سخنانسخن ۱۴۵۱۰ دقیقه خواندن
گفتوگو با خوارج در اردوگاه نهروان
سخنی از امام (ع) با اهل نهروان
در نهروان، در اردوگاه خوارج، پیش از جنگ (۳۷ تا صفر ۳۸). این متن ترکیبی است. بخش «خطبهٔ هشدار» (تخویف: «بیم میدهم که در کنار این رود کشته شوید») و بخشهایی از خطبهٔ ۱۲۷ را گزارش طبری ۴/۶۲-۶۳ به نهروان نسبت میدهد. ولی پرسش «آیا همه در صفین بودید؟» و پاسخ به تردیدهای خوارج در گزارش حروراء هم آمده است (طبری ۴/۴۸، ربیعالاول ۳۷). امام از آنان که در صفین بودند و آنان که نبودند جدا جدا پرسید، یادآور شد که خودشان داوری را خواستند و او مخالف بود، آنان را از کشتهشدن ترساند و دلیل آورد. آنان پاسخ دادند که با او سخن نگویند و آماده دیدار خدا شوند.
خطاب به: خوارج نهروان
بخشهایی از این متن در نهجالبلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۱۲۲، خطبهٔ ۳۶، خطبهٔ ۱۲۷، خطبهٔ ۵۸
ادامه از جایی که بودید: رفتن به همان بند
امام (ع) به سوی اردوگاه خوارج (گروهی از سپاه علی که پس از داوری صفین از او بریدند) بیرون آمد، در حالی که آنان بر انکارِ داوری پافشاری میکردند. پس به آنان فرمود:
و قد خرج إلی معسكر الخوارج و هم مقیمون علی إنكار الحكومة فقال علیه السّلام لهم:
آیا همهٔ شما با ما در صفین حاضر بودید؟
أ كلّكم شهد معنا صفّین؟.
گفتند: «برخی از ما حاضر بودند و برخی حاضر نبودند.»
فقالوا: منّا من شهد و منّا من لم یشهد.
امام (ع) فرمود:
فقال علیه السّلام:
دو دسته شوید.
إمتازوا فرقتین.
منابع (۱)
- فریقین. ورد فی متن بهج الصباغة ج 7 ص 134.
کسانی که در صفین حاضر بودند یک دسته شوند، و کسانی که در آن حاضر نبودند دستهای دیگر؛ تا با هر یک از شما به فراخور خودش سخن بگویم.
فلیكن من شهد صفّین فرقة، و من لم یشهدها فرقة؛ حتّی أكلّم كلاّ منكم بكلامه.
و امام (ع) مردم را صدا زد و فرمود:
و نادی علیه السّلام الناس، فقال:
لب از سخن ببندید، به حرفم گوش بسپارید و با دلهایتان به من رو کنید؛ و هر که را به گواهی دادن سوگند دادیم، از روی دانستهاش دربارهٔ آن سخن بگوید.
أمسكوا عن الكلام، و أنصتوا لقولی، و أقبلوا بأفئدتكم إلیّ؛ فمن نشدناه شهادة فلیقل بعلمه بها.
منابع (۱)
- فیها. ورد فی نسخة الصالح ص 178.
سپس امام (ع) دستهایش را به دعا بالا برد و فرمود:
ثم رفع علیه السّلام یدیه بالدعاء و قال:
خدایا! این جایگاهی است که هر کس در آن پیروز شود، روز قیامت به پیروزی سزاوارتر است؛ و هر کس در آن آلوده شود یا پایش بلغزد و درماند، در آخرت نابیناتر و گمراهتر است.
اللّهمّ إنّ هذا مقام من أفلج فیه كان أولی بالفلج یوم القیامة، و من نطف فیه أو وعث فهو فی الآخرة أعمی و أضلّ سبیلا.
سپس امام (ع) رو به دستهای که در صفین شرکت کرده بودند فرمود:
ثم قال علیه السّلام مخاطبا الفرقة التی شاركت فی صفّین:
ای گروهی که جدل و کشمکش شما را بیرون کشانده، هوس (خواستهای که آدم را از راهِ درست بیرون میبرد) و لجاجت شما را از حق بازداشته، سبکسری شما را به سوی باطل پرتاب کرده، و در سردرگمی و گرفتاری بزرگی افتادهاید!
أیّتها العصابة الّتی أخرجها المراء و الحجاج، و صدّها عن الحقّ الهوی و اللّجاج، و طمح بها النزق إلی الباطل، و أصبحت فی اللّبس و الخطب العظیم.
منابع (۱)
- صدف بها. ورد فی نهج السعادة ج 2 ص 392. عن الموفقیات ج 16 ص 325 الحدیث 181. عن احمد بن سعید، عن الزبیر، عن علی بن صالح، عن عامر بن صالح، عن علی علیه السّلام.
ای مردم! نفسِ شما که به بدی فرمان میدهد، بُریدن از این داوری را در نظرتان آراسته است؛ همان داوریای که خودتان آغازش کردید و خودتان آن را خواستید، در حالی که من ناخشنود بودم.
یا هؤلاء؛ إنّ أنفسكم الأمّارة قد سوّلت لكم فراق هذه الحكومة الّتی أنتم ابتدأتموها، و سألتموها، و أنا لها كاره.
شما را به خدای برتر سوگند میدهم، آیا هنگامی که آنان از سرِ حیله و توطئه و مکر و فریب قرآنها را بالا بردند، نگفتید: «برادران ما و همکیشان ما از ما خواستهاند جنگ را متوقف کنیم و به کتاب خدای پاک پناه بردهاند؛ پس نظر درست این است که از آنان بپذیریم و فشار را از رویشان برداریم»؟
أنشدكم باللّه - تعالی -؛أ لم تقولوا عند رفعهم المصاحف حیلة و غیلة، و مكرا و خدیعة: إخواننا، و أهل دعوتنا استقالونا، و استراحوا إلی كتاب اللّه - سبحانه -، فالرّأی القبول منهم، و التّنفیس عنهم؟.
منابع (۱)
- ورد فی المصدر السابق. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 48. عن أبی مخنف، عن أبی جناب، عن عمارة بن ربیعة، عن علی علیه السّلام. و فی ص 62. عن أبی
پس به شما گفتم: بندگان خدا! من به پذیرفتنِ کتاب خدا از همه سزاوارترم و شما نیز چنیناید؛ اما این کاری است که ظاهرش ایمان است و باطنش دشمنی، و آغازش رحمت است و پایانش پشیمانی.
فقلت لكم: عباد اللّه؛ إنّی أحری من أجاب إلی كتاب اللّه و كذلك أنتم؛ و لكنّ هذا أمر ظاهره إیمان، و باطنه عدوان، و أوّله رحمة، و آخره ندامة.
منابع (۲)
- أحقّ. ورد فی نهج السعادة ج 2 ص 247. عن نصر، عن عمر بن سعد، عن علی علیه السّلام.
- ورد فی كتاب الفتوح ج 3 ص 189. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 2 ص 88. مرسلا. و فی الإرشاد ص 144. مرسلا. و فی وقعة صفین ص 489.عن نصر، عن عمر بن سعد، عن علی علیه السّلام. و فی الأخبار الطوال ص 190.مرسلا. و فی تجارب الأمم ج 1 ص 345. مرسلا. و فی نهج السعادة ج 2 ص 247.عن نصر، عن عمر بن سعد، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.
و به شما خبر دادم که درخواستِ این کار از سوی آن گروه، فریب، نیرنگ، سستی و توطئهای برای شماست، درست هنگامی که بر آنان چیره شدهاید؛ تا شما را به فتنه بیندازند و از جنگ با خودشان بازدارند.
و أخبرتكم أنّ طلب القوم إیّاها منكم خدیعة و مكیدة و وهن و مكیدة لكم حین علوتموهم، لیفتنوكم و یثبّطوكم عنهم.
منابع (۲)
- دهاء. ورد فی مروج الذهب ج 2 ص 401. مرسلا.
- سألكموها مكیدة و دهنا. ورد فی تاریخ الطبری ج 4 ص 31. عن هشام، عن أبی مخنف، عن مالك بن أعین الجهنی، عن زید بن وهب الجهنی، عن علی علیه السّلام. و فی ص 62. عن أبی مخنف، عن الحارث بن حصیرة، عن عبد الرحمن بن أبی الكنود، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.
کار من در بالا بردنِ قرآن برای اهل جمل به گوششان رسیده بود؛ پس آنان هم همان کار را کردند، ولی هدفی را که من داشتم نداشتند.
بلغهم ما فعلت من رفع المصحف لأهل الجمل ففعلوا مثله، و لم یریدوا ما أردت.
و به شما خبر دادم که معاویه، عمرو عاص، پسر ابومُعَیط، پسر مَسلَمه، پسر ابوسَرح و ضَحّاک، نه اهل دیناند و نه اهل قرآن.
و نبّأتكم أنّ معاویة، و عمروا، و ابن أبی معیط، و ابن مسلمة، و ابن أبی سرح، و الضّحّاك، لیسوا بأصحاب دین و لا أهل قرآن.
و به شما گفتم: من آنان را بهتر از شما میشناسم. در کودکی با آنان همنشین بودهام و در بزرگسالی شناختهامشان؛ بدترینِ کودکان و بدترینِ مردان بودند، و اهل مکر و پیمانشکنیاند.
و قلت لكم: إنّی أعرف بهم منكم. إنّی قد صحبتهم أطفالا، و عرفتهم رجالا، فكانوا شرّ أطفال و شرّ رجال؛ و هم أهل المكر و الغدر.
و به شما گفتم: وای بر شما! این سخنِ حقی است که از آن باطل میخواهند.
و قلت لكم: و یحكم؛ إنّها كلمة حقّ یراد بها باطل.
به خدا سوگند، آنان قرآنها را بالا بردند، اما قصدشان عمل کردن به آنها نبود.
إنّهم، و اللّه، رفعوها و ما رأیهم العمل بها.
منابع (۱)
- ما رفعوها و إنّهم یعرفونها و لا یعملون بها. ورد فی وقعة صفین ص 489.عن نصر، عن عمر بن سعد، عن علی علیه السّلام. و ورد ثمّ لا یعرفونها و لا یعملون بما فیها ورد فی تاریخ الطبری ج 4 ص 31. عن هشام، عن أبی مخنف، عن مالك بن أعین الجهنی، عن زید بن وهب الجهنی، عن علی علیه السّلام.
و اگر شما از نظر من جدا شوید، از خیر و دوراندیشی کنار کشیدهاید.
و إنّكم إن فارقتم رأیی جانبتم الخیر و الحزم.
وای بر شما! من فقط برای این با آنان میجنگم که به حکم خدا گردن نهند و به قرآن عمل کنند؛ چرا که آنان در آنچه خدای عزوجل فرمان داده و نهی کرده بود نافرمانی کردند، پیمانش را شکستند و کتابش را پشت سر انداختند. پس بر کار خود پایدار بمانید، راه خود را نگه دارید، و بر حق و راستیِ خود به سوی جنگ با دشمنتان پیش بروید. جهاد (پیکار در راهِ خدا) را با دندانهای آسیاب خود محکم بگیرید (با تمام وجود به آن بچسبید) و به بانگِ هیچ یاوهگویی که بانگ سر داده اعتنا نکنید؛ که اگر پاسخش داده شود گمراه میکند، و اگر رها شود خوار میماند.
ویحكم، إنّی إنّما أقاتلهم لیدینوا بحكم اللّه، و یعملوا بالقرآن؛ لأنّهم قد كانوا عصوا اللّه - عزّ و جلّ - فیما أمرهم به و نهاهم عنه، و نقضوا عهده، و نبذوا كتابه وراء ظهورهم؛ فأقیموا علی شأنكم، و الزموا طریقتكم، و امضوا علی حقّكم و صدقكم [إلی] قتال عدوّكم؛ و عضّوا علی الجهاد بنواجذكم و لا تلتفتوا إلی ناعق نعق؛ إن أجیب أضلّ، و إن ترك ذلّ.
منابع (۲)
- ورد فی وقعة صفین. و تاریخ الطبری. بالسندین السابقین. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 48. عن أبی مخنف، عن أبی جناب، عن عمارة بن ربیعة، عن علی علیه السّلام. و فی ص 62. عن أبی مخنف، عن الحارث بن حصیرة، عن عبد الرحمن ابن أبی الكنود، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الفتوح ج 3 ص 189. مرسلا.و فی المعیار و الموازنة ص 162. مرسلا. و فی ص 198. مرسلا. و فی ص 170.مرسلا. و فی مروج الذهب ج 2 ص 401. مرسلا. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 168. مرسلا. و فی الأوائل للعسكری ص 249. عن أبی القاسم، عن العقدی، عن أبی جعفر، عن المدائنی، عن علی علیه السّلام. و فی أنساب لأشراف ج 2 ص
- ورد فی أنساب الأشراف. بالسند السابق. و الإرشاد. و نور الأبصار. و تاریخ ابن الوردی. و تجارب الأمم. ج 1 ص 363. و فی المعیار و الموازنة 162. مرسلا. و فی ص 170. مرسلا. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 48. عن أبی مخنف، عن أبی جناب، عن عمارة بن ربیعة، عن علی علیه السّلام. و فی الفخری فی الآداب السلطانیة ص 91. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
فقط یک ساعت بازوها و سرهایتان را به من بسپارید، به من بسپارید؛ که حق به مرزِ پایانیاش رسیده و جز این نمانده که ریشهٔ ستمگران کنده شود. اگر چنین نکنید، راهها شما را پراکنده میسازد و جایی پشیمان میشوید که پشیمانی سودی برایتان ندارد.
أعیرونی، أعیرونی سواعدكم و جماجمكم ساعة واحدة، فقد بلغ الحقّ مقطعه، و لم یبق إلاّ أن یقطع دابر الظّالمین. فإن لم تفعلوا تفرّقت بكم السّبل، و ندمتم حیث لا تنفعكم النّدامة.
اما شما نافرمانیام کردید، نظرم را رد کردید و گفتید: «نه، بلکه از آنان میپذیریم.»
فعصیتمونی، و رددتم علیّ رأیی، و قلتم: لا، بل نقبل منهم.
پس به شما گفتم: سخنی را که به شما گفتم و نافرمانیتان از من را به یاد داشته باشید.
فقلت لكم: اذكروا قولی لكم، و معصیتكم إیّای.
منابع (۱)
- ورد فی الإرشاد ص 144. مرسلا. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 48. عن أبی مخنف، عن أبی جناب، عن عمارة بن ربیعة، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 2 ص 88. مرسلا. و فی وقعة صفین ص 489. عن نصر، عن عمر بن سعد، عن علی علیه السّلام. و فی تجارب الأمم ج 1 ص 362.مرسلا. باختلاف یسیر.
و این کار سر گرفت، و دیدم که شما به آن تن دادید! به خدا سوگند، اگر سر باز میزدم، انجام دادنش بر من واجب نبود و خدا گناهش را به گردنم نمیگذاشت.
و قد كانت هذه الفعلة، و قد رأیتكم أعطیتموها!!!. و اللّه لئن أبیتها ما وجبت علیّ فریضتها، و لا حمّلنی اللّه ذنبها.
و به خدا سوگند، اگر هم به آن تن دادم، باز همان برحقی هستم که باید از او پیروی شود؛ و کتاب خدا با من است و از روزی که همدمش شدهام، از آن جدا نشدهام.
و و اللّه إن جئتها إنّی للمحقّ الّذی یتّبع، و إنّ الكتاب لمعی ما فارقته منذ صحبته.
ما با رسول خدا (ص) بودیم و کشتار میان پدران و پسران، و برادران و خویشاوندان میچرخید؛ اما با هر مصیبت و سختی، جز بر ایمانمان، بر پیش رفتنمان بر راه حق، بر تسلیم بودنمان در برابر فرمان، و بر شکیباییمان بر سوزش زخمها افزوده نمیشد.
فلقد كنّا مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و إنّ القتل لیدور بین الآباء و الأبناء، و الإخوان و القرابات؛ فما نزداد علی كلّ مصیبة و شدّة إلاّ إیمانا و مضیّا علی الحقّ، و تسلیما للأمر، و صبرا علی مضض الجراح.
منابع (۱)
- الأقرباء. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 105.
اما امروز کارمان به جایی رسیده که فقط با برادرانِ مسلمانمان میجنگیم، به خاطر کجروی، انحراف، شبهه و تأویلِ به دلخواهی که در اسلام راه یافته است.
و لكنّا إنّما أصبحنا نقاتل إخواننا فی الإسلام، علی ما دخل فیه من الزّیغ و الاعوجاج، و الشّبهة و التّأویل.
پس هرگاه به راهی امید ببندیم که خدا با آن پراکندگیِ ما را سامان دهد و به پیوندهای باقیمانده در میانمان نزدیک شویم، به آن رو میآوریم و از غیرِ آن دست نگه میداریم.
فإذا طمعنا فی خصلة یلمّ اللّه بها شعثنا، و نتدانی بها إلی البقیّة فیما بیننا، رغبنا فیها، و أمسكنا عمّا سواها.
ای مردم! من به شما هشدار میدهم که مبادا فردا در خمهای این نهر و در گودیهای این زمینِ پست، کشته بر خاک افتاده باشید؛ بیهیچ دلیلِ روشنی از سوی پروردگارتان، و بیآنکه برهانی آشکار و حجتی نمایان با شما باشد؛ در حالی که دنیا شما را به پرتگاهِ نابودی افکنده و تقدیر شما را به دام انداخته است.
أیّها القوم؛ فأنا نذیركم أن تصبحوا غدا، صرعی بأثناء هذا النّهر، و بأهضام هذا الغائط؛ علی غیر بیّنة من ربّكم، و لا برهان بیّن و لا سلطان مبین معكم؛ قد طوّحت بكم الدّار، و احتبلكم المقدار.
منابع (۷)
- ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 283. عن محمد بن حبیب البغدادی، عن علی علیه السّلام.
- نذیر لكم. ورد فی نسخة العام 400 ص 45. و نسخة ابن المؤدب ص 31.و نسخة نصیری ص 15. و نسخة الآملی ص 34. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 46. و نسخة الإسترابادی ص 46. و شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 265. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 83. عن نسخة. و نسخة الصالح ص 80. و نسخة العطاردی ص 45.
- تلفیكم الأمّة. ورد فی تاریخ الطبری ج 4 ص 62. عن أبی مخنف، عن الحارث بن حصیرة، عن عبد الرحمن بن أبی الكنود، عن علی علیه السّلام. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 168. مرسلا. و فی الكامل فی التاریخ ج 3 ص 220.مرسلا.
- ورد فی المصادر السابقة.
- بأفناء. ورد فی تذكرة الخواص ص 96. عن السدی، عن علی علیه السّلام.
- ورد فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 168. مرسلا. و فی الكامل فی التاریخ ج 3 ص 220. مرسلا. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 62. عن أبی مخنف، عن الحارث بن حصیرة، عن عبد الرحمن بن أبی الكنود، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.
- و اجتلبكم. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 83. عن نسخة.
من شما را از این داوری بازداشته بودم، اما مانند مخالفانِ دشمنخو در برابرم سر باز زدید، و همچون بدخویانِ نافرمان از من روی گرداندید، تا جایی که نظرِ خودم را به سوی خواهشِ نفس شما برگرداندم.
و قد كنت نهیتكم عن هذه الحكومة، فأبیتم علیّ إباء المخالفین المنابذین، و عدلتم عنّی عدول النّكداء العاصین، حتّی صرفت رأیی إلی هواكم.
منابع (۴)
- المبارزین. ورد فی نسخة نصیری ص 15.
- و عندتم عناد. ورد فی الكامل فی التاریخ. و فی الفصول المهمة فی معرفة أحوال الأئمة ص 109. مرسلا. باختلاف یسیر.
- ورد فی تاریخ الطبری ص 63. بالسند السابق. و الكامل فی التاریخ. باختلاف یسیر.
- صرفتم.
و به خدا سوگند، شما گروهی سبکمغز و کمخرد هستید.
و أنتم، و اللّه، معاشر أخفّاء الهام، سفهاء الأحلام.
منابع (۲)
- ورد فی تاریخ الطبری. بالسند السابق. و الكامل فی التاریخ. و فی نور الأبصار ص 113. مرسلا.
- صغار. ورد فی الفصول المهمة فی معرفة أحوال الأئمة.
پدرانتان مباد! من نه کارِ ناپسندی پیش آوردم، نه زیانی برایتان خواستم، نه در کارهایتان فریبتان دادم، نه چیزی از این کار را از شما پنهان کردم، نه آن را بر شما پوشیده و مبهم ساختم، نه در تاریکی و کوری به راهتان بردم، و نه پنهانی برایتان کمین زدم؛ و کارِ ما به سودِ کارِ مسلمانان آشکار بود.
فلم آت، لا أبا لكم، بجرا، و لا أردت بكم ضرّا، و لا ختلتكم عن أموركم، و لا أخفیت شیئا من هذا الأمر عنكم و لا لبسته علیكم، و لا أوطأتكم عشوة، و لا دنیت لكم الضرّاء، و إن كان أمرنا لأمر المسلمین ظاهرا.
منابع (۷)
- و لم. ورد فی نسخة العام 400 ص 46. و نسخة ابن المؤدب ص 31. و نسخة نصیری ص 15. و نسخة الآملی ص 34. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 47. و نسخة الإسترابادی ص 46. و شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 264. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 83. عن نسخة. و نسخة عبده ص 141. و نسخة الصالح ص 80. و نسخة العطاردی ص 45.
- نكرا. ورد فی. و ورد هجرا فی هامش نسخة ابن المؤدب ص 31. و شرح ابن أبی الحدید ج 2 ص 265. و ورد عرّا فی شرح ابن أبی الحدید بروایة. و نسخة العام 550 ص 15 ب. عن نسخة.
- لكم. ورد فی نسخة عبده ص 141. و نسخة الصالح ص 80.
- خبلتكم. ورد فی تاریخ الطبری ج 4 ص 63. عن أبی مخنف، عن الحارث بن حصیرة، عن عبد الرحمن بن أبی الكنود، عن علی علیه السّلام.
- أمركم. ورد فی نسخ النهج.
- ورد فی تاریخ الطبری. بالسند السابق. و فی الكامل فی التاریخ ج 3 ص 220.مرسلا.
- ورد فی المصدرین السابقین.
تنها این بود که نظرِ بزرگانِ شما بر برگزیدنِ دو مرد یکی شد؛ پس ما از آن دو پیمان گرفتیم که نزد قرآن بایستند و از آن فراتر نروند، و زبانهایشان با قرآن و دلهایشان پیرو آن باشد.
و إنّما اجتمع رأی ملئكم علی اختیار رجلین، فأخذنا علیهما أن یجعجعا عند القرآن و لا یجاوزاه، و تكون ألسنتهما معه، و قلوبهما تبعه.
منابع (۴)
- أجمع. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
- أن اختاروا. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
- اشترطت و استوثقت علی الحكمین. ورد فی تاریخ الطبری ج 4 ص 63. عن أبی مخنف، عن الحارث بن حصیرة، عن عبد الرحمن بن أبی الكنود، عن علی علیه السّلام. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 162. مرسلا. و فی الإرشاد ص 114. مرسلا. و فی الفخری فی الآداب السلطانیة ص 93. مرسلا. و فی تجارب الأمم ج 1 ص 362. مرسلا. و فی الفصول المهمة فی معرفة أحوال الأئمة ص 102.مرسلا. باختلاف.
- أن لا یتعدّیا القرآن. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة. و ورد یعدوا فی تاریخ الطبری ج 4 ص 63. عن أبی مخنف، عن الحارث بن حصیرة، عن عبد الرحمن بن أبی الكنود، عن علی علیه السّلام. و فی الكامل فی التاریخ ج 3 ص 220. مرسلا. و ورد أن یحكما بما فی كتاب اللّه - عزّ و جلّ - و السّنّة الجامعة غیر المفرّقة فی المصدرین السابقین. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 27 ص 106. عن أبی محمد هبة اللّه بن احمد الأكفانی و عبد اللّه بن احمد السمرقندی، عن عبد العزیز بن احمد، عن أبی محمد بن أبی نصر، عن أبی بكر احمد بن محمد بن سعید بن عبید اللّه بن فطیس الوراق، عن أبی عبد الملك احمد بن إبراهیم القرشی، عن محمد بن عائذ، عن الولید بن محمد، عن محمد ابن مسلم بن شهاب الزهری، عن علی علیه السّلام. و فی البدء و التاریخ ج 2 ص 228. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
پس اگر به کتابِ خدای عزیز و جلیل داوری میکردند، ما را نمیرسید که با داوریِ کسی که به آنچه در قرآن است حکم میکند مخالفت کنیم، و در داوریِ آن دو، من به فرمانروایی سزاوارتر بودم.
فإن حكما بكتاب اللّه - عزّ و جلّ - فلیس لنا أن نخالف حكما یحكم بما فی القرآن، و كنت أولی بالأمر فی حكمهما.
و اگر به غیرِ آن داوری میکردند، حکمِ آن دو بر من و بر شما روا نبود.
و إن حكما بغیر ذلك لم یكن لهما علیّ و علیكم حكم.
اما آن دو با هم اختلاف کردند، و از قرآن سرگردان و دور شدند، و با اینکه حق را میدیدند رهایش کردند.
فاختلفا، فتاها عنه، و تركا الحقّ و هما یبصرانه.
منابع (۱)
- ورد فی تاریخ الطبری ج 4 ص 63. عن أبی مخنف، عن الحارث بن حصیرة، عن عبد الرحمن بن أبی الكنود، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 27 ص 106. عن أبی محمد هبة اللّه بن احمد الأكفانی و عبد اللّه بن احمد السمرقندی، عن عبد العزیز بن احمد، عن أبی محمد بن أبی نصر، عن أبی بكر احمد بن محمد بن سعید بن عبید اللّه بن فطیس الوراق، عن أبی عبد الملك احمد بن إبراهیم القرشی، عن محمد بن عائذ، عن الولید بن محمد، عن محمد ابن مسلم بن شهاب الزهری، عن علی علیه السّلام. و فی البدء و التاریخ ج 2 ص 228. مرسلا. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 168. مرسلا. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 353 الحدیث 424. عن احمد بن إبراهیم الدورقی، عن وهب بن جریر، عن أبیه، عن النعمان بن راسد، عن الزهری، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 144. مرسلا. و فی الكامل للمبرد ج 3 ص 181. مرسلا. و فی نور الأبصار ص 110. مرسلا. و فی تجارب الأمم ج 1 ص 362. مرسلا. و فی الفصول المهمة فی معرفة أحوال الأئمة ص 102. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
ستمگری خواهشِ نفسشان بود، و کجروی شیوهشان، و بازداشتن از حق رأیشان.
و كان الجور هواهما، و الاعوجاج دأبهما، و الصّدّ عن الحقّرأیهما.
منابع (۱)
- ورد فی
پس بر همین روش رفتند، و با حکمِ کتاب و سنت (روشِ پیامبر) مخالفت کردند، و به خواهشِ نفس عمل کردند؛ پس ما هم کارِ آن دو را دور انداختیم، و بر همان کارِ نخستِ خودمان هستیم که بر آن بودیم.
فمضیا علیه، و خالفا حكم الكتاب و السّنّة، و عملا بالهوی؛ فنبذنا أمرهما، و نحن علی أمرنا الأوّل الّذی كنّا علیه.
منابع (۱)
- ورد فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 168. مرسلا. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 63.عن أبی مخنف، عن الحارث بن حصیرة، عن عبد الرحمن بن أبی الكنود، عن علی علیه السّلام. و فی نور الأبصار ص 110. مرسلا. و فی الأخبار الطوال ص 208. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
و شرطِ ما بر آن دو که به عدالت داوری کنند و آهنگِ حق داشته باشند، پیش از بداندیشیِ آن دو و ستمِ در داوریشان بسته شده بود.
و قد سبق استثناؤنا علیهما فی الحكومة بالعدل، و الصّمد للحقّ، سوء رأیهما، و جور حكمهما.
منابع (۳)
- استیثاقنا. ورد فی تاریخ الطبری. بالسند السابق.
- الحكم. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
- العمل بالحقّ. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
پس آنگاه که آن دو با راهِ حق مخالفت کردند و حکمی وارونه و ناشناخته آوردند، پیمانِ اطمینانبخش به سودِ خودمان در دستِ ماست.
و الثّقة فی أیدینا لأنفسنا حین خالفا سبیل الحقّ، و أتیا بما لم یعرف من معكوس الحكم.
منابع (۱)
- الحقّ. ورد فی
پس شما را چه شده است؟
فما الّذی بكم؟.
و از کجا خوردهاید (از کدام راه فریبتان دادهاند)؟
و من أین أتیتم؟.
برای ما روشن کنید به چه سبب جنگ با ما و بیرون رفتن از جماعتِ ما را حلال میشمارید؟
بیّنوا لنا بم تستحلّون قتالنا، و الخروج عن جماعتنا؟.
آیا اینکه مردم دو مرد را برگزیدند، برایتان حلال کرده است که شمشیرهایتان را بر دوش بگذارید و سپس بیآنکه میانِ کسی فرق بگذارید به جانِ مردم بیفتید، گردنهایشان را بزنید و خونهایشان را بریزید؟
أن اختار النّاس رجلین أحلّ لكم أن تضعوا أسیافكم علی عواتقكم ثمّ تستعرضوا النّاس، تضربون رقابهم، و تسفكون دماءهم.
همین است آن زیانِ آشکار!
إنّ هذا لهو الخسران المبین؟!!!.
به خدا سوگند، اگر بر این پایه مرغی را میکشتید، کشتنِ آن نزد خدا بزرگ بود؛ پس چه رسد به جانی که کشتنش نزد خدا حرام است!
و اللّه لو قتلتم علی هذا دجاجة لعظم عند اللّه قتلها؛ فكیف بالنّفس الّتی قتلها عند اللّه حرام.
سپس امام (ع) فرمود:
ثم قال علیه السّلام:
ای گروهِ خوارج (گروهی از سپاهِ علی که پس از داوریِ صفین از او بریدند)! شما را به خدا سوگند میدهم؛ آیا نمیدانید که در قرآن ناسخ و منسوخ (آیهای که حکمِ آیهٔ پیشین را برمیدارد و آیهای که حکمش برداشته شده)، و محکم و متشابه (آیهٔ روشن و آیهٔ چندمعنا)، و خاص و عام (حکمِ ویژه و حکمِ همگانی) هست؟
یا معشر الخوارج؛ أنشدكم اللّه؛ أ لستم تعلمون أنّ فی القرآن ناسخا و منسوخا، و محكما و متشابها، و خاصّا و عامّا؟.
گفتند: خدایا، آری.
قالوا: اللهم نعم.
پس امام (ع) فرمود:
فقال علیه السّلام:
خدایا، بر آنان گواه باش.
اللّهمّ اشهد علیهم
سپس فرمود:
ثم قال:
شما را به خدا سوگند میدهم؛ آیا ناسخِ قرآن و منسوخِ آن، و محکمِ آن و متشابهِ آن، و خاصِ آن و عامِ آن را میشناسید؟
أنشدكم اللّه؛ هل تعلمون ناسخ القرآن و منسوخه، و محكمه و متشابهه، و خاصّه و عامّه؟.
گفتند: خدایا، نه.
قالوا: اللهم لا.
پس امام (ع) فرمود:
فقال علیه السّلام:
شما را به خدا سوگند میدهم؛ آیا میدانید که من ناسخِ آن و منسوخِ آن، و محکمِ آن و متشابهِ آن، و خاصِ آن و عامِ آن را میشناسم؟
أنشدكم اللّه؛ هل تعلمون أنّی أعلم ناسخه و منسوخه، و محكمه و متشابهه، و خاصّه و عامّه؟.
گفتند: خدایا، آری.
قالوا: اللهم نعم.
پس امام (ع) فرمود:
فقال علیه السّلام:
پس چه کسی گمراهتر از شماست، در حالی که به این اقرار کردید؟!
[ف] من أضلّ منكم إذ قد أقررتم بذلك.
سپس امام (ع) دستهایش را بالا برد و فرمود:
[ثم رفع علیه السّلام یدیه و قال:]
خدایا، تو میدانی که من دربارهٔ آنان به آنچه میدانم داوری کردم.
اللّهمّ إنّك تعلم أنی حكمت فیهم بما أعلمه.
سپس رو به گروهی کرد که در صفین شرکت نکرده بودند و به آنان فرمود:
[ثم خاطب الفرقة التی لم تشارك فی صفین فقال لهم:]
ای مردم! به خدای برتر سوگند میدهم هر مسلمانی را که از رسولِ خدا (ص) شنید که میفرمود: «هیچ دعایی نیست مگر اینکه میانِ آن و آسمان پردهای است تا دعاکننده بر محمد و خاندانِ محمد درود بفرستد؛ پس هرگاه چنین کند، آن پرده شکافته میشود و دعا راه مییابد. و هرگاه چنین نکند، دعا برگردانده میشود و راهی برای ورود نمییابد»؟
معاشر النّاس؛ أنشد اللّه - تعالی - كلّ مسلم سمع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: ما من دعاء إلاّ بینه و بین السّماء حجاب حتّی یصلّی علی محمّد و آل محمّد؛ فإذا فعل ذلك انخرق الحجاب و دخل الدّعاء. و إذا لم یفعل ردّ الدّعاء فلم یجد مدخلا؟.
بسیاری از مردم گفتند: آری، بارها این را از رسولِ خدا (ص) شنیدهایم.
فقال كثیر من الناس: نعم. سمعناه عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مرارا.
پس امام (ع) فرمود:
فقال علیه السّلام:
به خدا سوگند، من از گزیده و اصلِ خاندانِ محمدم؛ همان کسانی که بر آنان درود فرستاده میشود. پس هر کس به من آسیبی برساند یا دربارهٔ من دست به کارِ ناروایی بزند، تنها به رسولِ خدا (ص) آسیب رسانده و دربارهٔ او دست به کارِ ناروا زده است.
و اللّه إنّی لمن لباب آل محمّد و صمیمهم الّذین یصلّی علیهم؛ فمن نال منّی منالا، أو ارتكب منّی مرتكبا، فإنّما یناله و یرتكبه من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.
پس بپرهیزید، بپرهیزید ای بندگانِ خدا، از اینکه در قیامت رسولِ خدا (ص) را در حالی دیدار کنید که به خاطرِ من از شما روی گردانده باشد.
فالحذر الحذر عباد اللّه أن تلقوا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی القیامة معرضا عنكم من أجلی.
چرا که هر کس رسولِ خدا (ص) از او روی برگرداند، خدا نیز روی کریمش را از او برمیگرداند.
فمن أعرض عنه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أعرض اللّه بوجهه الكریم عنه.
به خدا سوگند، گروهی از خودِ او (ص) شنیدند که در حجةالوداع (آخرین حج پیامبر)، بر بالای منبر در خطبهاش میفرمود: «هر که یکی از اهلبیت مرا بیازارد، پیوند میان من و خودش را بریده است؛ و هر که پیوند میان من و او بریده شود، دانشهایی که بهشت را واجب میکنند، میان او و خدا بریده میشود.»
و اللّه لقد سمع قوم منه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول فی خطبته فی حجّة الوداع علی المنبر: من آذی أحدا من أهل بیتی قطع ما بینی و بینه، و من انقطع ما بینی و بینه انقطعت ما بینه و بین اللّه العلوم الّتی توجب الجنّة.
به خدا سوگند، من همان مردی هستم که رسول خدا (ص) او را بر دوش خود گذاشت تا به بام کعبهٔ گرامی بالا ببرد؛ برای انداختن بت بزرگی که بر روی آن کار گذاشته شده بود؛ بتی از مس که با میخهای آهنی به زمین کوبیده شده بود.
و اللّه إنّنی الرّجل الّذی احتمله رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم علی ظهره حتّی أصعده علی سطح الكعبة المكرّمة لإلقاء الصّنم الكبیر الّذی كان مركوزا علیها، و كان من نحاس موتّدا بأوتاد من حدید إلی الأرض.
پس به من فرمود: «تکانش بده تا کنده شود.» من مشغول کندن آن شدم و رسول خدا (ص) میفرمود: «ادامه بده! ادامه بده! «جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ کانَ زَهُوقاً»؛ حق آمد و باطل نابود شد؛ که باطل نابودشدنی است.»
فقال لی: عالجه. فجعلت أعالجه و رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: إیه. إیه. جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً .
منابع (۱)
- الإسراء/ 81.
آنقدر تکانش دادم تا بر آن مسلط شدم. پس به من فرمود: «پرتش کن و سرنگونش ساز! خدا بازویت را نیرومند کند.» من هم پرتش کردم و مثل شیشه خرد شد. سپس از بالای کعبه پایین آمدم و من و رسول خدا (ص) شتابان دویدیم تا در میان خانهها پنهان شدیم، از ترس اینکه کسی از کافران قریش و دیگران ما را ببیند.
فلم أزل أعالجه حتّی استمسكت منه. فقال لی: إقذفه و أركسه، قوّی اللّه عضدك. فقذفته. فتكسّر كما تتكسّر القواریر. ثمّ نزلت من فوق الكعبة، و جعلنا أنا و رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نستبق حتّی توارینا بالبیوت خشیة أن یلقانا أحد من كفّار قریش و غیرهم.
پس کجاست کسی که به من نزدیک شود یا به جایگاه من برسد؟!
فأین من یدانینی أو یرقی مرقای؟!!!.
به خدا سوگند، من همان مردی هستم که وقتی رسول خدا (ص) میان یارانش پیمان برادری بست، خود را برادر او خواند.
و اللّه إنّنی الرّجل الّذی آخی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به نفسه حین آخی بین أصحابه.
فاطمه، که سلام خدا بر او باد، از سختی زندگی و تنگدستی نزد او گلایه برد. پیامبر به او فرمود: «ای فاطمه! آیا راضی نیستی که خدا به اهل زمین نگریست و از میانشان دو مرد را برگزید؛ یکی را پدرت قرار داد و دیگری را شوهرت؟»
و لقد شكت إلیه فاطمة سلام اللّه علیها شذفا من العیش و ضیق الحال. فقال لها: أما ترضین یا فاطمة أنّ اللّه اطّلع إلی أهل الأرض فاختار منهم رجلین، و جعل أحدهما أباك و الآخر بعلك.
پس من برگزیدهٔ خدا برای دختر رسول خدا (ص) هستم.
فأنا مختار اللّه لابنة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.
در این هنگام به یکدیگر فریاد زدند: «با آنان همصحبت نشوید و سخن نگویید، و برای دیدار پروردگار آماده شوید!»
فتنادوا: لا تخاطبوهم و لا تكلّموهم، و تهیّئوا للقاء الرب.
پس امام (ع) فرمود:
فقال علیه السّلام:
منابع (۱)
- ورد فی تاریخ الطبری ج 4 ص 63. عن أبی مخنف، عن الحارث بن حصیرة، عن عبد الرحمن بن أبی الكنود، عن علی علیه السّلام. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 168. مرسلا. و فی الأخبار الطوال ص 208. مرسلا. و فی فضائل أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 21 الحدیث 5. عن محمد بن جعفر بن ملامس، عن محمد بن عمر السوسی، عن أسباط بن محمد، عن نعیم بن حكیم، عن أبی مریم، عن علی علیه السّلام. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 299. مرسلا. و فی ینابیع المودة ص 420. من
پس با بدترین بازگشت برگردید، و از همان راهی که آمدهاید به عقب بازگردید!
فأوبوا شرّ مآب، و ارجعوا علی أثر الأعقاب.
متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۵۷۰. «منابع» زیر هر بند، یادداشتهای گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن




