منابع (۱)
  1. یتملّق. ورد فی المواعظ بالسند السابق. و الوصایا لابن العربی. و فی الجعفریات ص 232. عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده علی السجاد، عن أبیه، عن علی علیه و علیهم السّلام.

و تنبل سه نشانه دارد:

و للكسلان ثلاث علامات:

سستی می‌کند تا جایی که کوتاهی کند، و کوتاهی می‌کند تا جایی که تباه کند، و تباه می‌کند تا جایی که گناهکار شود.

یتوانی حتّی یفرّط، و یفرّط حتّی یضیّع، و یضیّع حتّی یأثم.

نشانه‌های غافلان، اسراف‌کاران و متکلفان

و غافل سه نشانه دارد:

و للغافل ثلاث علامات:

سرگرمیِ بیهوده، حواس‌پرتی، و فراموشی.

اللّهو، و السّهو، و النّسیان.

و اسراف‌کار سه نشانه دارد:

و للمسرف ثلاث علامات:

چیزی را می‌خورد که مال او نیست، و چیزی را می‌نوشد که مال او نیست، و چیزی را می‌پوشد که مال او نیست.

یأكل ما لیس له، و یشرب ما لیس له، و یلبس ما لیس له.

و متکلف (کسی که پا را فراتر از حد خود می‌گذارد) سه نشانه دارد:

و للمتكلّف ثلاث علامات:

با کسی که بالاتر از اوست برای چیره شدن درگیر می‌شود، و چیزی را می‌گوید که نمی‌داند، و دست به کاری می‌زند که به آن نمی‌رسد.

ینازع من فوقه بالغلبة، و یقول ما لا یعلم، و یتعاطی ما لا ینال.

و کسانی که پیش از شما بودند فقط به خاطر همین تکلف نابود شدند.

و إنّما هلك الّذین قبلكم بالتّكلّف.

پس هیچ مردی از شما به خود تحمیل نکند که در دین خدا از آنچه نمی‌داند سخن بگوید؛ زیرا اگر تمام تلاشت را در اندیشیدن به کار بگیری، خدای ارجمند و باشکوه خطا را می‌بخشد.

فلا یتكلّف رجل منكم أن یتكلّم فی دین اللّه بما لا یعلم؛ فإنّ اللّه - عزّ و جلّ - یعذر علی الخطأ إن أجهدت رأیك.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 2 ص 295 الحدیث 8. مرسلا. و فی المواعظ ص 23.عن حماد بن عمر و أنس بن محمد، عن أبیه، جمیعا عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 207.مرسلا. و فی الجعفریات ص 232. عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده علی السجاد، عن أبیه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی تنبیه الخواطر ج 2 ص 117. مرسلا. و فی من لا یحضره الفقیه ج 3 ص 167 الحدیث 3642. مرسلا عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی الخصال ص 97 الحدیث 45. عن احمد بن محمد بن یحیی العطار، عن أبیه، عن محمد بن احمد، عن محمد بن الحسین، عن محمد بن خالد، عن إبراهیم محمد الأشعری، عن أبی إسحاق، مرفوعا إلی علی السجاد، عن علی علیهما السّلام. و فی معدن الجواهر ص 33.مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 180. مرسلا. و فی منیة -

به خدای برتر شکایت می‌برم از گروهی که نادان زندگی می‌کنند و گمراه می‌میرند.

إلی اللّه - تعالی - أشكو من معشر یعیشون جهّالا و یموتون ضلاّلا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷
منابع (۲)
  1. ورد فی المواعظ العددیة ص 83. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 182. مرسلا.
  2. أشكو إلی اللّه. ورد فی نسخة نصیری ص 9. و هامش نسخة الآملی ص 18.و نسخة ابن أبی المحاسن ص 27. و نسخة العطاردی ص 26. عن نسخة مكتبة جامعة علیكره - الهند. و عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكنهو - الهند.

شکایت از امتی که کتاب خدا را سبک می‌شمارند

در میان آنان هیچ کالایی بی‌رونق‌تر از کتاب خدا نیست، وقتی آن‌گونه که حق آن است خوانده شود؛ و هیچ کالایی پرفروش‌تر و گران‌بهاتر از این کتاب نیست، وقتی از جایگاه‌های خود تحریف شود (معنایش را عوض کنند)؛ و نزد آنان هیچ‌چیز ناپسندتر از کارِ نیک، و هیچ‌چیز پسندیده‌تر از کارِ ناپسند نیست.

لیس فیهم سلعة أبور من كتاب اللّه إذا تلی حقّ تلاوته، و لا سلعة أنفق بیعا، و لا أغلی ثمنا، من الكتاب إذا حرّف عن مواضعه؛ و لا عندهم أنكر من المعروف، و لا أعرف من المنكر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷

شیطان را تکیه‌گاهِ کار خود گرفتند، و شیطان هم آنان را دام‌های خود ساخت؛ پس در سینه‌هایشان تخم گذاشت و جوجه درآورد، و در دامن‌هایشان خزید و راه افتاد؛ پس با چشمان آنان نگریست، و با زبان‌های آنان سخن گفت؛ پس آنان را بر مَرکبِ لغزش سوار کرد، و سخنِ نادرست را در نظرشان آراست؛ همچون رفتار کسی که شیطان او را در فرمانروایی‌اش شریکِ خود کرده، و بر زبانِ او سخنِ باطل رانده است.

إتّخذوا الشّیطان لأمرهم ملاكا، و اتّخذهم له أشراكا؛ فباض و فرّخ فی صدورهم، و دبّ و درج فی حجورهم؛ فنظر بأعینهم، و نطق بألسنتهم؛ فركب بهم الزّلل، و زیّن لهم الخطل، فعل من قد شركه الشّیطان فی سلطانه، و نطق بالباطل علی لسانه.

منابع (۲)
  1. (**) من: إتّخذوا. إلی: لسانه. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 7. - المرید ص 183. مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی ص 319.مرسلا. و فی لباب الآداب ص 299. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 155.مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 224 الحدیث 143. مرسلا. و فی الوصایا لابن العربی ص 159. مرسلا. و فی المواعظ العددیة ص 178. مرسلا. و فی ص 181.مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی ص 321. مرسلا. و فی كتاب الكبائر ص 145. مرسلا. و فی الحقائق ص 81. مرسلا. باختلاف.
  2. أشركه. ورد فی هامش نسخة ابن شذقم ص 35.

حالِ دانشمندانِ وابسته به پادشاهان

مسئله‌ای دربارهٔ یکی از احکام نزد یکی از آنان می‌آید و او در آن به نظرِ خود حکم می‌کند. سپس دقیقاً همان مسئله نزد دیگری می‌آید و او در آن بر خلافِ نظرِ اولی حکم می‌کند.

ترد علی أحدهم القضیّة فی حكم من الأحكام فیحكم فیها برأیه. ثمّ ترد تلك القضیّة بعینها علی غیره فیحكم فیها بخلافه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸
منابع (۱)
  1. بخلاف قوله. ورد فی نسخة ابن أبی الحدید ج 1 ص 288. و متن منهاج البراعة ج 3 ص 266.

سپس قاضیان با این حکم‌ها نزد پیشوایشان که آنان را به قضاوت گمارده جمع می‌شوند، و او نظرِ همهٔ آنان را درست می‌شمارد؛ در حالی که خدایشان یکی است، و پیامبرشان یکی است، و کتابشان یکی است!

ثمّ یجتمع القضاة بذلك عند إمامهم الّذی استقضاهم، فیصوّب آراءهم جمیعا؛ و إلههم واحد، و نبیّهم واحد، و كتابهم واحد!!.

منابع (۱)
  1. الإمام. ورد فی نسخة نصیری ص 10. و هامش نسخة الآملی ص 18. و نسخة ابن أبی الحدید ج 1 ص 288. و نسخة الإسترابادی ص 24. و نسخة عبده ص 108.و نسخة فیض الإسلام ج 1 ص 65. و نسخة الصالح ص 60. و نسخة العطاردی ص 27. عن نسخة مكتبة جامعة علیكره - الهند.

آیا خدای پاک و برتر به آنان فرمانِ اختلاف داده و آنان اطاعتش کرده‌اند، یا آنان را از اختلاف بازداشته و نافرمانی‌اش کرده‌اند؟!

أ فأمرهم اللّه - سبحانه و تعالی - بالاختلاف فأطاعوه، أم نهاهم عنه فعصوه؟!.

یا خدای پاک دینی ناقص فرستاده و برای کامل کردنش از آنان یاری خواسته است؟!

أم أنزل اللّه - سبحانه - دینا ناقصا فاستعان بهم علی إتمامه؟!.

یا آنان شریکانِ خدا بوده‌اند، پس حق دارند هر چه می‌خواهند بگویند و بر خداست که خشنود باشد؟!

أم كانوا شركاء له، فلهم أن یقولوا و علیه أن یرضی؟!!.

یا خدای برتر دینی کامل فرستاده و پیامبر (ص) در رساندن و ادای آن کوتاهی کرده است؟!

أم أنزل اللّه - تعالی - دینا تامّا فقصّر الرّسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عن تبلیغه و أدائه؟!!.

در حالی که خدای پاک و برتر می‌فرماید: «ما فَرَّطْنا فِی الْکِتابِ مِنْ شَیْ‌ءٍ»؛ ما در این کتاب در هیچ چیزی کوتاهی نکردیم.

و اللّه - سبحانه و تعالی - یقول: ما فَرَّطْنا فِی الْكِتابِ مِنْ شَیْ‌ءٍ .

منابع (۲)
  1. ورد فی المواعظ العددیة ص 83. مرسلا و فی مطالب السؤول ص 182. مرسلا.
  2. الأنعام/ 38.

و فرموده است: «فیه تبیان لکل شیء»؛ در آن، بیانِ روشنِ هر چیزی هست.

و قال: «فیه تبیان لكل شیء».

منابع (۱)
  1. من المؤكد أن الأصل هو قوله تعالی: وَ نَزَّلْنا عَلَیْكَ الْكِتابَ تِبْیاناً لِكُلِّ شَیْ‌ءٍالنحل/ 89. لكن الرواة أو نساخ النهج قد أخطأوا فی كتابة الآیة؛ و القرینة واضحة بدلیل قوله: و قوله. لكننا أوردنا النصّ الوارد فی المتون دون تدخل تأدبا.

و یادآور شده که بخش‌های این کتاب یکدیگر را تصدیق می‌کنند و هیچ اختلافی در آن نیست؛ پس خدای پاک و برتر فرموده است: «وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً کَثِیراً»؛ و اگر از سوی غیرِ خدا بود، در آن اختلافِ بسیاری می‌یافتند.

و ذكر أنّ الكتاب یصدّق بعضه بعضا، و أنّه لا اختلاف فیه، فقال - سبحانه و تعالی -:وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً كَثِیراً .

منابع (۲)
  1. ورد فی المواعظ العددیة ص 83. مرسلا.
  2. النساء/ 82.

پس مردی برخاست و گفت: ای امیر مؤمنان! پس بعد از تو از چه کسی بپرسیم و به چه کسی تکیه کنیم؟

فقام رجل فقال: یا أمیر المؤمنین؛ فمن نسأل بعدك، و علی من نعتمد؟.

پس امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

تشویق به چنگ زدن به قرآن کریم

از کتاب خدا گشایش بخواهید؛ زیرا آن پیشوایی دلسوز، هدایت‌گری راهبر، پنددهنده‌ای خیرخواه، و راهنمایی است که به بهشتِ خدای ارجمند و باشکوه می‌رساند.

إستفتحوا بكتاب اللّه، فإنّه إمام مشفق، و هاد مرشد، و واعظ ناصح، و دلیل یؤدّی إلی جنّة اللّه - عزّ و جلّ -.

منابع (۱)
  1. ورد فی أمالی الطوسی ص 240. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد ابن محمد، عن أبی الحسن علی بن خالد المراغی، عن احمد بن الصلت، عن حاجب بن الولید، عن الوصاف بن صالح، عن أبی إسحاق، عن خالد بن طلق، عن علی علیه السّلام.

ظاهرِ قرآن زیبا و باطنش عمیق است؛ هم شیرینی دارد و هم تلخی. پس هر کس به باطنِ آن دست یابد، در جاهای ورود و خروجش چشم‌اندازهایی شگفت می‌بیند.

و إنّ القرآن ظاهره أنیق، و باطنه عمیق؛ ذو حلاوة و مرارة. فمن ظفر بباطنه رأی عجائب مناظره فی موارده و مصادره.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸

و هر کس باطنِ آن را دریابد، زیرکی‌های پنهان، و فتنه‌های پوشیده، و شگفتی‌های مَثَل‌ها و سنت‌ها (قانون‌های الهی) را می‌بیند.

و من فطن لما بطن، رأی مكنون الفطن، [و] مكتوم الفتن، و عجائب الأمثال و السّنن.

منابع (۱)
  1. ورد فی مختصر البصائر ص 97. من كتاب خطب أمیر المؤمنین علیه السّلام علیه خط السید رضی الدین علی بن طاووس. و قد روی بعض ما فیه عن أبی روح فرج ابن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیه السّلام. و فی كشف المحجة ص 192. عن محمد بن یعقوب الكلینی، عن علی بن محمد و محمد ابن الحسن و غیرهما، عن سهل بن زیاد، عن العباس بن عمران، عن محمد بن القاسم بن الولید الصیرفی، عن المفضل، عن سنان بن طریف، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 174. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن سنان بن ظریف، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.

اهمیت قرآن کریم

شگفتی‌هایش پایان نمی‌یابد، و تازگی‌های شگرفش تمام نمی‌شود. در آن، بهارهای نعمت و چراغ‌های تاریکی‌هاست. نیکی‌ها جز با کلیدهای آن گشوده نمی‌شود، و تاریکی‌ها جز با چراغ‌های آن کنار نمی‌رود؛ از دانشِ آشکار و حکمت‌های پنهان.

لا تفنی عجائبه، و لا تنقضی غرائبه. فیه مرابیع النّعم، و مصابیح الظّلم. لا تفتح الخیرات إلاّ بمفاتیحه، و لا تكشف الظّلمات إلاّ بمصابیحه؛ من ظاهر علم، و باطن حكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸
منابع (۳)
  1. لا تنتهی. ورد فی فرقان القرآن ص 36. مرسلا.
  2. (**) من: فیه مرابیع. إلی: المكتفی. فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 152.
  3. و لا تكشف الظّلمات إلاّ به. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 18. و ورد و لا تنكشف فی الحقائق ص 21. مرسلا. و توجد قرائن علی أنها من نسخ النهج، لكننا لم نعثر علیها فی نسخ النهج فأوردناها بالأبیض.

حریمِ خود را نگهبانی کرده، و چراگاهِ خود را آمادهٔ چریدن ساخته است.

قد أحمی حماه، و أرعی مرعاه.

در آن، شفای کسی است که شفا می‌جوید، و بی‌نیازیِ کسی است که به آن بسنده می‌کند.

فیه شفاء المشتفی، و كفایة المكتفی.

در آن، جداسازی و پیوند دادن هست، و بیانِ آن دو نامِ والاتر، که گرد آورده شدند پس با هم جمع شدند، و جز در کنار هم کارساز نیستند.

فیه تفصیل و توصیل، و بیان الإسمین الأعلیین، الّذین جمعا فاجتمعا، و لا یصلحان إلاّ معا.

وقتی نام برده می‌شوند از هم جدا می‌شوند، و وقتی به هم پیوند داده می‌شوند با هم یکی می‌شوند.

یسمّیان فیفترقان، و یوصلان فیجتمعان.

کمالِ آن دو، در کمالِ یکی از آن دو است.

تمامهما فی تمام أحدهما.

گرداگرد آن دو ستارگانی است، و بر فراز ستارگانشان نیز ستارگانی هست.

حوالیهما نجوم، و علی نجومهما نجوم.

منابع (۱)
  1. ورد فی مختصر البصائر ص 97. من كتاب خطب أمیر المؤمنین علیه السّلام علیه خط السید رضی الدین علی بن طاووس. و قد روی بعض ما فیه عن أبی روح فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی كشف المحجة ص 192. عن محمد بن یعقوب الكلینی، عن علی ابن محمد و محمد بن الحسن و غیرهما، عن سهل بن زیاد، عن العباس بن عمران، عن محمد بن القاسم بن الولید الصیرفی، عن المفضل، عن سنان بن طریف، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 174. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن سنان بن ظریف، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. باختلاف یسیر.

خدای پاک و برتر هیچ‌کس را به چیزی مانند این قرآن پند نداده است؛ زیرا قرآن ریسمان محکم خدا و وسیلهٔ مطمئن پیوند با اوست. بهار دل و چشمه‌های دانش در آن است، و دل را هیچ جلایی جز آن نیست. با این حال، یادکنندگان و پندپذیران از میان شما رفته‌اند، و فراموش‌کاران و کسانی که خود را به فراموشی می‌زنند مانده‌اند.

و إنّ اللّه - سبحانه و تعالی - لم یعظ أحدا بمثل هذا القرآن؛ فإنّه حبل اللّه المتین، و سببه الأمین؛ و فیه ربیع القلب، و ینابیع العلم؛ و ما للقلب جلاء غیره. مع أنّه قد ذهب منكم الذّاكرون و المتذكّرون، و بقی النّاسون و المتناسون.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶
منابع (۲)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 530 الحدیث 79. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 368. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 287. مرسلا. باختلاف.
  2. أو المتناسون. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 156. و فی متن نسخة ابن میثم ج 3 ص 352. و نسخة ابن أبی الحدید ج 10 ص 31. و نسخة فیض الإسلام ج 3 ص 564. و متن منهاج البراعة ج 10 ص 212.

تشویق امام (ع) به کار نیک و یاری رساندن در آن

پس هرگاه نیکی دیدید، در انجام آن یاری رسانید، و هرگاه بدی دیدید، از آن کنار بکشید؛ زیرا فرستادهٔ خدا (ص) می‌فرمود: «ای فرزند آدم! نیکی کن و بدی را رها کن؛ آن‌گاه بخشنده‌ای میانه‌رو خواهی بود.»

فإذا رأیتم خیرا فأعینوا علیه، و إذا رأیتم شرّا فاذهبوا عنه؛ فإنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم كان یقول: یا ابن آدم؛ اعمل الخیر و دع الشّرّ، فإذا أنت جواد قاصد.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶

بدانید که این امت ناگزیر چنددسته می‌شود، همان‌گونه که امت‌های پیش از آن چنددسته شدند؛ پس از شر آنچه رخ خواهد داد به خدا پناه می‌بریم.

ألا إنّ هذه الأمّة لا بدّ مفترقة كما افترقت الأمم قبلها، فنعوذ باللّه من شرّ ما هو كائن.

هشیار باشید که این امت به هفتاد و سه فرقه تقسیم خواهد شد، و بدترین آن‌ها فرقه‌ای است که به دروغ ادعای دوستی ما خاندان پیامبر را می‌کند، ولی به کردار ما عمل نمی‌کند.

ألا و إنّ هذه الأمّة ستفترق علی ثلاث و سبعین فرقة، شرّها فرقة تنتحل حبّنا أهل البیت و لا تعمل بعملنا.

منابع (۱)
  1. تفارق أمرنا. ورد فی مسند علی بن أبی طالب للسیوطی ج 1 ص 185 الحدیث 580. مرسلا.

شما آن روزگار را درک کرده‌اید و دیده‌اید؛ پس به دین خود پایبند بمانید، از هدایت پیامبرتان محمد (ص) راه بجویید و از سنت (روش و سیرهٔ) او پیروی کنید. آنچه بر شما دشوار و مبهم شد به قرآن عرضه کنید؛ هر چه را قرآن تأیید کرد به آن پایبند باشید، و هر چه را نپذیرفت کنار بگذارید.

فقد أدركتم و رأیتم؛ فالزموا دینكم، و اهتدوا بهدی نبیّكم محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و اتّبعوا سنّته، و اعرضوا ما أشكل علیكم علی القرآن؛ فما عرفه القرآن فالزموه، و ما أنكره فردّوه.

و به خدای ارجمند و بزرگ به عنوان پروردگار، به اسلام به عنوان دین، به محمد (ص) به عنوان پیامبر و فرستاده، و به قرآن به عنوان داور و پیشوا خشنود باشید.

و ارضوا باللّه - عزّ و جلّ - ربّا، و بالإسلام دینا، و بمحمد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نبیّا و رسولا، و بالقرآن حكما و إماما.

منابع (۱)
  1. ورد فی الفتنة و وقعة الجمل ص 135. مرسلا. و فی تاریخ الطبری ج 3 ص 493.عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحة، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 58 ص 95. عن أبی الحسن بن قبیس و أبی منصور بن خیرون و أبی بكر الخطیب، عن الحسن بن حسین النعالی، عن احمد بن نصر الذارع، -

تشویق به پایبندی به کتاب خدا

مردم! به کتاب خدای ارجمند و بزرگ پایبند باشید؛ که آن ریسمان محکم، نور آشکار، یادِ حکمت‌آمیز خدا، راه راست، شفای سودمند، سیراب‌کنندهٔ تشنگان، نگهدارندهٔ کسی که به آن چنگ بزند، و نجات‌بخش کسی است که به آن بیاویزد.

[أیّها النّاس؛] علیكم بكتاب اللّه - عزّ و جلّ -،فإنّه الحبل المتین، و النّور المبین، و الذّكر الحكیم، و الصّراط المستقیم، و الشّفاء النّافع، و الرّیّ النّاقع، و العصمة للمتمسّك، و النّجاة للمتعلّق.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۶
منابع (۲)
  1. ورد فی كنز العمال ج 16 ص 193 الحدیث 44216. عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی قوت القلوب ج 1 ص 48. مرسلا.
  2. ورد فی عیون الأخبار لابن قتیبة ج 5 ص 133. و فی العقد الفرید ج 2 ص 103.مرسلا عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی المصنف للكوفی ج 7 ص 164 الحدیث 2. عن حسین بن علی، عن حمزة الزیات، عن أبی المختار الطائی، عن ابن أخی الحارث الأعور، عن الحارث، عن علی علیه السّلام. و فی جامع الأصول ج 9 ص 352 الحدیث 6221. مرسلا عن الحارث بن عبد اللّه الهمدانی الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی عین الأدب و السیاسة ص 291. مرسلا عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی تذكرة الخواص ص 142. مرسلا عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی مجمع البیان ج 1 ص 45. مرسلا عن الحارث بن الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی تفسیر القرآن العظیم ج 1 ص 29. عن احمد بن حنبل و الترمذی، مرسلا عن الحارث بن الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی ص 397. بالسند السابق. و فی ج 2 ص 182. بالسند السابق. و فی الكامل لابن عدی ج 4 ص 5. عن علی بن العباس، عن الحسن بن خلف، عن إسحاق الأزرق، عن شعیب بن صفوان، عن حمزة الزیات، عن أبی إسحاق، عن الحارث، عن علی علیه السّلام. و فی معالم التنزیل (تفسیر البغوی) ج 1 ص 15. عن أبی بكر محمد بن عبد الصمد الترابی، عن أبی محمد عبد اللّه بن احمد بن حمویه السرخسی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن حریم الشاشی، عن أبی محمد عبد بن حمید الشاشی، عن حسین بن علی الجعفی، عن حمزة الزیات، عن أبی المختار الطائی، عن ابن أخی الحارث الأعور، عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام.و فی المجالس و المسایرات ج 12 ص 272. مرسلا عن الحارث بن الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 50. مرسلا. باختلاف یسیر.

کج نمی‌شود تا راستش کنند، و از حق منحرف نمی‌شود تا بازگردانده شود. تکرار بسیار و بسیار شنیده شدن کهنه‌اش نمی‌کند.

لا یعوجّ فیقام، و لا یزیغ فیستعتب؛ و لا تخلقه كثرة الرّدّ، و ولوج السّمع.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۶
منابع (۲)
  1. فیقوّم. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 134.
  2. التّرداد. ورد فی تذكرة الخواص ص 142. مرسلا عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و المستدرك لكاشف الغطاء.

هر که بر پایهٔ آن سخن بگوید راست گفته، و هر که به آن عمل کند پیشی گرفته است.

من قال به صدق، و من عمل به سبق.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۶

فایده‌های همنشینی با قرآن کریم

بدانید که این قرآن خیرخواهی است که فریب نمی‌دهد، راهنمایی است که گمراه نمی‌کند، و سخنگویی است که دروغ نمی‌گوید. هیچ‌کس با این قرآن همنشین نشد مگر آنکه با افزونی یا کاستی از نزدش برخاست: افزونی در هدایت، یا کاستی از کوریِ دل.

و اعلموا أنّ هذا القرآن هو النّاصح الّذی لا یغشّ، و الهادی الّذی لا یضلّ، و المحدّث الّذی لا یكذب. و ما جالس هذا القرآن أحد إلاّ قام عنه بزیادة أو نقصان؛ زیادة فی هدی، أو نقصان من عمی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶
منابع (۱)
  1. إلاّ قام عنه بزیادة فی هدی، أو نقصان من عمی. ورد فی نسخة العام 400 ص 218. و نسخة نصیری ص 100. و ورد بزیادة فی هدی، و نقصان من عمی فی متن منهاج البراعة ج 10 ص 190. و نسخة العطاردی ص 208.

بدانید که هیچ‌کس پس از داشتن قرآن نیازی ندارد، و هیچ‌کس پیش از رسیدن به قرآن بی‌نیاز نیست.

و اعلموا أنّه لیس علی أحد بعد القرآن من فاقة، و لا لأحد قبل القرآن من غنی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶

پس درمان دردهایتان را از قرآن بخواهید، و در سختی‌هایتان از آن یاری بجویید؛ چرا که در آن درمانِ بزرگ‌ترین درد است، و آن کفر و دورویی (کسی که به زبان مسلمان است و در دل نه)، و تباهی و گمراهی است.

فاستشفوه من أدوائكم، و استعینوا به علی لأوائكم؛ فإنّ فیه الشّفاء من أكبر الدّاء، و هو الكفر و النّفاق، و الغیّ و الضّلال.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶

اهمیت قرآن و جایگاه آن در روز قیامت

پس به وسیلهٔ قرآن از خدا درخواست کنید، و با دوستیِ آن به سوی او رو آورید، و به وسیلهٔ آن از آفریدگانش چیزی نخواهید؛ که بندگان با چیزی مانند قرآن به سوی خدای برتر رو نیاورده‌اند.

فاسألوا اللّه به، و توجّهوا إلیه بحبّه، و لا تسألوا به خلقه؛ إنّه ما توجّه العباد إلی اللّه - تعالی - بمثله.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶

و بدانید که قرآن شفاعت‌کننده‌ای است که شفاعتش پذیرفته می‌شود، و گوینده‌ای است که سخنش تصدیق می‌شود.

و اعلموا أنّه شافع مشفّع، و قائل مصدّق.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶
منابع (۱)
  1. ماحل. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 159. و فی نسخة العطاردی ص 208. عن نسخة نصیری.

هر کس را که قرآن در روز قیامت شفاعت کند، شفاعتش دربارهٔ او پذیرفته می‌شود؛ و از هر کس که قرآن در روز قیامت شکایت و بدگویی کند، سخنش علیه او تصدیق می‌شود.

و أنّه من شفع له القرآن یوم القیامة شفّع فیه، و من محل به القرآن یوم القیامة صدّق علیه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶

زیرا در روز قیامت ندادهنده‌ای ندا می‌دهد: «بدانید که هر کشتکاری گرفتار کِشتهٔ خود و سرانجامِ کارش است، جز کشتکارانِ قرآن.»

فإنّه ینادی مناد یوم القیامة: "ألا إنّ كل حارث مبتلی فی حرثه و عاقبة عمله غیر حرثة القرآن".

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶

پس از کشتکاران و پیروان قرآن باشید؛ آن را راهنمای خود به سوی پروردگارتان قرار دهید، برای خویشتن از آن پند بخواهید، در برابرِ آن به نظرهای خود بدگمان باشید، و خواهش‌های نفس خود را در برابر آن فریبکار بشمارید.

فكونوا من حرثته و أتباعه؛ و استدلّوه علی ربّكم، و استنصحوه علی أنفسكم، و اتّهموا علیه آراءكم، و اغتشّوا فیه أهواءكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶
منابع (۱)
  1. ورد فی نسخة العام 550 ص 103 أ و ورد استغشّوا ورد فی أغلب نسخ النهج.

خداوند بر پایهٔ قرآن از مسلمانان پیمان گرفته است

پس قرآن فرمان‌دهنده و بازدارنده است، و خاموشِ گویاست. خدا در آن مرزهای حلال و حرام را معین کرده، سنت‌ها را در آن نهاده، مَثَل‌ها را در آن زده، و قانون دین را در آن قرار داده است تا برای مردم روشن کند چه کارهایی را باید انجام دهند و از چه چیزهایی باید بپرهیزند، «لِیَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَنْ بَیِّنَةٍ، وَ یَحْیی مَنْ حَیَّ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ إِنَّ اللّهَ لَسَمِیعٌ عَلِیمٌ» تا هر که هلاک می‌شود با دلیل روشن هلاک شود، و هر که زنده می‌ماند با دلیل روشن زنده بماند، و بی‌گمان خدا شنوا و داناست. خدا آن را راست‌ترینِ فرمان‌های خود قرار داد، و حجتی بر آفریدگانش ساخت.

فالقرآن آمر زاجر، و صامت ناطق؛ حدّ اللّه فیه الحدود، و سنّ فیه السّنن، و ضرب فیه الأمثال، و شرع فیه الدّین، لیبیّن لهم ما یأتون و ما یتّقون، لِیَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَیِّنَةٍ، وَ یَحْیی مَنْ حَیَّ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ إِنَّ اللّهَ لَسَمِیعٌ عَلِیمٌ . أعدله أمر نفسه، و جعله حجّة علی خلقه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۳
منابع (۲)
  1. الأنفال/ 42.
  2. حجّة اللّه. ورد فی نسخ النهج. و الفقرة وردت فی تفسیر العیاشی ج 1 ص 7 الحدیث 16. عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی البرهان فی تفسیر القرآن ج 1 ص 22. الحدیث 15. مرسلا عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. باختلاف یسیر.

پیمانِ عمل به آن را از مکلفان (کسانی که وظیفهٔ دینی بر عهده دارند) گرفت، و جان‌هایشان را در گرو آن نهاد.

أخذ علی المكلّفین میثاقه، و ارتهن علیهم أنفسهم.

منابع (۱)
  1. أخذ علیهم میثاقهم، و ارتهن علیهم أنفسهم. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 164. و نسخة ابن النقیب ص 170. و هامش نسخة العام 550 ص 109 ب. و نسخة ابن أبی الحدید ج 10 ص 115. و نسخة فیض الإسلام ج 3 ص 592.

با آن نورِ خود را کامل کرد، و دینش را به وسیلهٔ آن گرامی داشت، و جان پیامبرش (ص) را زمانی گرفت که به وسیلهٔ قرآن، رساندنِ همهٔ احکام هدایت به مردم را به پایان برده بود.

أتمّ به نوره، و أكرم به دینه، و قبض نبیّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و قد فرغ إلی الخلق من أحكام الهدی به.

منابع (۱)
  1. أكمل. ورد فی متن نسخة ابن میثم ج 3 ص 397. و نسخة الصالح ص 265.و نسخة العطاردی ص 207 عن نسخة مكتبة جامعة علیكره - الهند.

تشویق امام (ع) به بزرگداشت قرآن مجید و بهره‌گیری از آن

پس آنچه را خدای پاک از جانب خود بزرگ داشته است، بزرگ بدارید؛ زیرا او هیچ چیز از دینش را از شما پنهان نکرده، و هیچ کاری را که پسندیده یا ناپسند داشته فرو نگذاشته، مگر آنکه برایش نشانه‌ای آشکار و آیه‌ای استوار قرار داده است که از آن کار بازمی‌دارد یا به سویش فرامی‌خواند. پس خشنودی او در آینده یکی است، و خشم او نیز در آینده یکی است.

فعظّموا منه - سبحانه - ما عظّم من نفسه؛ فإنّه لم یخف عنكم شیئا من دینه، و لم یترك شیئا رضیه أو كرهه إلاّ و جعل له علما بادیا، و آیة محكمة، تزجر عنه أو تدعو إلیه؛ فرضاه فیما بقی واحد، و سخطه فیما بقی واحد.

بدانید خدا هرگز از کاری که از پیشینیانتان ناخشنودش کرده، از شما خشنود نمی‌شود؛ و هرگز بر سر کاری که از پیشینیانتان پسندیده، بر شما خشم نمی‌گیرد.

و اعلموا أنّه لن یرضی عنكم بشیء سخطه علی من كان قبلكم، و لن یسخط علیكم بشیء رضیه ممّن كان قبلكم.

شما تنها در راهی روشن و به‌جامانده گام برمی‌دارید، و بازتابِ همان سخنانی را بر زبان می‌آورید که مردانِ پیش از شما گفته‌اند.

و إنّما تسیرون فی أثر بیّن، و تتكلّمون برجع قول قد قاله الرّجال من قبلكم.

پس از بیانِ روشنِ خدا بهره ببرید، از پندهای خدا پند بگیرید، و خیرخواهیِ خدا را بپذیرید؛ چراکه خدای برتر با حقیقتِ آشکار جای بهانه‌ای برایتان نگذاشته، دلیلِ روشن را بر شما تمام کرده، و کارهای محبوب و کارهای ناپسندش را برایتان روشن ساخته است تا از این‌ها پیروی کنید و از آن‌ها دوری گزینید.

[ف] انتفعوا ببیان اللّه، و اتّعظوا بمواعظ اللّه، و اقبلوا نصیحة اللّه؛ فإنّ اللّه - تعالی - قد أعذر إلیكم بالجلیّة، و أتّخذ علیكم الحجّة، و بیّن لكم محابّه من الأعمال و مكارهه منها، لتتّبعوا هذه و تجتنبوا هذه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶
منابع (۱)
  1. لتبتغوا. ورد فی نسخة العام 550 ص 102 ب.

چراکه پیامبر خدا (ص) همواره می‌فرمود: «بهشت در میان سختی‌ها و ناخوشایندی‌ها پیچیده شده، و آتشِ دوزخ در میان شهوت‌ها و هوس‌ها پیچیده شده است.»

فإنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم كان یقول: "إنّ الجنّة حفّت بالمكاره، و إنّ النّار حفّت بالشّهوات" .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶
منابع (۱)
  1. حجبت. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 153. و هامش نسخة نصیری ص 100.و هامش نسخة الآملی ص 151. و نسخة ابن النقیب ص 159. و نسخة العطاردی ص 207.

تشویق به سرکوبِ خواهش نفس و مخالفت با شهوت‌ها

بدانید هیچ طاعتی از خدای پاک نیست مگر آنکه با رنج و ناخوشایندی همراه است، و هیچ نافرمانی‌ای از خدای پاک نیست مگر آنکه با شهوت و هوس همراه است.

و اعلموا أنّه ما من طاعة اللّه - سبحانه - شیء إلاّ یأتی فی كره، و ما من معصیة اللّه - سبحانه - شیء إلاّ یأتی فی شهوة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶
منابع (۲)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 750 الحدیث 216. مرسلا.
  2. ورد فی المصدر السابق الحدیث 215. مرسلا.

پس خدا رحمت کند کسی را که از شهوتِ خود دست بکشد و خواهشِ نفسش را سرکوب کند؛ چراکه این نفس تا دورترین جاها سر می‌کشد، و پیوسته در پیِ هوس به سوی نافرمانی کشیده می‌شود.

فرحم اللّه امرأ نزع عن شهوته، و قمع هوی نفسه؛ فإنّ هذه النّفس أبعد شیء منزعا، و إنّها لا تزال تنزع إلی معصیة فی هوی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶
منابع (۱)
  1. رجلا. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 159. و فی نسخة العام 550 ص 102 ب.

بندگان خدا! بدانید که مؤمن شب و روز را به سر نمی‌برد مگر آنکه به نفسِ خود بدگمان است؛ پس همواره از آن عیب می‌گیرد و از آن کارِ بیشتر می‌خواهد. پس مانند پیشگامانِ پیش از خود، و رفتگانِ پیشِ روی خود باشید. خیمه‌تان را از دنیا برچینید همچون برچیدنِ خیمهٔ مسافرِ کوچ‌کننده، و آن را پشت سر بگذارید همچون گذشتن از منزلگاه‌های راه.

و اعلموا، عباد اللّه، أنّ المؤمن لا یصبح و لا یمسی إلاّ و نفسه ظنون عنده؛ فلا یزال زاریا علیها و مستزیدا لها؛ فكونوا كالسّابقین قبلكم، و الماضین أمامكم؛ قوّضوا من الدّنیا تقویض الرّاحل، و طووها طیّ المنازل.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶

تشویق امام (ع) به پایداری بر حق

بندگان خدا! کار کنید، کار! سپس کار را به سرانجام برسانید، به سرانجام! و پایداری کنید، پایداری! سپس شکیبایی ورزید، شکیبایی! و پارسایی (پرهیز از حرام و هر چه شبهه دارد) پیشه کنید، پارسایی!

[عباد اللّه؛] العمل العمل، ثمّ النّهایة النّهایة، و الاستقامة الاستقامة، ثمّ الصّبر الصّبر، و الورع الورع.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶

برای شما پایانی است، پس خود را به پایانتان برسانید؛ و برای شما نشانه‌ای راهنماست، پس با نشانهٔ خود راه را بیابید؛ و برای اسلام مقصدی است، پس به مقصدش برسید.

إنّ لكم نهایة فانتهوا إلی نهایتكم، و إنّ لكم علما فاهتدوا بعلمكم، و إنّ للإسلام غایة فانتهوا إلی غایته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶

حقوقی را که خدا بر گردنتان واجب کرده و تکالیفی را که برایتان روشن ساخته ادا کنید و نزد او از زیر بار مسؤولیت بیرون بیایید؛ که من گواهِ شما و مدافعِ شما در روز قیامت هستم.

و اخرجوا إلی اللّه ممّا افترض علیكم من حقوقه، و بیّن لكم من وظائفه، و أنا شهید لكم، و حجیج یوم القیامة عنكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶
منابع (۲)
  1. بما. ورد فی نسخة عبده ص 377. و نسخة الصالح ص 253.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 230 الحدیث 148. مرسلا. و ورد حقّه فی نسخ النهج.

هشیار باشید! تقدیرِ پیشین رخ داده و حکمِ گذشته پیاپی فرا رسیده است، و من به پشتوانهٔ وعدهٔ خدا و دلیلِ روشنِ او سخن می‌گویم.

ألا و إنّ القدر السّابق قد وقع، و القضاء الماضی قد تورّد، و إنّی متكلّم بعدة اللّه و حجّته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶

خدای شکست‌ناپذیر و باشکوه فرموده است: «إِنَّ الَّذِینَ قالُوا رَبُّنَا اللّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلائِکَةُ أَلاّ تَخافُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ» (کسانی که گفتند پروردگار ما خداست و سپس پایداری کردند، فرشتگان بر آنان فرود می‌آیند که نترسید و اندوهگین نباشید، و مژده باد بر شما به بهشتی که وعده داده می‌شدید).

قال اللّه - عزّ و جلّ -:إِنَّ الَّذِینَ قالُوا رَبُّنَا اللّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلاّ تَخافُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِی كُنْتُمْ تُوعَدُونَ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶
منابع (۲)
  1. جلّ ذكره. ورد فی نسخة العام 400 ص 219. و نسخة نصیری ص 101. و نسخة ابن شذقم ص 337. و فی نسخة العام 550 ص 103 ب. و ورد تعالی فی نسخة الآملی ص 52. و نسخة الإسترابادی ص 248. و نسخة عبده ص 377. و نسخة الصالح ص 253. و نسخة العطاردی ص 209.
  2. فصّلت/ 30.

و شما گفته‌اید: «رَبُّنَا اللّهُ» (پروردگار ما خداست)؛ پس بر کتابِ او، بر راه و روشِ فرمانِ او، و بر شیوهٔ شایستهٔ پرستشِ او پایداری کنید. سپس از آن بیرون نروید، در آن بدعت نگذارید، و با آن مخالفت نکنید؛ چراکه بیرون‌روندگان از دین، روز قیامت نزد خدا دستشان از همه‌جا بریده و درمانده‌اند.

و قد قلتم: رَبُّنَا اللّهُ، فاستقیموا علی كتابه، و علی منهاج أمره، و علی الطّریقة الصّالحة من عبادته؛ ثمّ لا تمرقوا منها، و لا تبتدعوا فیها، و لا تخالفوا عنها؛ فإنّ أهل المروق منقطع بهم عند اللّه یوم القیامة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶
منابع (۱)
  1. طاعته. ورد فی میزان الحكمة للریشهری ج 3 ص 2642. عن نسخ النهج.

تأکید امام (ع) بر خوش‌اخلاقی و لزوم نگهداری زبان

سپس از دگرگون کردن و رنگ‌به‌رنگ ساختنِ اخلاق بپرهیزید، و زبانتان را یکی کنید.

ثمّ إیّاكم و تهزیع الأخلاق و تصریفها؛ و اجعلوا اللّسان واحدا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶

انسان باید زبانش را نگه دارد؛ چراکه این زبان سرکش است و صاحبش را به هر سو می‌کشاند.

و لیخزن الرّجل لسانه، فإنّ هذا اللّسان جموح بصاحبه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶

به خدا سوگند، هیچ بنده‌ای را نمی‌بینم که تقوایی (خودنگهداری از گناه) پیشه کند که به حالش سودمند باشد، مگر آنکه زبانش را نگه دارد.

و اللّه ما أری عبدا یتّقی تقوی تنفعه حتّی یختزن لسانه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶

زبانِ مؤمن پشتِ دلِ اوست، و دلِ منافق پشتِ زبانِ اوست؛

و إنّ لسان المؤمن من وراء قلبه، و إنّ قلب المنافق من وراء لسانه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶

زیرا مؤمن هرگاه بخواهد سخنی بگوید، نخست آن را در دلش می‌سنجد؛ اگر خوب بود بر زبان می‌آورد، و اگر بد بود پنهانش می‌کند. اما منافق هر چه بر زبانش بیاید می‌گوید، و نمی‌داند چه سخنی به سود او و چه سخنی به زیان اوست.

لأنّ المؤمن إذا أراد أن یتكلّم بكلام تدبّره فی نفسه، فإن كان خیرا أبداه، و إن كان شرّا و اراه، و إنّ المنافق یتكلّم بما أتی علی لسانه، لا یدری ما ذا له و ما ذا علیه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶

پیامبر خدا (ص) فرموده است: «ایمانِ هیچ بنده‌ای راست و درست نمی‌شود تا دلش راست و درست شود، و دلش راست و درست نمی‌شود تا زبانش راست و درست شود.»

و لقد قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: "لا یستقیم إیمان عبد حتّی یستقیم قلبه، و لا یستقیم قلبه حتّی یستقیم لسانه".

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶

پس هر کس از شما که می‌تواند خدای پاک و برتر را در حالی دیدار کند که دستش از خونِ مسلمانان و اموالشان پاک است، و زبانش از تعرض به آبروی آنان سالم است، چنین کند.

فمن استطاع منكم أن یلقی اللّه - سبحانه و تعالی - و هو نقیّ الرّاحة من دماء المسلمین و أموالهم، سلیم اللّسان من أعراضهم، فلیفعل.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶

حلال و حرامِ خدا ثابت و تغییرناپذیر است

بندگان خدا! بدانید که مؤمن، امسال همان را حلال می‌داند که سالِ پیش حلال می‌دانست، و امسال همان را حرام می‌داند که سالِ پیش حرام می‌دانست.

و اعلموا، عباد اللّه، أنّ المؤمن یستحلّ‌العام ما استحلّ عاما أوّل، و یحرّم العام ما حرّم عاما أوّل.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶
منابع (۱)
  1. من یستحلّ. ورد فی الحقائق ص 11. عن نسخة من الكتاب. و یبدو أنها عن إحدی نسخ النهج، و لكننا لم تجد دلیلا علی ذلك فكتبناها بالأبیض.

آنچه مردم از پیشِ خود پدید آورده‌اند، هیچ چیزی از آنچه را بر شما حرام شده برایتان حلال نمی‌کند؛ بلکه حلال تنها چیزی است که خدا حلال کرده، و حرام تنها چیزی است که خدای پاک حرام کرده است.

و إنّ ما أحدث النّاس لا یحلّ لكم شیئا ممّا حرّم علیكم؛ و لكنّ الحلال ما أحلّ اللّه، و الحرام ما حرّم اللّه - سبحانه -.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶

شما کارها را آزموده‌اید و تلخی و سختی‌شان را چشیده‌اید؛ از سرگذشتِ پیشینیانتان پند داده شده‌اید؛ مَثَل‌ها برایتان زده شده، و به سوی حقیقتی روشن فراخوانده شده‌اید. پس هیچ‌کس گوش بر این حقیقت نمی‌بندد مگر کسی که به‌راستی کر است، و هیچ‌کس چشم بر آن نمی‌بندد مگر کسی که به‌راستی کور است.

فقد جرّبتم الأمور و ضرّستموها، و وعظتم بمن كان قبلكم، و ضربت لكم الأمثال، و دعیتم إلی الأمر الواضح؛ فلا یصمّ عن ذلك إلاّ الأصمّ‌، و لا یعمی عنه إلاّ الأعمی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶
منابع (۱)
  1. أصمّ... أعمی. ورد فی نسخة العام 400 ص 220. و نسخة ابن المؤدب ص 156.و نسخة نصیری ص 102. و نسخة الآملی ص 53. و نسخة الإسترابادی ص 250.و نسخة عبده ص 379. و نسخة الصالح ص 254. و نسخة العطاردی ص 210.

هر که خدا با آزمایش‌ها و تجربه‌ها به او سودی نرساند، از هیچ پندی بهره نمی‌برد. کوتاهی و واماندگی از پیشِ رو به سراغش می‌آید، تا جایی که آنچه را زشت می‌شمرد خوب می‌داند و آنچه را خوب می‌شناخت زشت می‌شمارد.

و من لم ینفعه اللّه بالبلاء و التّجارب لم ینتفع بشیء من العظة، و أتاه التّقصیر من أمامه، حتّی یعرف ما أنكر، و ینكر ما عرف.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶
منابع (۱)
  1. النّقص. ورد فی نسخة العام 400 ص 220. و نسخة ابن المؤدب ص 156. و نسخة نصیری ص 102. و هامش نسخة ابن النقیب ص 161. و نسخة العام 550 ص 104 أ. و نسخة فیض الإسلام ج 3 ص 564. و نسخة العطاردی ص 210. عن هامش نسخة مكتبة ممتاز العلماء لكنهو - الهند.

دسته‌بندی مردم از نگاه امام (ع) و گونه‌های گناهان

مردم تنها دو دسته‌اند:

و إنّما النّاس رجلان:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶

یا پیروِ شریعت و راهِ دین‌اند، و یا پدیدآورندهٔ بدعت (چیزِ تازه‌ای که به نامِ دین ساخته‌اند و از دین نیست)، که از سوی خدای پاک نه برهانی از سنت (روشِ درستِ دینی) دارد و نه نوری از حجت و دلیل.

متّبع شرعة، و مبتدع بدعة، لیس معه من اللّه - سبحانه - برهان سنّة، و لا ضیاء حجّة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶

ای مردم! گناهان سه دسته‌اند:

یا أیّها النّاس؛ إنّ الذّنوب ثلاثة:

گناهی آمرزیده، گناهی ناآمرزیده، و گناهی که برای صاحبش هم امید داریم و هم بر او می‌ترسیم.

فذنب مغفور، و ذنب غیر مغفور، و ذنب نرجو لصاحبه و نخاف علیه.

منابع (۲)
  1. یرجی. ورد فی إرشاد القلوب ص 181. مرسلا.
  2. یخاف. ورد فی المصدر السابق.

اما گناه آمرزیده، گناه بنده‌ای است که خدای برتر در دنیا او را به سزای گناهش رسانده است؛ و خدا بردبارتر و بزرگوارتر از آن است که بنده‌اش را دو بار کیفر دهد.

أمّا الذّنب المغفور، فعبد عاقبه اللّه - تعالی - علی ذنبه فی الدّنیا؛ فاللّه أحلم و أكرم من أن یعاقب عبده مرّتین.

و اما گناهی که خدا نمی‌آمرزد، ستمِ بندگان به یکدیگر است.

و أمّا الذّنب الّذی لا یغفره اللّه فظلم العباد بعضهم لبعض.

خدای بزرگ و برتر هنگامی که برای آفریدگانش آشکار شود، بر خود سوگندی یاد می‌کند و می‌فرماید: «به عزت و شکوهِ خودم سوگند، از ستمِ هیچ ستمگری نمی‌گذرم، حتی اگر سیلی‌ای در برابر سیلی، یا دست کشیدنی در برابر دست کشیدن، و یا شاخ زدنی میان گوسفند شاخ‌دار و گوسفند بی‌شاخ باشد.»

إنّ اللّه - تبارك و تعالی - إذا برز لخلقه أقسم قسما علی نفسه فقال:" و عزّتی و جلالی؛ لا أجوز فی ظلم ظالم، و لو كفّا بكفّ، و لو مسحة بمسحة، و لو نطحة ما بین الشّاة القرناء و الشّاة الجمّاء".

پس خدا دادِ بندگان را از یکدیگر می‌گیرد تا برای هیچ‌کس بر گردن دیگری ستمی نماند؛ سپس آنان را برای حسابرسی برمی‌انگیزد.

فیقتصّ اللّه للعباد بعضهم من بعض حتّی لا یبقی لأحد علی أحد مظلمة؛ ثمّ یبعثهم إلی الحساب.

گونه‌های گناه و ستم از زبان امام (ع)

و اما گناه سوم، گناهی است که خدای برتر آن را بر بنده‌اش پوشانده و توبه از آن را روزی‌اش کرده است؛ پس آن بنده از گناهش ترسان و به پروردگارش امیدوار شده است. ما نیز برای او همان امیدی را داریم که خودش برای خود دارد؛ برایش به رحمتِ خدا امیدواریم و از کیفر بر او می‌ترسیم.

و أمّا الذّنب الثّالث، فذنب ستره اللّه - تعالی - علی عبده، و رزقه التّوبة منه؛ فأصبح خائفا من ذنبه، راجیا لربّه؛ فنحن نرجو له كما یرجو هو لنفسه، نرجو له الرّحمة، و نخاف علیه العقاب.

منابع (۱)
  1. ورد فی إرشاد القلوب ص 181. مرسلا. و فی المحاسن ج 1 ص 68 الحدیث 18.مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 443 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن عبد الرحمن بن حماد، عن بعض أصحابه، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی تفسیر نور الثقلین ج 4 ص 491 الحدیث 75. بالسند الوارد فی الكافی.

بدانید که ستم سه گونه است: ستمی که آمرزیده نمی‌شود، ستمی که رها نمی‌شود، و ستمی که آمرزیده است و بازخواست نمی‌شود.

ألا و إنّ الظّلم ثلاثة: فظلم لا یغفر. و ظلم لا یترك. و ظلم مغفور لا یطلب.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶

اما ستمی که آمرزیده نمی‌شود، شرک به خداست (شریک گرفتن برای خدا)؛ و پناه بر خدا.

فأمّا الظّلم الّذی لا یغفر، فالشّرك باللّه، و العیاذ باللّه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶
منابع (۱)
  1. ورد فی المستطرف للأبشیهی ج 1 ص 104. مرسلا.

خدای پاک و برتر فرموده است: «إِنَّ اللّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ»؛ یعنی خدا این را که برای او شریک بگیرند نمی‌آمرزد، و فروتر از آن را برای هر که بخواهد می‌آمرزد.

قال اللّه - سبحانه و تعالی -: إِنَّ اللّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَكَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ یَشاءُ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶
منابع (۱)
  1. النساء/ 48 و 116. و وردت تكملة الآیة فی المستطرف ج 1 ص 104. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 167 الحدیث 39. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 109. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 11. مرسلا.

و خدای برتر فرموده است: «إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ»؛ یعنی شرک ستمی بزرگ است.

و قال - تعالی -: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶
منابع (۱)
  1. لقمان/ 13.

و اما ستمی که رها نمی‌شود، ستم بندگان به یکدیگر است، تا آنجا که برخی حق خود را از برخی دیگر می‌ستانند.

و أمّا الظّلم الّذی لا یترك، فظلم العباد بعضهم بعضا؛ حتّی یدین بعضهم من بعض.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶
منابع (۱)
  1. ورد فی كنز العمال ج 3 ص 498 الحدیث 7588. مرسلا.

و اما ستم آمرزیده‌ای که بازخواست نمی‌شود، ستمِ بنده به خودش در برخی لغزش‌های کوچک است.

و أمّا الظّلم المغفور الّذی لا یطلب، فظلم العبد نفسه عند بعض الهنات.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶
منابع (۱)
  1. ورد فی المستطرف. و ورد الّذی یغفر فی نسخ النهج.

هشدار امام (ع) دربارهٔ قصاص خدا در روز قیامت

ای مردم! قصاص (گرفتنِ حقِ ستم‌دیده از ستمگر) در آنجا سخت است.

[أیّها النّاس؛] القصاص هناك شدید.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶

نه زخمی با کارد است و نه ضربه‌ای با تازیانه؛ بلکه چیزی است که این‌ها در برابرش کوچک شمرده می‌شود.

لیس هو جرحا بالمدی، و لا ضربا بالسّیاط؛ و لكنّه ما یستصغر ذلك معه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶

پس از رنگ‌به‌رنگ شدن در دینِ خدا بپرهیزید؛ زیرا با هم بودن در حقی که خوش ندارید، بهتر از پراکندگی در باطلی است که دوست دارید.

فإیّاكم و التّلوّن فی دین اللّه؛ فإنّ جماعة فیما تكرهون من الحقّ، خیر من فرقة فیما تحبّون من الباطل.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶

و خدای پاک و برتر به هیچ‌کس، نه از گذشتگان و نه از آیندگان، به سبب تفرقه و جدایی خیری نداده است.

و إنّ اللّه - سبحانه و تعالی - لم یعط أحدا بفرقة خیرا ممّن مضی، و لا ممّن بقی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶

تشویق امام (ع) به پاک‌سازی خود و فرمان‌برداری از خدای پاک

ای مردم! خوشا به حال کسی که عیبِ خودش او را از عیب‌های مردم بازدارد، بی‌آنکه کمبودی داشته باشد فروتنی کند، با دین‌شناسان و اهل حکمت همنشینی کند، با افتادگان و تهیدستان بیامیزد، و از مالی که بی‌گناه گرد آورده ببخشد.

یا أیّها النّاس؛ طوبی لمن شغله عیبه عن عیوب النّاس، و تواضع من غیر منقصة، و جالس أهل الفقه و الحكمة، و خالط أهل الذّلّ و المسكنة، و أنفق ممّا جمعه من غیر معصیة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶

ای مردم! خوشا به حال کسی که در خانه‌اش بماند، خوراکِ روزانه‌اش را بخورد، سرگرم فرمان‌برداری از پروردگارش شود و بر خطای خود بگرید؛ پس به کارِ خود مشغول باشد و مردم از دستِ او آسوده باشند.

أیّها النّاس؛ طوبی لمن لزم بیته، و أكل قوته، و اشتغل بطاعة ربّه، و بكی علی خطیئته؛ فكان من نفسه فی شغل، و النّاس منه فی راحة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۶
منابع (۳)
  1. ورد فی نثر الدر ج 1 ص 170. مرسلا. و فی تفسیر القمی ج 2 ص 70. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 125 الحدیث 44150. مرسلا. و فی الجامع الصغیر ج 2 ص 135 الحدیث 5299. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 72 الحدیث 26. عن أبی الحسین الحسن بن علی بن محمد بن جعفر الوبری، عن القاضی أبی بكر محمد ابن عمر الجعابی الحافظ، عن القاسم بن محمد، عن أبیه، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن علی السجاد، عن الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام. باختلاف بین المصادر.
  2. كسرته. ورد فی تفسیر القمی. و فی غرر الحكم ج 2 ص 469 الحدیث 48.مرسلا.
  3. تعب. ورد فی المصدرین السابقین.

ای مردم! خوشا به حال کسی که نزدِ خود فروتن باشد، درآمدش پاک باشد، درونش درست و رفتارش در آشکارا نیکو باشد، خوی و سرشتش پاک و راه و روشش راست و استوار باشد، زیادیِ مالش را ببخشد و زیادیِ زبانش را نگه دارد، شرّ خود را از مردم دور کند، سنت برایش کافی باشد و به بدعت نسبت داده نشود.

أیّها النّاس؛ طوبی لمن ذلّ فی نفسه، و طاب كسبه، و صلحت سریرته، و حسنت علانیته، و طهرت خلیقته، و استقامت طریقته، و أنفق الفضل من ماله، و أمسك الفضل من لسانه، و عزل عن النّاس شرّه، و وسعته السّنّة، و لم ینسب إلی البدعة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۲۳
منابع (۵)
  1. ورد فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 72 الحدیث 26. عن أبی الحسین الحسن بن علی بن محمد بن جعفر الوبری، عن القاضی أبی بكر محمد بن عمر الجعابی الحافظ، عن القاسم بن محمد، عن أبیه، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن علی السجاد، عن الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی الجامع الصغیر ج 2 ص 135 الحدیث 5299. مرسلا. و فی كنز العمال ج 15 ص 917 الحدیث 43582. مرسلا. و فی ص 931 الحدیث 43596. مرسلا. و فی ج 16 ص 125 الحدیث 44150. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 413. مرسلا.باختلاف.
  2. ورد فی و الإعتبار و سلوة العارفین. بالسند السابق. و الجامع الصغیر. و كنز العمال.و فی كنز العمال ص 865 الحدیث 43444. مرسلا. باختلاف.
  3. قوله. ورد فی المصادر السابقة. و فی كشف الخفاء ج 2 ص 44 الحدیث 1667.مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی المواعظ العددیة ص 415. مرسلا. و ورد كلامه فی تفسیر القمی ج 2 ص 70. مرسلا.
  4. كفّ. ورد فی المواعظ العددیة. و فی غرر الحكم ج 2 ص 469 الحدیث 47. مرسلا.
  5. لم یعد عنها. ورد فی تفسیر القمی. و فی نثر الدر ج 1 ص 170. مرسلا. و فی كنز العمال ج 15 ص 865. و فی ج 16 ص 126. و ورد لم یشذّ عنها فی الإعتبار و سلوة العارفین. بالسند السابق.

علت اجابت نشدن دعاها از زبان امام (ع)

در این هنگام مردی برخاست و به او گفت: ای امیر مؤمنان! هرگاه گمراه شویم تو قبلهٔ مایی، و هرگاه در تاریکی بمانیم تو نور مایی؛ اما از تو دربارهٔ این سخنِ خدای برتر می‌پرسیم که فرمود: «اُدْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ»؛ یعنی مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم. پس چرا ما دعا می‌کنیم ولی اجابت نمی‌شود؟

فقام إلیه رجل فقال: یا أمیر المؤمنین؛ أنت القبلة إذا ما ضللنا، و النور إذا ما أظلمنا؛ و لكن نسألك عن قول اللّه - تعالی -: اُدْعُونِی أَسْتَجِبْ لَكُمْ . فما بالنا ندعو فلا یجاب؟.

منابع (۱)
  1. غافر/ 60.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

دل‌های شما دچار هشت خصلت شده است:

إنّ قلوبكم جاءت بثمان خصال:

نخست اینکه خدا را شناختید، اما حقِ او را آن‌گونه که بر شما واجب کرده ادا نکردید؛ پس شناختتان هیچ سودی به حالتان نداشت.

أوّلها؛ أنّكم عرفتم اللّه فلم تؤدّوا حقّه كما أوجب علیكم، فما أغنت عنكم معرفتكم شیئا.

دوم اینکه به فرستادهٔ او ایمان آوردید، اما سپس با سنت و روش او مخالفت کردید و شریعتش را میراندید؛ پس میوهٔ ایمانتان کجاست؟

و الثّانیة؛ أنّكم آمنتم برسوله ثمّ خالفتم سنّته، و أمتّم شریعته، فأین ثمرة إیمانكم؟.

سوم اینکه کتابِ او را که بر شما نازل شده خواندید، اما به آن عمل نکردید؛ و «قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ أَطَعْنا»؛ یعنی گفتید شنیدیم و فرمان بردیم، اما سپس مخالفت کردید.

و الثّالثة؛ أنّكم قرأتم كتابه المنزل علیكم فلم تعملوا به، و قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ أَطَعْنا ، ثمّ خالفتم.

منابع (۱)
  1. المائدة/ 7.

چهارم اینکه گفتید از آتشِ دوزخ می‌ترسید، در حالی که هر دم با گناهانتان به سوی آن پیش می‌روید؛ پس ترستان از آن کجاست؟

و الرّابعة؛ أنّكم قلتم: إنّكم تخافون من النّار، و أنتم فی كلّ وقت تقدمون علیها بمعاصیكم، فأین خوفكم [منها]؟.

و پنجم این‌که گفتید به بهشت مشتاقید، اما همواره کاری می‌کنید که شما را از بهشت دور می‌سازد؛ پس اشتیاقتان به آن کجاست؟

و الخامسة؛ أنّكم قلتم: إنّكم ترغبون فی الجنّة، و أنتم فی كلّ وقت تفعلون ما یباعدكم منها، فأین رغبتكم فیها؟.

و ششم این‌که نعمت‌های خدا را خوردید و او را بر آن‌ها شکر نگفتید.

و السّادسة؛ أنّكم أكلتم نعم اللّه و لم تشكروه علیها.

و هفتم این‌که خدا به شما فرمان داد با شیطان دشمنی کنید و فرمود: «إِنَّ الشَّیْطانَ لَکُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا» (شیطان دشمن شماست، پس او را دشمن بگیرید)؛ اما شما به زبان با او دشمنی کردید و با نافرمانی، دوستش شدید.

و السّابعة؛ أنّ اللّه أمركم بعداوة الشّیطان و قال: إِنَّ الشَّیْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا ، فعادیتموه بالقول، و والیتموه بالمخالفة.

منابع (۱)
  1. فاطر/ 6.

و هشتم این‌که عیب‌های مردم را جلوی چشمتان گذاشتید و عیب‌های خودتان را پشت سرتان انداختید؛ کسی را سرزنش می‌کنید که خودتان از او سزاوارتر به سرزنش هستید.

و الثّامنة؛ أنّكم جعلتم عیوب النّاس نصب أعینكم، و عیوبكم وراء ظهوركم؛ تلومون من أنتم أحقّ باللّوم منه.

با این حال، کدام دعایی از شما اجابت می‌شود، در حالی که خودتان درها و راه‌های آن را بسته‌اید؟!

فأیّ دعاء یستجاب لكم مع هذا، و قد سددتم أبوابها و طرقها؟!.

پس از خدا پروا کنید، کارهایتان را اصلاح کنید، درونتان را خالص سازید، به کار نیک فرمان دهید و از کار ناپسند بازدارید، تا خدا دعایتان را برایتان اجابت کند.

فاتّقوا اللّه، و أصلحوا أعمالكم، و أخلصوا سرائركم، و أمروا بالمعروف و انهوا عن المنكر، فیستجیب اللّه لكم دعاءكم.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 813 الحدیث 178. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 524. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 90 ص 376 الحدیث 17. من كتاب دعائم الدین فی التنبیه عن أمیر المؤمنین. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۴، صفحهٔ ۴۷. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن