کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۲۵۱۲ دقیقه خواندن

خطبهٔ دیباج؛ سفارش به صدقه، قرآن و دانش

خطبهٔ معروف به دیباج که در آن سفارش‌های گوناگونی است

داوری، خوارج و از دست رفتن مصرصفر ۳۸ قنخیله، اردوگاه بیرون کوفهتاریخ محتمل

خطبهٔ دیباج. بنا بر گزارش هیثم بن عدی (کتاب الخوارج) که ابن‌کثیر آورده، علی (ع) پس از جنگ نهروان سپاه را به رفتن به شام خواند. سپاهیان گفتند تیر و شمشیرمان کند شده و باید به شهر برگردیم. امام در اردوگاه نخیله، بیرون کوفه، ماند و بسیاری آرام‌آرام رفتند. این خطبه را برای کسانی خواند که ماندند: سفارش به پرهیزگاری، نماز، زکات، روزه، حج، پیوند با خویشاوندان، صدقه، قرآن و دوری از عیب‌جویی.

خطاب به: یاران و سپاهیانی که در نخیله ماندند

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۸۶، خطبهٔ ۱۷۳، خطبهٔ ۱۱۰، خطبهٔ ۱۴۱، حکمت ۲۸۱

بخش‌های این متن (۲۰)
  1. فضیلت‌های پیامبر (ص)
  2. واجب‌های اسلام و حکمت آن‌ها
  3. فایدهٔ صدقهٔ پنهانی و آشکار
  4. تشویق به صدقه دادن و یاد خدای پاک
  5. تشویق به آموختن قرآن و فهم عمیق آن
  6. فراخواندن مردم به آموختن و عمل به دانش
  7. تشویق به چنگ زدن به قرآن و ادای حق خدا
  8. تشویق امام (ع) به بهره‌گیری از عمر برای فرمان‌برداری از خدا
  9. هشدار امام (ع) دربارهٔ سازش‌کاری در حق
  10. تشویق امام (ع) به فرمان‌برداری از خدا و خواستنِ یقین از او
  11. معنای حقیقیِ زیان‌کار و رشک‌بردنی از دیدگاه امام (ع)
  12. نهی از ریاکاری و همنشینی با پیروان هوس
  13. سرانجامِ کارهای نافرمانان از دیدگاه امام (ع)
  14. حالِ راست‌گو و دروغ‌گو و سرانجامِ کارِ آنان از دیدگاه امام (ع)
  15. تشویق به گفتنِ حق و عمل کردن به آن
  16. نهی از حسادت و کینه‌توزی
  17. تشویق به همکاری در نیکی و تقوا
  18. اصول روابط اجتماعی
  19. فاصلهٔ میان حق و باطل
  20. نهی از افشای عیب‌های دیگران

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

ستایش از آنِ خداست؛ پدیدآورندهٔ آفریدگان، شکافندهٔ سپیده‌دم، زنده‌کنندهٔ مردگان، و برانگیزندهٔ کسانی که در گورها هستند.

الحمد للّه فاطر الخلق، و فالق الإصباح، و ناشر الموتی، و باعث من فی القبور.

منابع (۲)
  1. خالق الأشباح. ورد فی تحف العقول ص 104. مرسلا. و فی مصادر نهج البلاغة ج 2 ص 238. مرسلا.
  2. ورد فی تحف العقول. و فی جمهرة الإسلام، مصوّرة عن نسخة مخطوطة ص 91 أ. مرسلا. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 340. من كتاب الهیثمی الذی جمعه فی الخوارج، مرسلا عن عیسی بن دأب، عن علی علیه السّلام. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 328. مرسلا.

رازهای نهان را می‌داند و از درون سینه‌ها آگاه است. احاطه بر هر چیز از آنِ اوست، و چیرگی بر هر چیز، و توانایی بر هر چیز.

قد علم السّرائر، و خبر الضّمائر. له الإحاطة بكلّ شیء، و الغلبة لكلّ شیء، و القدرة علی كلّ شیء.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۶
منابع (۱)
  1. القوّة. ورد فی نسخة العام 400 ص 77. و نسخة ابن المؤدب ص 56. و نسخة نصیری ص 32. و نسخة الآملی ص 55. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 81.و نسخة الإسترابادی ص 86. و نسخة عبده ص 202. و نسخة الصالح ص 116.و نسخة العطاردی ص 82.

فضیلت‌های پیامبر (ص)

گواهی می‌دهم که جز خدا خدایی نیست، یگانه است و شریکی ندارد؛ و گواهی می‌دهم که محمد (ص) بنده و فرستادهٔ او، و امین وحی او، و واپسین فرستادهٔ او، و مژده‌دهندهٔ رحمت او، و بیم‌دهندهٔ کیفر اوست.

و أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریك له، و أشهد أنّ محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عبده و رسوله،[و] أمین وحیه، و خاتم رسله، و بشیر رحمته، و نذیر نقمته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۳
منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 104. مرسلا. و فی جمهرة الإسلام، مصوّرة عن نسخة مخطوطة ص 91 أ. مرسلا. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 340. من كتاب الهیثمی الذی جمعه فی الخوارج. مرسلا عن عیسی بن دأب، عن علی علیه السّلام. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 328. مرسلا.

اما بعد، بندگان خدا! شما را به تقوای الهی (پرهیزگاری و خویشتن‌داری در برابر خدا) سفارش می‌کنم.

أمّا بعد؛ عباد اللّه؛ أوصیكم بتقوی اللّه.

واجب‌های اسلام و حکمت آن‌ها

بدانید برترین چیزی که جویندگانِ نزدیکی به خدای پاک و برتر به آن دست می‌یازند، ایمان به او و به فرستاده‌اش (ص) و به آن چیزی است که او از نزد خدا آورده است.

و اعلموا أنّ أفضل ما توسّل به المتوسّلون إلی اللّه - سبحانه و تعالی - الإیمان به و برسوله صلّی اللّه علیه و آله، و ما جاء به من عند اللّه.

منابع (۳)
  1. ورد فی البدایة و النهایة. بالسند السابق. و تحف العقول. و جمهرة الإسلام، و جواهر المطالب. و فی المعیار و الموازنة ص 281. مرسلا.
  2. (**) من: إنّ أفضل. إلی: أحسن الذّكر. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 110.
  3. ورد فی تحف العقول ص 104. مرسلا. و فی جمهرة الإسلام، مصوّرة عن نسخة مخطوطة ص 91 أ. مرسلا. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 340. من كتاب الهیثمی الذی جمعه فی الخوارج. مرسلا عن عیسی بن دأب، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 281. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 328. مرسلا.

و جهاد (پیکار در راهِ خدا)، که قلهٔ اسلام است.

و الجهاد فی سبیله، فإنّه ذروة الإسلام.

و کلمهٔ اخلاص (گواهی به یگانگی خدا)، که همان فطرت (سرشتِ پاکِ انسان) است.

و كلمة الإخلاص فإنّها الفطرة.

منابع (۱)
  1. القطب. ورد فی جمهرة الإسلام.

و برپاداشتن نماز، که آیین است.

و إقام الصّلاة فإنّها الملّة.

و دادن زکات (بخششِ واجبِ مالی)، که فریضه‌ای واجب از واجب‌های خدای ارجمند و بزرگ است.

و إیتاء الزّكاة فإنّها فریضة واجبة من فرائض اللّه - عزّ و جلّ -.

منابع (۱)
  1. ورد فی المحاسن ج 1 ص 451 الحدیث 442. البرقی، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمرو الیمانی، عمن ذكره، عن علی علیه السّلام. و فی من لا یحضره الفقیه ج 1 ص 131 الباب 29 الحدیث 113. مرسلا. و فی علل الشرائع ص 247 الباب 182 الحدیث 1. الصدوق، عن أبیه، عن سعد بن عبد اللّه، عن إبراهیم بن مهزیار، عن أخیه علی، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمرو، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 220. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن احمد بن محمد ابن الحسن، عن أبیه، عن محمد بن الحسن الصفار، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن الحسن بن محبوب، عن علی بن أبی حمزة البطائنی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی كتاب الزهد ص 48 الحدیث 4. عن حماد ابن عیسی، عن إبراهیم بن عمرو الیمانی، مرفوعا إلی علی علیه السّلام.باختلاف یسیر.

و روزهٔ ماه رمضان، که سپری استوار در برابر کیفر است.

و صوم شهر رمضان فإنّه جنّة حصینة من العقاب.

منابع (۲)
  1. ورد فی تحف العقول ص 104. مرسلا. و فی جمهرة الإسلام، مصوّرة عن نسخة مخطوطة ص 91 أ. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 281. مرسلا.
  2. من عذابه. ورد فی المعیار و الموازنة. و فی من لا یحضره الفقیه ج 1 ص 131 الباب 29 الحدیث 113. مرسلا. و فی علل الشرائع ص 247 الباب 182 الحدیث 1.الصدوق، عن أبیه، عن سعد بن عبد اللّه، عن إبراهیم بن مهزیار، عن أخیه علی، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمرو، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 340. من كتاب الهیثمی الذی جمعه فی الخوارج، مرسلا عن عیسی بن دأب، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الزهد ص 48 الحدیث 4.عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمرو الیمانی، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی المحاسن ج 1 ص 451 الحدیث 442. البرقی، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمرو الیمانی، عمن ذكره، عن علی علیه السّلام.

و حجِ خانهٔ خدا و عمرهٔ آن، که این دو میعادگاه دین‌اند، و تهیدستی را می‌زدایند، و گناه را می‌شویند، و بهشت را واجب می‌کنند.

و حجّ البیت و اعتماره فإنّهما میقات للدّین، [و] ینفیان الفقر، و یرحضان الذّنب، و یوجبان الجنّة.

منابع (۳)
  1. ورد فی أمالی الطوسی ص 220. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن احمد بن محمد بن الحسن، عن أبیه، عن محمد بن الحسن الصفار، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن الحسن بن محبوب، عن علی بن أبی حمزة البطائنی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.
  2. یدحضان. ورد فی غوالی اللئالئ ج 2 ص 161 الحدیث 444. مرسلا. و ورد یكفّران فی تحف العقول. و جمهرة الإسلام،
  3. ورد فی المصدرین السابقین.

و پیوند با خویشاوندان، که مایهٔ فراوانیِ مال، و تأخیر در پایانِ مهلتِ عمر، و فزونیِ شمار، و دوستی در میان خانواده است.

و صلة الرّحم فإنّها مثراة فی المال، و منسأة فی الأجل، و تكثیر فی العدد، و محبّة فی الأهل.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 104. مرسلا. و فی جمهرة الإسلام مصوّرة عن نسخة مخطوطة ص 91 أ. مرسلا. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 340. عن كتاب الهیثمی الذی جمعه فی الخوارج. مرسلا عن عیسی بن دأب، عن علی علیه السّلام.

فایدهٔ صدقهٔ پنهانی و آشکار

و صدقهٔ پنهانی، که گناه را می‌پوشاند و خشم پروردگارِ بزرگ و برتر را فرو می‌نشاند.

و صدقة السّرّ فإنّها تكفّر الخطیئة، و تطفئ غضب الرّبّ - تبارك و تعالی -.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول. و البدایة و النهایة. و فی المحاسن ج 1 ص 451 الحدیث 442. البرقی، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمرو الیمانی، عمن ذكره، عن علی علیه السّلام. و فی من لا یحضره الفقیه ج 1 ص 131 الباب 29 الحدیث 113. مرسلا. و فی علل الشرائع ص 247 الباب 182 الحدیث 1.الصدوق، عن أبیه، عن سعد بن عبد اللّه، عن إبراهیم بن مهزیار، عن أخیه علی، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمرو، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 220. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن احمد بن محمد بن الحسن، عن أبیه، عن محمد بن الحسن الصفار، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن الحسن بن محبوب، عن علی ابن أبی حمزة البطائنی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی كتاب الزهد ص 48 الحدیث 4. عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمرو الیمانی، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 328. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 281. مرسلا. باختلاف یسیر.

و صدقهٔ آشکار، که مرگِ بد را دفع می‌کند. و کارهای نیک، که انسان را از افتادن در پرتگاه‌های خواری نگه می‌دارند.

و صدقة العلانیة فإنّها تدفع میتة السّوء. و صنائع المعروف فإنّها تقی مصارع الهوان.

منابع (۱)
  1. السّوء. ورد فی تحف العقول. و كتاب الزهد. و أمالی الطوسی. و البدایة و النهایة.بأسانیدها. باختلاف بین المصادر.

تشویق به صدقه دادن و یاد خدای پاک

بدانید! پس صدقه بدهید، که خدا با کسی است که صدقه می‌دهد.

ألا فتصدّقوا فإنّ اللّه مع من تصدّق.

و فراوان به یاد خدا، که یادش بزرگ است، بپردازید؛ چرا که آن نیکوترین یاد است، و ایمنی از دورویی (در زبان مسلمان و در دل نامسلمان بودن)، و رهایی از آتش، و یادآوری به سودِ صاحبش نزد هر خیری است که خدای بزرگ و ارجمند تقسیم می‌کند؛ و آن را در زیر عرش (تختِ فرمانرواییِ الهی) همهمه‌ای است.

و أفیضوا فی ذكر اللّه - جلّ ذكره -،فإنّه أحسن الذّكر، و هو أمان من النّفاق، و براءة من النّار، و تذكرة لصاحبه عند كلّ و هو أمان من النّفاق، و براءة من النّار، و تذكرة لصاحبه عند كلّ خیر یقسمه اللّه - جلّ و عزّ -؛ و له دویّ تحت العرش.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۰
منابع (۳)
  1. ورد فی علل الشرائع ص 247 الباب 182 الحدیث 1. الصدوق، عن أبیه، عن سعد ابن عبد اللّه، عن إبراهیم بن مهزیار، عن أخیه علی، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمرو، مرفوعا إلی علی علیه السّلام.
  2. ورد فی تحف العقول ص 104. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 220. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن احمد بن محمد ابن الحسن، عن أبیه، عن محمد بن الحسن الصفار، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن الحسن بن محبوب، عن علی بن أبی حمزة البطائنی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.
  3. ورد فی تحف العقول. و فی جمهرة الإسلام، مصوّرة عن نسخة مخطوطة ص 91 أ. مرسلا.

و به آنچه خدا به پرهیزگاران وعده داده است رغبت کنید؛ زیرا وعدهٔ او راست‌ترین وعده است، و هرچه را وعده داده همان‌گونه که وعده داده، آمدنی است.

و ارغبوا فیما وعد اللّه المتّقین، فإنّ وعده أصدق الوعد، و كلّ ما وعد به فهو آت كما وعد.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین.

و از راهِ درستِ پیامبرتان (ص) پیروی کنید که برترینِ راه‌های درست است، و به سنت (روش و سیرهٔ) او عمل کنید که هدایت‌کننده‌ترینِ سنت‌هاست.

و اقتدوا بهدی نبیّكم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فإنّه أفضل الهدی، و استنّوا بسنّته فإنّها أهدی السّنن.

منابع (۲)
  1. ورد فی المصدرین السابقین. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 328. مرسلا. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 340. من كتاب الهیثمی الذی جمعه فی الخوارج. مرسلا عن عیسی بن دأب، عن علی علیه السّلام.
  2. أشرف. ورد فی تحف العقول ص 104. مرسلا.

تشویق به آموختن قرآن و فهم عمیق آن

و قرآن، کتاب خدای بزرگ و برتر را بیاموزید که نیکوترین سخن و رساترین پند است. و در آن عمیق بیندیشید که بهار دل‌هاست. و از نورش شفا بجویید که شفای دردهای درون سینه‌هاست. و آن را نیکو بخوانید که سودمندترین سرگذشت‌هاست؛ «وَ إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ» (و هنگامی که قرآن خوانده می‌شود به آن گوش بسپارید و خاموش بمانید، شاید بر شما رحم شود).

و تعلّموا القرآن كتاب اللّه - تبارك و تعالی - فإنّه أحسن الحدیث و أبلغ الموعظة، و تفقّهوا فیه فإنّه ربیع القلوب، و استشفوا بنوره فإنّه شفاء لما فی الصّدور، و أحسنوا تلاوته فإنّه أنفع القصص، وَ إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ .

منابع (۵)
  1. ورد فی تحف العقول، و جمهرة الإسلام. مصوّرة عن نسخة مخطوطة ص 91 أ.مرسلا. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 340. من كتاب الهیثمی الذی جمعه فی الخوارج، مرسلا عن عیسی بن دأب، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی تحف العقول، و جمهرة الإسلام.
  3. ورد فی المصدرین السابقین. و البدایة و النهایة. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 328.مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 281. مرسلا.
  4. أحسن. ورد فی متن بهج الصباغة للتستری ج 9 ص 101.
  5. الأعراف/ 204.

و از نوری که خاموش نمی‌شود و راهی که کهنه نمی‌شود پیروی کنید؛ و تسلیم فرمان او شوید، که شما با تسلیم بودن هرگز گمراه نمی‌شوید.

و اتّبعوا النّور الّذی لا یطفأ، و الوجه الّذی لا یبلی؛ و استسلموا لأمره، فإنّكم لن تضلّوا مع التّسلیم.

منابع (۱)
  1. سلّموا. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 136 الحدیث 66. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 92. مرسلا.

فراخواندن مردم به آموختن و عمل به دانش

ای مردم! هنگامی که دانستید، به آنچه دانسته‌اید عمل کنید، شاید رستگار شوید؛ زیرا دانایی که برخلاف دانش خود عمل می‌کند، همچون نادانِ سرگردانی است که از نادانی‌اش به هوش نمی‌آید.

أیّها النّاس؛ إذا علمتم فاعملوا بما علمتم لعلّكم تفلحون؛ فإنّ العالم العامل بغیر علمه كالجاهل الحائر الّذی لا یستفیق من جهله.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۰
منابع (۱)
  1. تهتدون. ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 45 الحدیث 6. عن (عدة من أصحابنا)، عن احمد بن محمد بن خالد، عن أبیه، مرفوعا إلی علی علیه السّلام.و وردت الفقرة فی المصدر السابق. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 92. مرسلا.و فی غرر الحكم ج 1 ص 136 الحدیث 66. مرسلا. و فی ص 436 الحدیث 57.مرسلا. و فی تحف العقول ص 105. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 281.مرسلا. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 340. من كتاب الهیثمی الذی جمعه فی الخوارج. مرسلا عن عیسی بن دأب، عن علی علیه السّلام. و فی جمهرة الإسلام، مصوّرة عن نسخة مخطوطة ص 91 أ. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 328.مرسلا.

بلکه می‌بینم که حجت (دلیلِ روشنِ الهی) بر او بزرگ‌تر است، و او نزد خدای برتر سزاوارتر به سرزنش است.

بل قد رأیت أنّ الحجّة علیه أعظم، و هو عند اللّه - تعالی - ألوم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۰
منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول، و البدایة و النهایة. و فی الكافی بالسند السابق. و فی منیة المرید ص 147. مرسلا. و فی مشكاة الأنوار ص 244. مرسلا. باختلاف.

و حسرت، گریبان‌گیرِ این دانایِ جداشده از دانشش، بیش از این نادانِ سرگردان در نادانی‌اش است؛ و هر دوی آن‌ها سرگردان و تباه، گمراه‌کننده و فتنه‌زده و هلاک‌شده‌اند؛ «مُتَبَّرٌ ما هُمْ فِیهِ وَ باطِلٌ ما کانُوا یَعْمَلُونَ» (نابود است آنچه در آنند و باطل است آنچه انجام می‌دادند).

و الحسرة ألزم علی هذا العالم المنسلخ من علمه منها علی هذا الجاهل المتحیّر فی جهله، و كلاهما حائر بائر، مضلّ مفتون مثبور، مُتَبَّرٌ ما هُمْ فِیهِ وَ باطِلٌ ما كانُوا یَعْمَلُونَ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۰
منابع (۳)
  1. الحیرة. ورد فی نسخة نصیری ص 65. و نسخة العام 550 ص 59 أ
  2. أدوم. ورد فی تحف العقول. و الكافی. و جواهر المطالب. و المعیار و الموازنة.و البدایة و النهایة. و منیة المرید. و مشكاة الأنوار. و جمهرة الإسلام.
  3. الأعراف/ 139. و وردت الفقرة فی الكافی للكلینی ج 1 ص 45 الحدیث 6. عن (عدة من أصحابنا)، عن احمد بن محمد بن خالد، عن أبیه، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 105. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 281.مرسلا. و فی منیة المرید ص 147. مرسلا. و فی مشكاة الأنوار ص 244. مرسلا.و فی جواهر المطالب ج 1 ص 328. مرسلا. و فی جمهرة الإسلام، مصوّرة عن نسخة مخطوطة ص 91 أ. مرسلا. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 340. من كتاب الهیثمی الذی جمعه فی الخوارج، مرسلا عن عیسی بن دأب، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.

ای مردم! خدا را، خدا را در نظر بگیرید دربارهٔ آنچه از کتابش نگهداریِ آن را از شما خواسته، و آنچه از حقوقش به شما سپرده است. چرا که خدای پاک شما را بیهوده نیافریده، و شما را به حال خود رها نکرده، و شما را در نادانی و کوری وانگذاشته است.

فاللّه اللّه، أیّها النّاس، فیما استحفظكم من كتابه، و استودعكم من حقوقه. فإنّ اللّه - سبحانه - لم یخلقكم عبثا، و لم یترككم سدی، و لم یدعكم فی جهالة و لا عمی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۶

ردپای کارهای شما را مشخص کرده، و کردارهایتان را دانسته، و پایانِ مهلتِ عمرهایتان را نوشته است.

قد سمّی آثاركم، و علم أعمالكم، و كتب آجالكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۶

تشویق به چنگ زدن به قرآن و ادای حق خدا

خدا کتاب را برای روشنگری بر شما فروفرستاد و پیامبرش را زمانی دراز در میان شما زنده نگه داشت؛ تا در آنچه از کتابش فروفرستاده بود، دینی را که برای خود پسندیده بود برای او و برای شما کامل کرد، و بر زبان او کارهای محبوب و کارهای ناپسندش، و نهی‌ها و فرمان‌هایش را به شما رساند.

أنزل علیكم الكتاب تبیانا، و عمّر فیكم نبیّه أزمانا؛ حتّی أكمل له و لكم، فیما أنزل من كتابه، دینه الّذی رضی لنفسه، و أنهی إلیكم علی لسانه محابّه من الأعمال و مكارهه، و نواهیه و أوامره.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۶
منابع (۲)
  1. تبیانا لكلّ شیء. ورد فی نسخة عبده ص 202. و نسخة الصالح ص 117.و نسخة العطاردی ص 82.
  2. دینكم. ورد فی نسخة نصیری ص 33. و نسخة العام 550 ص 34 أ.

پس راه بهانه‌جویی را بر شما بست، و بر شما حجت و دلیلِ روشن تمام کرد، و پیشاپیش به شما هشدار داد، و در برابرِ عذابی سخت شما را بیم داد.

فألقی إلیكم المعذرة، و اتّخذ علیكم الحجّة، و قدّم إلیكم بالوعید، و أنذركم بین یدی عذاب شدید.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۶

تشویق امام (ع) به بهره‌گیری از عمر برای فرمان‌برداری از خدا

پس روزهای باقی‌ماندهٔ عمرتان را دریابید و خود را برای آن به شکیبایی وادارید؛ چرا که این روزها در برابرِ روزهای بسیاری که در آن‌ها دچار بی‌خبری و روی‌گردانی از پندها می‌شوید، اندک است.

فاستدركوا بقیّة أیّامكم، و اصبروا لها أنفسكم، فإنّها قلیل فی كثیر الأیّام الّتی تكون منكم فیها الغفلة، و التّشاغل عن الموعظة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۶

هشدار امام (ع) دربارهٔ سازش‌کاری در حق

هشیار باشید ای بندگان خدا! به تردید نیفتید که شک می‌کنید، و شک نکنید که به کفر می‌رسید، و کفر نورزید که پشیمان می‌شوید. برای خودتان آسان‌گیری نتراشید که این آسان‌گیری‌ها شما را به راه‌های ستمگران می‌کشاند و نابود می‌شوید. و هنگامی که حق به شما رسید و آن را شناختید، در آن سازش‌کاری نکنید؛ که سازش‌کاری شما را به درونِ نافرمانی پرتاب می‌کند و دچار زیانی آشکار می‌شوید.

ألا عباد اللّه؛ لا ترتابوا فتشكّوا، و لا تشكّوا فتكفروا، و لا تكفروا فتندموا، و لا ترخّصوا لأنفسكم فتذهب بكم الرّخص مذاهب الظّلمة فتهلكوا، و لا تداهنوا فی الحقّ، إذا ورد علیكم و عرفتموه، فیهجم بكم الإدهان علی المعصیة، فتخسروا خسرانا مبینا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۶
منابع (۳)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 45 الحدیث 6. عن (عدة من أصحابنا)، عن احمد ابن محمد بن خالد، عن أبیه، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی ج 2 ص 399 الحدیث 2. عن (عدة من أصحابنا)، عن سهل بن زیاد، عن علی بن أسباط، عن أبی إسحاق الخراسانی، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 105. مرسلا.و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 340. من كتاب الهیثمی الذی جمعه فی الخوارج.مرسلا عن عیسی بن دأب، عن علی علیه السّلام. و فی جمهرة الإسلام، مصوّرة عن نسخة مخطوطة ص 91 ب. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 328. مرسلا.و فی المعیار و الموازنة ص 281. مرسلا. و فی أمالی المفید ص 206 الحدیث 38.عن احمد بن محمد، عن أبیه محمد بن الحسن بن الولید القمی، عن محمد بن الحسن الصفار، عن العباس بن معروف، عن علی بن مهزیار، (عن علی بن حدید)، عن أبی إسحاق الخراسانی، عن علی علیه السّلام. و فی منیة المرید ص 147. مرسلا. و فی مشكاة الأنوار ص 244. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 610. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. ورد فی تحف العقول ص 105. مرسلا. و فی جمهرة الإسلام، مصوّرة عن نسخة مخطوطة ص 91 ب. مرسلا.
  3. ورد فی المصدرین السابقین، و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 610. مرسلا.و فی المعیار و الموازنة ص 281. مرسلا. باختلاف.

بندگان خدا! دوراندیشی آن است که از خدا پروا داشته باشید، و مایهٔ در امان ماندن از گناه آن است که فریبِ بردباری خدا را نخورید.

عباد اللّه؛ إنّ من الحزم أن تتّقوا اللّه، و إنّ من العصمة أن لا تغترّوا باللّه.

منابع (۲)
  1. الثّقة. ورد فی جمهرة الإسلام. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 340. من كتاب الهیثمی الذی جمعه فی الخوارج. مرسلا عن عیسی بن دأب، عن علی علیه السّلام.
  2. و إنّ من الحقّ أن تتفقّهوا، و من الفقه أن لا تغترّوا. ورد فی المصدرین السابقین. و تحف العقول. و المعیار و الموازنة. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 45 الحدیث 6. عن (عدة من أصحابنا)، عن احمد بن محمد بن خالد، عن أبیه، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 328. مرسلا. و فی منیة المرید ص 147. مرسلا. و فی مشكاة الأنوار ص 244. مرسلا. باختلاف.

بندگان خدا! خیرخواه‌ترینِ مردم برای خودش، فرمان‌بردارترینِ آنان از پروردگارش است؛ و خیانت‌کارترینِ آنان به خودش، نافرمان‌ترینِ آنان در برابرِ پروردگارش است.

عباد اللّه؛ إنّ أنصح النّاس لنفسه أطوعهم لربّه، و إنّ أغشّهم لنفسه أعصاهم لربّه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۶
منابع (۱)
  1. إنّ أنصح... أنصحهم لنفسه، و... و إنّ أغشّ... أغشّهم لنفسه، و... ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 229 الحدیث 139. مرسلا.

تشویق امام (ع) به فرمان‌برداری از خدا و خواستنِ یقین از او

بندگان خدا! هر کس از خدا فرمان ببرد، در امان می‌ماند و به راهِ درست می‌رسد؛ و هر کس نافرمانیِ او را بکند، نومید و پشیمان می‌شود.

عباد اللّه؛ إنّ من یطع اللّه یأمن و یرشد، و من یعصه یخب و یندم.

بندگان خدا! از خدا یقین (باوری که شک در آن نیست) بخواهید، که یقین سرآمدِ دین است؛ و با اشتیاق از او عافیت و تندرستی بخواهید، که بزرگ‌ترین نعمت عافیت است، پس آن را برای دنیا و آخرت غنیمت بشمارید؛ و با اشتیاق از او توفیق بخواهید، که توفیق پایه‌ای استوار است.

عباد اللّه؛ سلوا اللّه الیقین، فإنّ الیقین رأس الدّین؛ و ارغبوا إلیه فی العافیة، فإنّ أعظم النّعمة العافیة، فاغتنموها للدّنیا و الآخرة؛ و ارغبوا إلیه فی التّوفیق، فإنّه أسّ وثیق.

منابع (۱)
  1. أجلّ النّعم. ورد فی كتاب التمحیص ص 61. مرسلا.

و بدانید ای بندگان خدا، بهترین چیزی که همراهِ دل می‌شود یقین است، و بهترینِ یقین تقواست، و برترینِ کارهای حق، کارِ نیک است، و برترینِ کارهای نیک، واجب‌های قطعیِ آن است، و بدترینِ کارها، چیزهای نوساخته در دین است.

و اعلموا، عباد اللّه، أنّ خیر ما لزم القلب الیقین، و أحسن الیقین التّقی، و أفضل أمور الحقّ الحسنی، و أفضل أمور الحسنی عزائمها، و شرّها محدثاتها.

منابع (۱)
  1. و عوازم الأمور أفضلها. ورد فی المعیار و الموازنة ص 282. مرسلا. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 340. من كتاب الهیثمی الذی جمعه فی الخوارج. مرسلا عن عیسی بن دأب، عن علی علیه السّلام. باختلاف.

و هر چیزِ نوساخته‌ای، بدعت (نوآوری در دین) است، و هر کس چیزی نو در دین بیاورد، بدعت‌گذار است، و هر بدعتی گمراهی است؛ و هر کس بدعتی بگذارد، دین را تباه کرده است.

و كلّ محدثة بدعة، و كلّ محدث مبتدع، و كلّ بدعة ضلالة؛ و من ابتدع فقد ضیّع.

و هیچ بدعت‌گذاری بدعتی پدید نیاورد مگر آنکه با آن، سنتی (روش پیامبر) را ترک کرد.

و ما أحدث محدث بدعة إلاّ ترك بها سنّة.

و با بدعت‌هاست که سنت‌ها ویران می‌شوند.

و بالبدع تهدم السّنن.

معنای حقیقیِ زیان‌کار و رشک‌بردنی از دیدگاه امام (ع)

ای مردم! از دروغ بپرهیزید؛ چرا که هر امیدواری در پیِ خواستهٔ خود می‌رود، و هر ترسنده‌ای می‌گریزد. زیان‌کار کسی است که به خودش زیان بزند؛ و رشک‌بردنی کسی است که دینش برایش سالم بماند، و یقینش نیکو شود، و عمرش را در فرمان‌برداری از پروردگارش به پایان برساند؛ و خوشبخت کسی است که از سرگذشتِ دیگران پند بگیرد؛ و بدبخت کسی است که فریبِ خواهشِ نفس (خواسته‌ای که آدم را از راهِ درست بیرون می‌برد) و فریب‌کاری‌های خود را بخورد.

أیّها النّاس؛ إیّاكم و الكذب، فإنّ كلّ راج طالب، و كلّ خائف هارب؛ و المغبون من غبن نفسه، و المغبوط من سلم له دینه، و حسن یقینه، و أنفد عمره فی طاعة ربّه، و السّعید من وعظ بغیره، و الشّقیّ من انخدع لهواه و غروره.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۶
منابع (۴)
  1. ورد فی المعیار و الموازنة ص 282. مرسلا. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 340. عن كتاب الهیثمی الذی جمعه فی الخوارج، مرسلا عن عیسی بن دأب، عن علی علیه السّلام. و فی المحاسن ج 1 ص 387 الحدیث 260. البرقی، عن أبیه، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی غرر الحكم ج 1 ص 30 الحدیث 902. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 45 الحدیث 6. عن (عدة من أصحابنا)، عن احمد بن محمد بن خالد، عن أبیه، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی جمهرة الإسلام، مصوّرة عن نسخة مخطوطة ص 91 ب. مرسلا. و فی تحف العقول ص 105.مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 329. مرسلا. و فی كتاب التمحیص ص 61.مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 19. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 610. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. دینه. ورد فی المحاسن. بالسند السابق. و تحف العقول. و جواهر المطالب.و المعیار و الموازنة. و البدایة و النهایة. و المستدرك لكاشف الغطاء. و كتاب التمحیص. باختلاف بین المصادر. و ورد عمره فی غرر الحكم ج 1 ص 227 الحدیث 126. مرسلا.
  3. قوی. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 46 الحدیث 1332. مرسلا.
  4. ورد فی تحف العقول. و جواهر المطالب. و كتاب التمحیص. و المستدرك لكاشف الغطاء. و فی غرر الحكم ج 1 ص 227 الحدیث 126. مرسلا. باختلاف.

نهی از ریاکاری و همنشینی با پیروان هوس

و بدانید ای بندگان خدا، که اندکی ریاکاری هم شرک است، و خالص کردنِ عمل از نیرومندیِ یقین است؛ و هوس به سوی آتش می‌کشاند.

و اعلموا، عباد اللّه، أنّ یسیر الرّیاء شرك، و أنّ إخلاص العمل من قوّة الیقین؛ و الهوی یقود إلی النّار.

منابع (۳)
  1. ورد فی تحف العقول ص 105. مرسلا. و فی جمهرة الإسلام، مصوّرة عن نسخة مخطوطة ص 91 ب. مرسلا.
  2. أدنی. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 215 الحدیث 14. مرسلا.
  3. و إنّ الإخلاص من العمل و الإیمان. ورد فی البدایة و النهایة ج 7 ص 340.من كتاب الهیثمی الذی جمعه فی الخوارج. مرسلا عن عیسی بن دأب، عن علی علیه السّلام.

و از همنشینی با پیروانِ هوس بپرهیزید؛ زیرا این کار ایمان را از یاد می‌برد، و شیطان را حاضر می‌کند، و به هر گمراهی و تجاوزی فرامی‌خواند.

و إیّاكم و مجالسة أهل الهوی فإنّها منساة للإیمان، و محضرة للشّیطان، و تدعو إلی كلّ غیّ و عدوان.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۶
منابع (۴)
  1. ورد فی تحف العقول. و جمهرة الإسلام. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 329.مرسلا. و المستدرك لكاشف الغطاء. و فی غرر الحكم ج 1 ص 47 الحدیث 1348.مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 282. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. ورد فی جواهر المطالب. و المعیار و الموازنة. باختلاف.
  3. أهل اللّهو فإنّها تنسی القرآن. ورد فی المصدرین السابقین. و البدایة و النهایة.و فی نثر الدر ج 1 ص 317. مرسلا.
  4. و یحضرها الشّیطان. ورد فی البدایة و النهایة، و نثر الدر، و المعیار و الموازنة.و ورد و قائدة إلی طاعة الشّیطان فی غرر الحكم ج 2 ص 767 الحدیث 149. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 487. مرسلا.

و «اَلنَّسِیءُ زِیادَةٌ فِی الْکُفْرِ» جابه‌جا کردنِ ماه‌های حرام، افزونی در کفر است.

و اَلنَّسِیءُ زِیادَةٌ فِی الْكُفْرِ .

منابع (۱)
  1. التوبة/ 37.

سرانجامِ کارهای نافرمانان از دیدگاه امام (ع)

و کارهای نافرمانان، خشمِ خدای رحمان را فرامی‌خواند، و خشمِ خدای رحمان به سوی آتش می‌کشاند.

و أعمال العصاة تدعو إلی غضب الرّحمن، و سخط الرّحمن یدعو إلی النّار.

و هم‌صحبتی با زنان، بلا را فرامی‌خواند و دل‌ها را منحرف می‌کند؛ و خیره نگریستن به آنان، نورِ دیدگانِ دل را می‌رباید؛ و نگاهِ دزدانه به آنان، از دام‌های شیطان است.

و محادثة النّساء تدعو إلی البلاء، و تزیغ القلوب، و الرّمق لهنّ یخطف نور أبصار القلوب، و لمح العیون إلیهنّ من مصائد الشّیطان.

و همنشینی با فرمانروا، آتش‌ها را شعله‌ور می‌سازد.

و مجالسة السّلطان تهیّج النّیران.

منابع (۱)
  1. الظّالمین. ورد فی جمهرة الإسلام، مصوّرة عن نسخة مخطوطة ص 91 ب. مرسلا.

گوش کنید ای بندگان خدا! راست بگویید، که خدا با راست‌گویان است؛ و از دروغ دوری کنید، که دروغ از ایمان به دور است.

ألا، عباد اللّه؛ اصدقوا فإنّ اللّه مع الصّادقین، و جانبوا الكذب فإنّه مجانب للإیمان.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۶
منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی المحاسن ج 1 ص 451 الحدیث 442. البرقی، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمرو الیمانی، عمن ذكره، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الزهد ص 48 الحدیث 4. عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمرو الیمانی، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 341. عن كتاب الهیثمی الذی جمعه فی الخوارج. مرسلا عن عیسی بن دأب، عن علی علیه السّلام. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 329. مرسلا. فی المعیار و الموازنة ص 282. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 32 الحدیث 993. مرسلا. و فی من لا یحضره الفقیه ج 1 ص 132 الباب 29 الحدیث 113. مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 317. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 220. عن أبی علی الحسن بن محمد ابن الحسن بن علی الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن احمد بن محمد بن الحسن، عن أبیه، عن محمد بن الحسن الصفار، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن الحسن بن محبوب، عن علی بن أبی حمزة البطائنی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی تحف العقول ص 106. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 199.مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 19. مرسلا. باختلاف.

حالِ راست‌گو و دروغ‌گو و سرانجامِ کارِ آنان از دیدگاه امام (ع)

بدانید که راست‌گو بر لبهٔ رهایی و بزرگواری است، و دروغ‌گو بر لبهٔ پرتگاه و خواری است.

ألا و إنّ الصّادق علی شفا منجاة و كرامة، و الكاذب علی شرف مهواة و مهانة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۶
منابع (۴)
  1. ورد فی المحاسن ج 1 ص 451 الحدیث 442. البرقی، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمرو الیمانی، عمن ذكره، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الزهد ص 48 الحدیث 4. عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمرو الیمانی، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 341. عن كتاب الهیثمی الذی جمعه فی الخوارج، مرسلا عن عیسی بن دأب، عن علی علیه السّلام. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 329. مرسلا. فی المعیار و الموازنة ص 282. مرسلا. و فی من لا یحضره الفقیه ج 1 ص 132 الباب 29 الحدیث 113.مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 220. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن ابن علی الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد ابن محمد، عن أبی الحسن احمد بن محمد بن الحسن، عن أبیه، عن محمد بن الحسن الصفار، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن الحسن بن محبوب، عن علی ابن أبی حمزة البطائنی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی تحف العقول ص 106. مرسلا. و فی علل الشرائع ص 247 الباب 182 الحدیث 1.الصدوق، عن أبیه، عن سعد بن عبد اللّه، عن إبراهیم بن مهزیار، عن أخیه علی، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمرو، مرفوعا إلی علی علیه السّلام.
  2. شرف. ورد فی متن بهج الصباغة ج 10 ص 47.
  3. شفا. ورد فی المصدر السابق.
  4. هوان و هلكة. ورد فی المحاسن. و البدایة و النهایة. و أمالی الطوسی. بالأسانید السابقة. و فی جواهر المطالب. و المعیار و الموازنة. و تحف العقول. و فی جمهرة الإسلام، مصوّرة عن نسخة مخطوطة ص 91 ب. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 199. مرسلا. باختلاف.

تشویق به گفتنِ حق و عمل کردن به آن

هشیار باشید! حق را بگویید تا به آن شناخته شوید، و به حق عمل کنید تا از اهلِ آن باشید.

ألا و قولوا الحقّ‌تعرفوا به، و اعملوا به تكونوا من أهله.

منابع (۱)
  1. الخیر. ورد فی المحاسن ج 1 ص 78 الحدیث 42. البرقی، عن محمد بن عیسی ابن یقطین، عن یونس بن عبد الرحمن، عن أبی الحسن الإصفهانی، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی ص 451 الحدیث 442. البرقی، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمرو الیمانی، عمن ذكره، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الزهد ص 48 الحدیث 4. عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمرو الیمانی، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی من لا یحضره الفقیه ج 1 ص 132 الباب 29 الحدیث 113. مرسلا. و فی علل الشرائع ص 247 الباب 182 الحدیث 1. الصدوق، عن أبیه، عن سعد بن عبد اللّه، عن إبراهیم بن مهزیار، عن أخیه علی، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمرو، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و ورد تعلّموا العلم... فی سنن الدارمی ج 1 ص 82. عن عثمان بن عمر، عن عمر بن یزید، عن أوفی بن دلهم، عن علی علیه السّلام. و فی الزهد لأحمد بن حنبل ص 162. عن عبد اللّه، عن أبیه، عن وكیع، عن عمر بن السعدی، عن أوفی بن دلهمة العدوی، عن علی علیه السّلام. و فی العسل المصفی ج 1 ص 222 الحدیث 131. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 370. مرسلا. و فی ج 6 ص 138. مرسلا. و فی كتاب الرقة ص 16 الحدیث 5.عن أبی محمد عبد اللّه بن عبد الرحمن بن احمد بن صابر السلمی، عن الشریف أبی القاسم علی بن إبراهیم بن العباس الحسینی، عن رشا بن نظیف بن ما شاء اللّه المقری، عن إسماعیل بن محمد الضراب، عن احمد بن مروان، عن محمد بن عبد العزیز الدینوری، عن أبیه، عن وكیع، عن عمر بن منبه، عن أوفی بن دلهم، عن علی علیه السّلام. و فی المجالسة و جواهر العلم ج 1 ص 272 الحدیث 281. عن محمد بن عبد العزیز الدینوری، عن أبیه، عن وكیع، عن عمرو بن منبه، عن أوفی ابن دلهم، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.

و امانت را به کسی که شما را بر آن امین دانسته است، بازگردانید.

و أدّوا الأمانة إلی من ائتمنكم علیها.

منابع (۱)
  1. الأمانات. ورد فی جمهرة الإسلام، مصوّرة عن نسخة مخطوطة ص 91 ب.مرسلا. و فی تاریخ الخلفاء ج 1 ص 70. مرسلا.

و با خویشاوندان پیوند برقرار کنید، هرچند از شما ببرند؛ و به کسی که شما را محروم کرده است، بخشش و نیکی کنید.

و صلوا الأرحام و لو قطعوكم؛ و عودوا بالفضل علی من حرمكم.

و هرگاه پیمان بستید، وفا کنید.

و إذا عاهدتم فأوفوا.

و هرگاه داوری کردید، به عدالت رفتار کنید.

و إذا حكمتم فاعدلوا.

و هرگاه به شما ستم شد، شکیبایی کنید.

و إذا ظلمتم فاصبروا.

و هرگاه به شما بدی شد، ببخشید و درگذرید، همان‌گونه که دوست دارید از شما درگذرند.

و إذا أسیء إلیكم فاعفوا و اصفحوا كما تحبّون أن یعفی عنكم.

و به پدران بر یکدیگر فخر نفروشید، «وَ لا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِیمانِ» و یکدیگر را با لقب‌های زشت صدا نزنید؛ چه بد است نامِ نافرمانی و گناه پس از ایمان.

و لا تفاخروا بالآباء، وَ لا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِیمانِ .

منابع (۱)
  1. الحجرات/ 11.

هشیار باشید! یکدیگر را ستایش نکنید، با هم شوخی نکنید، با هم جدل نکنید، بر یکدیگر خشم نگیرید، بر هم فخر نفروشید، «وَ لا یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً» و از یکدیگر غیبت نکنید؛ آیا کسی از شما دوست دارد که گوشت برادر مرده‌اش را بخورد؟

ألا و لا تمادحوا، و لا تمازحوا، و لا تماروا، و لا تغاضبوا، و لا تباذخوا، وَ لا یَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ یَأْكُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً .

منابع (۱)
  1. الحجرات/ 12. و وردت الفقرات فی المحاسن ج 1 ص 78 الحدیث 42. البرقی، عن محمد بن عیسی بن یقطین، عن یونس بن عبد الرحمن، عن أبی الحسن الإصفهانی، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی ص 452 الحدیث 442. البرقی، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمرو الیمانی، عمن ذكره، عن علی علیه السّلام. و فی الغارات ص 436. عن عبد الرحمن بن نعیم، عن أشیاخ من قومه، عن علی علیه السّلام. و فی الزهد لأحمد بن حنبل ص 162. عن عبد اللّه، عن أبیه، عن وكیع، عن عمر بن السعدی، عن أوفی بن دلهمة

نهی از حسادت و کینه‌توزی

به یکدیگر حسادت نورزید؛ زیرا حسادت ایمان را می‌خورد، همان‌گونه که آتش هیزم را می‌خورد. و با هم کینه‌توزی نکنید، که کینه‌توزی از ریشه می‌تراشد (دین را نابود می‌کند).

و لا تحاسدوا فإنّ الحسد یأكل الإیمان كما تأكل النّار الحطب. و لا تباغضوا فإنّها الحالقة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۶

سلام را میان خود رایج کنید، سخنِ خوش بگویید، و سلام و درود را به کسانی که سلام کرده‌اند، بهتر از آن پاسخ دهید.

أفشوا السّلام بینكم، و أطیبوا الكلام، و ردّوا التّحیّة علی أهلها بأحسن منها.

منابع (۱)
  1. فی العالم. ورد فی تحف العقول ص 106. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 329. مرسلا.

و به زنِ بیوه و کودکِ یتیم رحم کنید.

و ارحموا الأرملة و الیتیم.

و به ناتوان، تنگدست، بدهکاران، در راه خدا، درراه‌مانده، درخواست‌کنندگان، در راه آزادیِ بردگان، و مکاتب (برده‌ای که با کار کردن بهای آزادی‌اش را می‌پردازد) کمک کنید.

و أعینوا الضّعیف، و المسكین، و الغارمین، و فی سبیل اللّه، و ابن السّبیل، و السّائلین، و فی الرّقاب، و المكاتب.

و ستمدیده را یاری کنید، حقِ واجب را بپردازید، و در راه خدا جهاد کنید.

و انصروا المظلوم، و أعطوا المفروض، و جاهدوا فی سبیل اللّه.

و از مهمان پذیرایی کنید، به همسایه نیکی کنید، به عیادتِ بیماران بروید، جنازه‌ها را تشییع کنید، و ای بندگان خدا، با هم برادر باشید.

و اقروا الضّیف، و أحسنوا إلی الجار، و عودوا المرضی، و شیّعوا الجنائز، و كونوا عباد اللّه إخوانا.

منابع (۱)
  1. أكرموا. ورد فی الغارات ص 436. عن عبد الرحمن بن نعیم، عن أشیاخ من قومه، عن علی علیه السّلام. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 341. من كتاب الهیثمی الذی جمعه فی الخوارج، مرسلا عن عیسی بن دأب، عن علی علیه السّلام.

و وضو را به خوبی بگیرید، و بر نمازهای پنج‌گانه در وقت‌هایشان پایبند باشید؛ چرا که این نمازها نزد خدای بزرگ و ارجمند جایگاهی بلند دارند، «وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَإِنَّ اللّهَ شاکِرٌ عَلِیمٌ» و هر کس به دلخواه کار نیکی انجام دهد، خدا قدردان و داناست.

و أحسنوا الوضوء، و حافظوا علی الصّلوات الخمس فی أوقاتها، فإنّها من اللّه - جلّ و عزّ - بمكان، وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَإِنَّ اللّهَ شاكِرٌ عَلِیمٌ .

منابع (۱)
  1. البقرة/ 158.

تشویق به همکاری در نیکی و تقوا

«وَ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ» و در نیکی و تقوا (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) با یکدیگر همکاری کنید، و در گناه و تجاوز با هم همکاری نکنید.

وَ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ .

منابع (۱)
  1. المائدة/ 2.

و «اتَّقُوا اللّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلاّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» آن‌گونه که شایستهٔ خداست از او پروا کنید، و نمیرید مگر اینکه مسلمان باشید.

و اتَّقُوا اللّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلاّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ .

منابع (۱)
  1. آل عمران/ 102. و وردت الفقرات فی البدایة و النهایة ج 7 ص 341. من كتاب الهیثمی الذی جمعه فی الخوارج. مرسلا عن عیسی بن دأب، عن علی علیه السّلام. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 329. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 283. مرسلا. و فی تحف العقول ص 106. مرسلا. و فی كتاب الزهد ص 48 الحدیث 4. عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمرو الیمانی، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی نثر الدر ج 1 ص 317. مرسلا. و فی جمهرة الإسلام، مصوّرة عن نسخة مخطوطة ص 91 ب. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 200. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 19. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

بندگان خدا! بدانید که آرزوی دراز خرد را به فراموشی می‌اندازد، یادِ خدا را از دل می‌برد، وعده را دروغ از آب درمی‌آورد، به غفلت وا‌می‌دارد، و حسرت به بار می‌آورد؛ پس آرزوی دراز را دروغ بشمارید و به آن اعتماد نکنید، زیرا فریب است و صاحبش فریب‌خورده است.

و اعلموا، عباد اللّه، أنّ الأمل یسهی العقل، و ینسی الذّكر، و یكذب الوعد، و یحثّ علی الغفلة، و یورث الحسرة؛ فأكذبوا الأمل و لا تثقوا به، فإنّه غرور، و صاحبه مغرور.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۶
منابع (۴)
  1. ورد فی تحف العقول ص 107. مرسلا.
  2. ورد فی جواهر المطالب و المعیار و الموازنة. و تحف العقول. و جمهرة. و فی الجوهرة ص 80. مرسلا. و فی الغارات ص 436. عن عبد الرحمن بن نعیم، عن أشیاخ من قومه، عن علی علیه السّلام. و تاریخ الخلفاء ج 1 ص 70. مرسلا. باختلاف.
  3. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 113 الحدیث 104. مرسلا. باختلاف یسیر.
  4. موزور. ورد فی تحف العقول ص 107. مرسلا بعبارة مأزور. و الصحیح ما أوردناه؛ و یؤیدنا فی ذلك المحقق المحمودی.

اصول روابط اجتماعی

مردم! هر کس از برادرش جوانمردی، دینداریِ استوار و درستیِ راه و روش دیده است، هرگز نباید سخنان مردم را دربارهٔ او بشنود؛ و هر کس ظاهرش نیکو باشد، ما به باطنش امیدوارتریم. هشیار باشید! مبادا یقینِ شما را به شک برگرداند.

أیّها النّاس؛ من عرف من أخیه مروءة، [و] وثیقة دین، و سداد طریق، فلا یسمعنّ فیه أقاویل النّاس، و من حسنت علانیته فنحن لسریرته أرجی. ألا لا یردّنّ یقینكم شكّا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۱
منابع (۳)
  1. ورد فی دستور معالم الحكم ص 28. مرسلا.
  2. الرّجال. ورد فی نسخة العام 400 ص 163. و نسخة ابن المؤدب ص 116.و هامش نسخة الآملی ص 113. و نسخة الإسترابادی ص 184. و نسخة عبده ص 311. و نسخة الصالح ص 198. و نسخة العطاردی ص 160.
  3. ورد فی دستور معالم الحكم ص 139. مرسلا. و فی عین الأدب و السیاسة ص 264.مرسلا.

بدانید که گاه تیرانداز تیر می‌اندازد و تیرها به خطا می‌روند، و سخن نیز از سرِ دشمنی دگرگون می‌شود؛ ولی باطلِ آن سخن نابود می‌شود، و خدا شنوا و گواه است.

أما إنّه قد یرمی الرّامی، و تخطئ السّهام، و یحیل الكلام علی طریق الشّنآن، و باطل ذلك یبور، و اللّه سمیع و شهید.

منابع (۲)
  1. یحیك. ورد فی نسخة العام 400 ص 163. و نسخة ابن المؤدب ص 116. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 164. و هامش نسخة الآملی ص 113. و نسخة ابن النقیب ص 119. و نسخة عبده ص 311.
  2. ورد فی عین الأدب و السیاسة ص 264. مرسلا.

فاصلهٔ میان حق و باطل

بدانید که میان حق و باطل، جز چهار انگشت فاصله نیست.

أما و إنّه لیس بین الحقّ و الباطل إلاّ أربع أصابع.

از امام دربارهٔ معنای این سخنش پرسیدند.

فسئل عن معنی قوله هذا.

امام (ع) انگشتانش را به هم چسباند و میان گوش و چشمش گذاشت؛ سپس فرمود:

فجمع علیه السّلام بین أصابعه و وضعها بین أذنه و عینه. ثم قال:

باطل این است که بگویی: «با گوشم شنیدم»، و حق این است که بگویی: «با چشمم دیدم».

الباطل أن تقول سمعت بأذنی، و الحقّ أن تقول رأیت بعینی.

منابع (۲)
  1. ورد فی عین الأدب و السیاسة ص 264. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 139. مرسلا.
  2. ورد فی المصدرین السابقین.

و اندیشیدن و ژرف‌نگری، مانند دیدن با چشم‌ها نیست؛ زیرا گاه چشم‌ها به صاحبانشان دروغ می‌گویند، اما عقل به کسی که از او خیرخواهی و راهنمایی بخواهد، خیانت نمی‌کند.

[و] لیست الرّویّة كالمعاینة مع الأبصار؛ فقد تكذب العیون أهلها، و لا یغشّ العقل من استنصحه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۸۱
منابع (۲)
  1. الرّؤیة بالأبصار. ورد فی نسخة ابن أبی الحدید ج 19 ص 173. و نسخة الإسترابادی ص 583. باختلاف یسیر.
  2. انتصحه. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 583.

سپس فرمود:

[ثم قال:]

ای بندهٔ خدا! در عیب‌جویی از کسی به خاطر گناهش شتاب نکن، که شاید آمرزیده شده باشد. و از گناه کوچک بر خود آسوده‌خاطر مباش، که شاید بر آن عذاب شوی.

یا عبد اللّه، لا تعجل فی عیب أحد بذنبه، فلعلّه مغفور له. و لا تأمن علی نفسك صغیر معصیة فلعلّك معذّب علیه.

منابع (۲)
  1. (**) من: یا عبد اللّه. إلی: النّاس أكبر. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 140.
  2. عبد. ورد فی المصدر السابق. و نسخة ابن المؤدب ص 116. و نسخة الآملی ص 112. و نسخة العام 550 ص 76 أ.

پس هر یک از شما که از عیب دیگری آگاه شد، به خاطر عیبی که از خودش می‌داند، دست نگه دارد؛ و باید شکرگزاری بر اینکه از گرفتاریِ دیگران در امان مانده، او را به خود مشغول سازد.

فلیكفف من علم منكم عیب غیره لما یعلم من عیب نفسه، و لیكن الشّكر شاغلا له علی معافاته ممّا ابتلی به غیره.

نهی از افشای عیب‌های دیگران

تنها شایستهٔ پاک‌دامنان و کسانی که به لطف خدا تندرست و در امان مانده‌اند، این است که به اهل گناه و نافرمانی رحم کنند، و شکرِ این عافیت و سلامت بر آنان چیره باشد و میان آنان و گنهکاران مانع شود؛ پس چه رسد به عیب‌جویی که از برادرش عیب گرفت و او را به خاطر گرفتاری‌اش سرزنش کرد!

و إنّما ینبغی لأهل العصمة، و المصنوع إلیهم فی السّلامة، أن یرحموا أهل الذّنوب و المعصیة، و یكون الشّكر علی معافاتهم هو الغالب علیهم، و الحاجز لهم عنهم؛ فكیف بالعائب الّذی عاب أخاه، و عیّره ببلواه؟!.

منابع (۲)
  1. لأهل. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 583.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 301 الحدیث 41. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 119. مرسلا.

مگر به یاد نیاورد کجا خدا گناهانی از او را پوشانده که بزرگ‌تر از گناهی است که برادرش را به آن عیب گرفت؟!

أ ما ذكر موضع ستر اللّه علیه من ذنوبه ما هو أعظم من الذّنب الّذی عابه به؟!.

و چگونه او را به گناهی سرزنش می‌کند که خودش نیز مانند آن را انجام داده است؟

و كیف یذمّه بذنب قد ركب مثله؟.

و اگر دقیقاً همان گناه را انجام نداده باشد، در کارهای دیگر که از آن گناه بزرگ‌تر است، خدای برتر را نافرمانی کرده است.

فإن لم یكن ركب ذلك الذّنب بعینه فقد عصی اللّه - تعالی - فیما سواه ممّا هو أعظم منه.

به خدا سوگند، اگر در گناه بزرگ نافرمانیِ خدا را نکرده باشد و در گناه کوچک نافرمانی کرده باشد، همین گستاخیِ او در عیب‌جویی از مردم بزرگ‌تر است.

و أیم اللّه، لئن لم یكن عصاه فی الكبیر، و عصاه فی الصّغیر، لجرأته علی عیب النّاس أكبر.

سخنم را می‌گویم و از خدا برای خودم و برای شما آمرزش می‌خواهم.

أقول قولی و أستغفر اللّه لی و لكم.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول للحرانی ص 107. مرسلا.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۴، صفحهٔ ۱۰۳. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن