کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

نامه‌هانامه ۷۹۵۰ دقیقه خواندن

سرگذشت امت، برای خواندن در هر جمعه

نامه‌ای از امام (ع) که دستور داد هر جمعه برای مردم خوانده شود

پس از افتادن مصر به دست عمرو بن عاص و کشته‌شدن محمد بن ابی‌بکر، گروهی از امام دربارهٔ ابوبکر و عمر و عثمان پرسیدند. امام خشمگین شد و گفت: مگر اکنون وقت پرسیدن از چیزی است که به شما ربطی ندارد؟ مصر گشوده شده و شیعیانش کشته شده‌اند! سپس ده تن از یاران مورد اعتمادش (اصبغ بن نباته، ابوالطفیل، زرّ بن حبیش، جویریة بن مسهر، کمیل بن زیاد و دیگران) را نزد خود خواند و نامه‌ای به آنان سپرد تا منشی‌اش عبیدالله بن ابی‌رافع هر جمعه آن را برای شیعیان بخواند. نامه ماجرای بعد از پیامبر، سقیفه، بیعت با ابوبکر و حق خود امام را شرح می‌دهد.

خطاب به: شیعیان امام (مؤمنان و مسلمانان کوفه)، از راه ده یار مورد اعتمادش

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: نامهٔ ۶۲، خطبهٔ ۲۶، حکمت ۴۶۵، حکمت ۴۶۷، حکمت ۱۹۰، خطبهٔ ۳۷، خطبهٔ ۱۷۲، حکمت ۱۶۶، …

روی خط زمان
بخش‌های این متن (۵۲)
  1. نام بردنِ امام (ع) از ده تن از یاران مورد اعتمادش و سپردن نامه به آنان
  2. معنای شیعه و برتری آنان
  3. توصیف حال عرب پیش از بعثت پیامبر (ص)
  4. لطف و بخشش پیامبر (ص) بر امت عرب
  5. آیه‌هایی که دربارهٔ قریش و عرب نازل شده است
  6. حال مسلمانان پس از وفات پیامبر (ص)
  7. چگونگیِ درخواستِ خلافت از سوی انصار (یارانِ پیامبر از مردمِ مدینه)
  8. تناقض‌ها در منطقِ مدعیان خلافت
  9. تأکید امام بر پایبندیِ کامل به پیمان و وصیت پیامبر (ص)
  10. مخالفت اولی و دومی با فرمان پیامبر (ص)
  11. علتِ پذیرفتن بیعت با ابوبکر
  12. سرگردانیِ مردم پیش از بیعتِ امام با ابوبکر
  13. توافق‌های میان ابوبکر و عمر
  14. پافشاری عمر بر دور کردن خلافت از امام (ع)
  15. تناقض در ادعاها دربارهٔ شیوهٔ خلافت
  16. استدلال امام (ع) در برابر ابوبکر و سخن گفتن با قریش
  17. تناقض در استدلال برای خلافت
  18. دلایل سزاوارتر بودنِ امام (ع) به خلافت نسبت به دیگران
  19. تأکید امام (ع) بر فرمان صریحی که در روز غدیر دربارهٔ او آمد
  20. چراییِ همدستی برای گرفتن خلافت از او (ع)
  21. تأکید او (ع) بر اینکه بیعتش با عثمان به اجبار بوده است
  22. تهمتِ دشمنان به او (ع) دربارهٔ حرص بر فرمانروایی
  23. مبهوت ماندنِ دشمنان در برابر منطق او (ع)
  24. نفرین او (ع) بر کسانی که در غصبِ حقش به او ستم کردند
  25. علت تأخیر او (ع) در مطالبهٔ حقش
  26. اندوه و رنجی که امام (ع) می‌کشید
  27. چگونگی کشته شدن عثمان از زبان امام (ع)
  28. حال عثمان و مردم از زبان امام (ع)
  29. هم‌نظر شدن مردم بر امام (ع) و دلیل پذیرفتن خلافت
  30. حقیقتِ حال طلحه و زبیر و دلیل پیمان‌شکنی آنان از زبان امام (ع)
  31. برخی تکلیف‌های دینی که زنان انجام نمی‌دهند، از زبان امام (ع)
  32. بازداشتنِ او (ع) از فرمان‌برداری از زنان بی‌آزمودن
  33. برخی از ویژگی‌های زنان و سفارشِ او (ع) به مدارا با آنان
  34. شکستنِ حرمتِ همسرِ پیامبر (ص) به دستِ طلحه و زبیر
  35. سرانجامِ سرکشی و پیمان‌شکنی و نیرنگ
  36. آنچه یارانِ جمل با مردمِ بصره کردند
  37. رفتار طلحه و زبیر با عثمان بن حنیف
  38. حکم کسی که مسلمانی را بی‌گناه بکشد
  39. سرانجامِ طلحه و زبیر و عایشه
  40. گفت‌وگوهای امام (ع) با طلحه و زبیر
  41. حال‌وروز عایشه و نامهٔ او به امام (ع)
  42. تلاش‌های امام (ع) برای بستنِ راه بهانه بر معاویه
  43. روشنگری امام (ع) دربارهٔ نیرنگ معاویه در بالا بردن قرآن
  44. بهانه‌هایی که برای نجنگیدن با معاویه آورده شد
  45. سرانجام کارها اگر مردم از امام اطاعت می‌کردند
  46. حقیقت معاویه و یارانش
  47. آشکار بودنِ بدی‌های معاویه و یارانش
  48. تشویق به پیروی از امام (ع) و نتیجهٔ اطاعت از او
  49. فراخوان به آمادگی برای جنگ و توصیف دشمنان
  50. پیامدهای به دست گرفتنِ کارِ امت به دستِ معاویه
  51. برانگیختنِ مردم به جهاد (پیکار در راهِ خدا) با معاویه و پیروانش
  52. فرجامِ کسی که از جهاد در راهِ خدا بدش می‌آید

این نامه زمانی نوشته شد که از او دربارهٔ ابوبکر و عمر و عثمان پرسیدند؛ و این پس از چیرگی عمرو عاص بر مصر و کشته شدن محمد بن ابی‌بکر بود.

و ذلك لمّا سألوه عن أبی بكر و عمر و عثمان؛ و ذلك بعد غلبة عمرو بن العاص علی مصر، و قتل محمد بن أبی بكر.

امام (ع) خشمگین شد و فرمود:

فغضب علیه السّلام، و قال:

آیا بی‌کار شده‌اید که از چیزی بپرسید که به کارتان نمی‌آید، در حالی که مصر به دست دشمن افتاده، شیعیانم در آنجا کشته شده‌اند و معاویه بن حدیج، محمد بن ابی‌بکر را کشته است؟!

أو قد تفرّغتم للسّؤال عمّا لا یعنیكم و هذه مصر قد افتتحت، و شیعتی بها قد قتلت؛ و قتل معاویة بن حدیج محمّد بن أبی بكر.

چه مصیبتی! چقدر مصیبتم در مرگ محمد بزرگ است!

فیا لها من مصیبة. ما أعظم مصیبتی بمحمّد؛

به خدا سوگند، او برایم درست مانند یکی از پسرانم بود.

فو اللّه ما كان إلاّ كبعض بنیّ.

پاک است خدا! ما امید داشتیم بر آنچه در دست آن قوم است چیره شویم، که ناگهان آنان بر آنچه در دست ماست چیره شدند!

سبحان اللّه؛ بینا نحن نرجو أن نغلب القوم علی ما فی أیدیهم إذ غلبونا علی ما فی أیدینا!!!.

اگر خدای برتر بخواهد، نامه‌ای برایتان بیرون می‌آورم که پاسخ روشن پرسش شما در آن است؛ و از شما می‌خواهم آنچه را از حقِ من ضایع کرده‌اید پاس بدارید. پس آن را برای شیعیانم بخوانید و یاوران حق باشید.

و إنّی مخرج إلیكم كتابا فیه تصریح ما سألتم إن شاء اللّه - تعالی -؛ و أسألكم أن تحفظوا من حقّی ما ضیّعتم؛ فاقرؤوه علی شیعتی، و كونوا علی الحقّ أعوانا.

نام بردنِ امام (ع) از ده تن از یاران مورد اعتمادش و سپردن نامه به آنان

سپس امام (ع) نویسنده‌اش عبیدالله بن ابی‌رافع را صدا زد و به او فرمود:

ثم دعا علیه السّلام كاتبه عبید اللّه بن أبی رافع فقال له:

ده تن از یاران مورد اعتمادم را نزد من بیاور.

أدخل علیّ عشرة من ثقاتی.

عبیدالله گفت: «ای امیر مؤمنان، آنان را برایم نام ببر.»

فقال: سمّهم لی یا أمیر المؤمنین.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

اصبغ بن نباته، ابوطفیل عامر بن واثله کنانی، زِرّ بن حبیش اسدی، جویریه بن مسهر عبسی، خندف بن زهیر اسدی، حارثه بن مصرف همدانی، حارث بن عبدالله اعور همدانی، چراغِ قبیلهٔ نخع علقمه بن قیس، کمیل بن زیاد و عمیر بن زراره را بیاور.

أدخل أصبغ بن نباتة، و أبا الطّفیل عامر بن وائلة الكنانیّ، و زرّ ابن حبیش الأسدیّ، و جویریّة بن مسهّر العبسیّ، و خندف بن زهیر الأسدیّ، و حارثّة بن مصرف الهمدانیّ، و الحارث بن عبد اللّه الأعور الهمدانیّ، و مصباح النّخع علقمة بن قیس، و كمیل بن زیاد، و عمیر بن زرارة.

وقتی نزد او آمدند، به آنان فرمود:

و لمّا دخلوا علیه قال لهم:

این نامه را بگیرید؛ عبیدالله بن ابی‌رافع هر روز جمعه آن را بخواند و شما گواه باشید. اگر کسی بر ضد شما شورش و جنجال به پا کرد، با کتاب خدا میان خود و او به انصاف داوری کنید.

خذوا هذا الكتاب؛ و لیقرأه عبید اللّه بن أبی رافع و أنتم شهود كلّ یوم جمعة؛ فإن شغب شاغب علیكم فأنصفوه بكتاب اللّه بینكم و بینه.

سپس امام (ع) نامه را بیرون آورد و در آن چنین بود:

[ثم أخرج علیه السّلام الكتاب و فیه:]

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

از بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به شیعیانش از مؤمنان و مسلمانان.

من عبد اللّه علیّ أمیر المؤمنین إلی شیعته من المؤمنین و المسلمین.

و این نامی است که خدای برتر آن را در کتاب خود گرامی داشته است، آنجا که می‌فرماید: «وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْراهِیمَ» (و ابراهیم از شیعیان و پیروان او بود).

و هو اسم شرّفه اللّه - تعالی - فی الكتاب، [إذ] یقول: وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْراهِیمَ .

منابع (۱)
  1. الصافات/ 83.

معنای شیعه و برتری آنان

شما شیعهٔ پیامبر، محمد (ص)، هستید، همان‌گونه که محمد از شیعهٔ ابراهیم است.

و أنتم شیعة النّبیّ محمّد صلّی اللّه علیه و آله، كما أنّ محمّدا من شیعة إبراهیم.

این نامی نیست که ویژهٔ گروهی خاص باشد و کاری نیست که نوپدید و بدعت (نوآوری در دین) باشد.

اسم غیر مختصّ، و أمر غیر مبتدع.

سلام خدا بر شما باد؛ و خدا همان «اَلسَّلامُ الْمُؤْمِنُ» (مایهٔ سلامت و امان‌دهنده) است که به دوستانش از عذاب خوارکننده امان می‌دهد و با عدالت خود بر آنان حکم می‌راند.

و سلام اللّه علیكم، و اللّه هو اَلسَّلامُ الْمُؤْمِنُ أولیاءه من العذاب المهین، الحاكم علیهم بعدله.

منابع (۲)
  1. الحشر/ 23.
  2. ورد فی الغارات ص 200. عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 382. مرسلا. و فی المسترشد ص 409 الحدیث 141. مرسلا عن الشعبی، عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 174. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 174 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 151. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 318. مرسلا. و فی مصادر نهج البلاغة و أسانیده ج 1 ص 391. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

اما بعد، خدای پاک و برتر، محمد (ص) را مژده‌دهنده و هشداردهنده برای جهانیان، گواه و نگهبان بر فرستادگان، امین بر وحی نازل‌شده و گواه بر این امت برانگیخت.

أمّا بعد؛ فإنّ اللّه - سبحانه و تعالی - بعث محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بشیرا و نذیرا للعالمین، و مهیمنا علی المرسلین، و أمینا علی التّنزیل، و شهیدا علی هذه الأمّة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۶۲
منابع (۲)
  1. ورد فی المسترشد ص 409 الحدیث 141. مرسلا عن الشعبی، عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی المصدر السابق. و فی الغارات ص 200. عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 174. مرسلا.و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 318. مرسلا.و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 114. مرسلا.

توصیف حال عرب پیش از بعثت پیامبر (ص)

شما ای گروه عرب، در آن روز بر بدترین دین و در بدترین سرزمین بودید؛

و أنتم معشر العرب یومئذ علی شرّ دین، و فی شرّ دار.

منابع (۳)
  1. معاشر. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 94. عن إبراهیم، عن رجاله، عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی كشف المحجة ص 174 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 151. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 319. مرسلا.
  2. ورد فی شرح ابن أبی الحدید. بالسند السابق. و ناسخ التواریخ. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 114. مرسلا.
  3. حال. ورد فی كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسند السابق. و ورد علی غیر دین فی المستدرك لكاشف الغطاء. و الإمامة و السیاسة.

زانو زده و فرودآمده در میان سنگ‌های خشن، مارهای ناشنوا، بت‌های گمراه‌کننده و خارهای پراکنده در سرزمین‌ها.

متنخّون بین حجارة خشن، و حیّات صمّ، و أوثان مضلّة، و شوك مبثوث فی البلاد.

منابع (۴)
  1. منیخون. ورد فی نسخة العام 400 ص 33. و نسخة ابن المؤدب ص 22. و نسخة نصیری ص 11. و نسخة الآملی ص 23. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 35. و نسخة الإسترابادی ص 32. و نسخة ابن شذقم ص 55. و متن شرح ابن أبی الحدید ج 2 ص 19. و نسخة الصالح ص 68.
  2. علی أحجار. ورد فی كشف المحجة ص 174 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 151. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 319. مرسلا. باختلاف یسیر.
  3. و جنادل. ورد فی ناسخ التواریخ. و فی هامش الغارات ص 200. عن نسخة، عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام.
  4. ورد فی المصدرین السابقین. و كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالأسانید السابقة. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 94. عن إبراهیم، عن رجاله، عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. باختلاف.

آب تیره می‌نوشیدید و خوراک ناگوار و زبر می‌خوردید.

تشربون الماء الكدر، و تأكلون الطّعام الجشب.

منابع (۴)
  1. ورد فی المصادر السابقة.
  2. الأجن. ورد فی كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسند السابق.
  3. ورد فی المصدرین السابقین. و الغارات. و شرح ابن أبی الحدید. بالسندین السابقین. و ناسخ التواریخ.
  4. الخبیث. ورد فی شرح ابن أبی الحدید. بالسند السابق.

خون یکدیگر را می‌ریختید و پیوند خویشاوندی را می‌بریدید.

و تسفكون دماءكم، و تقطعون أرحامكم.

یکی از شما به سگش خوراک می‌داد و فرزندش را می‌کشت، و به دیگری شبیخون می‌زد و وقتی برمی‌گشت، به خودش شبیخون زده بودند.

یغذو أحدكم كلبه، و یقتل ولده، و یغیر علی غیره، فیرجع و قد أغیر علیه.

برخی از شما برخی دیگر را اسیر می‌کردید و اموال یکدیگر را در میان خود به ناحق می‌خوردید.

و یسبی بعضكم بعضا؛ و تأكلون أموالكم بینكم بالباطل.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 200. عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی المسترشد ص 409 الحدیث 141. مرسلا عن الشعبی، عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام. و فی كشف المحجة ص 174 الفصل 155.عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 94. عن إبراهیم، عن رجاله، عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه، عن علی علیه السّلام.و فی معادن الحكمة ج 1 ص 151. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 319.مرسلا. باختلاف یسیر.

بت‌ها در میانتان برپا بود، گناهان به شما بسته و پیچیده بود و راه‌هایتان ناامن بود. عِلهِز (موی شتر و کنهٔ آمیخته با خون) و هَبید (دانهٔ تلخ هندوانهٔ ابوجهل) و مردار و خون می‌خوردید.

الأصنام فیكم منصوبة، و الآثام بكم معصوبة، و سبلكم خائفة. تأكلون العلهز و الهبید و المیتة و الدّم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۶

پس خدای ارجمند و بزرگ با فرستادن محمد (ص) بر شما منت نهاد و او را به سوی شما فرستاد؛ پیامبری «مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ» (از خودتان، که رنج کشیدن شما بر او دشوار است، بر هدایت شما بسیار دلسوز است و با مؤمنان بسیار دلسوز و مهربان است).

فمنّ اللّه - عزّ و جلّ - علیكم بمحمّد صلّی اللّه علیه و آله، فبعثه إلیكم رسولا مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْكُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ .

منابع (۱)
  1. التوبة/ 128.

و خدا در آنچه از کتابش نازل کرده است، فرمود: «هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ» (او کسی است که در میان درس‌نخواندگان، پیامبری از خودشان برانگیخت که آیاتش را بر آنان می‌خواند و پاکشان می‌سازد و به آنان کتاب و حکمت می‌آموزد، هرچند پیش از آن در گمراهی آشکاری بودند).

و قال فیما أنزل من كتابه: هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَ یُزَكِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ إِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ .

منابع (۱)
  1. الجمعة/ 2.

و فرمود: «لَقَدْ مَنَّ اللّهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ» (به راستی خدا بر مؤمنان منت نهاد آنگاه که در میان آنان پیامبری از خودشان برانگیخت).

و قال: لَقَدْ مَنَّ اللّهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ .

منابع (۱)
  1. آل عمران/ 164.

و فرمود: «ذلِکَ فَضْلُ اللّهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ» (این بخشش خداست که به هر کس بخواهد می‌دهد، و خدا صاحب بخشش بزرگ است).

و قال: ذلِكَ فَضْلُ اللّهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ .

منابع (۱)
  1. الجمعة/ 3.

لطف و بخشش پیامبر (ص) بر امت عرب

پس فرستاده‌ای که به سوی شما آمد، از خودتان و به زبان خودتان بود؛ و شما چهره و تیره و طایفه‌اش را می‌شناختید.

فكان الرّسول إلیكم من أنفسكم بلسانكم؛ و كنتم تعرفون وجهه و شعبه و عمارته.

پس او کتاب خدا، حکمت، واجبات و سنت (روش پیامبر) را به شما آموخت.

فعلّمكم الكتاب و الحكمة و الفرائض و السّنّة.

آیه‌هایی که دربارهٔ قریش و عرب نازل شده است

و به شما فرمان داد به پیوند با خویشاوندان، حفظ خون‌هایتان، آشتی و سازش میان خودتان، و «أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلی أَهْلِها» (اینکه امانت‌ها را به صاحبانشان برگردانید)، و اینکه به پیمان وفا کنید «وَ لا تَنْقُضُوا الْأَیْمانَ بَعْدَ تَوْکِیدِها» (و سوگندها را پس از محکم کردنشان نشکنید).

و أمركم بصلة أرحامكم، و حقن دمائكم، و صلاح ذات بینكم، و أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلی أَهْلِها ، و أن توفوا بالعهد وَ لا تَنْقُضُوا الْأَیْمانَ بَعْدَ تَوْكِیدِها .

منابع (۲)
  1. النساء/ 58.
  2. النساء/ 58.

و فرمانتان داد که با یکدیگر مهربانی کنید، به هم نیکی کنید، با هم خوش‌رو باشید، به یکدیگر ببخشید و به هم رحم کنید.

و أمركم أن تعاطفوا، و تبارّوا، و تباشروا، و تباذلوا، و تراحموا.

و شما را از غارت یکدیگر، ستم به هم، حسادت به یکدیگر، سرکشی بر هم و تهمت زدن به یکدیگر بازداشت؛ و همچنین از نوشیدن شراب، کم‌فروشی در پیمانه و کاستن از ترازو.

و نهاكم عن التّناهب، و التّظالم، و التّحاسد، و التّباغی، و التّقاذف؛ و عن شرب الخمر، و بخس المكیال، و نقص المیزان.

و در آنچه بر شما خوانده شد، از پیش به شما هشدار داد که زنا نکنید، ربا نخورید، «أَمْوالَ الْیَتامی ظُلْماً» (اموال یتیمان را به ستم) نخورید، «وَ لا تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ» (و در زمین تبهکارانه فساد نکنید)، «وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ» (و از اندازه نگذرید که خدا متجاوزان را دوست ندارد).

و تقدّم إلیكم، فیما تلی علیكم، أن لا تزنوا، و لا تربوا، و لا تأكلوا أَمْوالَ الْیَتامی ظُلْماً ، وَ لا تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ ، وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ .

منابع (۳)
  1. النساء/ 10.
  2. البقرة/ 60.
  3. البقرة/ 190.

پس هر خیری را که به بهشت نزدیک و از آتش دوزخ دور می‌کند، به شما فرمان داد و بر آن تشویقتان کرد؛ و از هر شری که به آتش دوزخ نزدیک و از بهشت دور می‌کند، شما را بازداشت.

فكلّ خیر یدنی إلی الجنّة و یباعد عن النّار قد أمركم به، و حضّكم علیه، و كلّ شرّ یدنی إلی النّار و یباعد عن الجنّة قد نهاكم عنه.

خدا سه آیه را ویژهٔ قریش قرار داد، و یک آیه را همگانی برای همهٔ عرب آورد.

و قد خصّ اللّه قریشا بثلاث آیات، و عمّ العرب بآیة.

اما آیه‌هایی که دربارهٔ قریش است، سخن خدای برتر است که می‌فرماید: «وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّاسُ فَآواکُمْ وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ» (و به یاد آورید هنگامی را که در زمین اندک و ناتوان بودید و می‌ترسیدید که مردم شما را بربایند؛ پس خدا به شما پناه داد و با یاری خود نیرومندتان ساخت و از پاکیزه‌ها روزیتان داد، باشد که سپاس گزارید).

فأمّا الآیات اللّواتی فی قریش فهی قوله - تعالی -: وَ اذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَكُمُ النّاسُ فَآواكُمْ وَ أَیَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ وَ رَزَقَكُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ .

منابع (۱)
  1. الأنفال/ 26.

و دوم: «وَعَدَ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضی لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لا یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ» (خدا به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند وعده داده است که آنان را قطعاً در زمین جانشین کند، همان‌گونه که پیشینیانشان را جانشین کرد، و دینشان را که برایشان پسندیده است حتماً پابرجا و استوار سازد، و پس از ترسشان به آنان امنیت ببخشد؛ تنها مرا می‌پرستند و چیزی را شریک من نمی‌سازند. و هر کس پس از آن کافر شود، آنان همان گناه‌کارانِ بی‌پروا هستند).

و الثّانیة: وَعَدَ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضی لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لا یُشْرِكُونَ بِی شَیْئاً وَ مَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ .

منابع (۱)
  1. النور/ 55.

و سوم: سخن قریش به پیامبر خدا، هنگامی که آنان را به اسلام و هجرت فراخواند؛ پس گفتند: «إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدی مَعَکَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا» (اگر با تو از راهِ درست پیروی کنیم، از سرزمینمان ربوده می‌شویم). پس خدای برتر فرمود: «أَ وَ لَمْ نُمَکِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً یُجْبی إِلَیْهِ ثَمَراتُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنّا وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا یَعْلَمُونَ» (آیا برای آنان حرمی امن قرار ندادیم که محصولات هر چیزی، به عنوان روزی از سوی ما، به آنجا سرازیر می‌شود؟ ولی بیشترشان نمی‌دانند).

و الثّالثة: قول قریش لنبیّ اللّه حین دعاهم إلی الإسلام و الهجرة، فقالوا: إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدی مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا . فقال اللّه - تعالی -: أَ وَ لَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً یُجْبی إِلَیْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَیْ‌ءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنّا وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا یَعْلَمُونَ .

منابع (۲)
  1. القصص/ 57.
  2. القصص/ 57.

و اما آیه‌ای که همهٔ عرب را شامل شده، سخن خدای برتر است که می‌فرماید: «وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَ کُنْتُمْ عَلی شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْها کَذلِکَ یُبَیِّنُ اللّهُ لَکُمْ آیاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ» (و نعمت خدا را بر خود به یاد آورید، آنگاه که دشمن یکدیگر بودید، پس میان دل‌هایتان الفت انداخت و به نعمت او برادر هم شدید؛ و بر لبهٔ گودالی از آتش بودید و خدا شما را از آن نجات داد. خدا آیات خود را این‌گونه برایتان روشن می‌سازد، باشد که هدایت شوید).

و أمّا الآیة الّتی عمّ بها العرب، فهی قوله - تعالی -: وَ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللّهِ عَلَیْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَ كُنْتُمْ عَلی شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها كَذلِكَ یُبَیِّنُ اللّهُ لَكُمْ آیاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ .

منابع (۱)
  1. آل عمران/ 103.

راستی چه نعمت بزرگی است، اگر از آن بیرون نروید و به سراغ غیر آن نروید!

فیا لها من نعمة ما أعظمها إن لم تخرجوا منها إلی غیرها.

و چه مصیبت بزرگی است، اگر به آن ایمان نیاورید و از آن روی بگردانید!

و یا لها من مصیبة ما أعظمها، إن لم تؤمنوا بها، و ترغبوا عنها.

پس هنگامی که پیامبر خدا (ص) مدت عمر خود را در دنیا به پایان رساند، خدا او را خوشبخت و ستوده به سوی خود برد؛ در حالی که تلاشش پذیرفته، کردارش پسندیده، گناهش آمرزیده و جایگاهش نزد خدا والا بود.

فلمّا استكمل نبیّ اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مدّته من الدّنیا، توفّاه اللّه إلیه سعیدا حمیدا، مشكورا سعیه، مرضیّا عمله، مغفورا ذنبه، شریفا عند اللّه نزله.

راستی که مرگ او چه مصیبتی بود که به‌ویژه بر نزدیکانش فرود آمد و همهٔ مسلمانان را فرا گرفت! پیش از آن به مصیبتی مانند آن دچار نشده بودند و پس از آن هم هرگز همتای آن را نخواهند دید.

فیا لموته مصیبة خصّت الأقربین، و عمّت المسلمین؛ لم یصابوا قبلها بمثلها، و لن یعاینوا بعدها أختها.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 200. عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی المسترشد ص 409 الحدیث 141. عن الشعبی، عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 175. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 94. عن إبراهیم، عن رجاله، عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی كشف المحجة ص 174 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 151. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی منتخب البصائر ص 195. من كتاب خطب أمیر المؤمنین علیه السّلام علیه خط السید رضی الدین علی بن طاووس. و قد روی بعض ما فیه عن أبی روح فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 319. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 114. مرسلا. و فی صبح الأعشی ج 1 ص 259. مرسلا. باختلاف.

حال مسلمانان پس از وفات پیامبر (ص)

هنگامی که پیامبر خدا (ص) از دنیا رفت، در حالی که رسالتش را ابلاغ کرده بود و کتاب خدا و اهل بیت خود را به جا گذاشته بود — دو پیشوا که با هم اختلاف نمی‌کنند، دو برادر که یکدیگر را تنها نمی‌گذارند و دو همراه که از هم جدا نمی‌شوند — مسلمانان پس از او بر سر حکومت به کشمکش برخاستند. خدا جان پیامبرش محمد (ص) را گرفت، در حالی که من از همهٔ مردم به او سزاوارتر بودم، حقِّ من به او از حقّم به همین پیراهنِ تنم هم بیشتر بود.

فلمّا مضی نبیّ اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لسبیله، و قد بلّغ ما أرسل به، و ترك كتاب اللّه و أهل بیته إمامین لا یختلفان، و أخوین لا یتخاذلان، و مجتمعین لا یفترقان، تنازع المسلمون الأمر من بعده. و لقد قبض اللّه نبیّه محمّدا صلّی اللّه علیه و آله [و سلّم] و لأنا أولی النّاس به منّی بقمیصی هذا.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۶۲
منابع (۳)
  1. ورد فی كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسند السابق.
  2. ورد فی المصدرین السابقین. و الغارات. بالسند السابق. و المسترشد. باختلاف.
  3. ورد فی كشف المحجة ص 174 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 152. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة.

به خدا سوگند، به دلم نمی‌افتاد، به خاطرم خطور نمی‌کرد و به فکرم نمی‌رسید که مردم به غیر من رو بیاورند، و عرب این کار را پس از پیامبر (ص) از خاندان او بیرون ببرد، و نه اینکه پس از او مرا از آن کنار بزنند.

فو اللّه ما كان یلقی فی روعی، و لا یخطر ببالی، و لا یعرض فی رأیی، أنّ وجه النّاس إلی غیری، و أنّ العرب تزعج هذا الأمر من بعده صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عن أهل بیته، و لا أنّهم منحّوه عنّی من بعده.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۶۲
منابع (۴)
  1. علی بالی. ورد فی نسخة العام 400 ص 417. و هامش نسخة ابن المؤدب ص 295. و هامش نسخة الآملی ص 302. و نسخة الإسترابادی ص 496.
  2. ورد فی كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسند السابق. و فی بحار الأنوار ج 8 (مجلد قدیم) ص 601. عن نسخة للغارات. عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 114.مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  3. تعدل. ورد فی الغارات ص 202. بالسند السابق. و المستدرك لكاشف الغطاء.و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 175. مرسلا. و فی المسترشد ص 409 الحدیث 141. مرسلا عن الشعبی، عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 321. مرسلا.
  4. بعد محمّد. ورد فی الغارات. و المسترشد. بالسندین السابقین. و ناسخ التواریخ.

چگونگیِ درخواستِ خلافت از سوی انصار (یارانِ پیامبر از مردمِ مدینه)

پس هنگامی که آنان برای خواسته‌های خودشان، در سپردنِ سرپرستی به من درنگ کردند و انصار نیز سستی ورزیدند ـ در حالی که انصار، یاوران خدا و لشکر اسلام‌اند؛

فلمّا أبطؤوا عنّی بالولایة لهممهم، و تثبّط الأنصار، و هم أنصار اللّه و كتیبة الإسلام.

منابع (۱)
  1. ورد فی المسترشد ص 409 الحدیث 141. مرسلا عن الشعبی، عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام. و فی كشف المحجة ص 174 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 152. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة.

به خدا سوگند، آنان با دست‌های بخشنده و زبان‌های تیز خود، اسلام را با بی‌نیازی‌شان پروراندند، همان‌گونه که کُرّه‌اسب را می‌پرورانند ـ و گفتند: «اکنون که این کار را به علی نمی‌سپارید، پس یار ما سعد بن عباده از دیگران به آن سزاوارتر است.»

هم، و اللّه، ربّوا الإسلام كما یربّی الفلوّ مع غنائهم، بأیدیهم السّباط‌، و ألسنتهم السّلاط. و قالوا: أمّا إذا لم تسلّموها لعلیّ فصاحبنا سعد بن عبادة أحقّ بها من غیره.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۶۵
منابع (۲)
  1. عنائهم. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 620.
  2. البساط. ورد فی شرح نهج البلاغة ج 20 ص 184. بروایة.

به خدا سوگند، نمی‌دانم به چه کسی شکایت ببرم؟

فو اللّه ما أدری إلی من أشكو؟.

یا حقِّ انصار خورده شده است، و یا آنان حقِ مرا خورده‌اند!

فإمّا أن یكون الأنصار ظلمت حقّها. و إمّا أن یكونوا ظلمونی حقّی!!.

بلکه حقِ من گرفته شده و من ستم‌دیده‌ام.

بل حقّی المأخوذ، و أنا المظلوم.

پس گوینده‌ای از آن گروه گفت: «فرستادهٔ خدا (ص)

فقال قائل من القوم: إنّ رسول اللّه [صلّی اللّه علیه و آله و سلّم]

در زمان زندگی‌اش ابوبکر را جانشین کرد؛ چون به او فرمان داد با مردم نماز بخواند، و نماز همان پیشوایی است.»

استخلف أبا بكر فی حیاته لأنّه أمره أن یصلّی بالنّاس، و الصّلاة هی الإمامة.

اگر فرستادهٔ خدا او را جانشین کرده بود، پس مشورت کردن دربارهٔ او برای چه بود؟!

فعلام المشورة فیه إن كان رسول اللّه استخلفه؟!!!.

تناقض‌ها در منطقِ مدعیان خلافت

و گوینده‌ای از قریش گفت: «پیامبر خدا (ص) فرموده است: پیشوایان از قریش‌اند.»

و قال قائل من قریش: إنّ نبیّ اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال: الأئمّة من قریش.

پس انصار را از ادعایشان کنار زدند و حقِ مرا از آن دریغ کردند.

فدفعوا الأنصار عن دعوتها، و منعونی حقّی منها.

منابع (۱)
  1. ورد فی المسترشد ص 409 و ص 411 الحدیث 141. عن الشعبی، عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام. و فی كشف المحجة ص 174 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی مصباح البلاغة ج 4 ص 72. من كتاب معادن الحكمة للكاشانی ج 1 ص 33. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

گروهی از یارانِ محمد (ص) نزد من آمدند و پیشنهاد یاری به من دادند؛ از جمله خالد و ابان دو پسر سعید بن عاص، مقداد بن اسود کِندی، ابوذر غفاری، عمار بن یاسر، سلمان فارسی، زبیر بن عوام و براء بن عازب انصاری.

و لقد أتانی رهط من أصحاب محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یعرضون النّصر علیّ، منهم خالد و أبان ابنا سعید بن العاص، و المقداد بن الأسود الكندیّ، و أبو ذرّ الغفاریّ، و عمّار بن یاسر، و سلمان الفارسیّ، و الزّبیر بن العوّام، و البراء بن عازب الأنصاریّ.

تأکید امام بر پایبندیِ کامل به پیمان و وصیت پیامبر (ص)

به آنان گفتم: «نزد من پیمانی از پیامبر خدا (ص) هست و او به من وصیتی کرده است؛ و من با آنچه به من فرمان داده و پیمانی که از من گرفته است، مخالفت نمی‌کنم.»

فقلت لهم: إنّ عندی من نبیّ اللّه صلّی اللّه علیه و آله عهدا، و له إلیّ وصیّة؛ و لست أخالف ما أمرنی به، و ما أخذه علّیّ.

به خدا سوگند، اگر مهار در بینی‌ام می‌کردند، به خاطر خدای ارجمند و بزرگ، شنوا و فرمان‌بردار می‌ماندم.

فو اللّه لو خزمونی بأنفی لأقررت للّه - عزّ و جلّ - سمعا و طاعة.

منابع (۱)
  1. ورد فی المسترشد ص 409 و ص 411 الحدیث 141. عن الشعبی، عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 224 الحدیث 2. عن أبی الحسن علی بن محمد الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن المسعودی، عن محمد بن كثیر، عن یحیی بن حماد القطان، عن أبی محمد الحضرمی، عن أبی علی الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی كشف المحجة ص 176 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 153. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة.باختلاف بین المصادر.

پس چیزی مرا نترساند جز سرازیر شدنِ مردم بر سرِ فلانی و شتافتنشان به سوی او تا با او بیعت (پیمانِ وفاداری با رهبر) کنند. پس دستم را نگه داشتم، در حالی که می‌دیدم در میان مردم به جایگاه محمد، فرستادهٔ خدا (ص)، سزاوارتر و محق‌تر از کسی هستم که پس از او کار را به دست گرفت.

فما راعنی إلاّ انثیال النّاس علی فلان و إجفالهم إلیه یبایعونه. فأمسكت یدی، و رأیت أنّی أولی و أحقّ بمقام محمّد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی النّاس ممّن تولّی الأمر من بعده.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۶۲
منابع (۴)
  1. أبی بكر. ورد فی المصادر السابقة. و فی الغارات ص 202. عن عبد الرحمن ابن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 321. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 114. مرسلا.
  2. ورد فی الغارات. و المسترشد. بالسندین السابقین. و ناسخ التواریخ. و المستدرك لكاشف الغطاء.
  3. فبینا أنا علی ذلك إذ قیل: قد انثال النّاس علی أبی بكر و أجفلوا علیه لیبایعوه. ورد فی المسترشد. و فی كشف المحجة. باختلاف.
  4. ممّن تولّی الأمور علیّ. ورد فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 175. مرسلا.

مخالفت اولی و دومی با فرمان پیامبر (ص)

پیامبر خدا (ص) اسامه بن زید را فرماندهٔ لشکری کرده بود و آن دو را در لشکرِ او قرار داده بود.

و قد كان نبیّ اللّه صلّی اللّه علیه و آله أمّر أسامة بن زید علی جیش و جعلهما فی جیشه.

و گمان نمی‌کردم که او از لشکر اسامه سر باز زند؛ زیرا پیامبر (ص) اسامه را فرماندهٔ او و رفیقش کرده بود.

و ما ظننت أنّه تخلّف عن جیش أسامة؛ إذ كان النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله قد أمّره علیه و علی صاحبه.

و پیامبر (ص) تا لحظه‌ای که جان داد، پیوسته می‌فرمود:

و ما زال النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله إلی أن فاضت نفسه یقول:

«لشکر اسامه را روانه کنید! لشکر اسامه را روانه کنید!»

أنفذوا جیش أسامة. أنفذوا جیش أسامة.

پس تا زمانی که خدا خواست بر همین حال ماندم؛ تا اینکه دیدم گروهی از مردم از اسلام برگشته‌اند و به نابودیِ دین خدا و محو کردنِ آیین محمد (ص) و ابراهیم (ع) فرامی‌خوانند.

فلبثت بذلك ما شاء اللّه؛ حتّی رأیت راجعة النّاس قد رجعت عن الإسلام، یدعون إلی محق دین اللّه، و محو ملّة محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و إبراهیم علیه السّلام.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۶۲
منابع (۴)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی الغارات ص 202. عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی المسترشد ص 411 الحدیث 141. مرسلا عن الشعبی، عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام. و فی كشف المحجة ص 176 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 154. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 321. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 114. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. تغییر. ورد فی المسترشد. بالسند السابق.
  3. ورد فی المصدر السابق. و الغارات. و كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسندین السابقین. و الإمامة و السیاسة. و ناسخ التواریخ. و المستدرك لكاشف الغطاء. باختلاف.
  4. ورد فی الغارات ص 202. عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 175. مرسلا. و فی المسترشد ص 411 الحدیث 141. مرسلا عن الشعبی، عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام. و فی كشف المحجة ص 176 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 154. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 321. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 114. مرسلا. باختلاف.

علتِ پذیرفتن بیعت با ابوبکر

پس ترسیدم اگر بنشینم و اسلام و اهلش را یاری نکنم، در آن شکافی یا ویرانی‌ای ببینم که مصیبتِ آن دو بر من، بزرگ‌تر از دست رفتنِ فرمانروایی بر شما باشد؛ فرمانروایی‌ای که تنها کالای چند روزِ اندک است، و سپس آنچه از آن بوده از میان می‌رود همان‌گونه که سراب از میان می‌رود، یا پراکنده می‌شود همان‌گونه که ابر پراکنده می‌شود.

فخشیت، إن أنا قعدت و لم أنصر الإسلام و أهله، أن أری فیه ثلما أو هدما، تكون المصیبة بهما علیّ أعظم من فوت ولایتكم الّتی إنّمّا هی متاع أیّام قلائل، ثمّ یزول منها ما كان كما یزول السّراب، أو ینقشع كما ینقشع السّحاب.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۶۲
منابع (۶)
  1. ورد فی المسترشد ص 412. بالسند السابق. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 154.من كتاب الرسائل للكلینی. عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام.باختلاف.
  2. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 322.
  3. فوات. ورد فی الغارات. بالسند السابق.
  4. ولایة أموركم. ورد فی المصدر السابق. و المسترشد. و كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسند السابق. و ناسخ التواریخ. و المستدرك لكاشف الغطاء.
  5. ورد فی المسترشد. و كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسندین السابقین. و ناسخ ج 3 ص 322.
  6. ورد فی المصادر السابقة.

سرگردانیِ مردم پیش از بیعتِ امام با ابوبکر

و دیدم مردم به خاطرِ نشستنِ من، از بیرون رفتن به جنگِ از دین برگشتگان خودداری کرده‌اند؛ پس در آن هنگام نزد ابوبکر رفتم و با او بیعت کردم، و در آن حوادث همراه آن گروه به پا خاستم تا اینکه باطل کنار رفت و نابود شد، و دین آرام گرفت و استوار ماند، و سخن خدا برتر شد، هرچند کافران را ناخوش آمد.

و رأیت النّاس قد امتنعوا بقعودی عن الخروج إلیهم؛ فمشیت عند ذلك إلی أبی بكر فبایعته، و نهضت مع القوم فی تلك الأحداث حتّی زاح الباطل و زهق، و اطمأنّ الدّین و تنهنه، و كانت كلمة اللّه هی العلیا و لو كره الكافرون.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۶۲
منابع (۳)
  1. ورد فی الغارات ص 203. عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی المسترشد ص 412 الحدیث 141. مرسلا عن الشعبی، عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 175. مرسلا.و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 114. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. ورد فی كشف المحجة ص 176 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 154. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة.
  3. زاغ. ورد فی الغارات. بالسند السابق. و ناسخ التواریخ.

و اگر من این کار را نمی‌کردم، اسلام نابود می‌شد.

و لو لا أنّی فعلت ذلك لباد الإسلام.

و سعد بن عباده، هنگامی که دید مردم با ابوبکر بیعت می‌کنند، فریاد زد:

و لقد كان سعد بن عبادة، لمّا رأی النّاس یبایعون أبا بكر، نادی:

«مردم! به خدا سوگند، من آن را نخواستم تا وقتی که دیدم آن را از علی برمی‌گردانید.

أیّها النّاس؛ إنّی، و اللّه، ما أردتها حتّی رأیتكم تصرفونها عن علیّ.

منابع (۱)
  1. حتّی صرفت. ورد فی الغارات. و المسترشد. بالسندین السابقین.

و با شما بیعت نمی‌کنم تا زمانی که علی با شما بیعت کند؛

و لا أبایعكم حتّی یبایعكم علیّ.

و شاید حتی اگر او بیعت کند نیز من این کار را نکنم.»

و لعلّی لا أفعل و إن بایع.

سپس بر مرکب خود سوار شد و به «حوران» رفت، و در کاروان‌سرایی در «عیّان» ماند تا مرد، و بیعت (پیمان فرمان‌برداری) نکرد.

ثمّ ركب دابّته و أتی "حوران" ،و أقام فی خان فی "عیّان" حتّی هلك، و لم یبایع.

و فروة بن عمرو انصاری برخاست — همان که همراه پیامبر خدا (ص) دو اسب به میدان می‌برد، و هزار بارِ شتر خرما می‌چید و به تهیدستان صدقه می‌داد — و فریاد زد: «ای گروه قریش! به من بگویید، آیا در میان شما مردی هست که خلافت برایش حلال باشد و آنچه در علی هست در او هم باشد؟»

و قام فروة بن عمرو الأنصاریّ، و كان یقود مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرسین، و یصرم ألف وسق من تمر فیتصدّق به علی المساكین، فنادی: یا معشر قریش؛ أخبرونی، هل فیكم رجل تحلّ له الخلافة و فیه ما فی علیّ؟.

قیس بن محزمهٔ زهری گفت: «در میان ما کسی نیست که آنچه در علی هست در او هم باشد.»

فقال قیس بن محزمة الزّهریّ: لیس فینا من فیه ما فی علیّ.

فروه به او گفت: «راست گفتی.»

فقال له: صدقت.

و گفت: «پس آیا در علی چیزی هست که در هیچ‌یک از شما نباشد؟»

[فقال:] فهل فی علیّ ما لیس فی أحد منكم؟.

قیس گفت: «آری.»

فقال: نعم.

فروه گفت: «پس چه چیزی شما را از او بازمی‌دارد؟»

فقال: فما یصدّكم عنه؟.

گفتند: «گرد آمدن مردم بر گرد ابوبکر.»

فقالوا: اجتماع النّاس علی أبی بكر.

فروه گفت: «بدانید، به خدا سوگند، اگر به سنت و روش خودتان رسیده‌اید، از سنت پیامبرتان دور افتاده‌اید.

فقال: أما، و اللّه، لئن كنتم أصبتم سنّتكم فقد أخطأتم سنّة نبیّكم.

و اگر خلافت را در علی قرار می‌دادید، از بالای سرتان و از زیر پاهایتان روزی می‌خوردید.»

و لو جعلتموها فی علیّ‌لأكلتم من فوقكم و من تحت أرجلكم.

منابع (۱)
  1. أهل بیت نبیّكم. ورد فی كشف المحجة ص 176 الفصل 155. عن محمد ابن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 155. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة.

پس ابوبکر آن کارها را به دست گرفت؛ و به اندازهٔ توانش، با وجود سستی و تندی‌ای که در او بود، آسان گرفت و به راه درست رفت، و نزدیک شد و میانه‌روی کرد.

فتولّی أبو بكر تلك الأمور، فیسّر و سدّد، و قارب و اقتصد، حسب استطاعته، علی ضعف و حدّ كانا فیه.

من هم خیرخواهانه همراهی‌اش کردم، و در آنچه خدا را فرمان می‌برد، با تمام توان از او فرمان بردم.

فصحبته مناصحا، و أطعته فیما أطاع اللّه فیه جاهدا.

و مانند کسی که مطمئن است امید نداشتم که اگر پیشامدی برایش رخ دهد و من زنده باشم، کاری را که بر سرش با او کشمکش داشتم به من بازگرداند؛ و مانند کسی که هیچ امیدی ندارد هم از آن ناامید نبودم.

و ما طمعت، أن لو حدث به حادث و أنا حیّ أن یردّ إلیّ الأمر الّذی نازعته فیه طمع مستیقن، و لا یئست منه یأس من لا یرجوه.

منابع (۱)
  1. حتّی إذا احتضر قلت فی نفسی: لیس یعدل بهذا الأمر عنّی و أنا حیّ. ورد فی كشف المحجة ص 176 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام.و فی معادن الحكمة ج 1 ص 155. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة.

توافق‌های میان ابوبکر و عمر

و اگر رابطهٔ ویژهٔ میان او و عمر نبود، و قراری که از پیش میان خود بسته بودند، گمان می‌کردم که خلافت را از من به دیگری برنمی‌گرداند.

و لو لا خاصّة بینه و بین عمر، و أمر كانا قد عقداه بینهما، لظننت أنّه لا یعدله عنّی.

در حالی که سخن پیامبر (ص) به بُرَیدهٔ اسلمی را شنیده بود، هنگامی که من و خالد بن ولید را به یمن فرستاد: «هرگاه از هم جدا شدید، هر یک از شما دو نفر جداگانه فرمانده است؛ و هرگاه به هم پیوستید، علی فرماندهٔ همهٔ شماست.»

و قد سمع قول النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لبریدة الأسلمیّ، حین بعثنی و خالد بن الولید إلی الیمن: إذا افترقتما فكلّ واحد منكما أمیر علی حیاله، و إذا اجتمعتما فعلیّ علیكم جمیعا.

پس جنگیدیم و به خانه‌هایی یورش بردیم و اسیرانی گرفتیم که در میانشان خوله دختر جعفر، «جار الصفا»، بود.

فغزونا و أغرنا علی أبیات، و أصبنا سبیا فیهم خولة بنت جعفر جار الصّفا.

و او را تنها به خاطر زیبایی‌اش «جار الصفا» می‌نامیدند.

و إنّما سمّیت جار الصّفا لحسنها.

پس من خولهٔ حنفی را برداشتم.

فأخذت الحنفیّة خولة.

خالد این کار را دستاویزی علیه من گرفت و بُرَیده را نزد پیامبر خدا (ص) فرستاد تا او را بر ضد من بشوراند، و بریده ماجرای برداشتن خوله را به او خبر داد.

و اغتنمها خالد منّی، و بعث بریدة إلی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم محرّشا علیّ، فأخبره بما كان من أخذی خولة.

پیامبر (ص) به او فرمود: «ای بریده! سهم او در خمس (یک‌پنجم غنیمت‌های جنگی) بیشتر از چیزی است که برداشته؛ او پس از من سرپرست و صاحب‌اختیار شماست.»

فقال له النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: یا بریدة؛ حظّه فی الخمس أكثر ممّا أخذ؛ إنّه ولیّكم بعدی.

ابوبکر و عمر این سخن را شنیدند؛ و این بریده زنده است و نمرده.

سمعها أبو بكر و عمر؛ و هذا بریدة حیّ لم یمت.

پس آیا بعد از این، جای سخنی برای گوینده‌ای می‌ماند؟

فهل بعد هذا مقال لقائل؟.

پس چون مرگ ابوبکر فرا رسید، به دنبال عمر فرستاد و بی‌هیچ مشورتی برای او بیعت گرفت.

فلمّا احتضر بعث إلی عمر فبایع [له] دون المشورة.

و عمر کار را به دست گرفت و آن را برپا داشت و استوار ماند.

و تولّی عمر الأمر فأقام و استقام.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۶۷
منابع (۲)
  1. ورد فی الغارات ص 203. عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی المسترشد ص 413 الحدیث 141. مرسلا عن الشعبی، عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 5 ص 463. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 176 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام.و فی معادن الحكمة ج 1 ص 155. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 322.مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 114. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. و ولیهم وال. ورد فی نسخ النهج.

من هم در روزگار زندگی‌اش، با وجود زورگویی و درشتی‌ای که در او بود، شنیدم و فرمان بردم و برای دین خیرخواهی کردم، تا دین سینه بر زمین نهاد (پابرجا و استوار شد).

فسمعت و أطعت أیّام حیاته، و ناصحت للدّین علی عسف و عجرفیّة كانا فیه؛ حتّی ضرب الدّین بجرانه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۶۷
منابع (۲)
  1. عجز. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 5 ص 463. مرسلا.
  2. ورد فی المصدر السابق. و فی الغارات ص 203. عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی المسترشد ص 413 الحدیث 141. مرسلا عن الشعبی، عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 114. مرسلا. باختلاف.

پس او در نظر مردم پسندیده‌روش، و نزد آنان خوش‌یمن و کامیاب بود.

فكان مرضیّ السّیرة من النّاس، میمون النّقیبة عندهم.

پافشاری عمر بر دور کردن خلافت از امام (ع)

تا هنگامی که مرگش فرا رسید، با خود گفتم: او هرگز این کار را از من به دیگری برنمی‌گرداند؛ به خاطر آنچه در میدان‌ها از من دیده بود، و پس از آنچه از پیامبر خدا (ص) شنیده بود.

حتّی إذا احتضر قلت فی نفسی: لن یعدل بهذا الأمر عنّی، للّذی قد رأی منّی فی المواطن، و بعد ما سمع من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله [و سلّم] ما سمع.

منابع (۱)
  1. لن یعدلها. ورد فی الغارات. بالسند السابق. و المسترشد. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 323. مرسلا.

اما عمر خلافت را به شورا سپرد، و مرا ششمینِ شش نفر قرار داد.

فجعلها عمر شوری، و جعلنی سادس ستّة.

و به صُهَیب فرمان داد که با مردم نماز بخواند.

و أمر صهیبا أن یصلّی بالنّاس.

و ابوطلحه، زید بن سهل انصاری، را فراخواند و به او گفت: «با پنجاه مرد از قومت باش، و هر کس از این شش نفر را که تن نداد بکش.»

و دعا أبا طلحة زید بن سهل الأنصاریّ فقال له: كن فی خمسین رجلا من قومك، فاقتل من أبی أن یرضی من هؤلاء السّتّة.

سپس عثمان را به عنوان نفر سوم به جانشینی برگزیدند، در حالی که او هیچ اختیاری از کار خودش نداشت.

ثمّ اختلفوا عثمان ثالثا [و هو] لم یكن یملك من أمر نفسه شیئا.

خاندانش بر او چیره شدند و او را به سوی خواهش‌های خود کشاندند، همان‌گونه که کنیزک، شترِ مهارشده را می‌کشد.

غلب علیه أهله، فقادوه إلی أهوائهم كما تقود الولیدة البعیر المخطوم.

و کار میان او و مردم پیوسته گاه دور می‌شد و گاه نزدیک، تا بر او شوریدند و کشتندش.

فلم یزل الأمر بینه و بین النّاس یبعد تارة و یقرب أخری، حتّی نزوا علیه فقتلوه.

تناقض در ادعاها دربارهٔ شیوهٔ خلافت

پس شگفتا از ناسازگاری این گروه؛ که ادعا کردند پیامبر (ص) ابوبکر را جانشین خود ساخته است!

فالعجب من اختلاف القوم؛ إذ زعموا أنّ أبا بكر استخلفه النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله!!!.

اگر این سخن راست بود، بر انصار پوشیده نمی‌ماند.

فلو كان هذا حقّا لم یخف علی الأنصار.

پس مردم بر پایهٔ شورا با او بیعت کردند!

فبایعه النّاس علی الشّوری!!!.

سپس ابوبکر تنها با نظر شخصی خودش آن را برای عمر قرار داد.

ثمّ جعلها أبو بكر لعمر برأیه خاصّة.

سپس عمر با نظر خودش، آن را شورایی میان شش نفر قرار داد.

ثمّ جعلها عمر برأیه شوری بین ستّة.

شگفتا از این اختلافشان!

فهذا العجب من اختلافهم!!!.

دلیل بر چیزی که دوست ندارم یادش کنم، سخنِ خودِ عمر است که گفت: «اینان گروهی هستند که فرستادهٔ خدا (ص) در حالی از دنیا رفت که از ایشان راضی بود.»

و الدّلیل علی ما لا أحبّ أن أذكر، قوله: هؤلاء الرّهط الّذین قبض رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و هو عنهم راض.

پس چگونه دستور به کشتن گروهی می‌دهد که خدا و فرستاده‌اش از آنان راضی بوده‌اند؟

فكیف یأمر بقتل قوم رضی اللّه عنهم و رسوله؟.

به‌راستی این کاری شگفت است!

إنّ هذا لأمر عجیب!!!.

آنان از فرمانرواییِ هیچ‌کس، بیشتر از فرمانرواییِ من بر خودشان کراهت نداشتند؛ چون پس از وفاتِ فرستادهٔ خدا (ص) از من می‌شنیدند که با ابوبکر استدلال می‌کردم و می‌گفتم: ای گروه قریش! ما خاندان پیامبر به این کار از شما سزاوارتریم، آیا در میان شما کسی بود که قرآن بخواند، سنت را بشناسد و به دینِ حقِ خدا پایبند باشد؟

و لم یكونوا لولایة أحد أشدّ كراهیة منهم لولایتی علیهم؛ لأنّهم كانوا یسمعوننی بعد وفاة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و أنا أحاجّ أبا بكر و أقول: یا معشر قریش؛ إنّا أهل البیت أحقّ بهذا الأمر منكم ما كان منكم من یقرأ القرآن، و یعرف السّنّة، و یدین بدین اللّه الحقّ؟.

به خدا سوگند، من به این کار از شما سزاوارترم و به خدا سوگند، شما به بیعت با من سزاوارترید.

أنا، و اللّه، أحقّ بهذا الأمر منكم، و أنتم و اللّه أولی بالبیعة لی.

استدلال امام (ع) در برابر ابوبکر و سخن گفتن با قریش

تنها دلیل من بر اینکه سرپرستِ این کار منم نه قریش، این است که پیامبر خدا (ص) فرمود: «ولاء (حق سرپرستیِ آزادکننده بر آزادشده) از آنِ کسی است که آزاد کرده است.»

و إنّما حجّتی أنّی ولیّ هذا الأمر دون قریش أنّ نبیّ اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: الولاء لمن أعتق.

فرستادهٔ خدا (ص) آزادیِ گردن‌ها از آتش دوزخ را آورد و آن‌ها را از شمشیر نیز آزاد کرد؛ و این دو، وقتی با هم جمع شدند، برتر از آزاد کردنِ گردن‌ها از بردگی بودند.

فجاء رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بعتق الرّقاب من النّار، و أعتقها من السّیف؛ و هذان لمّا اجتمعا كانا أفضل من عتق الرّقاب من الرّقّ.

پس سرپرستیِ این امت از آنِ پیامبر (ص) بود.

فكان للنّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ولاء هذه الأمّة.

و پس از او، آنچه از آنِ او بود از آنِ من شد.

و كان لی بعده ما كان له.

ای شگفتا آیا خلافت به همراهی با پیامبر است، اما به همراهی و خویشاوندی با او نیست؟!

وا عجبا أ تكون الخلافة بالصّحابة، و لا تكون بالصّحابة و القرابة؟!.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۹۰
منابع (۳)
  1. و اعجباه. ورد فی نسخة العام 400 ص 462. و نسخة عبده ص 700. و نسخة الصالح ص 502.
  2. أتستحقّ. ورد فی عیون الحكم و المواعظ ص 506. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 456. مرسلا.
  3. و لا تستحقّ. ورد فی المصدرین السابقین

«فإن کنت بالشّوری ملکت أمورهم / فکیف بهذا و المشیرون غیّب» اگر با شورا کارهای آنان را به دست گرفتی، پس این چگونه شورایی است که رایزنان غایب‌اند؟

فإن كنت بالشّوری ملكت أمورهم فكیف بهذا و المشیرون غیّب

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۹۰

«و إن کنت بالقربی حججت خصیمهم / فغیرک أولی بالنّبیّ و أقرب» و اگر با خویشاوندی بر رقیبشان دلیل آوردی، پس غیرِ تو به پیامبر سزاوارتر و نزدیک‌تر است.

و إن كنت بالقربی حججت خصیمهم فغیرك أولی بالنّبیّ و أقرب

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۹۰

این کار را از انصار گرفتید و بر عرب به خویشاوندی با فرستادهٔ خدا (ص) دلیل آوردید؛ آن‌گاه آن را به زور و ستم از ما خاندان پیامبر می‌گیرید؟!

أخذتم هذا الأمر من الأنصار، و احتججتم علی العرب، بالقرابة من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، ثمّ تأخذونه منّا أهل البیت غصبا و عدوانا؟!.

تناقض در استدلال برای خلافت

وای بر شما! مگر شما به انصار نگفتید که به این کار از آنان سزاوارترید، چون محمد (ص) از شماست؟ پس آنان هم رهبری را به شما سپردند و فرمانروایی را به شما واگذار کردند.

ویلكم؛ أ لستم قلتم للأنصار أنّكم أولی بهذا الأمر منهم لمّا كان محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم منكم؛ فأعطوكم المقادة، و سلّموا إلیكم الإمارة.

منابع (۱)
  1. لمكانكم من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم. ورد فی الإحتجاج ج 1 ص 95. مرسلا. و فی النوادر للفیض ص 116. مرسلا.

پس من هم بر ضدِ شما، درست به همان چیزی دلیل می‌آورم که شما بر ضدِ انصار و عرب به آن دلیل آوردید.

فأنا أحتجّ علیكم بمثل ما احتججتم به علی الأنصار و العرب.

دلایل سزاوارتر بودنِ امام (ع) به خلافت نسبت به دیگران

به خدا سوگند، من از همهٔ مردم به آن سزاوارترم؛ چون من به فرستادهٔ خدا (ص)، چه در زندگی و چه پس از مرگش، از همه نزدیک‌ترم.

أنا و اللّه أحقّ بها من جمیع النّاس، لأنّی أولی برسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم حیّا و میّتا.

من وصی (جانشینِ سفارش‌شده) و وزیر او، وارثِ دانش او و امانت‌دارِ راز او هستم.

و أنا وصیّه و وزیره، و وارث علمه، و مستودع سرّه.

من صدیقِ اکبر (بزرگ‌ترینِ راستگویان) و فاروقِ اعظم (بزرگ‌ترینِ جداکنندگانِ حق از باطل) هستم.

و أنا الصّدّیق الأكبر، و الفاروق الأعظم.

من نخستین کسی هستم که به خدا و فرستاده‌اش ایمان آورد و او را تصدیق کرد.

و أنا أوّل من آمن باللّه و رسوله و صدّقه.

و در جهاد با مشرکان، کارنامهٔ من از همهٔ شما درخشان‌تر است.

و أحسنكم بلاء فی جهاد المشركین.

و در جنگ با کافران، ضربه‌ام از همهٔ شما کوبنده‌تر است.

و أشدّكم نكایة فی قتال الكافرین.

و از همهٔ شما به کتاب خدا و سنت آشناترم.

و أعرفكم بالكتاب و السّنّة.

و از همهٔ شما در دین داناترم.

و أفقهكم فی الدّین.

و در داوری در احکام، از همهٔ شما تواناترم.

و أقضاكم فی الأحكام.

و به سرانجامِ کارها، از همهٔ شما آگاه‌ترم.

و أعلمكم بعواقب الأمور.

و زبانم از همهٔ شما گویاتر و برنده‌تر است.

و أذربكم لسانا.

و دلم از همهٔ شما استوارتر است.

و أثبتكم جنانا.

و در دوستی، خویشاوندی و جایگاه، از همهٔ شما به فرستادهٔ خدا (ص) نزدیک‌ترم.

و أقربكم إلی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مودّة و رحما و جاها.

پس هر برتری‌ای که قریش به سببِ پیامبر (ص) بر عرب داشت، بنی‌هاشم بر قریش دارد.

فما جاز لقریش من فضلها علی العرب بالنّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم جاز لبنی هاشم علی قریش.

و هر برتری‌ای که بنی‌هاشم به سببِ فرستادهٔ خدا (ص) بر قریش داشت، من بر بنی‌هاشم دارم؛

و ما جاز لبنی هاشم علی قریش برسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم جاز لی علی بنی هاشم.

تأکید امام (ع) بر فرمان صریحی که در روز غدیر دربارهٔ او آمد

به خاطر سخن پیامبر (ص) در روز غدیر خم که فرمود: «هر که من مولای (سرپرستِ) اویم، این علی مولای اوست.»

لقول النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یوم غدیر خمّ: من كنت مولاه فهذا علیّ مولاه.

مگر اینکه قریش ادعا کند که برتری‌اش بر عرب، به سببی جز پیامبر (ص) است.

إلاّ أن تدّعی قریش فضلها علی العرب بغیر النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

اگر می‌خواهند، این را بگویند!

فإن شاؤوا فلیقولوا ذلك.

پس بر سر چه در این کار با ما کشمکش می‌کنید؟

فعلام تنازعونا فی هذا الأمر؟.

اگر به خدا ایمان دارید و از خدا می‌ترسید، از سوی خودتان با ما به انصاف رفتار کنید، و از این کار همان حقی را برای ما بشناسید که انصار برای شما شناختند.

أنصفونا من أنفسكم إن كنتم تؤمنون باللّه و تخافون اللّه، و اعرفوا لنا من الأمر مثل ما عرفته الأنصار لكم.

وگرنه، در حالی که خودتان می‌دانید، بارِ گناه ستم و تجاوز را به دوش بکشید.

و إلاّ فبوؤوا بالظّلم و العدوان و أنتم تعلمون.

منابع (۱)
  1. ورد فی الإمامة و السیاسة لابن قتیبة ج 1 ص 29. مرسلا. و فی ص 175. مرسلا.و فی كتاب الردة ص 78. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 5 ص 463.مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 95. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 177 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 156. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی النوادر للفیض ص 116.مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 114. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 323. مرسلا. و فی الغارات ص -

چراییِ همدستی برای گرفتن خلافت از او (ع)

پس در کار خودم نگریستم؛ دیدم پیش از بیعت (پیمانِ فرمان‌برداری) با من، فرمان‌برداری از دیگری پیشی گرفته و پیمانِ دیگری بر گردنم افتاده است. آن گروه ترسیدند که اگر من سرپرستشان شوم، راهِ نفسشان را ببندم و گلوگیرشان شوم، و تا زنده‌اند در این کار بهره‌ای نداشته باشند.

فنظرت فی أمری، فإذا طاعتی قد سبقت بیعتی، و إذا المیثاق فی عنقی لغیری. فخشی القوم إن أنا ولیت علیهم أن آخذ بأنفاسهم، و أعترض فی حلوقهم، و لا یكون لهم فی الأمر نصیب ما بقوا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۳۷

پس همچون یک تن بر ضد من همدست شدند تا سرپرستی را به سوی عثمان برگرداندند و مرا از فرمانروایی بر خودشان بیرون کردند؛ به این امید که خود به آن برسند و میان خودشان دست‌به‌دستش کنند، چون ناامید شدند که از سوی من به آن برسند.

فأجمعوا علیّ إجماع رجل واحد حتّی صرفوا الولایة إلی عثمان، و أخرجونی من الإمرة علیهم رجاء أن ینالوها و یتداولوها فیما بینهم إذ یئسوا أن ینالوها من قبلی.

منابع (۲)
  1. إجماعا واحدا. ورد فی الغارات. و المسترشد. بالسندین السابقین. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 323. مرسلا.
  2. حین. ورد فی الإمامة و السیاسة لابن قتیبة ج 1 ص 176. مرسلا. و فی المستدرك كاشف الغطاء ص 115. مرسلا.

آنان در همین حال بودند که در شبِ بیعت با عثمان، نداکننده‌ای که دانسته نشد کیست ندا داد و به گوش مردم مدینه رساند و گفت:

فبیناهم كذلك إذ نادی مناد لا یدری من هو، فأسمع أهل المدینة لیلة بایعوا عثمان فقال:

«یا ناعی الإسلام قم فانعه / قد مات عرف و بدا منکر / ما لقریش لا علا کعبها / من قدّموا الیوم و من أخّروا»؛ ای آورندهٔ خبرِ مرگ اسلام! برخیز و مرگش را اعلام کن، که نیکی مرد و بدی آشکار شد. / قریش را چه شده است؟ سربلند مباد! امروز چه کسی را پیش انداختند و چه کسی را عقب راندند؟

یا ناعی الإسلام قم فانعه قد مات عرف و بدا منكر ما لقریش لا علا كعبها من قدّموا الیوم و من أخّروا

«إنّ علیّا هو أولی به / منه فولّوه و لا تنکروا»؛ علی به این کار از او سزاوارتر است؛ پس او را سرپرست کنید و انکار نکنید.

إنّ علیّا هو أولی به منه فولّوه و لا تنكروا

پس برایشان در این کار عبرتی بود.

فكان لهم فی ذلك عبرة.

و اگر همهٔ مردم این را نمی‌دانستند، یادش نمی‌کردم.

و لو لا أنّ العامّة قد علمت بذلك لم أذكره.

تأکید او (ع) بر اینکه بیعتش با عثمان به اجبار بوده است

سپس مرا به بیعت با عثمان فراخواندند و گفتند: بیا بیعت کن، وگرنه با تو می‌جنگیم.

ثمّ دعونی إلی بیعة عثمان، فقالوا: هلمّ بایع، و إلاّ جاهدناك.

پس به اجبار بیعت کردم و به امید پاداش خدا شکیبایی ورزیدم؛ و به اهل قنوت (دعایِ میانِ نماز) آموختم که بگویند: خدایا، دل‌ها برای تو خالص شده، و چشم‌ها به سوی تو خیره مانده، و تو با زبان‌ها خوانده شده‌ای، و در کارها داوری به نزد تو برده شده است؛ پس «اِفْتَحْ بَیْنَنا وَ بَیْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَیْرُ الْفاتِحِینَ» (میان ما و قوممان به حق داوری کن، و تو بهترینِ داورانی).

فبایعت مستكرها، و صبرت محتسبا؛ و علّمت أهل القنوت أن یقولوا: اللّهمّ لك أخلصت القلوب، و إلیك شخصت الأبصار، و أنت دعیت بالألسن، و إلیك تحوكم فی الأعمال؛ ف اِفْتَحْ بَیْنَنا وَ بَیْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ [وَ أَنْتَ خَیْرُ الْفاتِحِینَ] .

منابع (۳)
  1. أفضت. ورد فی
  2. نجواهم. ورد فی كشف المحجة ص 177 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام.و فی معادن الحكمة ج 1 ص 157. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة.
  3. الأعراف/ 89.

خدایا، ما از نبودِ پیامبرمان، و بسیاریِ دشمنمان، و کمیِ شمارمان، و خواری‌مان در چشم مردم، و سختیِ روزگار، و رخ دادنِ فتنه‌ها به تو شکایت می‌کنیم.

اللّهمّ إنّا نشكو إلیك غیبة نبیّنا، و كثرة عدوّنا، و قلّة عددنا، و هواننا علی النّاس، و شدّة الزّمان، و وقوع الفتن.

منابع (۱)
  1. فقد. ورد فی كشف المحجة. بالسند السابق.

خدایا، پس با عدالتی که آشکارش می‌کنی، و فرمانروای حقی که او را می‌شناسانی، در این کار گشایش ده.

اللّهمّ ففرّج ذلك بعدل تظهره، و سلطان حقّ تعرفه.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 204. عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی المسترشد ص 416 الحدیث 141. مرسلا عن الشعبی، عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام. و فی الإمامة و السیاسة لابن قتیبة ج 1 ص 176. مرسلا. فی كشف المحجة ص 177 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام.و فی معادن الحكمة ج 1 ص 157. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 115. مرسلا. باختلاف.

تهمتِ دشمنان به او (ع) دربارهٔ حرص بر فرمانروایی

و گوینده‌ای از آنان به من گفت: ای پسر ابوطالب، تو بر این کار حریصی! گفتم: من بر آن حریص نیستم؛ بلکه به خدا سوگند، شما بر آن از من حریص‌تر و از آن دورترید، و من ویژه‌تر و نزدیک‌ترم.

و قال لی قائل منهم: إنّك علی الأمر، یا ابن أبی طالب، لحریص. فقلت: لست علیه حریصا، بل أنتم، و اللّه، لأحرص علیه منّی و أبعد، و أنا أخصّ و أقرب.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۲
منابع (۴)
  1. ورد فی. و ورد عبد الرّحمن بن عوف فی كشف المحجة. و معادن الحكمة.بالسند السابق. و المسترشد.
  2. یا ابن أبی طالب علی هذا الأمر. ورد فی نسخة العام 400 ص 212.و نسخة ابن المؤدب ص 150. و نسخة نصیری ص 98. و نسخة ابن شذقم ص 326.
  3. ورد فی كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسند السابق.
  4. ورد فی كشف المحجة. و الغارات. و المسترشد. بالأسانید السابقة. باختلاف.

کدام‌یک از ما حریص‌تر است؟ من که فقط میراثِ رسول خدا (ص) را خواسته‌ام و حقی از آنِ خود را که خدا و رسولش مرا به آن سزاوارتر قرار داده‌اند، و اینکه سرپرستیِ امت او پس از او از آنِ من است؛ یا شما که میان من و آن حائل می‌شوید و برای بازداشتنم از آن، با شمشیر بر چهره‌ام می‌زنید!

أیّنا أحرص؛ أنا الّذی إنّما طلبت میراث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، و حقّا لی جعلنی اللّه و رسوله أولی به، و أنّ ولاء أمّته لی من بعده، أم أنتم إذ تحولون بینی و بینه، و تضربون وجهی دونه بالسّیف!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۲
منابع (۶)
  1. ورد فی الغارات. بالسند السابق. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 96. عن إبراهیم، عن رجاله، عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 8 (مجلد قدیم) ص 601. عن نسخة للغارات. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 323. مرسلا. باختلاف.
  2. ورد فی الغارات ص 204. عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی المسترشد ص 416 الحدیث 141. مرسلا عن الشعبی، عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 96. عن إبراهیم، عن رجاله، عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 8 (مجلد قدیم) ص 601. عن نسخة للغارات. و فی كشف المحجة ص 179 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام.و فی معادن الحكمة ج 1 ص 158. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة. باختلاف بین المصادر.
  3. حقّه الّذی. ورد فی المصادر السابقة. باختلاف.
  4. ورد فی المصادر السابقة. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 323. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  5. ورد فی كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسند السابق. و ناسخ التواریخ.
  6. ورد فی كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسند السابق.

مبهوت ماندنِ دشمنان در برابر منطق او (ع)

پس هنگامی که در میان حاضران با دلیلِ روشن بر او کوبیدم، مبهوت ماند و نمی‌دانست چه پاسخی به من بدهد؛ «وَ اللّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظّالِمِینَ» (و خدا گروهِ ستمگران را هدایت نمی‌کند).

فلمّا قرعته بالحجّة فی الملأ الحاضرین بهت لا یدری ما یجیبنی به، وَ اللّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظّالِمِینَ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۲
منابع (۲)
  1. ورد فی نسخة العام 550 ص 100 أ. و ورد هبّ كأنّه بهت فی أغلب نسخ النهج.
  2. التوبة/ 19. و وردت الآیة فی الغارات. و المسترشد. بالسندین السابقین. و ناسخ التواریخ.

نفرین او (ع) بر کسانی که در غصبِ حقش به او ستم کردند

خدایا، از تو بر ضد قریش و هر که یاری‌شان کرد دادخواهی می‌کنم. خدایا، حقم را از آنان بگیر و حقی را که به ستم از من گرفته‌اند برایشان رها مکن؛ زیرا تو همان داورِ دادگری هستی که ستم نمی‌کند.

اللّهمّ إنّی أستعدیك علی قریش و من أعانهم. اللّهمّ فخذ بحقّی منهم، و لا تدع مظلمتی لهم، فإنّك أنت الحكم العدل الّذی لا یجور.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۲
منابع (۲)
  1. أستعینك. ورد فی نسخة عبده ص 269.
  2. ورد فی مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 229. مرسلا. و فی العدد القویة ص 189 الحدیث 19. من كتاب الإرشاد لكیفیة الطلب فی الأئمة الأطهار. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 8 (مجلد قدیم) ص 163. من كتاب الإرشاد للمفید. و فی الصراط المستقیم ج 3 ص 42. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

چرا که آنان پیوندِ خویشاوندی‌ام را بریدند، و ظرفم را واژگون کردند (کار و قدرتم را بر هم زدند)، و روزگارم را تباه ساختند، و حقم را پس زدند، و قدر و برتری و جایگاهِ بزرگم را کوچک شمردند، و حرمت‌های مرا حلال دانستند، و آبرو و خاندانم را سبک شمردند، و بر کشمکش با من در حقی که از دیگران به آن سزاوارتر بودم همدست شدند و آن را از من ربودند، سپس گفتند: تو حریص و متهمی! بدان که در حق این است که ما آن را بگیریم و در حق این است که تو از آن محروم شوی؛

فإنّهم قد قطعوا رحمی، و أكفؤوا إنائی، و أضاعوا أیّامی، و دفعوا حقّی، و صغّروا قدری و فضلی و عظیم منزلتی، و استحلّوا المحارم منّی، و استخفّوا بعرضی و عشیرتی، و أجمعوا علی منازعتی حقّا كنت أولی به من غیری، فسلبونیه، ثمّ قالوا: إنّك لحریص متّهم. ألا إنّ فی الحقّ أن نأخذه، و فی الحقّ أن تمنعه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۲
منابع (۷)
  1. ورد فی المسترشد ص 416 الحدیث 141. عن الشعبی، مرسلا عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 96.عن إبراهیم، عن رجاله، عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی كشف المحجة ص 179 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 158. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة.باختلاف بین المصادر.
  2. ورد فی كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسند السابق. و مناقب آل أبی طالب.و الصراط المستقیم. و فی الإمامة و السیاسة لابن قتیبة ج 1 ص 176. مرسلا.باختلاف بین المصادر.
  3. ورد فی مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 229. مرسلا. و فی الصراط المستقیم ج 3 ص 42. مرسلا. و فی العدد القویة ص 189 الحدیث 19. من كتاب الإرشاد لكیفیة الطلب فی الأئمة الأطهار. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 8 (مجلد قدیم) ص 163.من كتاب الإرشاد للمفید. باختلاف بین المصادر.
  4. أمرا هولی. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
  5. ورد فی المسترشد ص 416 الحدیث 141. عن الشعبی، مرسلا عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام. و فی كشف المحجة ص 179 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 158. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی الإمامة و السیاسة لابن قتیبة ج 1 ص 176. مرسلا.و فی الغارات ص 204. عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 325. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  6. ورد فی مناقب آل أبی طالب. و الصراط المستقیم. و العدد القویة. و بحار الأنوار.باختلاف بین المصادر.
  7. تأخذه. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.

پس غمگین و با اندوهِ فروخورده شکیبایی کن، یا با حسرت و خشم بمیر.

فاصبر مغموما كمدا، أو مت متأسّفا حنقا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۲
منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات. و المسترشد. بالسندین السابقین. و الإمامة و السیاسة لابن قتیبة.و ناسخ التواریخ. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 115. مرسلا.

علت تأخیر او (ع) در مطالبهٔ حقش

و به خدا سوگند، اگر می‌توانستند خویشاوندی‌ام را پس بزنند همان‌گونه که پیوندم را بریدند، می‌کردند؛ ولی به این کار راهی نمی‌یابند.

و أیم اللّه لو استطاعوا أن یدفعوا قرابتی كما قطعوا سببی فعلوا؛ و لكنّهم لا یجدون إلی ذلك سبیلا.

حقِ من بر این امت، فقط مانند مردی است که تا سررسیدی معین بر گروهی حقی دارد؛ پس اگر نیکی کنند و حقش را زودتر به او بدهند، سپاسگزارانه می‌پذیرد، و اگر تا سررسیدش به تأخیر اندازند، آن را می‌گیرد بی‌آنکه بر این کار ستوده باشند.

و إنّما حقّی علی هذه الأمّة كرجل له حقّ علی قوم إلی أجل معلوم؛ فإن أحسنوا و عجّلوا له حقّه قبله حامدا، و إن أخّروه إلی أجله أخذه غیر محمودین علیه.

انسان به سبب تأخیرِ حقش سرزنش نمی‌شود؛ فقط کسی سرزنش می‌شود که چیزی را بگیرد که به حق از آنِ او نیست.

و لا یعاب المرء بتأخیر حقّه، إنّما یعاب من أخذ ما لیس له بحقّ.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۶۶
منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 205. عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 224 الحدیث 2. عن أبی الحسن علی بن محمد الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن المسعودی، عن محمد بن كثیر، عن یحیی بن حماد القطان، عن أبی محمد الحضرمی، عن أبی علی الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی المسترشد ص 416 الحدیث 141. مرسلا عن الشعبی، عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 261 الحدیث 563. عن سلیمان ابن أبی الورد، بإسناده عن عبد الرحمن بن أبی لیلی، عن علی علیه السّلام. و فی كشف المحجة ص 180 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 158. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 325. مرسلا. باختلاف.

و رسول خدا (ص) با من پیمانی بسته و فرموده بود: ای پسر ابوطالب! سرپرستیِ امت من پس از من از آنِ توست؛ پس اگر در عافیت و بی‌درگیری تو را سرپرست کردند و با خشنودی بر تو هم‌رأی شدند، به کارشان برخیز؛ و اگر دربارهٔ تو اختلاف کردند، آنان را با آنچه در آنند رها کن، که خدا برای تو راهِ برون‌رفتی قرار خواهد داد.

و لقد كان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عهد إلیّ عهدا، فقال: یا ابن أبی طالب؛ لك ولاء أمّتی من بعدی؛ فإن ولّوك فی عافیة، و أجمعوا علیك بالرّضا، فقم بأمرهم، و إن اختلفوا علیك فدعهم و ما هم فیه، فإنّ اللّه سیجعل لك مخرجا.

منابع (۱)
  1. ورد فی المسترشد ص 416 الحدیث 141. مرسلا عن الشعبی، عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام. و فی كشف المحجة ص 180 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 158. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 542. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 510. مرسلا. باختلاف.

نگریستم و دیدم جز خاندانم، نه یاوری دارم، نه کمک‌رسانی و نه مدافعی؛ و نه پشتیبان و دستگیری با من است. دریغم آمد که به کام مرگ بروند و از نیرنگ و خیانت بر آنان ترسیدم. اگر پس از رسول خدا (ص) عمویم حمزه و برادرم جعفر را می‌داشتم، به اجبار بیعت نمی‌کردم.

فنظرت فإذا لیس لی معین و لا رافد و لا ذابّ، و لا معی ناصر و لا مساعد، إلاّ أهل بیتی؛ فضننت بهم عن المنیّة، و خفت علیهم من الغدر. و لو كان لی بعد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عمّی حمزة و أخی جعفر لم أبایع مكرها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۱۷
منابع (۲)
  1. ورد فی كشف المحجة. بالسند السابق. و فی الإمامة و السیاسة لابن قتیبة ج 1 ص 176. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 96. عن إبراهیم، عن رجاله، عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 325. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 115. مرسلا.
  2. الموت. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة. و ورد الهلاك فی كشف المحجة.و معادن الحكمة. بالسند السابق. و المسترشد.

ولی به دو مرد گرفتار شدم که تازه‌مسلمان بودند: عباس و عقیل.

و لكنّی بلیت برجلین حدیثی عهد بالإسلام: العبّاس و عقیل.

منابع (۱)
  1. ورد فی المسترشد ص 417 الحدیث 141. مرسلا عن الشعبی، عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام. و فی كشف المحجة ص 180 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 158. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة. باختلاف بین المصادر.

اندوه و رنجی که امام (ع) می‌کشید

پس با خاشاک در چشم، دیده بر هم نهادم و با استخوان در گلو، آب دهان فرو دادم؛ و در فرو خوردنِ خشم، بر چیزی تلخ‌تر از طعم هندوانهٔ ابوجهل و دردناک‌تر برای دل از فرو رفتنِ تیغ‌ها و فشرده شدنِ گلو صبر کردم. توفیق من جز به خدا نیست؛ به او تکیه می‌کنم و به سوی او بازمی‌گردم.

فأغضیت عینی علی القذی، و جرعت ریقی علی الشّجا، و صبرت من كظم الغیظ علی أمرّ من طعم العلقم، و آلم للقلب من وخز الشّفار، و أخذ الكظم. و ما توفیقی إلاّ باللّه علیه و إلیه أنیب.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۱۷
منابع (۶)
  1. ورد فی المصادر السابقة. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 115. مرسلا.
  2. تجرّعت. ورد فی المسترشد. و كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسندین السابقین. و فی الغارات ص 205. عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 325. مرسلا.
  3. و شربت. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
  4. الحنظل. ورد فی نسخة العام 550 ص 143 أ.
  5. حزّ. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 312. و نسخة الإسترابادی ص 352. و نسخة عبده ص 480. و ورد حوّ فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 217.
  6. علی. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.

و هیچ توان و نیرویی نیست مگر به خدای والای بزرگ.

و لا حول و لا قوّة إلاّ باللّه العلیّ العظیم.

چگونگی کشته شدن عثمان از زبان امام (ع)

اما ماجرای عثمان، گویی خبری از روزگاران پیشین است؛ «عِلْمُها عِنْدَ رَبِّی فِی کِتابٍ لا یَضِلُّ رَبِّی وَ لا یَنْسی» دانش آن نزد پروردگارم در کتابی است؛ پروردگارم نه خطا می‌کند و نه از یاد می‌برد.

و أمّا أمر عثمان فكأنّه علم من القرون الأولی، عِلْمُها عِنْدَ رَبِّی فِی كِتابٍ لا یَضِلُّ رَبِّی وَ لا یَنْسی .

منابع (۱)
  1. سورة طه/ 52.

رزمندگان بدر تنهایش گذاشتند و مردم مصر او را کشتند.

خذله أهل بدر، و قتله أهل مصر.

به خدا سوگند، نه به آن فرمان دادم و نه از آن بازداشتم؛ که اگر فرمان داده بودم قاتل بودم، و اگر بازداشته بودم یاور او بودم.

و اللّه ما أمرت به و لا نهیت عنه؛ و لو أنّنی أمرت به لكنت قاتلا، أو أنّی نهیت عنه لكنت ناصرا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۳۰
منابع (۳)
  1. ورد فی نثر الدر ج 1 ص 274. مرسلا. و فی المسترشد ص 418 الحدیث 141.مرسلا عن الشعبی، عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام. و فی كشف المحجة ص 180 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 159. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة. باختلاف بین المصادر.
  2. ورد فی كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسند السابق.
  3. ورد فی المصدرین السابقین. باختلاف یسیر.

و کار چنان بود که نه از نزدیک دیدن در آن سودی داشت و نه شنیدنِ خبرش دل را آرام می‌کرد.

و كان الأمر لا ینفع فیه العیان، و لا یشفی منه الخبر.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین.

جز اینکه هر که یاری‌اش کرد نمی‌تواند بگوید: «کسی تنهایش گذاشت که من از او بهترم»؛ و هر که تنهایش گذاشت نمی‌تواند بگوید: «کسی یاری‌اش کرد که از من بهتر است».

غیر أنّ من نصره لا یستطیع أن یقول: خذله من أنا خیر منه، و من خذله لا یستطیع أن یقول: نصره من هو خیر منّی.

من داستان او را در یک سخن برایتان جمع می‌کنم:

و أنا جامع لكم أمره:

حال عثمان و مردم از زبان امام (ع)

عثمان همه چیز را در انحصار خود گرفت و در این انحصارگری بد کرد، و شما هم بی‌تابی کردید و در این بی‌تابی بد کردید؛ و برای خدای عزوجل دربارهٔ آن انحصارگر و آن بی‌تاب، تا روز قیامت حکمی قطعی است.

إستأثر عثمان فأساء الأثرة، و جزعتم فأسأتم الجزع؛ و للّه - عزّ و جلّ - حكم واقع فی المستأثر و الجازع إلی یوم القیامة.

منابع (۵)
  1. ورد فی نثر الدر ج 1 ص 281. مرسلا. و فی الأغانی ج 16 ص 248. عن احمد بن عبید اللّه بن عمار، عن ابی جعفر محمد بن منصور الربعی، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 50 ص 178. عن أبی الفرج علی بن الحسین بن محمد القرشی، عن احمد بن عبید اللّه بن عمار، عن أبی جعفر محمد بن منصور الربعی، مرفوعا إلی علی علیه السّلام.
  2. فأفحشتم. ورد فی نثر الدر.
  3. ورد فی المصدر السابق.
  4. بیّن. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 324.مرسلا.
  5. ورد فی الأغانی. بالسند السابق.

به خدا سوگند، در خون عثمان هیچ تهمتی به من نمی‌چسبد. من فقط مردی از مسلمانانِ مهاجر (مسلمانانی که از مکه به مدینه کوچیدند) در خانهٔ خود بودم؛ وقتی از او به خشم آمدید، به سراغش رفتید و او را کشتید.

و اللّه ما یلزمنی فی دم عثمان تهمة. ما كنت إلاّ رجلا من المسلمین المهاجرین فی بیتی؛ فلمّا نقمتم علیه أتیتموه ف قتلتموه.

منابع (۲)
  1. (*) من: و اللّه ما. إلی: جئتمونی لتبایعونی. ورد فی إحدی نسخ نهج البلاغة.
  2. ورد فی الغارات ص 205. عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی المسترشد ص 418 الحدیث 141. عن الشعبی، عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 325. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 115. مرسلا.

هم‌نظر شدن مردم بر امام (ع) و دلیل پذیرفتن خلافت

سپس مشتاقانه برای کار خود به سراغ من آمدید، تا آنجا که مرا از خانه‌ام بیرون کشیدید تا با من بیعت کنید.

ثمّ جئتمونی راغبین إلیّ فی أمركم، حتّی استخرجتمونی من منزلی لتبایعونی.

منابع (۱)
  1. ورد فی الإرشاد للمفید ص 139. مرسلا.

من نپذیرفتم و شما هم نپذیرفتنِ مرا قبول نکردید.

فأبیت علیكم و أبیتم علیّ.

دستم را نگه داشتم، اما با من کشمکش کردید و مرا به این سو و آن سو کشیدید.

و أمسكت یدی، فنازعتمونی، و دافعتمونی.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 205. عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی المسترشد ص 418 الحدیث 141. مرسلا عن الشعبی، عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام. و فی كشف المحجة ص 181 الفصل 155.عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 159. من كتاب الرسائل.بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 325. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

دستم را گشودید ولی من آن را پس کشیدم، و درازش کردید ولی من آن را بستم. به شما سرسختی نشان دادم تا آنچه را در دل دارید بیازمایم.

و بسطتم یدی فكففتها، و مددتموها فقبضتها. فالتویت علیكم لأبلو ما عندكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۹

بارها با من به گفت‌وگو و چانه‌زنی پرداختید و من هم سخن شما را رد کردم.

فراددتمونی القول مرارا و راددتكم.

منابع (۱)
  1. ورد فی الإرشاد للمفید.

سپس از حرصِ بیعت با من، بر سرم ریختید؛ همچون هجوم شترانِ تشنه به آبشخورها در روز آب‌خوری، آنگاه که ساربان رهایشان کرده و زانوبندهایشان باز شده است.

ثمّ تداككتم علیّ تداكّ الإبل الهیم علی حیاضها یوم وردها، و قد أرسلها راعیها، و خلعت مثانیها، حرصا علی بیعتی.

منابع (۲)
  1. ورودها. ورد فی نسخة العام 400 ص 55. و هامش نسخة ابن المؤدب ص 223. و نسخة الإسترابادی ص 57 و 367. و نسخة ابن النقیب ص 206. و نسخة عبده ص 499. و نسخة العطاردی ص 56. عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكهنو - الهند. و عن نسخة مكتبة جامعة علیكره - الهند.
  2. ورد فی الإرشاد للمفید ص 139. مرسلا.

تا آنجا که بند کفش پاره شد، ردا از دوش افتاد و ناتوان زیر دست و پا ماند.

حتّی انقطعت النّعل، و سقط الرّداء، و وطئ الضّعیف.

و چنان بر سرم هجوم آوردید که گمان کردم مرا می‌کشید، یا برخی از شما برخی دیگر را پیش روی من می‌کشند.

و ازدحمتم علیّ حتّی ظننت أنّكم قاتلی، أو أنّ بعضكم قاتل بعض لدیّ.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 205. عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی المسترشد ص 418 الحدیث 141. مرسلا عن الشعبی، عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 325. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 115.مرسلا.

پس گفتید: بیعت ما را بپذیر، که ما جز تو کسی را نمی‌یابیم و جز به تو راضی نمی‌شویم.

فقلتم: بایعنا، فإنّا لا نجد غیرك، و لا نرضی إلاّ بك.

بیعت ما را بپذیر تا پراکنده نشویم و میانمان دودستگی نیفتد.

بایعنا، لا نفترق و لا تختلف كلمتنا.

و به من گفته شد: اگر به بیعت با ما تن ندهی، تو را به پسر عفان (عثمان) ملحق می‌کنیم (یعنی تو را هم مثل او می‌کشیم).

و قیل لی: إن لم تجبنا إلی البیعة ألحقناك بابن عفّان.

چون این حال را از شما دیدم، در کار خودم و کار شما اندیشیدم و گفتم: اگر به خواست آنان برای به دوش گرفتن کارشان پاسخ ندهم، هیچ کس را نمی‌یابند که در میانشان جای مرا بگیرد و همچون من با آنان به عدالت رفتار کند.

فلمّا رأیت ذلك منكم رویت فی أمری و أمركم، و قلت: إن أنا لم أجبهم إلی القیام بأمرهم لم یصیبوا أحدا یقوم فیهم مقامی، و یعدل فیهم عدلی.

و گفتم: به خدا سوگند، اگر بر آنان حکومت کنم در حالی که حق و برتری مرا می‌شناسند، برایم دوست‌داشتنی‌تر است از اینکه آنان بر من حکومت کنند در حالی که حق و برتری مرا نمی‌شناسند.

و قلت: و اللّه لألینّهم و هم یعرفون حقّی و فضلی أحبّ إلیّ من أن یلونی و هم لا یعرفون حقّی و فضلی.

ای مسلمانان! شما بر پایهٔ کتاب خدا و سنت پیامبرش (ص) با من بیعت کردید، در حالی که مهاجران و انصار و پیروانِ نیکوکارشان در میان شما بودند.

فبایعتمونی، یا معشر المسلمین، علی كتاب اللّه و سنّة نبیّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و فیكم المهاجرون و الأنصار و التّابعون بإحسان.

منابع (۱)
  1. ورد فی الإرشاد للمفید ص 139. مرسلا. و فی الاحتجاج ج 1 ص 251. مرسلا.

شادی مردم از بیعتشان با من به جایی رسید که خردسال شادمان شد، کهنسال لرزان‌لرزان به سویش آمد، بیمار به زحمت خود را به آن رساند، و دختر جوانِ پرده‌نشین، بی‌روپوش به سویش شتافت. نخستین کسانی که با من بیعت کردند طلحه و زبیر بودند؛ آن دو گفتند: با تو بیعت می‌کنیم بر این پایه که در این کار شریک تو باشیم.

و بلغ من سرور النّاس ببیعتهم إیّای أن ابتهج بها الصّغیر، و هدج إلیها الكبیر، و تحامل نحوها العلیل، و حسرت إلیها الكعاب. فكان أوّل من بایعنی طلحة و الزّبیر، فقالا: نبایعك علی أنّا شركاؤك فی هذا الأمر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۹
منابع (۴)
  1. حسرت عن ساقها. ورد فی نسخة العطاردی ص 268. عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكهنو - الهند.
  2. ورد فی المسترشد ص 418 الحدیث 141. مرسلا عن الشعبی، عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام. و فی كشف المحجة ص 181 الفصل 155. عن محمد ابن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 159. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 115. مرسلا. باختلاف.
  3. (**) من: نبایعك. إلی: و الأود. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 202.
  4. شریكاك. ورد فی الإمامة و السیاسة لابن قتیبة ج 1 ص 71. مرسلا. باختلاف.

گفتم: نه، بلکه شما دو تن در نیرو بخشیدن و یاری رساندن شریکید، و در درماندگی و راست کردنِ کژی‌ها یاورید.

فقلت: لا، و لكنّكما شریكان فی القوّة و الاستعانة، و عونان علی العجز و الأود.

منابع (۴)
  1. ورد فی كشف المحجة ص 181 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 159. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة.
  2. شركای. ورد فی المصدرین السابقین. باختلاف یسیر.
  3. الإستقامة. ورد فی الإمامة و السیاسة لابن قتیبة ج 1 ص 71. مرسلا.
  4. عونای. ورد فی كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسند السابق.

پس آن دو بر همین پایه با من بیعت کردند.

فبایعانی علی هذا الأمر.

و اگر سر باز می‌زدند، مجبورشان نمی‌کردم؛ همان‌گونه که دیگران را مجبور نکردم.

و لو أبیا ما أكرهتهما، كما لم أكره غیرهما.

حقیقتِ حال طلحه و زبیر و دلیل پیمان‌شکنی آنان از زبان امام (ع)

طلحه به یمن امید بسته بود و زبیر به عراق.

و كان طلحة یرجو الیمن، و الزّبیر یرجو العراق.

چون دانستند من آن دو را به فرمانروایی نمی‌گمارم، چیزی نگذشت که برای رفتن به عمره از من اجازه خواستند، در حالی که در سر، خیالِ خیانت و پیمان‌شکنی داشتند.

فلمّا علما أنّی غیر مولّیهما، لم یلبثا إلاّ یسیرا حتّی استأذنانی للعمرة، و هما یریدان الغدرة.

پس نزد عایشه رفتند و با کینه‌ای هم که از من در دل داشت، او را فریفتند و به حرکت واداشتند.

فأتیا عائشة و استخفّاها مع شیء كان فی نفسها علیّ‌.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 325. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 115. مرسلا.باختلاف بین المصادر.

برخی تکلیف‌های دینی که زنان انجام نمی‌دهند، از زبان امام (ع)

مردم! زنان در ایمان کاستی دارند. در خردها کاستی دارند.

معاشر النّاس؛ إنّ النّساء نواقص الإیمان. نواقص العقول.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۰
منابع (۱)
  1. من الملاحظ أن السید الشریف الرضی رضوان اللّه علیه قد صرح فی كتابه "خصائص الأئمة" و الذی ألفه قبل "نهج البلاغة" بأن هذا الكلام قاله مولانا أمیر المؤمنین علیه السّلام و قد فرغ من حرب الجمل. إلا أنه أغفلت بعض نسخ نهج البلاغة الإشارة إلی هذه العبارة مما سبب إرباكا لدی بعض القراء و المحققین فی فهم معنی الكلام.

و در بهره‌ها کاستی دارند.

نواقص الحظوظ.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۰

کاستیِ ایمانشان، کنار ماندنِ آنان از نماز و روزه در روزهای حیض (قاعدگی) است.

فأمّا نقصان إیمانهنّ، فقعودهنّ عن الصّلاة و الصّیام فی أیّام حیضهنّ‌.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۰
منابع (۱)
  1. شطر أعمارهنّ. ورد فی تذكرة الخواص ص 79. (عن علماء السیر)، عن علی علیه السّلام.

و کاستیِ خردشان این است که جز در بدهی و وام، گواهیِ آنان پذیرفته نیست، و گواهیِ دو زن از آنان همچون گواهیِ یک مرد است.

و أمّا نقصان عقولهنّ، فلا شهادة لهنّ إلاّ فی الدّین. و شهادة امرأتین منهنّ كشهادة الرّجل الواحد.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۰
منابع (۲)
  1. ورد فی خصائص الأئمة ص 100. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 181 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 159. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی المسترشد ص 418 الحدیث 141. مرسلا عن الشعبی، عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام.
  2. الإمرأتین. ورد فی نسخة العام 550 ص 28 أ.

و کاستیِ بهره‌هاشان این است که ارثِ آنان نصفِ ارثِ مردان است.

و أمّا نقصان حظوظهنّ، فمواریثهنّ علی الأنصاف من مواریث الرّجال.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۰

بازداشتنِ او (ع) از فرمان‌برداری از زنان بی‌آزمودن

پس از زنانِ بد بپرهیزید، و از خوبانشان هم برحذر باشید.

فاتّقوا شرار النّساء و كونوا من خیارهنّ‌علی حذر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۰
منابع (۲)
  1. فاستعیذوا باللّه من. ورد فی التذكرة ج 2 54. مرسلا.
  2. خیرتهنّ. ورد فی كشف الخفاء ج 2 ص 132 الحدیث 2019. مرسلا.

و در کارِ نیک از آنان فرمان نبرید تا به کارِ ناپسند طمع نکنند.

و لا تطیعوهنّ فی المعروف حتّی لا یطمعن فی المنكر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۰
منابع (۱)
  1. و إن أمرنكم بالمعروف فخالفوهنّ كیلا یطمعن منكم فی المنكر.ورد فی الكافی للكلینی ج 5 ص 517 الحدیث 5. عن عدة من أصحابنا، عن احمد بن أبی عبد اللّه، عن أبیه، عمن ذكره، عن الحسن بن المختار، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.

برخی از ویژگی‌های زنان و سفارشِ او (ع) به مدارا با آنان

مردم! زنان را از حال و کارِ خود آگاه نکنید، بر دارایی امینشان ندانید، و نگذارید کارِ خانواده را بگردانند؛

معاشر النّاس، لا تطلعوا النّساء علی حال، و لا تأمنوهنّ علی مال، و لا تذروهنّ یدبّرن أمر العیال.

منابع (۱)
  1. إلاّ لتدبیر العیال. ورد فی المستطرف ج 2 ص 275. مرسلا.

چراکه اگر به حالِ خود و خواسته‌هاشان رها شوند، به پرتگاه‌های نابودی می‌کشانند و سرزمین‌ها را تباه می‌کنند.

فإنّهنّ إن تركن و ما یردن أوردن المهالك، و أفسدن الممالك.

منابع (۱)
  1. عصین أمر المالك. ورد فی علل الشرائع ص 513 الباب 288 الحدیث 1. عن علی بن احمد بن عبد اللّه بن احمد بن أبی عبد اللّه البرقی، عن أبیه، عن جده احمد بن أبی عبد اللّه، عن أبیه، عن محمد بن أبی عمیر، عن غیر واحد، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی التذكرة ج 2 ص 54. مرسلا. باختلاف یسیر. و ورد عدّون أمر المالك فی من لا یحضره الفقیه ج 3 ص 361 الباب 178 الحدیث 1713-2. مرسلا. و فی أمالی الصدوق ص 275 الحدیث 305-6. بالسند الوارد فی علل الشرائع.

ما آنان را چنان یافتیم که در خلوت‌هاشان دینی ندارند، هنگامِ شهوت‌هاشان شکیبایی ندارند، و هنگامِ نیازهاشان پروایی ندارند.

فإنّا وجدناهنّ لا دین لهنّ فی خلواتهنّ، و لا صبر لهنّ عند شهواتهنّ، و لا ورع لهنّ عند حاجاتهنّ.

لذت بردن از آنان اندک است و سرگردانی از آنان بسیار.

اللّذّة بهنّ یسیرة، و الحیرة بهنّ كثیرة.

فخرفروشی همراهِ آنان است، هرچند پیر شوند؛

البذخ لهنّ لازم و إن كبرن.

و خودپسندی به آنان چسبیده است، هرچند از کار بیفتند.

و العجب بهنّ لاحق و إن عجزن.

خشنودیِ آنان در شرمگاه‌هاشان است.

رضاهنّ فی فروجهنّ.

هرگاه از اندک محروم شوند، بسیار را سپاس نمی‌گزارند.

لا یشكرن الكثیر إذا منعن القلیل.

خوبی را فراموش می‌کنند و بدی را در یاد نگه می‌دارند.

ینسین الخیر، و یحفظن الشّرّ.

شتابان به بهتان و تهمت رو می‌آورند، در سرکشی پیش می‌روند، و برای شیطان شکار می‌کنند.

یتهافتن فی البهتان، و یتمادین فی الطّغیان، و یتصیّدن للشّیطان.

در آنان سه خصلت از یهود است:

فیهنّ ثلاث خصال من الیهود:

ستم می‌کنند و خود دادخواهی سر می‌دهند؛ دروغ می‌گویند و سوگند می‌خورند؛ و میل دارند اما ناز و خودداری می‌کنند.

یتظلّمن و هنّ ظالمات. و یحلفن و هنّ كاذبات. و یتمنّعن و هنّ راغبات.

پس در هر حال با آنان مدارا کنید و نیکو سخن بگویید، شاید کارشان را نیکو کنند.

فداروهنّ علی كلّ حال، و أحسنوا لهنّ المقال، لعلّهنّ یحسنّ الفعال.

و عبدالله بن عامر آن دو را به بصره کشاند و دارایی و نیروی جنگی را برایشان ضمانت کرد.

و قادهما عبد اللّه بن عامر إلی البصرة، و ضمن لهما الأموال و الرّجال.

منابع (۱)
  1. ورد فی علل الشرائع ص 513 الباب 288 الحدیث 1. عن علی بن احمد بن عبد اللّه بن احمد بن أبی عبد اللّه البرقی، عن أبیه، عن جده احمد بن أبی عبد اللّه، عن أبیه، عن محمد بن أبی عمیر، عن غیر واحد، عن جعفر الصادق، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 275 الحدیث 305-6.بالسند الوارد فی علل الشرائع. و فی من لا یحضره الفقیه ج 3 ص 361 الباب 178 الحدیث 1713-2. مرسلا. و فی روضة الواعظین ص 380. مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی المستطرف ج 2 ص 275. مرسلا. و فی التذكرة ج 2 ص 54. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

شکستنِ حرمتِ همسرِ پیامبر (ص) به دستِ طلحه و زبیر

پس بیرون آمدند و همسر رسول خدا (ص) را با خود به سوی بصره می‌کشیدند، چنان‌که کنیز را هنگامِ خریدنش می‌کشند. هنوز آن دو او را می‌بردند که ناگهان این او بود که آن دو را به دنبالِ خود می‌کشاند.

فخرجوا یجرّون حرمة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم كما تجرّ الأمة عند شرائها، متوجّهین بها إلی البصرة. فبینا هما یقودانها إذ هی تقودهما.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۲

پس او را سپری گرفتند و به وسیلهٔ او می‌جنگیدند.

فاتّخذاها دریئة یقاتلان بها.

منابع (۱)
  1. فئة یقاتلان دونها. ورد فی كشف المحجة ص 181 الفصل 155. عن محمد ابن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 161. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة.

کدام گناه بزرگ‌تر از کاری است که آن دو کردند؟!

فأیّ خطیئة أعظم ممّا أتیا؟!!!.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین. و فی المسترشد ص 418 الحدیث 141. مرسلا عن الشعبی، عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.

زنانِ خود را در خانه‌هاشان نگه داشتند و پرده‌نشینِ رسولِ خدا (ص) را برای خود و دیگران از خانه‌اش بیرون آوردند؛ و پرده‌ای را که خدا ـ که نامش بزرگ است ـ بر او پوشانده بود، از او کنار زدند.

حبسا نساءهما فی بیوتهما، و أبرزا حبیس رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لهما و لغیرهما من بیتها؛ فكشفا عنها حجابا ستره اللّه - جلّ اسمه - علیها.

منابع (۱)
  1. صانا حلائلهما. ورد فی المصادر السابقة. و فی تفسیر القمی ج 2 ص 210.مرسلا.

و از سویِ خود با خدا و پیامبرش انصاف نورزیدند.

و ما أنصفا اللّه و لا رسوله من أنفسهما.

سرانجامِ سرکشی و پیمان‌شکنی و نیرنگ

پس با سه خصلت که در کتابِ خدا به خودِ صاحبانش برمی‌گردد، به سه بلا دچار شدند. آن سه خصلت این است: سرکشی و ستم، پیمان‌شکنی و نیرنگ.

فأصابوا ثلاثا بثلاث خصال مرجعها إلی أهلها فی كتاب اللّه البغی، و النّكث و المكر.

خدای برتر فرمود: «یا أَیُّهَا النّاسُ إِنَّما بَغْیُکُمْ عَلی أَنْفُسِکُمْ»؛ ای مردم! سرکشی و ستمِ شما تنها به زیانِ خودتان است.

قال اللّه - تعالی -: یا أَیُّهَا النّاسُ إِنَّما بَغْیُكُمْ عَلی أَنْفُسِكُمْ .

منابع (۱)
  1. سورة یونس/ 23.

و فرمود: «فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّما یَنْکُثُ عَلی نَفْسِهِ»؛ پس هر کس پیمان بشکند، تنها به زیانِ خودش پیمان می‌شکند.

و قال: فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّما یَنْكُثُ عَلی نَفْسِهِ .

منابع (۱)
  1. الفتح/ 10.

و فرمود: «وَ لا یَحِیقُ الْمَکْرُ السَّیِّئُ إِلاّ بِأَهْلِهِ»؛ و نیرنگِ بد جز به صاحبش برنمی‌گردد.

و قال: وَ لا یَحِیقُ الْمَكْرُ السَّیِّئُ إِلاّ بِأَهْلِهِ .

منابع (۱)
  1. سورة فاطر/ 43.

به خدا سوگند، آن دو بر من سرکشی و ستم کردند، بیعتم را شکستند، و با من نیرنگ باختند.

فقد، و اللّه، بغیا علیّ، و نكثا بیعتی، و مكرا بی.

ای مردم! من به چهار تن گرفتار شدم که هیچ‌کس به مانندِ آنان گرفتار نشد؛ گرفتارِ کسی شدم که مردم بیش از همه فرمان‌بردارش بودند، یعنی عایشه دخترِ ابوبکر؛ و دلیرترینِ مردم، زبیر بن عوام؛ و سرسخت‌ترینِ مردم در ستیزه، طلحه بن عبیدالله.

[أیّها النّاس؛] إنّی منیت بأربعة ما منی أحد بمثلهنّ؛ منیت بأطوع النّاس للنّاس عائشة بنت أبی بكر، و بأشجع النّاس الزّبیر ابن العوّام، و بأخصم النّاس طلحة بن عبید اللّه.

منابع (۲)
  1. بلیت. ورد فی معرفة الثقات ج 2 ص 155 الرقم 1302. مرسلا. و فی معانی الشعر ص 127. مرسلا عن أبی عبیدة، عن علی علیه السّلام. و فی العسل المصفی ج 2 ص 39. مرسلا.
  2. بأشدّ. ورد فی معرفة الثقات.

و یعلی بن امیهٔ تمیمی با پیمانه‌های پر از دینار (سکهٔ طلا) آنان را علیه من یاری کرد.

و أعانهم علیّ یعلی بن أمیّة التّمیمیّ بأصوع الدّنانیر.

منابع (۱)
  1. منیّة. ورد فی المصدر السابق. و معانی الشعر. و العسل المصفی. و فی كتاب الفتوح ج 2 ص 464. مرسلا. و فی المسترشد ص 420 الحدیث 141. مرسلا عن الشعبی، عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام. و فی العقد الفرید ج 5 ص -

به خدا سوگند، اگر کارم سامان گیرد، داراییِ او را فَیء (اموالِ عمومیِ مسلمانان) قرار خواهم داد.

و اللّه لئن استقام أمری لأجعلنّ ماله فیئا للمسلمین.

آنچه یارانِ جمل با مردمِ بصره کردند

سپس با سپاهی به بصره آمدند که یک مرد هم در میانشان نبود مگر اینکه با میل خود و بی‌آنکه مجبور باشد، فرمان‌برداری از مرا پذیرفته بود و به دلخواه با من بیعت کرده بود.

ثمّ أتوا البصرة فی جیش ما منهم رجل إلاّ و قد أعطانی الطّاعة، و سمح لی بالبیعة، طائعا غیر مكره.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۲
منابع (۱)
  1. ورد فی المصادر السابقة. و فی تفسیر القمی ج 2 ص 210. مرسلا. و فی المعارف ص 276. مرسلا. و فی محاضرات الأولیاء ج 1 ص 289. مرسلا. باختلاف.

آنان بر سرِ کارگزاران من در بصره، خزانه‌دارانِ بیت‌المالِ (خزانهٔ عمومی) خدا و مالِ مسلمانان که در دست من است، و بر سرِ دیگر مردمِ شهر من ریختند؛ مردمی که همگی بر فرمان‌برداری و بیعت با من یک‌دل و همراه بودند.

فقدموا علی عمّالی بها، و خزّان بیت مال اللّه و مال المسلمین الّذی فی یدی، و علی غیرهم من أهل مصری الّذین كلّهم مجتمعون فی طاعتی و علی بیعتی.

منابع (۶)
  1. (**) من: فقدموا. إلی: بیعتی. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 218. - 74. مرسلا. و فی الإستیعاب ج 2 ص 78. عن صالح بن كیسان، عن عبد الملك بن نوفل بن مساحق و الشعبی و ابن أبی لیلی و غیرهم، عن علی علیه السّلام. و فی كشف المحجة ص 182 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 161. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی كتاب القول فی البغال ص 19 الرقم 13. مرسلا. و ورد منبه فی المغازی للواقدی ج 3 ص 1012. باختلاف بین المصادر.
  2. عاملی. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
  3. ورد فی كشف المحجة. بالسند السابق.
  4. غیرها. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة. و ورد و أهلها فی نسخة العام 400 ص 213. و نسخة الإسترابادی ص 241.
  5. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 97. عن إبراهیم، عن رجاله، عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 326. مرسلا.
  6. ورد فی المسترشد ص 420 الحدیث 141. مرسلا عن الشعبی، عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام. و فی كشف المحجة ص 182 الفصل 155. عن محمد ابن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 161. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة.

مردم را به نافرمانی از من و شکستنِ بیعت و فرمان‌برداری‌ام فراخواندند؛ هر کس از آنان فرمان برد، به کفر کشاندندش و هر کس نافرمانی‌شان کرد، کشتندش.

فدعوا النّاس إلی معصیتی، و إلی نقض بیعتی و طاعتی؛ فمن أطاعهم أكفروه، و من عصاهم قتلوه.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصادر السابقة. باختلاف.

وحدتِ مردم را از هم پاشیدند و جمعشان را به زیان من تباه کردند. حکیم بن جبلهٔ عبدی به جنگ آنان برخاست؛ پس او را همراهِ هفتاد مرد از عبادت‌گزاران و فروتنانِ بصره کشتند. به این مردان «پینه‌بستگان» می‌گفتند، چون کف دست‌ها و پیشانی‌هایشان مانند پینهٔ زانوی شتر شده بود.

فشتّتوا كلمتهم، و أفسدوا علیّ جماعتهم. فناجزهم حكیم بن جبلة العبدیّ، فقتلوه فی سبعین رجلا من عبّاد أهل البصرة و مخبتیهم یسمّون "المثفّنین" ،كأنّ راح أكفّهم و جباههم ثفنات الإبل.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۱۸
منابع (۱)
  1. فثاربهم. ورد فی المصادر السابقة.

یزید بن حارث یشکری هم که در آن روز بزرگِ مردم بصره بود، از بیعت با آنان سر باز زد.

و أبی أن یبایعهم یزید بن الحارث الیشكریّ، و هو شیخ أهل البصرة یومئذ.

او به آن دو گفت: «از خدا بترسید؛ نخستینِ شما ما را به بهشت رساند، پس آخرینتان ما را به آتش نکشاند.

فقال: اتّقیا اللّه، إنّ أوّلكم قادنا إلی الجنّة، فلا یقودنا آخركم إلی النّار.

ما را مجبور نکنید که سخن مدعی را باور کنیم و بر ضدِّ کسی که اینجا نیست حکم بدهیم.

فلا تكلّفونا أن نصدّق المدّعی، و نقضی علی الغائب.

دست راستم که با بیعتِ علی بن ابی‌طالب پُر شده است؛ اما این دست چپم خالی است، اگر می‌خواهید بگیریدش!»

أمّا یمینی فقد شغلها علیّ بن أبی طالب ببیعتی إیّاه، و أمّا شمالی فهذه خذاها فارغة إن شئتما.

پس گلویش را چنان فشردند تا مُرد؛ خدا رحمتش کند.

فخنق حتّی مات رحمه اللّه.

عبدالله بن حکیم تمیمی نیز برخاست و گفت: «ای طلحه! آیا این نامه را می‌شناسی؟»

و قام عبد اللّه بن حكیم التّمیمی فقال: یا طلحة؛ هل تعرف هذا الكتاب؟.

گفت: «آری، این نامهٔ من به توست.»

قال: نعم. هذا كتابی إلیك.

گفت: «می‌دانی در آن چیست؟»

قال: هل تدری ما فیه؟.

گفت: «برایم بخوان.»

قال: اقرأه علیّ.

پس نامه را خواند؛ دیدند در آن، بدگویی از عثمان است و اینکه طلحه، عبدالله را به کشتن عثمان فراخوانده است.

فقرأ، فإذا فیه عیب عثمان، و دعاؤه إلی قتله.

پس او را از بصره تبعید کردند.

فسیّروه من البصرة.

سپس عمران بن حصین خزاعی، یار رسول خدا (ص) — همان کسی که روایت‌ها درباره‌اش آمده است — برخاست و گفت: «ای دو مرد! ما را با بیعتِ خود از فرمان‌برداریِ علی بیرون نبرید و به شکستنِ بیعتِ او وادار نکنید، که خشنودیِ خدا در آن بیعت است.

فقام عمران بن الحصین الخزاعیّ صاحب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و هو الّذی جاءت فیه الأحادیث، و قال: یا هذان؛ لا تخرجانا ببیعتكما من طاعة علیّ و لا تحملانا علی نقض بیعته، فإنّها للّه رضا.

مگر خانه‌هایتان جا نداشت که مادر مؤمنان (لقبِ همسرِ پیامبر) را با خود آوردید؟!

أما وسعتكما بیوتكما حتّی أتیتما بأمّ المؤمنین؟!.

شگفتا از رفت‌وآمدِ او نزد شما و همراهی‌اش با شما!

فالعجب لاختلافها إیّاكما، و مسیرها معكما!!!.

دست از سرِ ما بردارید و از همان جا که آمده‌اید برگردید؛ ما نه بندهٔ هر کسی هستیم که زورمند شود، و نه پیروِ نخستین کسی که پیش افتد.»

فكفّا عنّا أنفسكما و ارجعا من حیث جئتما؛ فلسنا عبید من غلب، و لا أوّل من سبق.

آن دو خواستند آسیبی به او برسانند، اما دست نگه داشتند.

فهمّا به ثمّ كفّا عنه.

رفتار طلحه و زبیر با عثمان بن حنیف

سپس کارگزار من، عثمان بن حنیف، امیرِ انصار را با نیرنگ و پیمان‌شکنی گرفتند، به بدترین شکل به بدنش آسیب زدند و تمام موهای سر و صورتش را کندند.

ثمّ أخذوا عاملی عثمان بن حنیف أمیر الأنصار غدرا، فمثّلوا به كلّ المثلة، و نتفوا كلّ شعرة فی رأسه و وجهه.

منابع (۱)
  1. ورد فی المسترشد ص 420 الحدیث 141. مرسلا عن الشعبی، عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام. و فی كشف المحجة ص 182 و 183 الفصل 155.عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 162 و 163. من كتاب الرسائل.بالسند الوارد فی كشف المحجة. باختلاف بین المصادر.

آنگاه بر پیروانِ مسلمان من یورش بردند؛ گروهی از آنان را دست‌بسته کشتند و گروهی را با نیرنگ و پیمان‌شکنی. گروهی هم برای خدا و برای من به خشم آمدند، دندان بر شمشیرهایشان فشردند (سخت پایداری کردند) و با شمشیر جنگیدند تا راست‌کردار به دیدارِ خدای عزیز و باشکوه رفتند.

و وثبوا علی شیعتی من المسلمین، فقتلوا طائفة منهم صبرا، و طائفة منهم غدرا؛ و طائفة منهم غضبوا للّه و لی ف‌ عضّوا علی أسیافهم فضاربوا بها حتّی لقوا اللّه - عزّ و جلّ -صادقین.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۱۸
منابع (۷)
  1. ثمّ دأبوا. ورد فی منهاج البراعة ج 3 ص 384. من الغارات. عن إبراهیم بن مسعود الثقفی، عن رجاله، عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی الغارات ص 206. بالسند السابق.
  3. ورد فی المصدر السابق.
  4. ورد فی المصدر السابق.
  5. شهروا سیوفهم. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 97.عن إبراهیم، عن رجاله، عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 326.مرسلا.
  6. فضربوا. ورد فی المصدرین السابقین.
  7. ورد فی المسترشد ص 421 الحدیث 141. مرسلا عن الشعبی، عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام.

حکم کسی که مسلمانی را بی‌گناه بکشد

به خدا سوگند، اگر از مسلمانان فقط یک نفر را به عمد و بی‌هیچ جرمی می‌کشتند، به خاطر همان یک نفر، ریختنِ خون آنان و کشتنِ تمام آن سپاه بر من حلال می‌شد؛ چون به کشته شدنِ او راضی بودند.

فو اللّه لو لم یصیبوا من المسلمین إلاّ رجلا واحدا متعمّدین لقتله، بلا جرم جرّه، لحلّ لی به دماؤهم و قتل ذلك الجیش كلّه، لرضاهم بقتل من قتل.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۲
منابع (۴)
  1. یقتلوا. ورد فی كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسند السابق.
  2. معتمدین. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 151. و نسخة نصیری ص 98.و نسخة الآملی ص 148. و نسخة عبده ص 370. و نسخة الصالح ص 247.
  3. ورد فی كشف المحجة ص 183 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 162. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة.و ورد قتالهم فی المسترشد ص 420 الحدیث 141. بالسند السابق.
  4. ورد فی كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسند السابق.

زیرا در صحنه حاضر بودند و اعتراض نکردند، و نه با زبان و نه با دست از او دفاع نکردند. بگذریم از اینکه آنان به همان تعداد که به شهر ریخته بودند، از مسلمانان کشتند.

إذ حضروه فلم ینكروا، و لم یدفعوا عنه بلسان و لا بید. دع ما إنّهم قد قتلوا من المسلمین مثل العدّة الّتی دخلوا بها علیهم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۲
منابع (۱)
  1. أكثر من. ورد فی كشف المحجة ص 183 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام.و فی معادن الحكمة ج 1 ص 162. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی الغارات ص 206. عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی الإمامة و السیاسة لابن قتیبة ج 1 ص 176. مرسلا.و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 326. مرسلا.

و خدا ما را بر آنان پیروز کرد؛ «فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظّالِمِینَ» پس مرگ و دوری از رحمت حق بر گروه ستمکاران باد!

و قد أدال اللّه منهم، فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظّالِمِینَ .

منابع (۱)
  1. المؤمنون/ 41.

سرانجامِ طلحه و زبیر و عایشه

اما طلحه را مروان با تیری زد و کشت.

فأمّا طلحة فرماه مروان بسهم فقتله.

و اما زبیر، سخن رسول خدا (ص) را به یادش آوردم که فرمود: «تو با علی می‌جنگی در حالی که به او ستم می‌کنی.» پس از جنگ عقب کشید و برگشت.

و أمّا الزّبیر فذكّرته قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: إنّك تقاتل علیّا و أنت ظالم له. فرجع من الحرب علی عقبه.

و اما عایشه، رسول خدا (ص) او را از این سفر بازداشته بود؛ پس از کاری که کرده بود پشیمان شد و دست‌هایش را به دندان گزید.

و أمّا عائشة فإنّها كان نهاها رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله عن مسیرها، فعضّت یدیها نادمة علی ما كان منها.

گفت‌وگوهای امام (ع) با طلحه و زبیر

هنگامی که طلحه در «ذی‌قار» فرود آمده بود، به سخنرانی برخاست و گفت: «مردم! ما در ماجرای عثمان خطایی کردیم که چیزی جز خون‌خواهیِ او ما را از آن پاک نمی‌کند. علی قاتل اوست و خون عثمان بر گردن اوست؛

و قد كان طلحة لمّا نزل "ذاقار" قام خطیبا فقال: أیّها النّاس؛ إنّا أخطأنا فی أمر عثمان خطیئة ما یخرجنا منها إلاّ الطّلب بدمه، و علیّ قاتله و علیه دمه.

و او همراهِ سست‌ایمانانِ یمن، مسیحیانِ ربیعه و منافقانِ مُضَر در آنجا فرود آمده است.»

و قد نزل دارا مع شكّاك الیمن و نصاری ربیعة و منافقی مضر.

وقتی سخن طلحه و سخن زشتی که از زبیر نقل شده بود به گوشم رسید، به آن دو نامه نوشتم و به حق محمد (ص) سوگندشان دادم: مگر شما دو نفر، زمانی که مردم مصر عثمان را محاصره کرده بودند، نزد من نیامدید و نگفتید: «ما را نزد این مرد ببر؛ ما جز با کمک تو نمی‌توانیم او را بکشیم؛ چون خودت می‌دانی که او ابوذر —رحمت خدا بر او— را تبعید کرد، شکم عمار را درید، و حَکَم بن ابی‌العاص را پناه داد در حالی که پیامبر خدا (ص) و ابوبکر و عمر او را رانده بودند؛ و مردِ گناه‌کارِ بی‌پروا، ولید بن عقبه بن ابی‌معیط را بر کتاب خدا گمارد در حالی که به سزای شراب‌خواری شلاق خورده بود، و خالد بن عُرفُطه عُذری را بر کتاب خدا مسلط کرد که آن را پاره می‌کرد و می‌سوزاند»؟!

فلمّا بلغنی قوله و قول كان عن الزّبیر قبیح، كتبت إلیهما أناشدهما بحقّ محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم؛ أما أتیتمانی و أهل مصر محاصر و عثمان، فقلتما: اذهب بنا إلی هذا الرّجل؛ فإنّا لا نستطیع قتله إلاّ بك، لما تعلم أنّه سیّر أبا ذرّ، رحمه اللّه، و فتق بطن عمّار، و آوی الحكم بن أبی العاص و قد طرده رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و أبو بكر و عمر، و استعمل الفاسق علی كتاب اللّه الولید بن عقبة بن أبی معیط و قد ضرب علی الخمر، و سلّط خالد ابن عرفطة العذریّ علی كتاب اللّه یمزّقه و یحرقه؟!.

و من گفتم: «همهٔ این‌ها را می‌دانم، اما امروز کشتن او را درست نمی‌بینم؛ به‌زودی مشکِ او از تکان خوردن، کره‌اش را بیرون می‌دهد (نتیجهٔ کارهایش آشکار می‌شود)».

فقلت: كلّ هذا قد علمت، و لا أری قتله یومی هذا؛ و أوشك سقاؤه أن یخرج المخض زبدته.

پس آن دو به آنچه گفتم اقرار کردند.

فأقرّا بما قلت.

اما این سخنتان که شما دو نفر خون‌خواه عثمان هستید؛ این دو نفر، عمرو و سعید، پسران اویند؛ رهایشان کنید تا خودشان خون پدرشان را بخواهند.

و أمّا قولكما: إنّكما تطلبان بدم عثمان؛ فهذان ابناه عمرو و سعید، فخلّوا عنهما یطلبان دم أبیهما.

از کی تا به حال قبیلهٔ اَسَد و تَیم، صاحبانِ خونِ بنی‌امیه شده‌اند؟!

و متی كانت أسد و تیم أولیاء دم بنی أمیّة؟!.

اینجا بود که آن دو درمانده و خاموش شدند.

فانقطعا عند ذلك.

حال‌وروز عایشه و نامهٔ او به امام (ع)

عایشه نیز در میانهٔ راهش به تردید افتاده بود و جنگ را کاری بزرگ و سنگین می‌دید. پس نویسنده‌اش، عبیدالله بن کعب نُمیری را صدا زد و گفت: بنویس: از عایشه دختر ابوبکر به علی بن ابی‌طالب.

و كانت عائشة قد شكّت فی مسیرها و تعاظمت القتال، فدعت كاتبها عبید اللّه بن كعب النمیریّ فقالت: اكتب؛ من عائشة بنت أبی بكر إلی علیّ بن أبی طالب.

منابع (۱)
  1. تعاظمها. ورد فی النوادر للفیض ص 135. من كتاب الرسائل للكلینی، عن علی بن إبراهیم بإسناده، عن علی علیه السّلام.

او گفت: قلم به چنین چیزی نمی‌چرخد.

فقال: هذا أمر لا یجری به القلم.

عایشه گفت: چرا؟

قالت: و لم؟.

گفت: چون علی بن ابی‌طالب در اسلام نفر اول است، و به همین خاطر آغازِ نامه حق اوست.

قال: لأنّ علیّ بن أبی طالب فی الإسلام أوّل، و له بذلك البدء فی الكتاب.

پس عایشه گفت: بنویس: به علی بن ابی‌طالب از عایشه دختر ابوبکر.

فقالت: اكتب: إلی علیّ بن أبی طالب من عائشة بنت أبی بكر.

اما بعد، من از خویشاوندی تو با پیامبر خدا (ص)، و از پیشینهٔ تو در اسلام، و از رنج کشیدنت در دفاع از پیامبر خدا بی‌خبر نیستم. من فقط برای آشتی دادن میان فرزندانم بیرون آمده‌ام؛ و اگر دست از این دو مرد برداری، قصد جنگ با تو را ندارم.

أمّا بعد؛ فإنّی لست أجهل قرابتك من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و لا قدمك فی الإسلام، و لا عناءك عن رسول اللّه؛ و إنّما خرجت مصلحة بین بنیّ؛ لا أرید حربك إن كففت عن هذین الرّجلین.

و سخنان بسیار دیگری که در آن نامه داشت.

فی كلام لها كثیر.

اما من حتی یک کلمه هم به او پاسخ ندادم، و پاسخش را به جنگ با او واگذاشتم.

فلم أجبها بحرف، و أخّرت جوابها لقتالها.

وقتی خدا سرانجامِ نیک (پیروزی) را برایم رقم زد، به سوی کوفه راه افتادم و عبدالله بن عباس را در بصره جانشین خود گذاشتم.

فلمّا قضی اللّه لی بالحسنی سرت إلی الكوفة، و استخلفت عبد اللّه بن عبّاس علی البصرة.

پس وارد کوفه شدم در حالی که همهٔ سرزمین‌ها جز شام با من همراه شده بودند. ازاین‌رو خواستم دلیلِ روشن بیاورم و جای بهانه‌ای نگذارم، و به سخن خدای برتر عمل کردم:

فقدمت إلی الكوفة و قد اتّسقت لی الوجوه كلّها إلاّ الشّام؛ فأحببت أن أتّخذ الحجّة، و أفضی العذر، و أخذت بقول اللّه - تعالی -:

«وَ إِمّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِیانَةً فَانْبِذْ إِلَیْهِمْ عَلی سَواءٍ إِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ الْخائِنِینَ»؛ اگر از خیانت گروهی بیم داشتی، پیمانشان را آشکارا و یکسان به سوی خودشان بینداز (لغو کن)، زیرا خدا خیانت‌کاران را دوست ندارد.

وَ إِمّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِیانَةً فَانْبِذْ إِلَیْهِمْ عَلی سَواءٍ إِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ الْخائِنِینَ .

منابع (۱)
  1. الأنفال/ 58.

تلاش‌های امام (ع) برای بستنِ راه بهانه بر معاویه

پس جریر بن عبدالله را نزد معاویه فرستادم تا راه بهانه را بر او ببندم و دلیلِ روشن را بر او تمام کنم.

فبعثت جریر بن عبد اللّه إلی معاویة معذرا إلیه، متّخذا للحجّة علیه.

اما معاویه نامه‌ام را رد کرد، حقم را انکار کرد، بیعت با مرا پس زد، و برایم پیغام فرستاد که: قاتلان عثمان را نزد من بفرست.

فردّ كتابی، و جحد حقّی، و دفع بیعتی، و بعث إلیّ أن ابعث إلیّ قتلة عثمان.

من برایش فرستادم: تو را با قاتلان عثمان چه کار؟ فرزندان او به این کار سزاوارترند. پس تو و آنان به فرمان‌برداری از من درآیید، و آن‌گاه با آن گروه به داوری بنشینید تا شما و آنان را به حکمِ کتاب خدا وادارم؛ وگرنه، این کار همچون فریب دادنِ کودک برای گرفتنِ او از شیر است، پس از روزگاری دراز که شیر خورده است.

فبعثت إلیه: ما أنت و قتلة عثمان؛ أولاده أولی به؛ فادخل أنت و هم فی طاعتی، ثمّ خاصموا القوم، لأحملكم و إیّاهم علی كتاب اللّه؛ و إلاّ فهذه خدعة الصّبیّ عن رضاع الملیّ.

وقتی از این کار ناامید شد، برایم پیغام فرستاد که: شام را تا زمانی که زنده‌ای به من واگذار کن؛ و اگر مرگ سراغت آمد، هیچ‌کس را بر من حقِ فرمان‌روایی نباشد.

فلمّا یئس من هذا الأمر بعث إلیّ أن اجعل الشّام لی حیاتك؛ فإن حدث بك حادث من الموت لم یكن لأحد علیّ طاعة.

او با این حرف فقط می‌خواست طوقِ فرمان‌برداری مرا از گردنش باز کند.

و إنّما أراد بذلك أن یخلع طاعتی عن عنقه.

پس من خواستهٔ او را نپذیرفتم.

فأبیت علیه.

آنگاه برایم پیغام فرستاد: مردم حجاز حاکمِ شامیان بودند، اما وقتی عثمان را کشتند، شامیان حاکمِ مردم حجاز شدند.

فبعث إلیّ: إنّ أهل الحجاز كانوا الحكّام علی أهل الشّام، فلمّا قتلوا عثمان صار أهل الشّام الحكّام علی أهل الحجاز.

من برایش فرستادم: اگر راست می‌گویی، مردی از قریشِ شام را برایم نام ببر که خلافت برایش روا باشد و در شورا پذیرفته شود؛ و اگر چنین کسی را نیافتی، من از قریشِ حجاز کسی را برایت نام می‌برم که خلافت برایش رواست و در شورا پذیرفته می‌شود.

فبعثت إلیه: إن كنت صادقا فسمّ لی رجلا من قریش الشّام تحلّ له الخلافة و یقبل فی الشّوری؛ فإن لم تجده سمّیت لك من قریش الحجاز من یحلّ له الخلافة، و یقبل فی الشّوری.

سپس در کار شامیان نگریستم؛ دیدم آنان پست‌ترینِ بادیه‌نشینان و بازماندهٔ احزاب (گروه‌های هم‌پیمان در جنگ با پیامبر) هستند؛ پروانه‌های آتش و مگس‌های طمع، مردمی خشن و سرکش که از هر سو گرد آمده‌اند؛ از کسانی که باید ادب شوند و به سنت (روش درست دینی) وادار شوند، یا کسی بر آنان گمارده شود و جلوی دستشان را بگیرد.

ثمّ إنّی نظرت فی أمر أهل الشّام؛ فإذا هم حثالة أعراب و بقیّة أحزاب، فراش نار، و ذباب طمع، جفاة، طغاة، تجمّعوا من كلّ أوب، ممّن ینبغی أن یؤدّب و یحمل علی السّنّة، أو أن یولّی علیه و یؤخذ علی یدیه.

آنان نه از مهاجران (مسلمانانی که از مکه به مدینه کوچ کردند) هستند، نه از انصار، و نه از کسانی که به نیکی از آنان پیروی کردند.

لیسوا من المهاجرین و لا الأنصار و لا التّابعین لهم بإحسان.

پس به سویشان راه افتادم و آنان را به فرمان‌برداری و همبستگی فراخواندم؛ اما آنان جز به جدایی و دودستگی تن ندادند.

فسرت إلیهم و دعوتهم إلی الطّاعة و الجماعة؛ فأبوا إلاّ فراقا و شقاقا.

سپس روبه‌روی مهاجران و انصار و پیروانشان ایستادند، آنان را تیرباران کردند و با نیزه‌ها زخمی کردند؛ در این هنگام بود که همراه مسلمانان به سویشان برخاستم و با آنان جنگیدم.

ثمّ نهضوا فی وجوه المهاجرین و الأنصار و التّابعین ینضحونهم بالنّبل، و یشجرونهم بالرّماح؛ فعند ذلك نهضت إلیهم بالمسلمین فقاتلتهم.

منابع (۲)
  1. فی وجه المسلمین. ورد فی الغارات ص 206. عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی المسترشد ص 420 الحدیث 141. -
  2. فهناك نهدت. ورد فی ناسخ التواریخ. و فی الغارات ص 206. عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی المسترشد.بالسند السابق.

روشنگری امام (ع) دربارهٔ نیرنگ معاویه در بالا بردن قرآن

پس هنگامی که سلاح آنان را گزید و دشمنتان از ریشه‌کن شدن ترسید، کشتار در میانشان شدت گرفت و درد زخم‌ها را چشیدند، قرآن‌ها را بالا بردند و شما را به آنچه در آن‌هاست فراخواندند تا شما را از خود برگردانند، جنگِ میان شما و خودشان را ببُرند و در کمین حوادث روزگار برایتان بنشینند.

فلمّا عضّهم السّلاح، و خاف عدوّكم الاجتیاح، و استحرّ بهم القتل، و وجدوا ألم الجراح، رفعوا المصاحف یدعونكم إلی ما فیها لیفتؤوكم عنهم، و یقطعوا الحرب فیما بینكم و بینهم، و یتربّصوا بكم ریب المنون.

پس به شما خبر دادم که آنان نه اهل دین‌اند و نه یاران قرآن؛ و در حالی که سست و ناتوان شده بودند، فقط از سر پیمان‌شکنی و نیرنگ و فریب، قرآن‌ها را برایتان بالا بردند. پس بندگان خدا! بر حق و راستی و بینش خود، برای جنگ با آنان پیش بروید.

فأنبأتكم أنّهم لیسوا بأهل دین و لا أصحاب قرآن؛ و أنّهم إنّما رفعوها لكم غدرا و مكیدة و خدیعة و قد وهنوا؛ فامضوا، عباد اللّه، علی حقّكم و صدقكم و بصیرتكم لقتالهم.

اما از فرمان من سر باز زدید و به من تهمت زدید و گفتید: «از آنان بپذیر و دست از سرشان بردار؛ چراکه اگر به آنچه در قرآن است گردن نهند، بر همان حقی که ما بر آنیم با ما همراه می‌شوند، و اگر سر باز زنند، حجت ما بر آنان بزرگ‌تر خواهد بود.»

فأبیتم علیّ و اتّهمتمونی، و قلتم: إقبل منهم، و اكفف عنهم؛ فإنّهم إن أجابوا إلی ما فی القرآن جامعونا علی ما نحن علیه من الحقّ، و إن أبوا كان أعظم لحجّتنا علیهم.

پس چون سستی کردید و سر باز زدید، از شما پذیرفتم و از آنان دست کشیدم.

فقبلت منكم، و كففت عنهم، إذ ونیتم و أبیتم.

پس صلح میان شما و آنان بر این قرار گرفت که دو مرد داور شوند تا آنچه را قرآن زنده کرده است زنده کنند، و آنچه را قرآن میرانده است بمیرانند.

فكان الصّلح بینكم و بینهم علی رجلین حكمین لیحییا ما أحیاه القرآن، و یمیتا ما أماته القرآن.

اما رأی آن دو با هم اختلاف پیدا کرد و داوری‌شان دوگانه شد؛ آنچه را در کتاب خدا بود پشت سر انداختند، با آنچه در قرآن بود مخالفت کردند و بی‌هیچ هدایتی از سوی خدا، از هوس خود پیروی کردند. پس خدا آن دو را از راه درست دور ساخت و در گرداب گمراهی سرنگونشان کرد؛ و سزاوار همین بودند.

فاختلف رأیهما، و تفرّق حكمهما، و نبذا ما فی الكتاب، و خالفا ما فی القرآن، و اتّبعا هواهما بغیر هدی من اللّه، فجنّبهما اللّه السّداد، و أهوی بهما فی غمرة الضّلال، و كانا أهل ذلك.

منابع (۱)
  1. دلاّهما فی. ورد فی الغارات ص 206. عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 328. مرسلا.

سپس گروهی از ما کناره‌گیری کردند؛ پس تا زمانی که ما را به حال خود گذاشتند، ما نیز آنان را به حال خود گذاشتیم.

ثمّ إنّ طائفة منّا اعتزلت فتركناهم ما تركونا.

منابع (۱)
  1. انخذلت فرقة منّا. ورد فی المصدرین السابقین. و فی المسترشد ص 427 الحدیث 141. عن الشعبی، عن شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 116. مرسلا. باختلاف یسیر.

تا اینکه تبهکارانه در زمین به فساد پرداختند و مؤمنان را می‌کشتند. از جمله کسانی که کشتند، کاروانی از قبیلهٔ بنی‌اسد بودند که خواربار می‌بردند؛ و خبّاب و پسرش و کنیزِ فرزنددارش و حارث بن مرّه عبدی را هم کشتند.

حتّی إذا عاثوا فی الأرض مفسدین یقتلون المؤمنین؛ و كان فیمن قتلوه أهل میرة من بنی أسد، و قتلوا خبّابا و ابنه و أمّ ولده و الحارث بن مرّة العبدیّ.

بهانه‌هایی که برای نجنگیدن با معاویه آورده شد

پس فراخواننده‌ای به سویشان فرستادم و به آنان گفتم: «قاتلان برادرانمان را به ما تحویل دهید، آن‌گاه کتاب خدا میان ما و شما حاکم باشد.»

فبعثت إلیهم داعیا، فقلت لهم: إدفعوا إلینا قتلة إخواننا، ثمّ كتاب اللّه بیننا و بینكم.

اما گفتند: «همهٔ ما آنان را کشتیم و همهٔ ما خون آنان و خون شما را حلال شمردیم.»

فقالوا: كلّنا قتلناهم، و كلّنا استحللنا دماءهم و دماءكم.

سپس سواران و پیادگانشان به ما یورش بردند.

ثمّ شدّت علینا خیلهم و رجالهم.

پس خدا آنان را همچون ستمگران به خاک هلاکت افکند.

فصرعهم اللّه مصارع القوم الظّالمین.

هنگامی که کارشان به اینجا رسید، به شما فرمان دادم که همان دم و بی‌درنگ به سوی دشمنتان از شامیان، یعنی معاویه و پیروانِ منحرف و ستمگرش (قاسطین) بروید؛ چراکه این کار دل‌هایشان را بیشتر می‌ترساند، نیرنگشان را بیشتر از کار می‌اندازد و فریبشان را بیشتر رسوا می‌سازد.

فلمّا كان ذلك من شأنهم، أمرتكم أن تمضوا من فوركم ذلك إلی عدوّكم من أهل الشّام، معاویة و أشیاعه القاسطین، فإنّه أفزع لقلوبهم، و أنهك لمكرهم، و أهتك لكیدهم.

اما شما گفتید: «شمشیرهایمان کند شده، تیرهایمان تمام شده، سرنیزه‌هایمان از نیزه‌ها درآمده و بیشتر نیزه‌هایمان شکسته و تکه‌تکه شده است؛ پس ما را به شهرمان بازگردان تا با بهترین سازوبرگمان آماده شویم. و هنگامی که بازگردیم، به شمار جنگجویان ما به اندازهٔ کسانی که از ما کشته شده‌اند و کسانی که از ما جدا شده‌اند می‌افزایی؛ و این کار ما را در برابر دشمنمان نیرومندتر می‌سازد.»

فقلتم: كلّت سیوفنا، و نفدت نبالنا، و نصلت أسنّة رماحنا، و عاد أكثرها قصدا؛ فارجع بنا إلی مصرنا لنستعدّ بأحسن عدّتنا؛ و إذا نحن رجعنا زدت فی مقاتلتنا عدّة من قتل منّا و من قد فارقنا؛ فكان ذلك أقوی لنا علی عدوّنا.

پس شما را بازگرداندم؛ تا هنگامی که به نزدیکی کوفه رسیدید، به شما فرمان دادم که در نُخَیله فرود آیید، در اردوگاهتان بمانید، دورماندگانتان را به آن ملحق کنید، دل‌هایتان را برای جهاد (پیکار در راه خدا) آماده سازید و به دیدار پسران و زنانتان بسیار نروید؛ چراکه این کار دل‌هایتان را نازک می‌کند و شما را از کار بازمی‌دارد.

فأقبلت بكم حتّی إذا أطللتم علی الكوفة أمرتكم أن تنزلوا بالنّخیلة، و أن تلزموا معسكركم، و أن تضمّوا إلیه قواصیكم، و أن توطّنوا علی الجهاد نفوسكم، و لا تكثروا زیارة أبنائكم و نسائكم؛ فإنّ ذلك یرقّ قلوبكم و یلویكم.

مردان جنگ، شکیبایان و پرتلاشانِ میدان‌اند؛ همان کسانی که نه اندوه می‌خورند و نه از درد ناله سر می‌دهند؛ و نه از شب‌بیداری‌شان خسته می‌شوند، نه از تشنگی روزشان، نه از گرسنگی شکم‌هایشان، نه از خستگی بدن‌هایشان، و نه از دوری فرزندان و زنانشان، تا آنکه انتقام خونشان را بگیرند و به خواسته و هدفشان برسند.

و إنّ أهل الحرب المصابرون، و أهل التّشمیر فیها، الّذین لا یتوجّدون و لا یتوجّعون، و لا یسأمون من سهر لیلهم، و لا ظمأ نهارهم، و لا من خمص بطونهم، و لا نصب أبدانهم، و لا فقدان أولادهم و نسائهم، حتّی یدركوا ثأرهم، و ینالوا بغیتهم و مطلبهم.

اما گروهی از شما بهانه‌تراشان با من ماندند و گروهی از شما نافرمانانه وارد شهر شدند.

فأقامت طائفة منكم معی معذّرة، و دخلت طائفة منكم المصر عاصیة.

پس نه آن کس از شما که ماند با من پایداری و شکیبایی کرد، و نه آن کس که وارد شهر شد به سوی من بازآمد و برگشت.

فلا الّذی أقام منكم ثبت معی و صبر، و لا من دخل المصر عاد إلیّ و رجع.

آمدم و به اردوگاهم نگریستم و در آن از شما جز پنجاه مرد نبود.

و لقد أتیت و نظرت إلی معسكری و لیس فیه منكم إلاّ خمسون رجلا.

چون دیدم چه کردید، به میان شما آمدم؛ و تا به امروزتان مقدر نشد که با من بیرون بیایید.

فلمّا رأیت ما أتیتم دخلت إلیكم؛ فما قدّر لكم أن تخرجوا معی إلی یومكم هذا.

پس شما را چه شده است؟

فما بالكم!.

شگفتا از شما و پدرانتان!

للّه آباؤكم!.

از کجا فریب می‌خورید؟

من أین تؤتون؟!.

و به کجا می‌روید؟

[و] أین تذهبون؟!.

و شما را چه می‌شود؟

و ما لكم!!!.

چگونه از حق برگردانده می‌شوید؟

أنّی تؤفكون؟!.

و چگونه جادو می‌شوید؟

و أنّی تسحرون؟!.

سرانجام کارها اگر مردم از امام اطاعت می‌کردند

و اگر اراده می‌کردید و همدل و یکپارچه می‌شدید، کسی طمعِ دست‌اندازی به شما نمی‌کرد.

و لو أنّكم عزمتم و أجمعتم لم تراموا.

اما آن قوم کوشش کردند و با یکدیگر همدردی داشتند، گرد هم آمدند و به هم پیوستند، یکدیگر را یاری دادند و خیرخواه هم بودند؛ ولی شما سستی کردید و اختلاف ورزیدید، از یاری هم دست کشیدید، به یکدیگر ناراستی کردید و پراکنده شدید.

إلاّ أنّ القوم قد جدّوا و تآسوا، و اجتمعوا و تناشبوا، و تناصروا، و تناصحوا؛ و إنّكم قد ونیتم و اختلفتم و تخاذلتم و تغاششتم و تفرّقتم.

اگر بر این حال بمانید، به گمان من رهایی نخواهید یافت.

ما أنتم إن بقیتم علی ذلك عندی بمنقذین.

پس همگی از آنچه شما را از آن بازداشتم دست بکشید.

فانتهوا بأجمعكم عمّا نهیتكم.

و خدا رحمتتان کند، خفته‌تان را بیدار کنید.

[و] أیقظوا، رحمكم اللّه، نائمكم.

و بر حق خود یکپارچه شوید.

و أجمعوا علی حقّكم.

و با همهٔ وجود برای جنگ با دشمنتان کمر ببندید.

و تجرّدوا لحرب عدوّكم.

منابع (۱)
  1. تحرّزوا. ورد فی كشف المحجة ص 186 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام.و فی معادن الحكمة ج 1 ص 167. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة.

چراکه کف از روی شیر خالص کنار رفته است (حقیقت آشکار شده)، و صبح برای کسی که دو چشمِ بینا دارد روشن شده است.

ف قد أبدت الرّغوة عن الصّریح، و أضاء الصّبح لذی عینین.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۶۹
منابع (۳)
  1. ورد فی المصدرین السابقین. و فی كشف المحجة ص 189 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی، عن علی بن محمد و محمد بن الحسن و غیرهما، عن سهل بن زیاد، عن العباس بن عمران، عن محمد بن القاسم بن الولید الصیرفی، عن المفضل، عن سنان بن ظریف، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 40. عن أبی مخنف، عن إسماعیل بن یزید، عن -
  2. ورد فی الغارات ص 209. و مطالب السؤول. و ناسخ التواریخ. و فی كشف المحجة ص 186 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی ص 189 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی، عن علی بن محمد و محمد بن الحسن و غیرهما، عن سهل بن زیاد، عن العباس بن عمران، عن محمد بن القاسم بن الولید الصیرفی، عن المفضل، عن سنان بن ظریف، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.و فی معادن الحكمة ج 1 ص 167. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة ص 186. باختلاف.
  3. بان. ورد فی المصادر السابقة.

حقیقت معاویه و یارانش

پس بیدار شوید! شما فقط با آزادشدگان (مشرکانِ بخشیده‌شده در فتح مکه)، پسرانِ آزادشدگان و اهل ستم و بدخویی می‌جنگید؛ با کسی که به ناچار اسلام آورد، از پیامبر خدا (ص) خشمگین و بیزار بود و با همهٔ اسلام سرِ جنگ داشت؛ با دشمنانِ سنت و قرآن، و اهلِ بدعت‌ها (نوآوری‌های نادرست در دین) و کارهای نوساخته؛ و با کسی که مردم از گزند و فتنه‌هایش پرهیز می‌کردند و برای اسلام و مسلمانان خطرناک و ترسناک بود.

فانتبهوا؛ إنّما أنتم تقاتلون الطّلقاء و أبناء الطّلقاء، و أهل الجفاء؛ و من أسلم كرها، فكان لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أنفا، و للإسلام كلّه حربا؛ أعداء السّنّة و القرآن، و أهل البدع و الأحداث؛ و من كانت بوائقه تتّقی، و كان علی الإسلام و أهله مخوفا.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 209. عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی الإمامة و السیاسة لابن قتیبة ج 1 ص 178. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 187 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 167. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 332. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 117. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

در میان آنان کسی هست که در بین خودِ شما شرابِ حرام نوشید و در اسلام برای اجرای حد (کیفری که دین تعیین کرده) شلاق خورد؛ و همگی او را به فساد در دین و بدکاری می‌شناسید. و در میانشان کسی هست که اسلام نیاورد مگر وقتی که در برابر اسلام آوردن، بخشش‌هایی به او دادند.

فإنّ منهم الّذی قد شرب فیكم الخمر الحرام، و جلد حدّا فی الإسلام، و كلّكم یعرفه بالفساد فی الدّین و الفعل السّیّ‌ء. و إنّ منهم من لم یسلم حتّی رضخت له علی الإسلام الرّضائخ.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۶۲
منابع (۳)
  1. ورد فی الغارات. و كشف المحجة. و معادن الحكمة ج 1 ص 168. بالسند السابق.و ناسخ التواریخ.
  2. ورد فی المصادر السابقة. باختلاف.
  3. لم یدخل فی الإسلام و أهله. ورد فی كشف المحجة. و معادن الحكمة ج 1 ص 168. بالسند السابق.

به من خبر رسیده است که پسر نابغه (عمرو بن عاص) با معاویه بیعت نکرد، مگر آنکه بر او شرط گذاشت که در برابر این بیعت، بهایی به او بدهد بزرگ‌تر از حکومت و قدرتی که در دستِ خودِ معاویه است.

و لقد أنهی إلیّ أنّ ابن النّابغة لم یبایع معاویة حتّی شرط علیه أن یؤتیه علی البیعة ثمنا هی أعظم ممّا فی یده من سلطانه.

منابع (۴)
  1. (**) من: و لم یبایع. إلی: المبتاع. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 26.
  2. ورد فی المصدرین السابقین. و الغارات. بالسند السابق. و الإمامة و السیاسة. و ناسخ التواریخ. و المستدرك لكاشف الغطاء.
  3. ورد فی كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسند السابق. و الإمامة و السیاسة.و ناسخ التواریخ. و المستدرك لكاشف الغطاء. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 99. عن إبراهیم، عن رجاله، عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه، عن علی علیه السّلام.
  4. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 99. عن إبراهیم، عن رجاله، عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی الإمامة و السیاسة لابن قتیبة ج 1 ص 178. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 187 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 167. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 117. مرسلا.

بدانید! دستِ کسی که دینش را به دنیا می‌فروشد پیروز مباد! و خوار و رسوا باد امانت‌داریِ خریداری که با اموال مسلمانان، یاریِ یک گناه‌کارِ بی‌پروا و پیمان‌شکن را می‌خرد!

ألا فلا ظفرت ید البائع دینه بالدّنیا، و خزیت أمانة المبتاع بنصرة فاسق غادر بأموال المسلمین.

منابع (۵)
  1. ورد فی كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسند السابق. و فی الغارات ص 210.عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 332. مرسلا.
  2. ألا صفرت. ورد فی الغارات. بالسند السابق.
  3. المبایع. ورد فی نسخة العام 400 ص 34. و نسخة ابن المؤدب ص 22. و نسخة نصیری ص 11. و نسخة الآملی ص 24. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 35. و هامش نسخة ابن أبی الحدید ج 2 ص 21. و نسخة العطاردی ص 34.
  4. ورد فی الغارات. و كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسندین السابقین. و ناسخ التواریخ ص 333. و المستدرك لكاشف الغطاء. و فی الإمامة و السیاسة لابن قتیبة ج 1 ص 178. مرسلا.
  5. المشتری. ورد فی كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسند السابق. و ناسخ التواریخ.

آشکار بودنِ بدی‌های معاویه و یارانش

اینان سرانِ آن گروهند؛ و آن دسته از سرانشان هم که از گفتنِ بدی‌هایشان برایتان گذشتم، درست مانند همین کسانی هستند که یاد کردم، بلکه بدتر و زیان‌بارترند.

فهؤلاء قادة القوم؛ و من تركت لكم ذكر مساوئه من قادتهم مثل من ذكرت منهم، بل هو شرّ و أضرّ.

شما خودِ آنان و نام‌هایشان را می‌شناسید.

و أنتم تعرفونهم بأعیانهم و أسمائهم.

آنان ضدِ اسلام بودند، با پیامبر خدا (ص) در جنگ بودند، و حزبِ شیطان بودند.

كانوا علی الإسلام ضدّا، و لنبیّ اللّه صلّی اللّه علیه و آله حربا، و للشّیطان حزبا.

ایمانشان پیشینه‌ای نداشت و دورویی‌شان تازه نبود.

لم یتقدّم إیمانهم، و لم یحدث نفاقهم.

رشوه‌خواران و بندگانِ دنیا هستند.

أكلة الرّشا، و عبید الدّنیا.

و شما، با همهٔ شانه‌خالی‌کردن‌ها و دست از یاری کشیدن‌هایی که داشتید، از آنان بهتر و بر راهی درست‌ترید.

و لأنتم علی ما كان منكم من تواكل و تخاذل خیر منهم و أهدی سبیلا.

در میان شما دین‌شناسان، دانشمندان، بزرگ‌منشان، حکیمان، عبادت‌کنندگان، پارسایانِ بی‌رغبت به دنیا، آبادکنندگانِ مساجد با تلاوت قرآن، حاملانِ کتاب خدا و شب‌زنده‌دارانِ سحرگاهان هستند.

فیكم الفقهاء، و العلماء، و النّجباء، و الحكماء، و العبّاد و الزّهّاد فی الدّنیا، و عمّار المساجد بتلاوة القرآن، و حملة الكتاب، و المتهجّدون بالأسحار.

آیا خشمگین نمی‌شوید و به تنگ نمی‌آیید از اینکه سبک‌مغزان و اشرار و فرومایگانتان، همان واپس‌ماندگانِ از اسلام و خشن‌خویانِ در آن، بر سرِ فرمانروایی بر شما با شما درگیر شوند؟!

أ فلا تسخطون و تنقمون أن ینازعكم الولایة علیكم سفهاؤكم و الأشرار و الأراذل منكم، البطاء عن الإسلام، الجفاة فیه؟!!!.

پس ـ خدا هدایتتان کند ـ وقتی سخن می‌گویم، به سخنم گوش دهید.

فاسمعوا، هداكم اللّه، قولی إذا قلت.

وقتی فرمان می‌دهم، از فرمانم اطاعت کنید.

و أطیعوا أمری إذا أمرت.

وقتی خیرخواهی می‌کنم، قدرِ خیرخواهی‌ام را بدانید.

و اعرفوا نصیحتی إذا نصحت.

وقتی دوراندیشی و قاطعیت به خرج می‌دهم، به دوراندیشی‌ام باور داشته باشید.

و اعتقدوا حزمی إذا حزمت.

منابع (۱)
  1. جزمی إذا جزمت. ورد فی الإمامة و السیاسة لابن قتیبة ج 1 ص 178. مرسلا.

وقتی تصمیم می‌گیرم، پای تصمیمم بمانید.

و التزموا عزمی إذا عزمت.

با برخاستنِ من برخیزید.

و انهضوا لنهوضی.

و با هر که من پیکار کنم، پیکار کنید.

و قارعوا من قارعت.

تشویق به پیروی از امام (ع) و نتیجهٔ اطاعت از او

به خدا سوگند، اگر از من اطاعت کنید گمراه نمی‌شوید، و اگر نافرمانی‌ام کنید راهِ درست را نمی‌یابید.

فو اللّه لئن أطعتمونی لا تغوون، و لئن عصیتمونی لا ترشدون.

خدای برتر فرمود: «أَ فَمَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ أَمَّنْ لا یَهِدِّی إِلاّ أَنْ یُهْدی فَما لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ»؛ آیا کسی که به سوی حق هدایت می‌کند سزاوارتر است که پیروی شود، یا کسی که خودش راه نمی‌یابد مگر آنکه هدایت شود؟ شما را چه شده است؟ چگونه داوری می‌کنید؟

قال اللّه - تعالی -: أَ فَمَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ أَمَّنْ لا یَهِدِّی إِلاّ أَنْ یُهْدی فَما لَكُمْ كَیْفَ تَحْكُمُونَ .

منابع (۱)
  1. سورة یونس/ 35.

و خدای برتر به پیامبرش (ص) فرمود: «إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ»؛ تو فقط بیم‌دهنده‌ای و برای هر قومی هدایت‌کننده‌ای هست.

و قال اللّه - تعالی - لنبیّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ .

منابع (۱)
  1. الرعد/ 7.

پس هدایت‌کنندهٔ پس از پیامبر (ص)، بر همان روشِ فرستادهٔ خدا (ص)، هدایت‌کنندهٔ امت اوست.

فالهادی بعد النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله هاد لأمّته علی ما كان من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله.

پس هدایت‌کننده چه کسی می‌تواند باشد جز آن که شما را به سوی حق فراخواند و به راهِ درست راهبرتان شد؟

فمن عسی أن یكون الهادی إلاّ الّذی دعاكم إلی الحقّ، و قادكم إلی الهدی؟.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 210. عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الفتوح ج 4 ص 260. مرسلا. و فی الإمامة و السیاسة لابن قتیبة ج 1 ص 178. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 187 الفصل 155. عن محمد ابن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 168. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی مطالب السؤول ص 212. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 333 و 335. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 117. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

فراخوان به آمادگی برای جنگ و توصیف دشمنان

پس سازوبرگِ جنگ را برگیرید، وسایلش را آماده سازید و برای آن گرد هم آیید؛ چرا که شعلهٔ جنگ زبانه کشیده، روشنایی‌اش بالا گرفته و آتشش افروخته شده است، و گناه‌کارانِ بی‌پروا و ستمگران برای جنگ با شما کمر بسته‌اند تا بندگان خدا را شکنجه کنند و نور خدا را خاموش سازند. پس از خدای برتر پروا کنید (تقوا پیشه کنید و از گناه بپرهیزید) و با کسی بجنگید که با خدا دشمنی ورزیده و کوشیده است نور خدا را خاموش کند.

فخذوا للحرب أهبتها، و أعدّوا لها عدّتها، و اجمعوا لها؛ فقد شبّ لظاها، و علا سناها، و أوقدت نارها، و تجرّد لكم الفاسقون الظّالمون كیما یعذّبوا عباد اللّه، و یطفئوا نور اللّه. فاتّقوا اللّه - تعالی - و قاتلوا من حادّ اللّه و حاول أن یطفئ نور اللّه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۶
منابع (۲)
  1. ورد فی مطالب السؤول ص 212. مرسلا.
  2. یغزوا. ورد فی المصدر السابق. و فی كشف المحجة ص 187 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 168. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی كتاب الفتوح ج 4 ص 260. مرسلا.

بجنگید با خائنانِ گمراه و ستمگرانِ تبهکاری که نه قاریانِ قرآن‌اند، نه دین‌شناسانِ در دین، نه دانایانِ در تأویل (درک معنای درونی قرآن)، و نه در پیشینهٔ اسلامی شایستهٔ این کار (فرمانروایی).

قاتلوا الخائنین الضّالّین القاسطین المجرمین الّذین لیسوا بقرّاء للقرآن، و لا فقهاء فی الدّین، و لا علماء فی التّأویل، و لا لهذا الأمر بأهل فی سابقة الإسلام.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصادر السابقة. و فی الغارات ص 210. عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی الإمامة و السیاسة لابن قتیبة ج 1 ص 178. مرسلا. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 58. عن أبی مخنف، عن المعلی بن كلیب الهمدانی، عن جبر بن نوف أبی الوداك الهمدانی، عن علی علیه السّلام.و فی الفصول المهمة فی معرفة أحوال الأئمة ص 107. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 335. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 117. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

صبر و پایداری را پوششِ جانِ خود سازید، که صبر بیش از هر چیز پیروزی می‌آورد.

و استشعروا الصّبر فإنّه أدعی إلی النّصر.

هشیار باشید! دوستانِ شیطان که اهل طمع و نیرنگ و بدخویی‌اند، برای کوشش و جدیت در کج‌روی و گمراهی و باطلشان، سزاوارتر از دوستانِ خدا نیستند؛ همان دوستانِ خدا که اهل پاکی و نیکی و حق، و فروتنی در اطاعتِ پروردگارشان، و خیرخواهی برای امامشان هستند.

ألا إنّه لیس أولیاء الشّیطان من أهل الطّمع و المكر و الجفاء بأولی بالجدّ فی غیّهم و ضلالهم و باطلهم، من أولیاء اللّه أهل النّزاهة و البرّ و الحقّ و الإخبات فی طاعة ربّهم، و مناصحة إمامهم.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 210. عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الفتوح ج 4 ص 260. مرسلا. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 58. عن أبی مخنف، عن المعلی بن كلیب الهمدانی، عن جبر بن نوف أبی الوداك الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی الإمامة و السیاسة لابن قتیبة ج 1 ص 178. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 187 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام.و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 335. مرسلا. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 168. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة.و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 117. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

به خدا سوگند، اگر من تک و تنها با آنان روبه‌رو شوم در حالی که سراسرِ زمین را پر کرده باشند، باکی از آنان ندارم و از جنگیدن با آنان هراسان نمی‌شوم.

إنّی، و اللّه، لو لقیتهم وحدی منفردا و هم طلاع الأرض كلّها ما بالیت بهم، و لا استوحشت من قتالهم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۶۲
منابع (۶)
  1. واحدا. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 296. و نسخة الآملی ص 302. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 358. و نسخة الإسترابادی ص 497. و نسخة عبده ص 634.و نسخة الصالح ص 452. و نسخة العطاردی ص 390.
  2. ورد فی الغارات. بالسند السابق.
  3. ملاء. ورد فی ناسخ التواریخ. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 100. عن إبراهیم، عن رجاله، عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه، عن علی علیه السّلام.
  4. و هم و أهل الأرض. ورد فی كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسند السابق.
  5. ورد فی الإمامة و السیاسة لابن قتیبة ج 1 ص 178. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 117. مرسلا.
  6. ورد فی مطالب السؤول ص 212. مرسلا.

و من دربارهٔ گمراهی‌ای که آنان در آنند و راهِ درستی که خود بر آنم، در درونِ خود دارای اطمینان و دلیلِ روشن و بینایی، و از سوی پروردگارم بر یقین هستم.

و إنّی من ضلالهم الّذی هم فیه، و الهدی الّذی أنا علیه، لعلی ثقة و بیّنة و بصیرة من نفسی، و یقین من ربّی.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۶۲
منابع (۲)
  1. نحن. ورد شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 100. عن إبراهیم، عن رجاله، عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد الإمامة و السیاسة. و المستدرك لكاشف الغطاء ص 118. و فی الغارات ص 211. عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 335. مرسلا.

اما اندوهی مرا آب می‌کند، بی‌قراری‌ای به سراغم می‌آید و غمی در دلم می‌نشیند از اینکه نادانان و بدکارانِ این امت کارِ آن را به دست بگیرند؛ پس مالِ خدا را دست‌به‌دست میان خود بگردانند، بندگانِ خدا را بردهٔ خود سازند، کتابِ خدا را دستاویزِ فریب قرار دهند، نیکوکاران را دشمنِ خود گیرند و گناه‌کارانِ بی‌پروا را دارودستهٔ خود سازند.

و لكنّ أسی یبرینی، و جزعا یعترینی، و حزنا یخامرنی، أن یلی أمر هذه الأمّة سفهاؤها و فجّارها، فیتّخذوا مال اللّه دولا، و عباد اللّه خولا، و كتاب اللّه دخلا، و الصّالحین حربا، و الفاسقین حزبا.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۶۲
منابع (۳)
  1. ورد فی المصادر السابقة. و فی كشف المحجة ص 188 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 169. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و ورد لكنّنی آسی فی نسخ النهج.
  2. ورد فی الإمامة و السیاسة لابن قتیبة. و ناسخ التواریخ. و المستدرك لكاشف الغطاء.و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 58. عن أبی مخنف، عن المعلی بن كلیب الهمدانی، عن جبر بن نوف أبی الوداك الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و ورد عباده فی نسخ النهج.
  3. ورد فی الغارات. و كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسندین السابقین.باختلاف یسیر.

پیامدهای به دست گرفتنِ کارِ امت به دستِ معاویه

به خدا سوگند، اگر بر شما فرمانروا شوند، فخرفروشی و کارهای زشت، کفر و بدکاری، چیرگی با زورگویی، دست‌درازی با غصب، و تباهی در زمین را در میان شما آشکار می‌کنند؛ از خواهشِ نفس (خواسته‌ای که آدم را از راهِ درست بیرون می‌برد) پیروی می‌کنند و به ناحق داوری می‌کنند؛ و در میان شما به شیوهٔ کسری و قیصر (پادشاهان ایران و روم) رفتار می‌کنند.

و اللّه لو ولوا علیكم لأظهروا فیكم الفخر و النّكر، و الكفر و الفجور، و التّسلّط بالجبریّة، و التّطاول بالغصب، و الفساد فی الأرض؛ و لاتّبعوا الهوی، و حكموا بغیر الحقّ؛ و لعملوا فیكم بأعمال كسری و قیصر.

منابع (۱)
  1. هرقل. ورد فی تاریخ الطبری ج 4 ص 58. عن أبی مخنف، عن المعلی بن كلیب الهمدانی، عن جبر بن نوف أبی الوداك الهمدانی، عن علی علیه السّلام.و فی الفصول المهمة فی معرفة أحوال الأئمة ص 107. مرسلا.

به خدا سوگند، اگر این نبود، این‌همه شما را برای جنگ برنمی‌انگیختم، سرزنشتان نمی‌کردم، گرد هم نمی‌آوردمتان و به شوق نمی‌انداختمتان؛ و چون سر باز زدید و سستی کردید، رهایتان می‌کردم تا هر زمان که رویارویی با آنان برایم رقم خورد، خودم به تنهایی با آنان روبه‌رو شوم.

و أیم اللّه؛ لو لا ذلك لما أكثرت تألیبكم و تأنیبكم، و جمعكم و تحریضكم؛ و لتركتكم، إذ أبیتم و ونیتم، حتّی ألقاهم بنفسی متی حمّ لی لقاؤهم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳۸
منابع (۱)
  1. ورد فی تاریخ الطبری. بالسند السابق. و فی الغارات ص 211. عن عبد الرحمن ابن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی الإمامة و السیاسة لابن قتیبة ج 1 ص 178. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 188 الفصل 155. عن محمد ابن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 169. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و المستدرك لكاشف الغطاء. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 333 و 335. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

به خدا سوگند، من بر حقم و شهادت را دوست دارم،

فو اللّه إنّی لعلی الحقّ، و إنّی للشّهادة لمحبّ‌.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات. و تاریخ الطبری. و كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالأسانید السابقة. و الإمامة و السیاسة لابن قتیبة ج 1 ص 179. و ناسخ التواریخ. و المستدرك لكاشف الغطاء. باختلاف.

برانگیختنِ مردم به جهاد (پیکار در راهِ خدا) با معاویه و پیروانش

و مشتاقِ دیدارِ خدایم، و چشم‌به‌راه و امیدوارِ پاداشِ نیکِ اویم. شگفتا از شما و پدرانتان! منتظر چه هستید؟!

و إنّی إلی لقاء اللّه لمشتاق، و لحسن ثوابه لمنتظر راج. للّه آباؤكم. ما تنتظرون؟!

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳۸
منابع (۱)
  1. ربّی. ورد فی الغارات ص 209. عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الفتوح ج 4 ص 260. مرسلا. و فی الإمامة و السیاسة لابن قتیبة ج 1 ص 179. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 212. مرسلا.و فی كشف المحجة ص 186 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 169. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة.

مردم! مگر نمی‌بینید که از مرزهایتان کاسته شده، شهرهایتان به دست دشمن افتاده و شیعیانِ من در آن‌ها کشته شده‌اند؟!

أیّها النّاس؛ أ لا ترون إلی أطرافكم قد انتقصت، و إلی أمصاركم قد افتتحت، و إلی شیعتی بها قد قتلت؟!.

منابع (۲)
  1. ورد فی كشف المحجة ص 186. بالسند السابق. و الإمامة و السیاسة لابن قتیبة ص 178. و مطالب السؤول. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 98.عن إبراهیم، عن رجاله، عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و مطالب السؤول ص 211. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 332. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. ورد فی الغارات ص 209. بالسند السابق. و ناسخ التواریخ.

مگر نمی‌بینید که سرزمین‌هایتان کوچک می‌شود، مرزگاه‌هایتان بی‌پاسدار می‌ماند، به شهرهایتان لشکرکشی می‌شود و به سوی صخرهٔ استوارتان سنگ و تیر پرتاب می‌شود؛ در حالی که شما جمعیتی انبوه و بسیار، و دارای قدرت و توانی سخت و نیرومندید؟!

أ لا ترون إلی ممالككم تزوی، و إلی مسالحكم تعری، و إلی بلادكم تغزی، و إلی صفاتكم ترمی؛ و أنتم ذوو عدد جمّ كثیر، و شوكة و بأس شدید؟!!!.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین. و كشف المحجة. بالسند السابق. باختلاف یسیر.

من، اگر خدا بخواهد، همراه شما به میدان می‌روم؛ پس خدا رحمتتان کند، به سوی نبرد با دشمنتان حرکت کنید: «خِفافاً وَ ثِقالاً وَ جاهِدُوا بِأَمْوالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ»؛ سبک‌بار و سنگین‌بار، و با مال و جانتان در راهِ خدا جهاد کنید؛ اگر بدانید، این برایتان بهتر است.

إنّی نافر بكم، إن شاء اللّه، ف انفروا، رحمكم اللّه، إلی قتال عدوّكم خِفافاً وَ ثِقالاً وَ جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ ذلِكُمْ خَیْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳۸
منابع (۲)
  1. ورد فی الغارات ص 209. عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الفتوح ج 4 ص 260. مرسلا. و فی الإمامة و السیاسة لابن قتیبة ج 1 ص 179. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 186 الفصل 155. عن محمد ابن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 169. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی مطالب السؤول ص 211. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 332. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 119. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. التوبة/ 41. و وردت الآیة فی المصادر السابقة. و فی ناسخ التواریخ ص 335.

و به زمین نچسبید و سستی نکنید، که به پستی تن می‌دهید، به خواری دچار می‌شوید و پست‌ترین بهره، نصیبِ شما می‌شود.

و لا تثّاقلوا إلی الأرض فتقرّوا بالخسف، و تبوءوا بالذّلّ، و یكون نصیبكم الأخسّ‌.

منابع (۲)
  1. تعمّوا. ورد فی كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسند السابق.
  2. الأخسر. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 498. و ورد الخسر فی الغارات ص 209. و كشف المحجة. بالسند السابق. باختلاف یسیر.

مردِ جنگ، بیدارخواب است؛ اگر هم بخوابد، چشمش به خواب نمی‌رود.

إنّ أخا الحرب الأرق؛ إن نام لم تنم عینه.

منابع (۲)
  1. القرب. ورد فی نسخة ابن شذقم ص 652.
  2. ورد فی الغارات ص 212. و كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسندین السابقین.و ناسخ التواریخ.

و هر که بخوابد، دشمن از او غافل نمی‌ماند و نمی‌خوابد.

و من نام لم ینم عنه.

و هر که غافل شود، نابود می‌شود.

و من غفل أودی.

و هر که سستی و ناتوانی کند، خوار می‌شود.

و من ضعف ذلّ.

فرجامِ کسی که از جهاد در راهِ خدا بدش می‌آید

و هر که از جهاد در راهِ خدا بدش بیاید، زیان‌کار و خوار است.

و من كره الجهاد فی سبیل اللّه كان المغبون المهین.

من امروز با شما همان‌گونه‌ام که دیروز بودم، اما شما با من چنان نیستید که پیش‌تر بودید.

إنّی لكم الیوم علی ما كنت علیه بالأمس، و لستم لی علی ما كنتم علیه.

به خدا سوگند، اگر خدا را یاری می‌کردید، خدا هم شما را یاری می‌کرد و گام‌هایتان را استوار می‌ساخت.

و اللّه لو نصرتم اللّه لنصركم اللّه، و ثبّت أقدامكم.

بر خدا حق است که هر کس او را یاری کند، یاری‌اش دهد، و هر کس دست از یاری او بکشد، تنهایش بگذارد.

إنّه حقّ علی اللّه أن ینصر من نصره، و یخذل من خذله.

خدایا، ما و آنان را بر هدایت گرد هم آور، ما و آنان را از بلا و آزمایش دور بدار، ما و آنان را به دنیا بی‌رغبت کن، و آخرت را برای ما و آنان بهتر از دنیا قرار ده.

اللّهمّ اجمعنا و إیّاهم علی الهدی، وجنّبنا و إیّاهم البلوی، و زهّدنا و إیّاهم فی الدّنیا، و اجعل الآخرة خیرا لنا و لهم من الأولی.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 212. عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه جندب، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الفتوح ج 4 ص 261. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 188 الفصل 155. عن محمد بن یعقوب الكلینی فی كتاب الرسائل، عن علی بن إبراهیم، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 170. من كتاب الرسائل. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی مطالب السؤول ص 212.مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 336.مرسلا. باختلاف بین المصادر.

بخش دوم

الباب الثانی

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۷، صفحهٔ ۲۵۹. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن